1

1. โดย กุญแจการแพทย์แผนไทย
คัมภีร์เวชศึกษา
เกี่ยวกับ จรรยาบรรณของแพทย์
แพทย์หรือหมอที่ดีต้องเป็นผู้ประกอบด้วยคุณธรรม 12 ประการ
จรรยาบรรณของแพทย์
1. เมตตาจิตต่อคนไข้ 7. ไม่ลุอานาจแก่อคติทั้ง 4
2. ไม่โลภเห็นแก่ลาภ 8. ไม่หวั่นไหวต่อโลกธรรมทั้ง 8
3. ไม่เป็นคนโอ้อวด 9. มีหิริโอตัปปะ – มีความละลายสะดุ้งกลัวต่อ
บาปกรรม
4. ไม่ปิดบังความเขลาของตน 10. ไม่เป็นคนเกียจคร้านและมักง่าย
5. ไม่ปิดบังความดีของผู้อื่น 11. มีโยนิโสมนสิการ – มีความละเอียดสุขุม มีสติ
ใคร่ครวญ
6. ไม่หวงกีดกันหมออื่นซึ่งมีความรู้ดีกว่า 12. ไม่เป็นคนมีสันดานชอบการมัวเมาในหมู่
อบายมุข
กิจ 4 ประการของแพทย์
1. รู้จักที่ตั้งแรกเกิดของโรค (ธาตุ, อุตุ, อายุ, กาล) 3. รู้จักยารักษาโรค
2. รู้จักชื่อของโรค 4. รู้จักว่ายาใดรักษาโรคใด

2. โดย กุญแจการแพทย์แผนไทย
รู้จักที่ตั้งแรกเกิดของโรค (สมุฏฐาน)
ที่ตั้ง เนื้อหา
1) ธาตุสมุฏฐาน ปถวีสมุฏฐาน 20 อย่าง
อาโปสมุฏฐาน 12 อย่าง
วาโยสมุฏฐาน 6 อย่าง
เตโชสมุฏฐาน 4 อย่าง
2) อุตุสมุฏฐาน อุตุปรินามชาอาพาธา คือ เจ็บไข้เพราะฤดูแปรไป จึงจัดเอาฤดูมาเป็นสมุฏฐานของโรคโดยแบ่งฤดู
ออกเป็น ดังนี้
ฤดู 3 ในปี 1 มี 3 ฤดู ฤดูละ 4 เดือน
ฤดู 4 ในปี 1 มี 4 ฤดู ฤดูละ 3 เดือน
ฤดู 6 ในปี 1 มี 6 ฤดู ฤดูละ 2 เดือน
3) อายุสมุฏฐาน อายุ เจ้าเรือน ระคน
แรกเกิด – 8 ปี เสมหะ โลหิต ปฐมวัย
(พาลทารก)8 ปี – 16 ปี โลหิต เสมหะ
ปฐมวัย (แรกเกิด – 16 ปี) เป็นสมุฏฐานอาโปพิกัด
ปฐมวัย ถ้าเป็นไข้ลง มีกาลัง 12 องศา (เสมหะ 12 องศา)
อายุ เจ้าเรือน ระคน
16 ปี – 32 ปี โลหิต 2 ส่วน วาโย 1 ส่วน มัชณิมวัย
(พาลปาน
กลาง)
เป็นสมุฏฐานเตโช ในวัยนี้ถ้าเป็นไข้ลง มีกาลัง 7 องศา (ปิตตะ 7 องศา)
อายุ เจ้าเรือน ระคน
32 ปี – 64 ปี
(หรืออายุขัย)
วาโย อาโป ปัจฉิมวัย
(พาลผู้เฒ่า)
พิกัดเสมหะและเหงื่อ วัยนี้ถ้าเป็นไข้ มีกาลัง 10 องศา (วาตะ10 องศา)
4) กาลสมุฏฐาน เวลา สมุฏฐาน พิกัด
06.00 น. – 09.00 น.
18.00 น. – 21.00 น.
อาโป เสมหะ

3. โดย กุญแจการแพทย์แผนไทย
09.00 น. – 12.00 น.
21.00 น. – 24.00 น.
อาโป โลหิต
12.00 น. – 15.00 น.
24.00 น. – 03.00 น.
อาโป ดี
15.00 น. – 18.00 น.
03.00 น. – 06.00 น.
วาโย -
การที่จะวินิจฉัยโรคโดยอาศัยสมุฏฐานทั้ง 4 แล้ว ยังไม่เป็นการครบถ้วนโดยสิ้นเชิง เนื่องจาก
ประเทศที่อยู่และความประพฤติของมนุษย์ที่เป็นมูลเหตุให้เกิดโรค มาประกอบวินิจฉัยด้วย
ประเทศสมุฏฐาน ประเทศ อธิบาย สมุฏฐาน พิกัด
ประเทศร้อน คนเกิดในประเทศที่สูง เช่น ชาวเขาที่ตั้งแห่ง
โรคของคนเกิดในประเทศร้อน
เตโช ปิตตะและ
กาเดา
ประเทศอบอุ่น คนที่เกิดในประเทศที่เป็นน้ากรวดทราย
ที่ตั้งแห่งโรคของคนเกิดในประเทศร้อน
อาโป ดีและ
โลหิต
ประเทศเย็น คนเกิดในประเทศที่เป็นน้าฝนเปือกตม
ที่ตั้งแห่งโรคของคนเกิดในประเทศร้อน
วาโย หทัยวาตะ
ประเทศหนาว คนเกิดในประเทศที่เป็นน้าเค็มเปือกตม
ที่ตั้งแห่งโรคของคนเกิดในประเทศร้อน
ปถวี หทัยวัตถุ
มูลของโรค เกิดจากความประพฤติของมนุษย์ ทาให้ธาตุที่อยู่ในร่างกายแปรเปลี่ยนไปไม่สม่าเสมอ จึงทาให้
เกิดโรค เรียกว่า มูลของโรค มีด้วยกัน 8 ประการ
1. อาหาร 2. อิริยาบถ 3. ความร้อนความเย็น 4. อดนอน อดข้าว อด
น้า
5. กลั้นอุจจาระ ปัสสาวะ 6. ทางานเกิดกาลัง 7. ความเศร้าโศกเสียใจ 8. มีโทสะมาก

4. โดย กุญแจการแพทย์แผนไทย
รู้จักชื่อของโรคที่เกิดขึ้น
การเรียกชื่อโรคตามธาตุทั้ง 4 พิการ
ธาตุ จานวน
ปถวีธาตุ 20 พิการ
อาโปธาตุ 12 พิการ
วาโยธาตุ 6 พิการ
เตโชธาตุ 4 พิการ
เบญจอินทรีย์
ชื่อ เนื้อหา
1) จักษุโรโค
2) โสตโรโค
3) ฆานโรโค
4) ชิวหาโรโค
5) กายโรโค
โรคที่เกิดเกี่ยวกับตา
โรคที่เกิดเกี่ยวกับหู
โรคที่เกิดเกี่ยวกับจมูก
โรคที่เกิดเกี่ยวกับลิ้น
โรคที่เกิดเกี่ยวกับร่างกาย (พหิธโรโค คือ โรคภายนอก,
อันตโรโค คือ โรคภายใน)
3. รู้จักยารักษาโรค
หลัก เนื้อหา ชื่อเรียก
1) รู้จักตัวยา 5 ประการ คือรูป รส กลิ่น สี สรรพคุณ เภสัชวัตถุ
2) รู้จักสรรพคุณยา ยารสประธาน 3 รส, 9 รส สรรพคุณเภสัช
3) รู้จักพิกัดยา 3 สิ่ง, 5 สิ่ง, 7 สิ่ง, 9 สิ่ง คณาเภสัช
4) รู้จักหลักวิธีปรุงยา เช่น การปรุงยา 28 วิธี เภสัชกรรม

5. โดย กุญแจการแพทย์แผนไทย
4. รู้จักยาใดใช้รักษาโรคใด
1) การซักประวัติและครอบครัว
2) ถามประวัติโรคทั้งอดีตและปัจจุบัน
3) การตรวจร่างกายและจิตใจ
4) ตรวจและถามอาการ ตรวจผล ค้นหาต้นเหตุและหาทางแก้ไข