Makroekonomi spjegime

1. MAKROEKONOMI
GNP=> te ardhurat nga jasht. Prodhimi I pergjithshem kombetar.
GDP=> prodhimi I mbredshme bruto.
GDP => Produkti I mbrendshem bruto .Duhet te dime sassit e produkteve perfundimtare dhe cimmet e tyre,
GDP reale=> duhet te operojme me cimet e pandryshuara.
GDP nominal=> operon me cmimet korrekte .
GDP potenciale=> Produkti I brenshem brito duhet te dime sasit e produkteve perdundimtare dhe cmimet e tyre
INFLACIONI => rritja e nivelit te pergjithshem e cmimeve.Matet me ante te normes se inflacionit (t)
NIVELI I CMIMEV E (t) – NIVELI I CMIMEVE (t-1)/NIVELI I CMIEMVE (t-1) *(her) 100
DEFLATORI => GDP nominal / GDP real* 100 eshte tregues I ndryshimit te nivelit te pergjithshem te cimeve.
Punezenia dhe papunesia => ajo pjese e forves puntore qe nuk eshte e zene me pune perben te papunet.Matet
me ane te normes se papunesis NUMRI I TE PAPUNEVE/NUMRI I FORCES PUNTORE *100
Cili I biznesit=> kuptojme modelin e zgjerimit dhe ndryshimit pak a shum te perseritshem te aktivitetit ekonomik
rreth shtegut te rritjes potenciale.
Politika Fiskale => konsiston ne perdorimin e taksave dhe shpenzimeve qeveritare
Kerkesa agregae (AD) => I referohet sasis se pergjithshme te produktit qe konsumatoret ,firmat,shteti jane ne te
gatshem te konsumojne me nje nive te cimeve ne nje periudhe.
Oferta agregate (AS)=> I referohet sasise se pergjithsme te produktit qe firmat planifikojne te prodhojne dhe te
shsin me nje nivel te dhene te cimeve ne nje periudhe.
AS =AD => EKULIBRI MAKROEKONOMIK.
GNP=> Produkti I pergjithshem kombetar.
Shpenzimet dhe te ardhurat
Pagat dhe cmimet zupozohen fikse =>pra jemi ne periudha afetshkurtera dhe cdo ndyshim te kerkeses
prodhuesit do ti pergjegjen me ndyshimin e sasise se prodhuar dhe jo me ndyshimin e cmimeve.Kjo le te
kuptohet se ekonomia funksionon ne kushetet e perdorimitjo te plot te burimeve.
Absnagohet nga tregu i parave.
Konsumi => perfaqeson shpenzimet e konsumatoreve priate per mallra konsumi.
Kursimi=> perfaqeson pjesen e pashpenzuar e te ardhurave te disponushme. Pra YD = C+S .Per secilin vend
konsumi e`komponenti me i mdha I GDP. Pesha e tij ne GDP arrin ne 65% ne vendet e industrializuara. Me
rritjen e te ardhurave ushqimi permisohet por pesha e tij ne te ardhura pakesohet.Gjithashtu me rritjen e te
ardhurave ,rritje te shpejt ka edhe konsumi e cila konsiderohet si e mire liksi ne shakke siperore.Pra sikurse
konsumi po ashtu edhe kursimi varet nga te ardhurat dhe jane ne funsion te te ardhurave.
Prirja marxhinale per konsum MPC => shtresa e konsumit per cdo njesi monetare shtes te te ardhurave te
disponushme . MPC ΔC/ΔYD
Prirjamargjinale per kursim MPS => shtresa e kursimit per cdo njesi monetare shtese e te te ardhurave te
disponushme
Prirja mesatare per konsum APC => tregues per sjelljken e konsumit APC C/YD
Prirja mestarae per kursim APS => tregues per sjelljen e kursimit.
Perderi sa , YD = C+S dihet qe MC+MS dihet qe MYD = MC + MS
Investimet dhe faktoret percaktues te tyre

2. INVESTIM => kemi vetem athere kur krijohet kapitali I ri real, pra kur shtohet stoku I mallrave te prekshme
kalital: makineri e paisje , ndertesa , dhe shtes inventari.Egzistojne 2 teori lidhur me funksionin e investimeve.
1.Teoria qe I lidh investimet me normen e interesit
2.teoria e percaktimit te investimeve nga te ardhurat .
Investimet dhe norma e interesit
Nje investim eshte I dobishem nqs perfitimet e pritura kalojne kosoton e tij ose te pakten eshte baraz me te.
Perllogaritja e kostove prezente dhe te ardhurat behen vetem me ndihmen e normes se ineresit. Nga ana tjeter
per invesimet per shkak te afateve te gjata te veteshlyrjes se tyre shpesh perdoren fonde te marra hua.
Kosoja apo cmimi I huamarrjes eshte norme interesi.
Ne lidhjen midis investimeve dhe normes se interesit p.sh ne nje vend nqs bie norma e interesit at here do te
shkaktonte nje rritje te investimeve. Mbajtja parasysh e inflacionit kerkon qe te behet dallimi mes normes
nominale dhe asaj reale te invesimeve.
Norma reale e intereist = normen nominale interesi = norme inflacioni
PARAJA DHE SISTEMI BANKAR
Me para kuptojme cdo objekt standard, pergjithesisht te pranuara qe sherben si mjet kembimi ose pagese.Rolin
e par e kan luajtur mallrat e ndryshme si : gjeja e gjalle, guackat, bakri ,ari e argjendi.Qe nje mall I caktuar te
perdoret si para ai duhet te hezoj disa veti.
1.te jet lehtesisht I trasportushem.
2.te jete I ruajtshem ne menyre te sigurt.
3.te jete lehtesish I ndashem ne njesi me te vogla.
4.te jete I sigurt nga mundesia e falsifikimit.
PARAJA LETER OSE KARMONEDHA
Kartmonedha ishte perfaqsuese e parase ar sepse mund te kembej ne cdo kohe me sasine e arit.Nderprerja e
kembimit te karmonedhes me ar shenon kalimin e nje forme te re te paras leter. Paraja leter qe te behet e
pranushme nga njerzit eshte e nevojshme nderhyrja e shtetit per ta bere te pranushme si mjet kembimi.
Shpesh here praja leter quhet edhe praja e dekrentuar.
Nje lidhje e nje forme te re te paras eshte edhe paraja bankare ose ceqet bankare.
Ceqet bankare => sherbejne si pra sepse ne permjet tyre mund te terhiqen para nga depozitat ne banke ose
edhe mund te behen pagesa.
FUNKSIONET E PARASE
1 Si mjet kembimi => nepermjet ketij funsioni paraja luan rolin e nje lubrifikuesi qe lehteson funsinomin e
ingranazheve te shumtave te ekonomis .Nqs do te behet kembimi mall me mall do te shtroheshin nje varg
nderlikimesh si kohe e shpenzimeve etj.Ne ditet e sotme nuk mund te mendohet mungesa e pras ne procesin e
kembimit.
2.Si matese e vleres => Mallrat dhe sherbimet e shprehin vleren e tyre ne para pra nepermjet cmimeve.Duke u
perdorur si mjet kembimi prapja pra sherben si nje matese e vleres se produkteve.
3.Si ruajtese vleres=>Perdorimi I parase si mjet kursimi ka nje perparsi ne krahasimin me aktivitete e tjera sepse
ajo perfaqeson nje aktiv me nje risk me te vogel es sa te tjerat.Kjo sepse cimimi I aktiveve te tjera nuk mund te
brazoj duke barazuar edhe sasin e vleres se ruajtur.
BANKA
Bankta=> eshte nje rirme financiare qe kuren sherbime te caktuara qe kane te bejne me kalimin e mjeteve te lira

3. financiare nga ata qe I kursejne ato , tek ata qe kane nevoj per to.
DEPOZITAT
1.DEPOZITA TE CEKUSHME
1.DEPOZITA ME AFAT.
Depozitat te cekushme => jane ato depozita per cilat mund te leshohet cek nga zoterusi I tyre nepermejt cilit ato
ose kthehn ne para ose mund te kryhen pagesa te barabarta
Depozitat me afat => depozituesi mund te terheq apo ti perdor per te bere pagesa pa kaluar afati I caktuar.Per
keto depozita banka paguan interes I cili eshte me I madh se per depozitat e cekushme.
Banka si cdo firme tjeter synon fitimin maksimal dhe per kete eshte e inderesuar te jap sa me shum hua me
interesa sa me te lart.Banka dhet qe te mbahet nje norme e detyrushme e vendoset nga banka qendrore qe
quhet rezerve e detyrushme .gjithashtu bankat mund te mbajne edhe nje pjes tjeter te depozitave si rezerve qe
quhet rezerve e tepert.
Rezervat => perfaqsojne ate pjese te depozitave qe nuk jepet hua por mbahen me qellim qe te perballohen
terheqjet nga klientet.
FAKTORET E VLERES SE MULTIPLIKATORIT TE OFETES:
1.Egziston mundesia qe huamarrsit te mbajne pa depozituar,si para ne dore nje pjes te huas.Sa me shum pa ra
te mbahen ne dore aq me pak rritet oferta e paras.
2.Egzisotn mudnesia qe bankat te mbajne rezerva te terperta mbi normen e rezerves se detyrushme .Sa me te
medha te jene keto rezerva aq me I vogel eshte multiplikatori I ofertes monetare.
NORMA NATYRAE E PAPUNESIES
Norme nayrale e papunesis NNP eshte ajo norme e papunsis ne te cilen tregjet e punes dhe te te mirave jane te
balancuara.Pra NNP eshte ajo norme papunsis ne te cilen dorcat e influencuese te cmimeve pagave inflacionit
jane te balancuara.
BANKA QENDRORE ka te drejten e emetimit te parase.Ploteson nevojat e ekonomis per para ne dore sa here
qe eshte e nevojshme.
BANKA QENDRORE sherben si banke e bankave te nivelit te dyte. Ajo siguron nje sistem per mbledhjen dhe
likuidimin e çeqeve.
BANKA QEDNRORE mban edhe rezervat e insiticionve depozituese pra edhe te bankave trektare ( banka
tregtare mban rezervat e saj ne banken e saj qe eshte banka QENDRORE duke siguruar mundesine per te
perballuar transasionet e parashikuara dhe te paparashikuara)
BANKA QENDRORE u siguron kredi bankave kur ato kane nevoj per mjete financiare ose jane ne veshtersi per
shkak te terheqjeve te paparashikuara.
BANKA QEDNRORE sherben edhe si banke e qqeverise,qeveria ka nevoj qe fondet e saj ti mbaje ne nje llogari
bankare ku mund te beje depozita ose terheqje.Gjithashtu BANKA QENDRORE ndihmon qeverine ne
mbledhjen e taksave dhe ne shitjen dhe blerjen e letrave shteterore me vlere.
BANKA QENDRORE rregullon oferten monetare nepermjet kontrollit te ofertes monetare BANKA QENDRORE
realizon nje politike te caktuar monetare duke ndikuar ne nivelin e GNP te papunesis dhe inflacionit.
BANKA QENDRORE nderhyne dhe rregullon tregjet monetare B.Q nderhyne edhe per kontrollin e normalve te
interesit duke I mbajtur ato te ulta kur rritet borxhi shteteror me qellim qe te ulet kosoja e ketij borxhi.Gjithashtu
ajo synon zbutjen e luhatjeve te normave te interesit te cilat sjellin pasoja per bankat dhe institucioneve
financiare.

4. LLOJET E PAPUNESIS
1.Papunesia e ferkimit => Kjo lloj e papunesis shfaqet sepse ekzison njke levizshmer ie perhershme e njerzve
midis vendeve te ndushem te punes dhe rajove.Ne kete reste puntoret e papune levizin midis vendeve te
ndyshme te punes ose kerkojne pune me te mire pra ata jane te papune vullnetare .Kjo lloj papunese eshte e
pashmangshme dhe ekonomisht e justifikushme.
2.Papunesia strukturore=> Kjo lloj papunesise ndodh kur egziston nje mosperkupthje strukturore afatgjate midis
kerkeses dhe ofertes per pune.Kjo mosperputhje mund te ndodh sepse kerkesa per nje lloj pune rritet nderkohe
qe kerkesa per nje lloj tjeter pune bie dhe oferta nuk I pershtet shpejt ketij ndyshimi.
3.Papunsia ciklike => Kjo lloj papunsie rezulton nga pamjafshumeria e pergjithshme ne kerkesen agregare.Pra
kjo do te thot se nje lloj pune kerkohet sepse kerkohet produkti qe ajo prodhon kur ekonomia ndodhet ne fazen e
renies.ndodhe dhe renia e kerkeses per te mira dhe sherbime.
4.Papunsia sezonale=> Papunesa sezonale lidhet me karakterin situnor te prodhimit.Kjo papunsi shfaqet ne
deget e industris se ndertimit ne bujqesi nme turizem etj. Sepse ne keto dege karakteri stinor I prodhimit dhe
kushete e motit percaktojne kerkesen per pune.
Mardheniet nderkkombetare.
1)Ne ndrishim midis tarifes dhe kuotes eshte :
a)Mbajme shtetin me te ardhura.
2) Kush perfiton nga vendodhja mbi nje mall X
b)Konsumatori I mbrenshem I ketij malli.
BANKA QENDRORE
1) Sa me e larte eshte normal e interesit aq me e lulet eshte sasia e paras se kerkuar dhe me elart shpejtesia e
qearkullimit
a)Aq me e ulet eshte sassia e paras se kerkuar me e lulet eshte shpejtesia e qarkullimit.
2)Cilat nga elementet e meposhtme pershkruan elementet e nje politike monetare ekspisoniste (zeruse)
b)rritja e ofertes monetare norma e interesit , rrit invesimin rrit GDP reale.
3)Ne qoftese banka qendrore deshiron ta rris ofetrten monetare ajo duhet :
c)te uli nornmen e rezerves se detyrushme.
4)Ne qfose banka qendrore deshiron ta ul oferten monetare :
d) Te shes letra me vlere.
1) Cili nga motivet e meposhtme nuk perben motivin kryesor te permbajtjes se paras:
a)Motivi I normes se interesit
2)Opercaionet e tregut te hapur perbehen nga banka qendrore per :
b) Per te ndryshuar oferten monetare.