Download to read offline
More Related Content
Similar to Дархан-Уул аймгийн ногоон байгууламжинд чимэглэлийн модлог ургамлын нутагшсан сортууд ашиглах боломж
Дархан-Уул аймгийн ногоон байгууламжинд чимэглэлийн модлог ургамлын нутагшсан сортууд ашиглах боломж
- 1. ДАРХАН-УУЛ АЙМГИЙН НОГООНБАЙГУУЛАМЖИНД ЧИМЭГЛЭЛИЙН МОДЛОГ УРГАМЛЫН НУТАГШСАН СОРТУУД АШИГЛАХ БОЛОМЖ Баттөмөр.С, ЭШАжилтан, УГТХ Атарсайхан.Т, Ph.D, ургамлын генетик нөөцийн секторын эрхлэгч, УГТХ S_battumor@yahoo.com, Хураангуй УГТСЭШХүрээлэнгийн үе үеийн эрдэмтэн судлаачдын судалгааны үр дүнд чимэглэлийн мод бутны цуглуулга судалгааны талбарт 1983 оноос соригдон цэцэрлэгжүүлэлтэнд тариалахад тохиромжтой нь судалгааны дүнд илэрсэн. Эдгээр тарималууд нь өвөлд тэсвэр, өвчин хортонд нэрвэгдэлт бага ган хүйтэнд тэсвэртэй нь олон жилийн судалгааны үр дүнд батлагдан Улсын Сорт Сорилтын хурлаар орж нутагшсан сортын батламж авсан сортууд юм. Манай Дархан-Уул аймаг жил бүр ногоон байгууламжид ихээхэн хөрөнгө мөнгө зарцуулан урд хөршөөс мод бут авчиран тариалах нь амьдралт муутай Монгол орны нөхцөлд нутагшин ургах боломжгүй байгаа нь бидны нүдний өмнө илхэн байдаг. Иймд эх орныхоо хөрс цаг уурт зохицсон мод бутыг “Мөнх ногоон хот ”, “Жишиг хороолол” зэрэг Дархан-уул аймагаас хэрэгжүүлж байгаа том бүтээн байгуулалтанд тариалвал Дархан хотын ногоон байгууламж жилээс жилд өнгөжин, ард иргэдийн амьдрах ая тухтай нөхцөл бий болно. Оршил Жимст цэцэрлэгийн хөгжлийн олон зуун жилийн туршлагаас үзэхэд чимэглэлийн цэцэрлэг түүний нэг үндсэн салбар нь болон хөгжсөн байдаг. Ер нь хүн төрөлхтөн хөгжлийнхөө явцад эхлээд ургамлыг сонирхон, гадаад орчноо чимэглэх зорилгоор тарималжуулж байснаа яваандаа түүний ашиг тусыг улам ихээр хүртэж болохыг мэдэнгүүт хүнс, тэжээлийн ач холбогдлыг илүү үзэж байснаа ургамлын нэг хэсэг нь хүнс, тэжээлийн нөгөө хэсэг нь зөвхөн харж нүд сэтгэл баясах зориулалтын болон салбарлан хөгжиж байна.
- 2. Орчин үед хувийнтохилог орон сууц барьж түүнд төрөл бүрийн чимэглэлийн ургамал, яваандаа усан оргилуур, усан сан, нуур цөөрөм гэх мэт нэг хэсэг газар дан хувийн эзэмжилд шилжих хууль эрх зүйн орчин бүрдэж буй өнөөгийн нөхцөлд байгалийн гоо сайхныг хүссэн газартаа зохиомлоор бий болгох шаардлага урган гарч байгаа учраас чимэглэлийн олон төрлийн ургамлуудыг судлан тогтоох, улмаар хүмүүсийн эрэлт хэрэгцээг хангахуйц хэмжээгээр суулгацыг нь үйлдвэрлэх шаардлага гарч байна. Судалгааны зорилго Дархан-Уул аймгийн уур амьсгал дулаарч, цөлжилт идэвхжин, улмаар ургамлын нөмрөг сийрэгжин талхагдах болсон өнөө үед ойн зурвас байгуулах хотын доторх ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх ажил эрчимтэй өрнөж байгаа билээ. Иймээс манай аймгийн хөрс, цаг уурт зохицон ургах хүчирхэг үндэсний систем бүхий ган халуунд тэсвэртэй, сэргэн ургах чадвар сайтай чимэглэлийн ургамлын нутагшуулагшсан сортуудыг ногоон байгууламжинд ашиглах зорилготой. Судалгааны үр дүн Чимэглэлийн ургамал нь байгаль дэлхий болон гадаад орчин, хүнд маш их ач холбогдолтой таримал юм. Гадаах байгаль орчин хотыг ногоон байгууламжгүйгээр төсөөлхийн аргагүй бөгөөд төв суурин газар таригдсан чимэглэлийн ургамал нь хүмүүст байгалийн сайханыг зохиомлоор бүрдүүлж хүн амьдрах таатай нөхцлийг бүрдүүлэх мөн хүүхэд багачуудад байгаль орчиноо хайрлах, байгалийн хөгжлийн зүй тогтлыг зөвөөр танин мэдэхэд туслах гол хүчин зүйл болдог. Байгальд агаарын хүчил төрөгчийг нөхөн үйлдвэрлэх гол эх булаг нь ногоон байгаль юм. Ой мод зуны улиралд орчныхоо шороо, тоосны 50%, өвлийн улиралд 37%-ийг өөртөө шингээж агаарын чийгийг 15-20% ихэсгэдэг,
- 3. цэцэгжүүлэх, зүлэгжүүлэх ажилнь хөрсний бүтцыг сайжруулж, агаарыг цэвэршүүлж, хотын хөдөлгөөний дуу чимээг намжаана. Хот сууринг цэцэрлэгжүүлэлтэнд модлог ургамалд 40-50%, бутлаг ургамалд 10-20%, зүлэгжүүлсэн талбай 8-16%, цэцэгжүүлсэн талбайд 6-8%, зам 15-20% эзэлж байх нь хамгийн тохиромжтой гэж үздэг. Тус хүрээлэнгийн үе үеийн судлаачдын уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүнд Тэхийн шээгний Анар, Баялаг, Моносны Царам, Голт борын Шарын гол, Буйлсны Дархан сортууд бий болсон. Иймд дараах сортуудын аж ахуй, биологи, морфлогийн онцлогоос танилцуулъя. Шивүүрт улааганы Анар сорт Тодорхойлт: Овог: Saxifragaceae Juss Төрөл: Ribes Зүйл: Ribes diacantha Pall Шивүүрт улааганы Анар сорт нь 1.5-2 метр өндөртэй, гурвалсан захтай жижигхэн хатуу навчтай бөгөөд 8-р сарын сүүл 9-р сарын эх хүртэл боловсрох ба дундажаар 6-8 мм голчтой, улаан шаргал өнгөтэй, эдгээр нь 5-7 ширхэгээр молцоглон ургадаг. Жимс нь жижигхэн улаан гашуувтар амттай, нэг жимсэн дотор дундажаар 6-26 ширхэг үр байна. Шивүүрт улаанганы мөчир нь их өргөстэй, хуучин мөчир бор саарал, залуу мөчир цайвар шаргал өнгөтэй. Үрээр болон ногоон мөчрийн аргаар үрүүлдэг. Иш, навч, жимсийг нь ардын эмнэлэг болон анагаах ухаанд өргөн ашигладаг эмчилгээний ач холбогдолтой. Шивүүрт улааганыг чимэглэлийн зориулалтаар амьд хашаанд тарихад тохиромжтой, тайралт огтлогоо хийхэд хурдан салаалан ургадаг. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй, өвчин хортонд нэрвэгдэх нь бага байдаг.
- 4. Шивүүрт улааганы Баялагсорт Тодорхойлт: Овог: Saxifragaceae Juss Төрөл: Ribes Зүйл: Ribes diacantha Pall 1-1.5 метр өндөртэй, гурвалсан захтай жижигхэн хатуу навчтай, жимс нь 8-р сарын сүүл 9-р сарын эх хүртэл боловсрох ба дундажаар 6-8 мм голчтой хүрэн улаан өнгийн жимстэй. Мөчир нь их өргөстэй, хуучин мөчир нь бор саарал өнгөтэй залуу мөчир нь цайвар шаргал өнгөтэй. Баялаг сортын жимс нь хүрэн улаан өнгөтэй, том жимстэй, чимэглэлийн зориулалтаар амьд хашаанд тарихад тохиромжтой, тайралт огтлогоо хийхэд хурдан салаалан ургадаг. Ган, хүйтэнд тэсвэртэй, өвчин хортонд нэрвэгдэх нь бага байдаг. Моносны Царам сорт Тодорхойлт: Овог: Prunoideae Төрөл: Padus Mill Зүйл: P.asiaticaKot Монос нь 3-7 метр өндөр, навч нь зуувандуу өндгөрхүү, 4-10 см урт, 2-4 см өргөн, урт бариул бүхий том далбагар навчтай. Жимс нь хар өнгөтэй, дотроо ясан үртэй, 10-15 см урт сийрэгдүү унжгар цацаг дээр байралдаг. Яст жимс нь 10 мм орчим голчтой, шүүслэг аргуун амттай. Жимсийг шинэхэнээр идэж хэрэглэхээс гадна хатааж, боловсруулж хүнсэнд болон эмчилгээний зориулалтаар хэрэглэнэ.
- 5. Монос нь 6-рсарын эхээр анхилам сайхан үнэр бүхий цагаан цэцэгээр цэцэглэж жил бүр жимсэлдэг. Жимс нь 8-р сарын сүүлч, 9-р сарын эхээр боловсордог. Мойл жимсэнд саахар, С амин дэм, алимны ба нимбэгний хүчил, ангаах бодис агуулагдана. Монос нь балт ургамал төдийгүй зөгийн бэлчээрт ашиглана. Мөн агаар дах нянг устгагч фитонцидийг навчнаасаа ялгаруулж агаарыг цэвэршүүлдэг. Царам сорт нь том цагаан өнгийн анхилуун сайхан үнэртэй цэцэгтэй. Таналт тайралт тэсвэртэй. Голт борын Шарын гол сорт Тодорхойлт: Овог: Oleaceaelindl Төрөл:Syringa L Зүйл: Syringa Josikae Голт борын Шарын гол сорт нь 3-4 м өндөр ургадаг. Нахиа нь өндөг хэлбэрийн бор саарал өнгийн хайсаар бүрхэгдсэн ишиндээ бүдүүрэн бат бэх суусан. Навч энгийн зууван өндөглөг хэлбэртэй бүтэн ирмэгтэй, 6-12 см урт, 3-8 см өргөн хар ногоон өнгөтэй. Цэцэг нь нил ягаан өнгийн анхилуун үнэртэй 10-20 см урт баг цэцэгтэй, 4 наснаас эхлэн цэцэглэж эхлэдэг. Цэцэглэлт 6-р сарын дунд үеэс 15-20 хоног үргэлжилнэ. Үр жимс нь 10-р сард боловсрно. Ургалтын хугацаа нь манай орны нөхцөлд 5-р сарын эхнээс 10-р сар хүртэл ургана. Голт борыг цэцэглэх үеэр маш сайхан анхилуун үнэр ялгаруулдаг тул зөгийн бэлчээрт ашиглах боломжтой. Шарын гол сорт нь ган хүйтэнд тэсвэртэй, өвчин хортонд дунд тэсвэртэй, чимэглэлийн зориулалтаар цэцэрлэгжүүлэлтэнд тарихад тохиромжтой. Буйлсны Дархан сорт Тодорхойлт: Овог: Rosaceae Juss Төрөл: Amygdalus L. Зүйл: A.pedunculata Pall
- 6. Буйлсны Дархан сортнь, бүдэг бор саарал өнгийн хальстай маш олон салаа иш мөчиртэй, 1-1.5 метр орчим өндөр ургадаг. Жилийн дундаж өсөлт нь 15-20 см, нэг настай мөчрийн өнгө нь хүрэн туяатай, сагалгар титэмтэй. Буйлс нь хавар 5 сарын дундуур навчлахаасаа өмнө цэцэглэдэг, богино шилбэтэй тод ягаан, цайвар ягаан өнгийн цэцгүүд мөчрөө даган шигүү байрласан байх тул буйлс цэцэглэх үеэр уулын энгэр нил ягаан өнгөөр хучигдаж харагдах нь чимэглэлийн чухал ургамал болохыг илтгэнэ. Навч нь захаараа хурц шүдлэг, 2-3 см урт тонгоруу өндгөрхүү хэлбэртэй. Үр жимс нь гадуураа үслэг, шүүслэг бус бүрхүүлтэй, бүрхүүл нь шаргал боровтор өнгөтэй, ясан үрнээсээ амархан салдаг. Буйлсны үрэн доторх идээг боловсруулж буйлсны тос, гашуун ус гарган авч эмчилгээний зорилгоор болон гоо сайхны анхилуун үнэрт тос гарган авдаг. Ган, хүйтэн, өвчин хортонд тэсвэртэй. Буйлс нь хавар 5-р сарын дундуур цэцэглэдэг. Цэцэг нь тод ягаан, өнгийн гоѐмсог цэцэгтэй учир төв суурин газрын цэцэрлэгжүүлэлтэнд өндөр ач холбогдолтой. Эдгээр сортууд нь Дархан-Уул аймгийн бүс нутагт олон жил тариалж судлан гаргаж авсан тул Дархан хотын ногоон байгууламжинд хамгийн тохиромжтой. Дүгнэлт Дархан-Уул аймаг нь Монгол улсын загвар хот болох зорилготой хөгжиж байгаа бөгөөд хотын ногоон байгууламжид нутагшсан сортын суулгацыг ашигласнаар өсөлт хөгжилт сайн, ган хүйтэнд тэсвэртэй, амьдралт сайтай байснаар орон нутгийн төсөв хөрөнгийг ихээхэн хэмнэнэ. Мөн гадаадаас орж ирж буй инпортын тарьц, суулгацын хэмжээг багасгаж, аймгийн мод үржүүлэгчдийг дэмжин, импортыг орлох бүтээгдэхүүн бий болж ажлын байр нэмэгдэх сайн талууд бий болно. Ном зүй 1. Дорж Н. ”Чимэглэлийн нэг ба олон наст ургамлын эх цэцэрлэг байгуулж үр суулгац ургуулах” //сэдэвт ажлын 1983-1984 оны тайлан. 2. Дорж Н. Мод бутыг нутагшуулах сэдэвт ажлын 1990 оны тайлан
- 7. 3. Жанчивсэнгээ Ч.”БНМАУ-ын ойт хээрийн бүсэнд чимэглэлийн зарим ургамлуудыг нутагшуулан тарималжуулах, шалгаруулах” //эрдэм шинжилгээний сэдэвт ажлын 5 жилийн нэгдсэн тайлан (1966-1970 он). 4. Иван Владимирович Мичурин //1974он 5. Отгонбилэг. Х., Авирмэд. А. бусад Говь хээрийн бүсэд байгалийн ашигт, ховор ургамал тарьж үржүүлэх арга // УБ-2006 он 6. Өлзийхутаг.Н. Монгол орны ургамлын аймгийн тойм. Улсын хэвлэл УБ 1989он 7. Саутин В.И. ”Определитель лесных растений”. 8. Степанова А.М. “Защитной лесоразведение на орошаемых землях” 9. Цэрэннадмид П. Зарим зүйлийн харганыг тарьж туршсан судалгааны дүн // Ботаникийн хүрээлэнгийн бүтээл-9 УБ 1987 он 10. Эрдэнэжав Г. ”Ургамлын индродукцийн үр дүн ба амжилт” //Улаанбаатар хот 2001 он.