1. Лекцийн товч агуулга №12
• Ойн дагалдах баѐлаг
• Ойн ургамал, мөөг, жимс

2. • Ой,түүнийг дагалт нөөцөд үржил шимтэй
хөрс, цэвэр тунгалаг гол, горхи, булаг, шанд,
рашааны ус, төрөл бүрийн мод, бутлаг,
сөөглөг, өвслөг ургамал ургах, ан амьтан
оршин амьдрах, цэвэр агаар, нарны
гэрлийн тусгал, чийгшил, уул, хад, асга зэрэг
байгалийн цогц бүрдэл бүхий экологийн
гайхамшигт онцгой тогтолцоо хамааран
орно. Ойн мод, ургамал нь хөрсний чийг,
үржил шимийг хадгалан баригч, агаарыг
цэвэршүүлэгч, үйлдвэрийн түүхий эдийн
нөөцийг агуулагч, ой орчин нь төрөл
бүрийн

3. мод, эмийн, тэжээлийн болон ашигт
ургамлын урган тархах орчин бологч, төрөл
бүрийн ан амьтан, мал сүрэг, хүн амьдран
орших онцгой нөхцөл бүхий түшиц газар ям.
Ой, түүний дагалт нөөцийн дотроос төрөл
бүрийн модыг үйлдвэр, аж ахуйн хэрэгцээнд
хамгийн өргөн ашиглаж байгаа бөгөөд нэг
модыг тайрсан тохиолдолд таван мод нөхөн
тарьдаг гэх мэтээр бусад нөөц, баѐлагийг ѐаж
зохистой ашиглах, хамгаалах талаар зөв
бодлого, чиглэлийг барьж ажиллах шаардлага
хурцаар тавигдаж байна.

4. Ой бол хар хүрэн хөрс, усны нөөц, ургамал,
амьтны үүсэн бүрэлдэх эх ундраа мөн.
Манай орны ой мод, усан сан, ургамлын
нөмрөгт түшиглэн 130 зүйлийн хөхтөн, 370
зүйлийн жигүүртэн, 8 зүйлийн хоёр нутагтан,
70 зүйлийн загас амьдардаг.
Ой бол хүнс, эмийн ургамлын барагдашгүй эх
ундраа. Ардын болон шинжлэх ухааны
эмнэлэгт хэрэглэж ирсэн 700 орчим зүйлийн
эмийн ургамал мөөг, самар, жимс, жимсгэнэ
ургадаг.

5. • Ойн төглөөс жил бүр дунджаар 540 тонн
чацаргана, 4000 тонн мөөг, 13000 тонн
самар, 21000 хүртэл тонн жимс жимсгэнэ
түүж ашиглах боломжтой.

6. Газарзүйн байрлал: Манай орны хойд хэсэг
Хөвсгөл Хэнтийн уулсын ой тайга хангайн
нурууны хойд хэсэг , Монгол Алтайн нурууны
зүүн хэсгийн уул нуруудын ой мод тархсан
Монгол орны ой нь Сибирийн их ой хөвчийн
өмнөд зах ,төв азийн уудам цөл хээрийн хойд
хилийн зааг дээр эх газрын эрс тэс уур
амьсгалтай нөхцөлд ургадаг.Монгол орны ой
мод нийт нутгийн 11,4%-ийг эзлэдэг бөгөөд
нийт ойн сан нь 140 гаруй зүйлийн мод
сөөгтэй .

7. Үүнээс
бусад
мод
сөөг
6.7%
гацуур
73.5%
Шинэс
7.7%
нарс
11.3%
хуш

8. Уулын ой тайгын бүслүүрт: ѐмаан арц , алирс
,хад, сургар,тошлой,нэрс,зэрэг бут сөөг,
бадаан, ѐргуйжин , сорвоо , хөх удвал ,бугын
цагаан, жавхаалаг башир зэрэг өвслөг
ургамал Уулын ойт хээрийн бүслүүрт:
боролзгоно,нохойн хошуу,аньс зэрэг сөөг, хус,
хайлаас, шинэс,нарс,улиас зэрэг модод,
Ерхөг, согоовор , хѐлгана, дааган сүүл, гэсэр,
агь, шар ѐргуй ,тарваган шийр, цагаан уул,
чөдөр өвс зэрэг өвслөг ургамал зонхилно.

9. Ямаан арц
Шивэр буяу Ямаан арц. Латинаар: Juniperus sibirica
Burgsd. нь Агарууны (Cupressaceae) овогт багтдаг.
Ямаан арц нь 1,5 метр хүртэл ургадаг сөөглөг
шилмүүст мод. Богинохон мөчиртэй, жижигхэн зүү
хэлбэрийн шилмүүстэй, өвөлд тэсвэртэй, бүрхүүл
бүхий бөмбөлөг хэлбэрт шошгойн үр боловсорч
дуусахад моджин хатуурдаг. Ямаан арц 5-р сарын
сүүлээр цэцэглэж, 9-р сард үр нь боловсорно.
Харьцангуй урт 600 хүртэл наслах тохиолдол байдаг.
Гол тархалт нь баруун төв зүүн Ази, ойрх дорнодын
нутгаар байдаг ч бас европын орнуудаар ч бас
ургадаг. Манай оронд Хэнтий, Хангай, Хөвсгөл
аймгуудаар шилмүүст ойн дээд захаар, сарьдаг, хад
чулуунд болон ой дотор хэсэг бүлгээр тархан ургана.
Манай нутагт 4 зүйлийн арц ургадгаас хамгийн их
тархалттай нь ѐмаан арц ям. (хуурамч арц, хонин арц,
дагуурын арц). Ойн дунд дээд хэсгээр голдуу чийглэг
цас их унадаг, хөнгөн сийрэг хөрсөнд сайн ургадаг.
Хуш, шинэс, нарс, хусан холимог ойд гол төлөв далайн
төвшнөөс дээш 2200 метрт ургана. Үндэс сайтай,
хүйтэнд тэсвэртэй. Арц үр мөчрөөр үрждэг. Мөчрөөр
тарималжуулж ногоон байгууламжинд ашиглах
бололцоотой.

10. Хад жимс – Ribes altissimum

11. Хад жимс нь ойн ба ойт хээр, хээрийн бүсэнд орших ихэнх
аймгуудын нутгаар өргөн тархсан, ойн дээд хэсэг асга, хадтай
энгэр, ээвэр газруудаар хэсэг бүлгээрээ элбэг тохиолдох
улаан хүрэн өнгөтэй холтостой 2-3м өндөр сөөгөнд ургадаг.
Хүйтэн, ганд тэсвэртэй, хөрсний шаардлага багатай, үр, үндэс
ишний салаа, гайзлуураар хѐлбархан үрждэг жижигхэн,
ишгүй, мөлхдөг салаалсан үндэстэй ургамал.
Гурван салаа цуулбарлагдсан, дээд тал нь хар ногоон доод
тал нь цайвар ногоог өнгийн 3-6 см урт навчтай зэвхийдүү
улаан толбуудтай шар дэлбээтэй анхилуун үнэртэй жижигхэн
цэцгүүд нь бөөгнөрч, залаа баг цэцэг үүсгэнэ. Шөнийн цагт
буяу тэнгэр бүрхэгт навчаа хумина. Цэцэглэлт нь 6 сард
ѐвагдаж, улаан хүрэн, хар хүрэн буяу хар өнгийн амт, үнэр
сайхантай жимс нь 8-р сард боловсорно.
Хад жимс нь:
Бөмбөлөг хэлбэртэй, цайвар өнгө бүхий хүрэн улаан, хар, хар
хүрэн өнгөтэй, гарц өндөртэй боловч амт чанар нь тааруу
байдгаараа бусад жимснээс ѐлгаатай.

12. • Жимсгэнэ нь:
• 20.7-40.7 мг% С аминдэм агуулагдах боловч органик хүчлийн
агууламж багатай тул амтлаг чанар нь 1.90 хүрнэ.
• C. B. A. P. аминдэм, чихэрлэг гликозид, органик хүчлүүд, сахар,
нимбэг, алимны хүчил антоциан, шим болон хурган чихний
хүчил, катехин, пектиний ба аргаах идээлэх, будах, азотлог
бодис агуулагдана.
• Монгол ардын эмнэлэгт жимсгэнийг хандлан, ходоод
гэдэсний үрэвслийн үед суулгалт тогтоох ба уушигны өвчний
үед хэрэглэнэ. Мөн үрэвсэл болон хордлогын эсрэг үйлчилгээ
үзүүлж, шээс ба цөс ѐлгаралтыг нэмэгдүүлж, хоол
боловсруулалтыг зохицуулан идээт шархыг сайн битүүрүүлнэ.
• Хэрэглэх арга:
• Хадыг хэвээр шууд идэхээс гадна, чанамал, шүүс ундаа, дарс
гаргаж авах зэргээр хүнсэнд өргөн хэрэглэнэ. Навчийг нь ногоо
давслахад хэрэглэх боломжтой. Чанамал нь исгэлэн, сайхан
амттай боловч чанамлыг хийхэд жимсгэнээс их хэмжээний ус
алдагдан хорчийж бүтээгдэхүүний гадаад байдал нь буурах
боловч амт чанараар сайн ям. Төрөл бүрийн ургамлын өвчин
болон хадгалалт, тээвэрлэлтэнд тэсвэртэй байдаг.

13. Тошлой /Grossularia mill/

14. Манай оронд нэг зүйл тошлой ургадаг. 6 дугаар сард цэцэглэж
исгэлэн улаан жимс нь 8-9-р сард боловсордог. Үр жимсэнд саахар,
нимбэг, алимны хүчил, төмрийн исэл, идээлэх, азотлог бодис,
пектин, каротин, С.Р.К.В1 аминдэм, кетахин, алкалоид, будагч ба
аргаах бодис байдаг. С аминдэмийн хэмжээгээр үхрийн нүд,
гүзээлзгэний дараа орно.
Жимсний найрлаганд 5-15% чихэрлэг бодис, органик хүчил, А. С
ѐлангуѐа P аминдэмээр баялаг төдийгүй бусад аминдэмийг
агуулахын зэрэгцээ ѐнз бүрийн эрдэс давсаар фосфор, кали,
кальци, зэргийг үлэмж агуулна. Р аминдэмээр баѐлаг учир түүнийг
эмчилгээний зориулалтаар өргөн хэрэглэдэг, ѐлангуѐа судас
хатуурахаас сэргийлнэ. Хоолны шингэцийг сайжруулах, цусны
даралт ихдэх, цус багадах, байн байн цус харвах, арьсны ба
шархлаа өвчний үед жимс, чанамлыг идэж ууж хэрэглэнэ.
Жимснээс бусад хэсгүүдэд берберин гэдэг алкалоид бий. Энэ нь
цөс хөөх, хоолны шингэлтийг сайжруулах, цусны даралт ихдэхэд
жимсийг нь арьс шарлахад чанамлыг ууж хэрэглэнэ. Ардын
эмнэлэгт тошлойны хандыг цус төлжүүлэх, ходоодны өвчин
намдаах, сүрьеэ өвчний эсрэг, ходоод гэдэсний үйл ажиллагааг
сайжруулахад хэрэглэдэг тухай дурьдсан байдаг.

15. Нэрс

16. Нэрс нь Хангайн ба ойн бүсэд ургадаг 25-40 см өндөр, цайвар
ногоон өнгийн навчтай, мөлхөө үндэслэг иштэй сөөг хэлбэрийн
ургамал бөгөөд жимс нь 6-р сарын сүүлчээр үндэслэж, 40-50
хоногт боловсорч гүйцнэ. Нэрсний жимс хөх ѐгаан, хар өнгөтэй,
гонзгойдуу зууван хэлбэртэй, амттай сайхан шүүстэй. Нэрс нь
дотроо хөх хар гэж жимсний өнгөөр ѐлгагдах боловч жимсний
найрлагаараа хоорондоо бараг ѐлгаагүй. Хөх нэрс ойн ба тагийн
бүсийн шилмүүст ой, бургасан шугуй, ширэнгэтэй газар ургадаг
бол хар нэрс ногоон хөвдөт нарс, хар мод, гацууран ойд ургасан
байдаг. Нэрсийг зөвхөн гараар түүнэ.
• Жимсэнд:
• Сахар 6,5%
• Нимбэгний хүчил 1%
• С амин дэм 41,7 мг/%
• Каротин
• А аминдэм
• Будагч бодис
• Пектин ихээр агуулдаг байна.

17. Жимсгэнийг хатааж, хөлдөөж мөн сайн чанарын дарс, ундаа, шүүс, кисель зэрэг
бүтээгдэхүүн хийж нөөшлөн амин дэмийн хэрэгцээг хангах боломжтой. Нэрсний навчийг
зөв хатааж бодисын солилцоог сайжруулах, цус тогтоох, үрэвслийн эсрэг, өвчин намдаах
шээс хөөх, ханиалгах үед эм болгон хэрэглэдэг. Нэрсний жимсгэнээс шүүсийг ѐлган авч
шүүс, ундаа, дарс хийж, үр хальсаар төрөл бүрийн чанамал мөн цэлцэгнүүр, кисель хийж
хүнсний будаг гарган авдаг. Жимсгэнэ нь хадгалалт, тээвэрлэлт муу даадаг тул шууд
хөлдөөх, хатаах, сахаржуулдаг боловч голдуу халууны боловсруулал хийн нөөшилдөг.
Нэрсний жимс нь үрэвсэл эсэргүүцэх /антисептик/ үйлчилгээтэй ба түүний найрлаганд
байдаг пектин, аминдэм, глякозид төрөл бүрийн органик хүчлүүд нь эмчилгээний чанарыг
илтгэнэ. Нэрсийг дотор эрхтний хѐмрал, хүчил шүлтийг тэнцвэржүүлэх, чихрийн шижин, үе
мөчний зэрэг өвчинд уламжлалт аргаар жимсгэнэ болон өөрөөр нь хийсэн бүтээгдэхүүнээр
хэрэглэдэг.
Эмчилгээнд
Мэнгэр ювчтэй хvн уулын нэрсийг битvv саванд нэг аѐгыг ёотон, шар тостой хийгээд тогоотой
усанд битvv жигнэж, уураг шиг болтол нь буцалгаад бvлээнээр нь ууна. Yvнийхээ дараа
наранд толгойгоо халаахгvй хэвтвэл эдгэнэ. Уушигны архаг ювчтэй хvн нэрс, чацаргана
мэтийн жимсийг цагаан гvvний тvvхий сvvнд хийж исгэн 15 хоног уухад бие мэдэгдэм
сайжирдаг. Нэрс нь ходоодны хvчил багадсан юнгюц vрэвсэл, ѐлангуѐа гэдэс эвгvйцэх,
элэгний vрэвсэл, vе мючний хэрэх, бююрний чулуу, арьсны ювчнvvдийн vед сайн эм болдог.
Yvний тулд хоёр аѐга буцалсан усанд цайны халбагаар 3-4 удаа хийж 4-5 цаг тавьж хандлан
аѐганы дюрювний нэгээр юдюр 4-5 удаа ууна. Мюн нэрс цусан суулга, гэдэсний хижиг,
сахуугийн ювчин vvсгэгчийг vхvvлдэг учир цайны дюрвюн халбага нэрсний vрийг нэг аѐга
буцалсан усанд хийж тасалгааны халуунд 8 цаг байлгасны дараа бvтэн юдюрт нь багтаан
уудаг. Єтгюн хатдаг хvн шинэхэн нэрсийг удаан хугацаагаар хэрэглэхэд ютгюн хатахаа болино.

19. Падгар бадаан

20. Гадаад байдал: Мөнх ногоон олон наст өвслөг ургамал. Иш
нь 50 см хүртэл өндөр ургадаг, угийн хэсэгтээ дугаригдуу
хэлбэртэй шүдлэг ирмэгтэй, урт өргөн бариул бүхий хар
ногоон өнгийн навчистай. Навч нь өнгөө 2-3 жил хадгална.
Цэцэг: Ягаавтар өнгийн хонхон хэлбэрийн цэцэг ишний
оройдбөөгнөрч өтгөн залаа мэт бамбай баг цэцгийг үүсгэнэ.
Үр жимс: Хонхорцог, олон тоотой 2 мм урттай, гөлгөр
гадаргуутай
Газар зүйн тархалт: Хэнтий, Архангай, Хөвсгөл ,Сэлэнгэ,
Төваймгуудын нутагт тайгын доод бүс, ойн дээд зах, холимог
ойн ѐзмаг ихтэй хөрс бүхий асга чулууны ёроол, уулын ар хѐр
дагаж ургана.
Химийн бүрэлдэхүүн: Бадааны үндэслэг ишинд 28%,
навчинд нь 20% хүртэл пирогаллын бүлгийн аргаах бодис
агуулагдана. Жил ахих тусам үндэслэг ишин дэх аргаах
бодисын хэмжээ нэмэгдэнэ.

21. Ургамлаас чөлөөт полифенол, гликозид бергенин, сахар,
цардуул, витамин С ба бусад бодисыг гарган авч болно.
Навч нь арбутин 20% гидрохинон 4% хүртэл агуулна.
Түүхий эд: Бадааны үндэслэг иш - Rhizoma bergenia
Түүхий эд нь хүрэн өнгөтэй, бөөрөнхий хэлбэрийн 10-15
см урт үндэслэг ишний хэсгүүдээс бүрдэх ба хугарсан
хэсгээс цайвар ѐгаан, харавтар толботой харагдана.
Хэрэглэх нь: Бадааны үндэслэг ишнээс шингэн ханд,
чанамал, шахмал эмийн хэлбэрүүдийг бэлтгэх ба бүдүүн
гэдэсний үрэвсэл, умайн хүзүүний шархлаанд, Төвд,
Монгол эмнэлэгт сүрьеэ, цочмог ба архаг уушгины хатгаа,
уушгинаас цус алдах, үе мөчний үрэвсэл, ходоод гэдэсний
өвчин зэрэгт тус тус хэрэглэдэг байна. Навчны чанамал ба
идээшмэлийг бактерийн өсөлтийг зогсоох нарийн
гэдэсний үрэвсэл, гэмтлийн дараах бөөрний өвчинг
анагаах зорилгоор ашиглана.

22. Мөөг

23. Хүнсний мөөг
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Барзгар хусандай
Бидэрт чидмэг
Ногоон чидмэг
Сормост сархиаг
Улбар сархиаг
Улиангарын таахай
Хар мөөг
Хар модны тосондой
Цагаан мөөг
Эгэл тосондой
Цайвар мөөг
Цайвар сархиаг