YLIKO

1. IV. H YΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (4Ος
– 6Ος
αι.μ.Χ.)
1.Η μετεξέλιξη του ρωμαϊκούκράτους (4ος-5ος αι. μ.Χ.)
ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
> Η περίοδος της ύστερης αρχαιότητας (4ος-6ος αιώνας μ.Χ.) αποτελεί ένα στάδιο κατά
το οποίο συντελείται η μετάβαση από τον αρχαίο στον μεσαιωνικό κόσμο.
> Η περίοδος της ύστερης αρχαιότητας (4ος-6ος αιώνας μ.Χ.) χαρακτηρίζεται από:
• τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού, με τις οποίες δόθηκε απολυταρχικός χαρακτήρας στη
διοίκηση του ρωμαϊκού κράτους.
• τις μεταρρυθμίσεις του Μ. Κωνσταντίνου (μεταφορά της πρωτεύουσα του ρωμαϊκού κράτους,
αποδοχή του χριστιανισμού), με τις οποίες ισχυροποιήθηκε η Ανατολή και διαμορφώθηκε
σταδιακά η βυζαντινή φυσιογνωμία της – γι’ αυτό και η περίοδος της ύστερης αρχαιότητας
είναι γνωστή και ως πρωτοβυζαντινή.
• τη διαίρεση της αυτοκρατορίας σε Ανατολικό και Δυτικό Ρωμαϊκό κράτος, που
οριστικοποιήθηκε το 395 μ.Χ.
• τη σύνθεση στο ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας του κυρίαρχου ελληνικού στοιχείου με
τη ρωμαϊκή παράδοση και τον χριστιανισμό, που δημιούργησε έναν νέο τύπο πολίτη, τον
βυζαντινό, ο οποίος αγωνίστηκε για τη διατήρηση της αυτοκρατορίας.
• την αποδυνάμωση του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας και την οριστική κατάλυση του
τον 5ο αιώνα μ.Χ. (476 μ.Χ.) από διάφορα γερμανικά φύλα (μεγάλη μετανάστευση των λαών).
1.1. Ο ΔΙΟΚΛΗΤΙΑΝΟΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ
ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
►Οι διοικητικές αλλαγές
Όταν οι Διοκλητιανός έγινε αυτοκράτορας (284 μ.Χ.) προχώρησε, αν και απολυταρχικός, σε
τολμηρές διοικητικές αλλαγές μοιράζοντας την εξουσία, προκειμένου:
• να επαναφέρει την τάξη στο ρωμαϊκό κράτος.
• να διασφαλίσει την άμεση παρέμβαση του στρατού όπου υπήρχε ανάγκη.
• να πετύχει την καλύτερη φύλαξη των συνόρων.
Έτσι, ο Διοκλητιανός κυβέρνησε το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας και έδωσε τη διοίκηση
του δυτικού σ’ έναν αφοσιωμένο σ’ αυτόν στρατιωτικό, το Μαξιμιανό. Διαμορφώθηκε λοιπόν, το
σύστημα της Τετραρχίας, σύμφωνα με το οποίο η εξουσία μοιράστηκε σε τέσσερα πρόσωπα, τους
δύο αυτοκράτορες που πήραν τον τίτλο του «Αυγούστου» και έναν συνάρχοντα στον καθένα
που έφερε τον τίτλο του Καίσαρα. Δηλαδή:
• στην Ανατολή
- Αύγουστος ήταν ο Διοκλητιανός, με έδρα τη Νικομήδεια της Βιθυνίας.
- Καίσαρας ήταν ο Γαλέριος, με έδρα το Σίρμιο της Σερβίας.
• στη Δύση
- Αύγουστος ήταν ο Μαξιμιανός, με έδρα το Μιλάνο στην Ιταλία.
- Καίσαρας ήταν ο Κωνστάντιος ο Χλωρός, με έδρα τους Τρεβήρους στη Γαλατία.
• Όσον αφορά τη Ρώμη, αυτή ήταν θεωρητικά η πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας και παρέμεινε
η έδρα της συγκλήτου.
Το σύστημα της Τετραρχίας πέτυχε να διατηρήσει προς στιγμή την ακεραιότητα της
αυτοκρατορίας.
►Η αλλαγή στη μορφή του πολιτεύματος
Στους χρόνους του Διοκλητιανού ο χαρακτήρας της μοναρχίας μεταβλήθηκε, καθώς:
• το κράτος χωρίστηκε σε μικρές επαρχίες, που διοικούνταν από υπαλλήλους διορισμένους από
τον ίδιο τον αυτοκράτορα.

2. • η πολιτική εξουσία αφαιρέθηκε από τον στρατό, αφού ορίστηκε ο στρατός κάθε περιοχής να
έχει δικούς του διοικητές, διαφορετικούς από εκείνους των επαρχιών.
• όλες οι εξουσίες συγκεντρώθηκαν σταδιακά στο πρόσωπο του αυτοκράτορα.
• ο αυτοκράτορας υιοθέτησε το πρωτόκολλο της αυλής των Σασανιδών βασιλέων της Περσίας:
έγινε απροσπέλαστος για τους υπηκόους του
στις εμφανίσεις του φορούσε το διάδημα και την πορφύρα
επέβαλε την προσκύνηση και τη λατρεία του σαν θεός (προσφωνούνταν «Ζευς»).
> Έτσι η Ηγεμονία (Principatus), το πολιτειακό σύστημα του Αυγούστου, μεταβλήθηκε σε
Απόλυτη Μοναρχία (Dominatus).
1.2. Μ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ: ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΙΣΧΥΡΟΠΟΙΗΣΗ
ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
►Η δημιουργία του χριστιανικού ρωμαϊκού κράτους
H επικράτηση του Κωνσταντίνου
• Το σύστημα της τετραρχίας δεν έδωσε λυση στα προβλήματα της αυτοκρατορίας, αλλά αντίθετα
ενίσχυσε τους ανταγωνισμούς και πρόβαλετις φιλοδοξίες των συναρχόντων. Μετά την παραίτηση
του Διοκλητιανού από το αξίωμα του (305 μ.Χ.), ακολούθησε μια εικοσάχρονη περίοδος
συγκρούσεων ανάμεσα σε αύγουστους και καίσαρες, ως την τελική επικράτηση του
Κωνσταντίνου, γιου και διαδόχου του Κωνστάντιου του Χλωρού, το 324 μ.Χ.
• Τα γεγονότα που οδήγησαν στην επικράτηση του Κωνσταντίνου ήταν:
> η νίκη του επί του Μαξέντιου, του αντιπάλου του στη Δύση, στη Μουλβία γέφυρα του Τίβερη,
το 312 μ.Χ.
> η συμφωνία με τον Λικίνιο, Αύγουστο της Ανατολής, στο Μιλάνο να μην προσλάβουν καί-
σαρες και να συνεργαστούν για τη διοίκηση της αυτοκρατορίας (313 μ.Χ.).
> η νίκη του επί του Λικίνιου κοντά στην Αδριανούπολη το 324 μ.Χ., μετά την οποία έμεινε
μονοκράτορας.
H πολιτική του Κωνσταντίνου
• Στα χρόνια του Κωνσταντίνου η μοναρχία απέκτησε ακόμη πιο απόλυτο χαρακτήρα, όπως
φανερώνει το γεγονός ότι:
ο αυτοκράτορας ήταν απρόσιτος στους υπηκόους του και στη σύγκλητο
περιβαλλόταν από τους ανακτορικούς υπαλλήλους και το ανακτορικό συμβούλιο, το οποίο
λειτουργούσε συμβουλευτικά και μόνο όταν το ήθελε ο αυτοκράτορας.
η σύγκλητος έχασε όλες τις εξουσίες της και απέμεινε ένα τιμητικό σώμα που πλαισίωνε τις
δεξιώσεις του αυτοκράτορα.
• Στο θέμα της αυτοκρατορικής λατρείας η στάση του Κωνσταντίνου διαφοροποιήθηκε:
δεν ήταν πλέον ο θεός για τους υπηκόους του, αλλά ο εκλεκτός του θεού που κυβερνούσε με τη
θεία χάρη.
 Αν και διατήρησε ως τον θάνατο του τον τίτλο του «Μεγίστου Αρχιερέως», με διάφορες
ενέργειες του εκδήλωσε την υποστήριξη του στον χριστιανισμό.
Το Διάταγμα των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.)
Το Διάταγμα των Μεδιολάνων (ή Διάταγμα της ανεξιθρησκίας), με το οποίο καθιερώθηκε απόλυτη
ελευθερία στην επιλογή λατρείας για τους κατοίκους της αυτοκρατορίας:
 υπογράφτηκε από τον Κωνσταντίνο και τον Λικίνιο αρχικά στο Μιλάνο (Μεδιόλανα) τον
Φεβρουάριο του 313 μ.Χ. και είχε ισχύ για τους κατοίκους του δυτικού τμήματος της
αυτοκρατορίας και λίγους μήνες αργότερα στη Νικομήδεια της Βιθυνίας, οπότε ίσχυσε και για
τους κατοίκους του ανατολικού τμήματος.
 τερμάτισε τις διακρίσεις μεταξύ των χριστιανών και των μη χριστιανών υπηκόων της

3. αυτοκρατορίας.
 διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην ιστορία των σχέσεων του κράτους και της θρησκείας
και συνδέθηκε με το ζήτημα του εκχριστιανισμού της αυτοκρατορίας από τον Κωνσταντίνο.
Η στάση του Κωνσταντίνου απέναντι στον Χριστιανισμό
Ο Κωνσταντίνος προέβαλε και ευνόησε τον χριστιανισμό, τον οποίο φαίνεται ότι είχε συνειδητά
αποδεχτεί μετά τη νίκη του κατά του Μαξέντιου.
Το γεγονός ότι ο Κωνσταντίνος είχε συνειδητά αποδεχτεί τη νέα θρησκεία αποδεικνύεται
από τα εξής:
 υιοθέτησε ως σύμβολο το χριστόγραμμα , το οποίο τοποθέτησε στις ασπίδες των στρατιωτών
και στην αυτοκρατορική σημαία.
 προστάτεψε τον χριστιανισμό από τις αιρέσεις με την καθιέρωση του θεσμού των Οικουμενικών
συνόδων.
 συνέβαλε μαζί με τη μητέρα του στην οικοδόμηση εκκλησιών.
 βαφτίστηκε χριστιανός λίγο πριν από τον θάνατο του.
►Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης
Η μεταφορά της πρωτεύουσας του ρωμαϊκού κρότους
Μετά την επικράτηση του ο Κωνσταντίνος αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσα του ρωμαϊκού
κράτους στην Ανατολή, όπου στη θέση του αρχαίου Βυζαντίου (αποικία των Μεγαρέων,του7ουαιώνα
π.Χ.) ίδρυσε τη Νέα Ρώμη.
Τα εγκαίνια της Νέας Ρώμης, που λίγο αργότερα μετονομάστηκε σε Κωνσταντινούπολη, έγιναν στις 11
Μαΐου του 330 μ.Χ., χρονολογία που σηματοδοτεί την αρχή της ιστορίας της Ρωμαϊκής ιστορίας της
ανατολής, δηλαδή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.Στην ιστορική πορεία ένδεκα αιώνων η
ανεξαρτησία και μόνο της Κωνσταντινούπολης καθόρισε την ύπαρξη της αυτοκρατορίας.
Λόγοι που οδήγησαν στη μεταφορά της πρωτεύουσας του ρωμαϊκού κράτους
 Η απόφαση του Μ. Κωνσταντίνου για τη μεταφορά της πρωτεύουσας του ρωμαϊκού κράτους
προέκυψεως διοικητική ανάγκη για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που δημιουργούσαν οι
βαρβαρικές επιδρομές.
 Η Ρώμη κρίθηκε ακατάλληλη γιατί, εκτός του ότι αποτελούσε πόλο έλξης για τους λαούς της
Δύσης, ήταν συγχρόνως ταυτισμένη μετον αρχαίο κόσμοκαι τη ρωμαϊκή παράδοση· αντίθετα η
νέα πρωτεύουσα, εκτός από το ότι η θέση της ήταν προνομιακή για την άμυνα και την οι-
κονομική ανάπτυξη της αυτοκρατορίας, βρισκόταν κοντά σε περιοχές της Ανατολής, όπου
κατοικούσαν κυρίως Έλληνες και χριστιανοί - στους οποίους Βασιζόταν ο Κωνσταντίνος για
την επιτυχία των πολιτικών του επιδιώξεων.
Η διαμόρφωση μιας νέας αυτοκρατορίας
>Με τη μεταφορά της πρωτεύουσας του ρωμαϊκού κράτους το κέντρο βάρους της
αυτοκρατορίας μετακινήθηκε από τον λατινικό πολιτιστικό χώρο στον ελληνικό.
>Έτσι σταδιακά άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα αυτοκρατορία με κέντρο την
Κωνσταντινούπολη, που βασίστηκε σε τρία στοιχεία:
• τη ρωμαϊκή πολιτική παράδοση.
• τη χριστιανική πίστη.
• την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.