ой судлал лекц 3

1. Лекц 3

2.  Зүйл бол тодорхой онцлогтой бөгөөд
түүгээр нь нэг зүйлийг нөгөө зүйлээс нь
ялгадаг. Мод судлалын ухаан нь мод,
сөөгний зүйл тус бүрийн онцлогийг
судална. Зүйл бүхэн тодорхой нутагт
байдаг учир тархацын тодорхой талбайтай
байдаг.

3.  Чанарын шинж тэмдгийн онцлогоороо нэг
зиндаанд байж, зүйлийн хэм хэмжээг харуулж
чадахуйц нэгж мод буюу сөөгүүд нийлж
зүйлийг үүсгэнэ. Өөрөөр хэлбэл шинэсний
зүйл гэгч нь чанарын онцлогоороо нэгэн
ижил олон ширхэг модноос тогтоно. Жишээ
нь тоо томшгүй олон ширхэг нарс буюу шинэс
мод нийлж байж нарс буюу шинэсний зүйлийг
үүсгэнэ. гэсэн үг. Гэхдээ зүйлийг үүсэж буй
мод, сөөг тус бүр нь гадаад шинж, бүтэц,
чанарын бага зэргийн өөрчлөлттэй
байдгаараа бие биеэс ялгагдана

4.  Бас нэг зүйлд багтаж байгаа мод, сөөгийн
зарим хэсэг нь бусдаасаа арай өөр нэгдсэн
шинж тэмдэгтэй ялгарч байвал зүйлийн
доторхи янз зүйлийн ялгаа гэнэ. Энэ ялгаа
нь бие даасан зүйл гэж тооцох боломжгүй
бага байдаг бөгөөд энэ нь ургамлын ургаж
байгаа орчин, газрын байдал, бас өөрийн
чанараас шалтгаална.

7.  Ямар нэгэн мод, сөөгийн зүйлийн доторхи
ялгааг ойлгуулахын тулд хэлбэрийн ялгаа
гэдэг ухагдахууныг хэрэглэнэ.

8.  Газар зүйн буюу тархацаас хамаарах
хэлбэр, тархацаас эс хамаарах хэлбэр гэж
хуваадаг.
 Тархацын хэлбэр гэдэг нь тэндхийн мод
тиймэрхүү гэж нэг зүйлийн мод бусад олон
нутгийнхаас арай өөр гэдгийг ялгаж
дурдахыг хэлнэ.

9.  Тархацаас эс хамаарах хэв øèнжийг
бие бүтцийн янз үйл хэлбэр гэх бөгөөд
энэ нь нэгэн газар (талбайд) ургаж
байгаа нэг зүйлийн ургамлууд гадаад,
дотоод бүтэц хэлбэр бие биеэс бага
зэрэг өөр байхыг хэлнэ.

10.  Үүнээс гадна үзэгдэл зүйн янз зүйл,
эрлийз хэлбэр, сорт, клон гэж ялгадаг.
Манайд хамгийн их тархсан сибирийн
шинэсийг авч үзье.

11.  Энэ мод Уралын нурууны араас эхлэн Байгаль нуур,
Алтай, Соёоны нурууны өврийн уулнуудыг хамарсан
цаг уур, хөрс ус, уул талын харилдан адилгүй нөхцөлд
тархжээ. Орчин зүйн маш олон янзын нөхцөлд ургах
хугацаандаа тэдгээр газар зүйн тодорхой төрх
байдалд зохицсон шинж чанарыг олж авч газар зүйн
янз зүйлийг буй болгожээ. Обийн сибирь шинэс,
Алтайн сибирь шинэс, Енисейн сибирь шинэс гэсэн янз
зүйлүүд байдаг. Алтайн сибирь шинэс хүйтэнд
тэсвэртэй, уулын уур амьсгалд зохицсон, боргоцойн
хэлбэр, үрийн хальс, ясны бүтцээр бусад газрын сибирь
шинэснийхээс ялгаатай байна. Нарс, хуш, гацуур ч
гэсэн бас зүйлийн дотроо олон янз зүйлтэй ажээ. Энэ
янз зүйлийн тухай асуудал ойн аж ахуйн үйл
ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай ойлголт юм.

12.  Гадаад орчныхоо удаан хугацааны нөлөөнөөс
шалтгаалан үүссэн өөрчлөлтүүд яваандаа дэд
зүйл гэж ялгахуйц хэмжээний хувиралттай
(ялгаатай) болж ч болно. Заримдаа нэг
зүйлийн дотроос ялгагдахуйц онцгой шинж
тэмдгээрээ шинэ зүйл болгон үзэж болохоор ч
тийм өөр ялгаатай бүлэг гарч ирдэг.
Жишээлэхэд энгийн нарс гэдэг нэг зүйлийн
дотор Кавказад ургадаг нарс хэд хэдэн
онцгой шинжээрээ ердийн нарснаас ялгарч
байсан тул үүнийг бие даасан зүйл гэж үзээд
дэгээрхүү нарс (Рипиз) гэж нэрлэдэг.

13.  Орчин зүйн нөхцөлөөс шалтгаалан тодорхой
газар нутагт (экотип) удаан хугацаанд
зохицон өөрчлөгдөж үүссэн янз зүйл олон
байдаг.
 Үүнд бариулт царс дотор татмын болон тэгш
газрын царсны янз зүйл гэж хуваадаг. Үзэгдэл
зүйн янз зүйл гэж ялгана. Жишээлбэл нэг
зүйлийн дотор эрт ба орой цэцэглэдэг хоёр
янз зүйл байж болно.Үүнд царсыг зуных,
өвлийнх гэж бас янз зүйл болгодгийг дурдаж
болно.

15.  Зөвхөн хөрсний байдлаас шалтгаалан нэг
зүйлийн доторхи ургамал (эдафический)
хэлбэр байдлын хувьд өөр өөр байж болно.
Жишээлбэл татмын буюу усны ховол, тэгш
газрын ховолыг хар хөрснийх, шавранцар
хөрснийх, шохойлог хөрснийх гэж ялгадаг
нь эдгээр хөрс тус бүрд ургаж байгаа ховол
бие биеэс ялгарах бага зэрэг өөрчлөлттэй
байгаагаас болжээ.

16.  Орчин зүйн болон хөрсний байдлаас
шалтгаалан үүссэн янз зүйлийн хооронд
тодорхой зааг тавих боломжгүй тул орчин
зүйгээс шалтгаалан гарсан өөрчлөлт гэж үзэх
нь зүйтэй гэж тооцно. Эдгээр янз зүйлүүдийн
өсөх, үржих, газар орчиндоо зохицох, байдал,
модлогийн чанар харилцан адилгүй байдаг
учир янз зүйлийн хэмжээндэх энэ өөрчлөлт
хувирлыг сайн мэдэж байх нь ойн аж ахуйн
асуудалд чухал ач холбогдолтой юм.

17.  Нэг зүйлийн ургамлууд хэлбэр зүйн хувьд
янз бүр байх нь олон тохиолддог.
Жишээлбэл энгийн гацуур зүйлиин дотор
эх бие, титэм, байгуулалтаараа (багана
маягтай, тахир бөөрөнхий пирамид,
унжгар, бөмбөлөг арчгар) шилмүүсний
өнгөөр (цайвар ногоон, алтлаг шар, буюу
цагаан эрээн) боргоцойн өнгөөр (улаан
ногоон эм борогцоохойтой) бие биеэс
ондоо байна. Ойн зарим мод, сөөг шар
тоосовчтой, уëаан дохиуртай, үүт хус
энгийн нарс байж ч болно.

20.  Зарим нарс, хуш ерөнхий байдал, наснаас
хамааран өөр өөр байж болно. Байгальд
эрлийзжсэнээс янз зүйл хэлбэр ч үүсдэг.
Үүнд ноолуурлаг хус ба үүт хусны эрлийз
ромбон навчит ноолуурлаг хус өсөлт
түргэн сайн байдгаар дээрхи хоёр
хуснаасаа ялгаатай байна.

21.  Эрлийзжсэнээс үүссэн бүр бие даасан зүйл
бий. Лавр навчит болон пирамид тооройны
эрлийз, Берлиний тоорой, цагаан тоорой,
улиангар хоёрын эрлийз саарал (бор)
тоорой гэдэг зүйлүүд байна. Сорт нь
шилэлт сонголтын ажиллагааны үр дүнд
гарсан таримал ургамлын янз зүйл юм.

22.  Сортын чанар нь бие бүтцийн (өөр, өөр
цэцэгтэй үр жимс, том, жижиг) орчин зүйн
(хүйтэн ганд тэсвэртэй, давс даадаг), аж
ахуйн (үр жимсний амт òехникийн үзүүлэлт
чанар) гэж олон янз байна.
 К л о н -(бутлалт)- ургал эрхтнээс үүссэн
бие биетэйгээ холбоотой бүлэг (бөөн) цогц
ургамал юм.

23.  Улиангар, үүт õóс болоí үндэснээс
салаалан үрждэг бусад олон ургамал
нýг ерөнхий үндэс бүхий клон -
(буталсан) -үүсгэнэ. Үндэслэг ишнээс
үүссэн клон (тэсмэг), сахал үндэснээс
үүссэн клон (гүзээлзгэнэ) гэж бас
байдаг.

24.  Өөр зүйлийн ургамлын хоîрондын
болон нэг зүйлийн ургамлын цогц
хоорондын харилцааг мэдэх нь чухал
ач холбогдолтой байна. Нэг талбайд
ургаж байгаа өөр зүйлийн ургамлууд
өрсºлдөх буюу бие биеийг дэмжих хоёр
янзын харьцаатай байж болно.

25.  Øинэс-хус, нарс-хус хоорондоо
өрсөлдөх харьцаатай амьдардаг.
Шинэс-улиангар, нарс-улиангар, шинэс,
нарсан ой шатах буюу огтолсны дараа
хусан ойгоор солигдоно.
 Энэ нь шинэс, хус буюу улиангарт ургах
боломж өгөхгүй байсныг харуулахаас
гадна нарс-сорвоо, гацуур-ширх, царс-
хиагийн хооронд иймэрхүү харилцааны
амьдрал ил харагддаг байна.

26.  Нарс шинэс зэрэг мод нь хөрс үндэсний,
мөөгтэй (мөөгөнцөртэй) бие, биеийг
дэмжин тусалж амьдардаг.
 Ойн өвслөг олон ургамал нь модны үрийг
хадгалах, цаашид ургахад чухал үүрэг
гүйцэтгэх тал бий. Өөр өөр зүйлүүд
тодорхой талбайд ургахдаа бие биетэй
өрсөлдөх буюу бие биеийг дэмжих тал ч
бий.

27.  Нэг зүйлийн ургамал нэг талбайд ургахдаа
бие биеийг дэмжих зүйлээ хадгалах
хандлагатай амьдарна гэж ихэнх эрдэмтэд
үздэг.
 Хэдийгээр тэжээл гэрлийг хуваалцаж,
эдгээрийг бие биедээ дутаах боловч өөр
зүйлүүдийн хоорондох шиг бие биеийг
устгах тийм тэмцэл өрсөлдөөн явдаггүй
байна.

28.  Нэг зүйлийн мод ойд бөөнөөр буюу
бүлгээр ургаж, заримдаа үндсээрээ
холбогдон сүлжилдэн ургаж, ургамал
өрсөлдөгчидтэйгөө тэмцэж байж уг
талбайд хөгждөг.
 Зүйл өөрийгөө хамгаалах хадгалах
үржлийн янз бүрийн аргатай бөгөөд энэ нь
үүсэж хувьсан хөгжих түүхэн урт удаан
хугацаанд уг зүйл ургамлын олж авсан
чанар юм.

29.  Энэ чанар цаашид орчны нөхцөл байдлаас
болж өөрчлөгдөн нарийсдаг жамтай.
Ингэж нэг зүйлийн ургамал нэг дор
бүлэглэн ургаж өөрийгөө хамгаалах,
хадгалахын давуу чанарыг үүрлэн
тариалах арга харуулсан байна.

30.  ×.Äàðâèí òóõàéí ¿åä óðãàìëûí õàðèëöàí
íºëººëºë òýäãýýðèéí àìüäðàëûí òºëººõ
òýìöëèéí 5 õýëáýðèéã ÿëãàñàí áàéíà.
¿¿íä
1. À. Ñèìáèîç
2. Á. Ïàðàçèò
3. Â. õàðèëöàí òóñëàõ
4. Ã. ªðñºëäºõ
5. Ä. Òýìöýõ