Park Long, profile picture
Uploaded byPark Long
DOC, PDF5,121 views

09 bahan-bacaan

Dokumen ini membahas morfologi bahasa Melayu, yang meliputi konsep, bentuk, dan penggolongan kata. Ia menerangkan proses pembentukan kata melalui pengimbuhan, pemajmukan, dan penggandaan, serta menjelaskan jenis-jenis imbuhan seperti awalan, akhiran, dan sisipan. Pengaruh imbuhan dari bahasa asing dan cara kata dikategorikan juga dibincangkan di dalam dokumen ini.

Embed presentation

Downloaded 123 times
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU TAJUK 1 MORFOLOGI BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: • Konsep Morfologi • Bentuk kata Bahasa Melayu • Golongan kata Bahasa Melayu Nik Safiah Karim (1996) : Morfologi ialah satu bidang ilmu yang mengkaji bentuk perkataan, struktur kata dan penggolongan kata. Dengan struktur kata dimaksudkan susunan bentuk bunyi ujaran atau lambang (tulisan) yang menjadi unit tatabahasa yang bermakna. Bentuk kata pula ialah rupa unit tatabahasa, sama ada bentuk tunggal atau hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Penggolongan kata ialah proses menjeniskan perkataan berdasarkan keserupaan bentuk dan fungsi dengan anggota lain dalam kumpulan yang sama. Kesimpulannya, morfologi bahasa Melayu ialah bidang yang mengkaji struktur, bentuk dan penggolongan kata dalam bahasa Melayu. Abdullah Hassan (2006) : Morfologi ialah satu bidang ilmu yang mengkaji bentuk perkataan. Istilah ini dipinjam daripada biologi yang bermaksud kajian tentang bentuk tubuh haiwan dan tumbuhan. Konsep bentuk ini diterapkan kepada bentuk perkataan bahasa manusia. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Syam (1985) : Morfologi ialah satu bidang dalam kajian bahasa yang mengkaji tentang perkataan dan cara-cara pembentukkannya. Unit-unit tatabahasa yang menjadi unsur perkataan disebut morfem. Morfem ialah unit yang terkecil dalam bahasa yang berfungsi gramatis 1
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU atau yang menjalankan tugas nahu. Perkataan ialah bentuk bahasa yang terkecil juga tetapi mengandungi makna yang lengkap dan dapat berdiri sendiri. Perubahan Struktur Contoh : Kata beri – pemberian Perubahan Golongan Contoh : MORFOLOGI Kata cari – pencarian Contoh : Perubahan Maksud Kata – tupai-tupai tupai Rajah 1.1 : Huraian tentang morfologi mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan Pembentukan Kata dalam bahasa Melayu mempunyai beberapa cara membentuk perkataannya. Ada bentuk perkataan yang bersifat tunggal, contohnya rumah, tinggal dan putih. Di samping itu terdapat perkataan yang dibentuk hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Contoh perkataan yang dibentuk secara pengimbuhan ialah meninggal dan meninggalkan. Contoh perkataan yang dibentuk secara pemajmukan ialah reka bentuk dan surat khabar. Manakala contoh perkataan yang dibentuk secara penggandaan ialah besar – besar dan baju – baju. Pengimbuhan Kata ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan iaitu awalan, akhiran dan sisipan. Imbuhan – imbuhan ini apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata nama, kata kerja dan kata adjektif. 2
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Pemajmukan Kata ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. Kata majmuk dieja terpisah dan bertindak sebagai satu unit iaitu bentuknya tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain. Penggandaan Kata dalam bahasa Melayu ialah proses yang menggandakan kata dasar. Dalam proses demikian, kata dasar boleh mengalami penggandaan penuh atau penggandaan separa. Kata dasar juga boleh diandakan secara berentak, iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menjelaskan konsep Imbuhan. 2. menjelaskan jenis-jenis Imbuhan. 3. menjelaskan konsep Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu KERANGKA TAJUK-TAJUK IMBUHAN Konsep Jenis-Jenis Konsep Imbuhan Imbuhan Pembentukan Kata Rajah 1.2 Kerangka Tajuk 3
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep menjelaskan konsep Imbuhan, menjelaskan jenis-jenis Imbuhan dan menjelaskan konsep Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu 1.1 Definisi Imbuhan Apakah yang dimaksudkan dengan imbuhan? Tatabahasa Dewan (2004) : Perkataan-perkataan dalam sesuatu bahasa boleh terdiri daripada bentuk dasar iaitu bentuk kata terkecil yang tidak menerima sebarang imbuhan atau bentuk terbitan, bentuk yang dihasilkan daripada proses memperluas bentuk dasar tadi melalui berbagai-bagai cara pembentukan kata. Imbuhan yang dimaksudkan ialah unit-unit bahasa tertentu yang ditambah pada bentuk-bentuk lain yang menyebabkan perubahan makna nahunya. Tercakup dalam imbuhan ialah bentuk-bentuk berikut : awalan, akhiran, sisipan, apitan, morfem kosong dan bentuk fleksi. Abdullah Hassan (2004) : Pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan, iaitu awalan, akhiran, apitan, dan sisipan. Imbuhan-imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbaagai golongan, kata iaitu kata kerja, dan kata adjektif. Nik Safiah Karim dan rakan (1996) : Proses pembentukan kata dalam sesuatu bahasa merupakan proses penyusunan morfem menurut peraturan sistem morfologi bahasa itu. Dalam kebanyakan bahasa, proses pembentukan perkataan melibatkan pengimbuhan. 4
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Raminah Hj. Sabran dan Rahim Syam (1985) : Morfem yang tidak boleh berdiri dengan sendiri. Di dalam pemakaiannya, imbuhan mestilah dirangkaikan dengan perkataan. Proses pengimbuhan ialah satu proses membentuk perkataan dengan cara mengimbuhkan sesuatu perkataan dengan imbuhan- imbuhan tertentu supaya dengan demikian akan timbullah satu perkataan yang membawa konsep yang baharu. 1.2 Jenis-Jenis Imbuhan Imbuhan-imbuhan dalam bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada dua unsur yang besar iaitu imbuhan-imbuhan yang asli dalam bahasa Melayu dan imbuhan-imbuhan yang dipinjam daripada bahasa asing. 1.2.1 Imbuhan-imbuhan asli dalam bahasa Melayu Imbuhan-imbuhan yang telah sedia ada dalam bahasa Melayu dapat dipecahkan pula kepada empat jenis iaitu awalan, akhiran, sisipan dan apitan. 5
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Awalan • Kata Nama • Kata Kerja • Kata Adjektif Akhiran • Kata Nama • Kata Kerja Apitan • Kata Nama • Kata Adjektif Bentuk- Bentuk Imbuhan Sisipan • Kata Nama • Kata Kerja • Kata Adjektif Morfem Tidak Wujud kosong dalam BM Fleksi Tidak Wujud dalam BM Rajah 1.3 : Bentuk-Bentuk Imbuhan Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 1.2.1.1 Awalan Imbuhan yang diletakkan di awal perkataan (sebelum kata dasar) dalam pemakaiannya. Misalnya ter-, ber-, me-, men-, mem-, meng-, meny, pe-, per-, di-, se-, ke-, dan lain-lain. Misalnya ber- dalam ber+jalan dan di- dalam di+ambil, 6
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.2.1.2 Akhiran Imbuhan yang ditambah pada bahagian belakang kata dasar (sesudah kata dasar) dalam pemakaian. Misalnya –kan dalam jalan+kan dan -i dalam akhir+i. 1.2.1.3 Apitan Imbuhan, yang hadir secara mengepit kata dasar, iaitu dua bahagian imbuhan hadir serentak di awal dan diakhir kata dasar, misalnya ke-.....-an dalam ke+cantik+an dan di-.....-i dalam di+ikut+i, 1.2.1.4 Sisipan Imbuhan yang hadir di celahan kata dasar. Sisipan terbahagi kepada empat iaitu er-, el-, em- dan in-. Misalnya –el- dalam t+el+unjuk, -in- dalam s+in+ambung,-er- dalam s+er+uling dan –em-, dalam g+em+uruh. 1.2.1.5 Morfem Kosong Tidak Wujud dalam bahasa Melayu. 1.2.1.5 Fleksi Tidak Wujud dalam bahasa Melayu. 7
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.2.2 Imbuhan-imbuhan Pinjaman dalam bahasa Melayu Umumnya, dapat dibahagikan unsur-unsur imbuhan asing ini kepada tiga kumpulan mengikut asal imbuhan-imbuhan tersebut. tiga kumpulan ini ialah : 1.2.2.1 Imbuhan Sanskrit Imbuhan yang berasal daripada bahasa Sanskrit ialah jenis imbuhan yang telah lama ke dalam sistem tatabahasa bahasa Melayu. Penggunaan imbuhan ini amat produktif dan telah menjadi sebati dengan perkataan-perkataan dasar dalam bahasa Melayu. Namun, terdapat dua jenis imbuhan pinjaman daripada bahasa Sanskrit iaitu awalan dan akhiran. Awalan Akhiran maha maharaja man seniman tata tatabahasa man budiman pra prakata wan angkawan swa swadaya wan jelitawan tuna tunabusana wati olahragawati eka ekabahasa wati seniwati dwi dwitahunan nita karyanita tri tribulan nita biduanita panca pancaindera 1.2.2.2 Imbuhan Arab Parsi 8
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Pengaruh bahasa Arab-Parsi terhadap bahasa Melayu bermula sejak kedatangan Islam ke alam Melayu kira-kira abad ke-13 masihi. Sebagai bahasa rasmi agama Islam, bahasa Arab telah mendapat tempat dalam kalangan orang Melayu dan ini memudahkan proses asimilasi unsur-unsur bahasa Arab ke dalam bahasa Melayu, terutamanya dari segi pengambilan bentuk-bentuk katanya. Namun demikian, terdapat dua jenis imbuhan pinjaman daripada bahasa Arab-Parsi iaitu awalan dan akhiran. Awalan Akhiran bi- biadap -wi duniawi bilazim -i abadi binormal -iah lahiriah -in hadirin munafikin -at hadirat munafikat -ah qariah solehah 1.2.2.3 Imbuhan Yunani – Latin - Inggeris Imbuhan asing yang paling banyak dibawa masuk ke dalam bahasa Melayu berasal daripada imbuhan bahasa Yunani – Latin – Inggeris. Tetapi umumnya tersebut tidak berfungsi sebagai imbuhan dalam bahasa Melayu kecuali beberapa imbuhan awalan seperti pro-,anti-, mono-, poli-, auto- dan supra-. Awalan Akhiran pro- probarat -isme sosialisme anti- antikerajaan -isme nasionalisme poli- poliklinik -ik prolifik auto- autograf -ik saintifik 9
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU sub- subbidang -si sensasi supra- supranasional -si revolusi hetero- heterograf -al praktikal heksa- heksagon -al klinikal hidro- hidrolisis -is potensi homo- homogen -is praktis hiper- hiperbola kilo- kilometer makro- makrolinguistik infra- intrajabatan inter- intervokal 10
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Rajah 1.4 : Bentuk-Bentuk Imbuhan Pinjaman dalam Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 1.3 Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu Dalam bahasa Melayu terdapat empat bentuk kata, iaitu kata tunggal, kata terbitan, kata majmuk, dan kata ganda. Kata tunggal tidak melibatkan apa-apa proses pembentukan, tetapi tiga bentuk kata lain melibatkan proses-proses tertentu. Proses-proses ini ialah pengimbuhan. pemajmukan, penggandaan dan akronim Proses Pembentukan Kata Pengimbuhan Pemajmukan Penggandaan Akronim Rajah 1.5 : Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 11
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.3.1 Proses Pengimbuhan Proses pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan, iaitu awalan, akhiran, apitan, dan sisipan. Imbuhan-imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata kerja, dan kata adjektif. Berikut diperlihatkan beberapa contoh proses pengimbuhan. Imbuhan (Awalan) Kata dasar Kata terbitan Pem- bawa pembawa Memper- kuat memperkuat -isme nasional nasionalisme -i dekat dekati Peng-.....-an isytihar pengisytiharan Men-.....-i ikut mengikuti Ke-...-an sihat kesihatan Ber-....-an lari berlarian -er- gigi gerigi -em- gilang gemilang Proses pengimbuhan boleh berlaku pada pelbagai tahap. Pengimbuhan boleh berlaku pada sejumlah kecil kata akar, misalnya ber- + tapa ( bertapa ), ke- + tawa ( ketawa ) dan ke- + mudi ( kemudi ). Sebahagian besar proses pengimbuhan berlaku pada kata dasar, yang menghasilkan kata terbitan. Kata terbitan yang dihasilkan oleh proses pengimbuhan boleh menjadi kata dasar bagi proses pengimbuhan kali kedua. Daripada kata dasar karang, misalnya, dapat dilahirkan pengarang melalui imbuhan peN-. Pengarang pula dapat menerima apitan ke-...-an, menerbitkan kepengarangan. Berikut ialah beberapa contoh lain : 12
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.3.2 PROSES PEMAJMUKAN Kata Dasar Imbuhan Kata Terbitan libat terlibat keterlibatan lanjur terlanjur keterlanjuran balik terbalik menterbalikkan sambung sinambung kesinambungan Proses pemajmukan ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. Sebagai contoh, kerusi dan malas masing-masing mempunyai makna tersendiri, tetapi apabila dirangkaikan membentuk kata majmuk kerusi malas. Tidak dapat diselitkan apa- apa unsur antara dua kata dasar ini; maksudnya, dalam bahasa Melayu tidak terdapat ungkapan * kerusi yang malas atau * kerusi dan malas atau * kerusi untuk malas. 1.3.2.1Pengimbuhan Kata Majmuk Kata majmuk boleh menerima imbuhan seperti kata dasar lain. Cara pengimbuhan kata majmuk terdapat dalam dua bentuk, iaitu : 1.3.2.1.1 Apabila kata majmuk menerima awalan atau akhiran, ejaannya tetap terpisah. Contohnya : urus niaga - berurus niaga cari gali - mencari gali reka bentuk - direka bentuk daya serap - daya serapan 1.3.2.1.2 Apabila kata majmuk menerima apitan, ejaannya menjadi bercantum, Contohnya : 13
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU lipat ganda - melipatgandakan surat khabar - persuratkhabaran urus niaga - diurusniagakan ibu bapa - keibubapaan 1.3.2.1 Penggandaan Kata Majmuk Kata majmuk boleh mengalami proses penggandaan. Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama sahaja. Contohnya : rumah sakit - rumah-rumah sakit guru besar - guru-guru besar Raja Muda - Raja-raja Muda Timbalan Naib Canselor - Timbalan-timbalan Naib Canselor Satu kekecualian ialah penggandaan yang melibatkan perkataan yang telah mantap. Dalam hal ini, penggandaan berlaku kepada keseluruhan perkataan. Contohnya : setiausaha - setiausaha-setiausaha jawatankuasa - jawatankuasa-jawatankuasa tanggungjawab - tanggungjawab- tanggungjawab 1.3.3 PROSES PENGGANDAAN Proses penggandaan ialah proses yang mengulangi kata dasar, sama ada secara penuh, separa atau berentak iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. Dengan kata lain, terdapat tiga jenis penggandaan, iaitu ; 1. Penggandaan penuh, 2. Penggandaan separa, dan 3. Penggandaan berentak. 14
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1.3.3.1 Penggandaan penuh Penggandaan penuh ialah proses yang mengulangi seluruh kata dasar. Terdapat dua jenis penggandaan penuh, iaitu : • Yang melibatkan kata dasar yang tidak menerima apa-apa imbuhan. Contohnya : Sekolah • sekolah-sekolah makan • makan-makan besar • besar-besar baju • baju-baju • Yang melibatkan kata dasar yang menerima imbuhan. Contohnya : 1.3.3.2 Penggandaan separa Penggandaan separa ialah proses yang mengulangi sebahagian kata pelari • pelari-pelari perbualan • perbualan-perbualan kekasih • kekasih-kekasih kejadian • kejadian-kejadian dasar sahaja. Penggandaan separa berlaku pada dua jenis kata dasar, iaitu : • pada kata dasar tunggal dan lazimnya melibatkan pengulangan suku kata pertamanya serta letak pengulangan itu pada bahagian hadapan kata dasar. Vokal dalam bentuk gandaan ini mengalami 15
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU proses pelemahan, menjadikannya vokal e pepet. Proses ini dapat digambarkan seperti yang berikut : jari jejari jejari siku sisiku sesiku sungut susungut sesungut pohon popohon pepohon laki lalaki lelaki • pada kata dasar yang berimbuhan. Penggandaan separa yang berlaku hanya mengulangi kata dasar dan tidak melibatkan imbuhan. Penggandaan ini berlaku pada kata kerja dan kata adjektif, dan boleh terletak di bahagian belakang kata dasar atau di bahagian hadapan kata dasar. Kata Dasar Berimbuhan Imbuhan tersenyum tersenyum-senyum bercakap bercakap-cakap setinggi setinggi-tinggi membantu bantu-membantu mencuit cuit-mencuit menari tari-menari mengejar kejar-mengejar 1.3.3.3 Penggandaan Berentak 16
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Penggandaan berentak ialah proses yang mengulangi kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar itu. Dalam penggandaan berentak, seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan perubahan dan pengulangan bunyi demikian, penggandaan berentak terbahagi kepada tiga jenis, iaitu : 1 Penggandaan Berentak Pengulangan Vokal 2 Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan 3 Penggandaan Berentak Bebas • Penggandaan Berentak Pengulangan Bebas Dalam penggandaan ini, bunyi yang diulang ialah vokal, iaitu yang mempunyai ciri-ciri keharmonian vokal, Contohnya : sayur - sayur-mayur ramah - ramah-tamah cerai - cerai-berai • Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan Dalam penggandaan ini, penggandaan berlaku pada persamaan bunyi-bunyi konsonan tertentu, Contohnya : kayu - kayu-kayan tanah - tanah-tanih simpang - simpang-siur Perhatian: Kata ganda mesti dieja dengan sempang. Salah, misalnya, jika ditulis *ipar duai. 1.3.4 KATA AKRONIM Mengikut Tatabahasa Dewan, turut tergolong ke dalam bentuk kata tunggal ialah kata akronim. Kata akronim ialah kata singkatan yang terbentuk 17
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia Bernama - Berita Nasional Malaysia Kugiran - kumpulan gitar rancak Cara Menulis Kata Akronim Terdapat tiga cara menulis kata akronim dalam bahasa Melayu, bergantung pada cara pembentukkannya. 1.3.4.1 Ditulis dengan huruf besar seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan beberapa huruf awal rangkai kata yang disingkatkan, keseluruhannya ditulis dengan huruf besar, jika kata nama khas. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia UMNO - United Malay National Organisation 1.3.4.2 Ditulis dengan huruf kecil seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku kata ditulis dengan huruf kecil keseluruhannya, jika bukan kata nama khas. Contohnya : tabika - taman bimbingan kanak-kanak purata - pukul rata kugiran - kumpulan gitar rancak 1.3.4.2 Ditulis bermula dengan huruf besar 18
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Jika akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku katanya itu menjadi kata nama khas, kata akronim itu ditulis bermula dengan huruf besar. Contohnya : Bernama - Berita Nasional Malaysia Intan - Institut Tadbir Awam Negara Proton - Perusahaan Otomobil Nasional # Perhatian: Lazimnya kata akronim terbentuk untuk kata nama khas dan pembentukannya agak longgar serta tidakberdasarkan prinsip yang jelas. Oleh itu, proses pembentukan kata seperti ini tidak digalakan sebagai satu kaedah pembentukan kata bagi membentuk perkataan baharu atau kata istilah dalam bahasa Melayu. 1. Secara individu anda dikehendaki melayari internet untuk mendapat bahan tentang definisi morfologi bahasa Melayu. 2. Selain itu, anda juga dikehendaki mengumpul maklumat tentang Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu. BACAAN TAMBAHAN Nik Safiah dan rakan-rakan. (2006). Tatabahasa Dewan Edisi Baharu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi Bahasa Melayu. Kuala Lumpur : PTS Profesional. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Sham. (1985). Kajian Bahasa Untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn Bhd. 19
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU TAJUK 2 PERKATAAN DAN BENTUK PERKATAAN BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan kata dan bentuk tunggal, kata terbitan, kata majmuk dan kata majmuk. Selain itu, tumpuan juga diberi untuk mengenal pasti golongan kata tunggal dan kata terbitan. HASIL PEMBELAJARAN (i) Mengenal pasti Kata Tunggal dan Bentuk Kata Tunggal (ii) Mengenal pasti Kata Tunggal dan Bentuk Kata Terbitan (iii) Mengenal pasti Kata Majmuk dan Bentuk Kata Majmuk (iv) Mengenal pasti Kata Ganda dan Bentuk Kata Ganda (v) Mengenal pasti Golongan Kata Tunggal (vi) Mengenal pasti Golongan Kata Terbitan KERANGKA TAJUK-TAJUK BENTUK KATA BENTUK KATA BENTUK KATA GOLONGAN KATA TUNGGAL DAN MAJMUK DAN KATA TUNGGAL DAN TERBITAN GANDA TERBITAN Rajah 2.1: Kerangka Tajuk 1 20
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 2.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang mengenal pasti kata tunggal dan bentuk kata tunggal, mengenal pasti kata tunggal dan bentuk kata terbitan, mengenal pasti kata majmuk dan bentuk kata majmuk, mengenal pasti kata ganda dan bentuk kata ganda, mengenal pasti golongan kata tunggal dan mengenal pasti golongan kata terbitan. 2.1 Kata Tunggal dan Bentuk Kata Tunggal Kata Tunggal ialah kata yang tidak mengalami proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Dalam bahasa Melayu, kata tunggal boleh terdiri hanya satu suku kata atau mempunyai lebih daripada satu suku kata. Contohnya : Kata Tunggal Satu Suku Kata had, am, rak, cam, wang, bom,cas, das, cat, dram, teks, zink, golf, skrip, trak, skru Kata Tungga Dua Suku Kata dia, suka, akan, asal, bulat, meja, jauh, dekat, sini, sana Kata Tunggal Tiga Suku Kata bahaya, cahaya, gembira, berita, almari, laksana, isyarat Kata Tunggal Empat Suku universiti, sayembara, mahasiswa, Kata dan lebih cenderamata, personifikasi Kata Tunggal - Akronim ABIM, UMNO, ADUN, MAS. (Gabungan Huruf Awal) Kata Tunggal - Akronim cerpen, purata, tadika, taska, cereka (Gabungan Suku Kata) Kata Tunggal - Akronim Intan (Institut Tadbiran Awam Negara) (Gabungan Huruf Awal dan/ Mara (Majlis Amanah Rakyat) Suku Kata - Nama Khas) Pernas (Perbadanan Nasional) 21
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 2.2 Kata Terbitan dan Bentuk Kata Terbitan Kata terbitan ialah kata yang terhail daripada proses pengimbuhan iaitu proses mengandingkan imbuhan pada kata dasar.imbuhan itu pula terdiri daripada kata nama, kata kerja dan lain-lain. Contoh bentuk imbuhan adalah seperti di bawah yang merangkumi awalan, akhiran, sisipan dan apitan. Kata Terbitan Berawalan peN-, pel-, per-, ke-, juru, maha, tata-, pra-, (Awalan Kata Nama) sub-, eka-, dwi-,anti, infra-, ko-, makro-, mikro-, pro-, semi-, tele- Kata Terbitan Berawalan meN-, memper-, ber- bel-, ter-, di-, diper- (Awalan Kata Kerja) Kata Terbitan Berawalan ter-, se-, te- (Awalan Kata Adjektif) Kata Terbitan Berakhiran -an, -wan, -man, -wati, -isme, -in, -at, -ah, (Akhiran Kata Nama) -ita, -is, - Kata Terbitan Berakhiran -kan, - (Akhiran Kata Kerja) Kata Terbitan Berapitan peN-, -an, per-, -an, pel-…-an, ke-…-an (Apitan Kata Nama) Kata Terbitan Berapitan meN-…-kan, ber-…-kan, ber-…, -an, di-…- (Apitan Kata Kerja) kan, meN-…- , di-…- , diper-…-kan, diper--, memper-…-kan, memper-…- Kata Terbitan Berapitan ke-…-an (Apitan Kata Adjektif) Kata Terbitan Bersisipan -el-, -em- (Sisipan Kata Nama) Kata Terbitan Bersisipan -el-, -er-, -em-, -in- (Sisipan Kata Adjektif) 22
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU LATIHAN : Dengan merujuk setiap bentuk imbuhan di atas, kenal pasti contoh- contoh kata terbitan dan senaraikan dalam lajur yang berasingan 2.3 Kata Kata Majmuk dan Bentuk Kata Majmuk Kata Majmuk ialah kata yang terbentuk dengan merangkaikan kata dasar atau lebih dan membawa makna yang tertentu (baharu). Kata majmuk bertindak sebagai satu unit dan kebanyakkannya dieja terpisah. Contohnya seperti di bawah. Kata Majmuk Bebas bandar raya, lebuh raya, terima kasih, tengah hari, kereta lembu, Ketua Menteri, Perdana Menteri, Naib Canselor, Duta Besar Kata Majmuk Istilah Khusus model linear, garis pusat, lut sinar, cakera padat, telefon dail terus Kata Majmuk Kiasan/Simpulan anak emas, berat mulut, buah tangan, Bahasa kaki ayam, kaki bola Kata Majmuk yang Mantap antarabangsa, suruhanjaya, tandatangan, matahari, kerjasama, pesuruhjaya, bumiputera, beritahu, kakitangan, jawatankuasa, sukarela, setiausaha, olahraga, warganegara, tanggungjawab Kata Majmuk Jamak alat-alat tulis, guru-guru besar, kapal- (Gandaan kata pertama) kapal terbang, Kata Majmuk Jamak semua Ketua Setiausaha, sekumpulan (Penada Jamak - semua, banyak, guru penolong kanan, Persatuan Bekas sekumpulan, persatuan, para, Perajurit, pertubuhan, barisan, sebahagian) Kata Majmuk Terbitan dicampur aduk, mengambil alih, dikenal (Awalan dan Akhiran) pasti, daya serapan Kata Majmuk Terbitan mencampuradukkan, pengambilalihan, (Apitan) pengenalpastian. 23
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU LATIHAN : Senaraikan contoh-contoh kesalahan penulisan kata majmuk di kampus anda yang kerap dilakukan oleh pengguna bahasa. 2.4 Kata Ganda dan Bentuk Kata Ganda Kata ganda ialah kata yang terhasil melalui proses mengulang kata dasar. Pengulangan kata dasar itu boleh melibatkan seluruh kata dasar atau digandakan secara berima. Contohnya seperti di bawah. Kata Ganda Penuh rama-rama, kupu-kupu, cantik-cantik, elok-elok, kalau-kalau, jangan-jangan, pulau-pulau Kata Ganda Separa lelaki, lelayang, berlari-lari, tertanya-tanya, tolong-menolong Kata Ganda Berentak lauk-pauk, kusut-masai,lintang-pukang, simpang- perenang, gunung-ganang 2.5 Golongan Kata Tunggal Kata Tunggal ialah kata yang tidak mengalami proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Dalam bahasa Melayu, kata tunggal boleh terdiri hanya satu suku kata atau mempunyai lebih daripada satu suku kata. 24
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 2.5.1 Penggolongan Kata: Kata Nama Kata Nama Am (Konkrit) baju, seluar, kucing, masjid Kata Nama Am (Abstrak) mimpi, perasaan, kemahuan, idaman, kehendak, keadaan Kata Nama Khas YAB Datuk Seri Dr. Mahathir, Allahyarham (Hidup - Manusia) Tun Abdul Razak, Alya Nabila, Rafeah, Sudirman Sang Kancil, Si Belang, Comel, Tompok, Kata Nama Khas Vanda Diana (orkid) (Hidup - Bukan Manusia) Jibrail, Jin. Kata Nama Khas Proton Perdana V6, Proton Waja, Bangunan (Tak Hidup) Pentadbiran Kerajaan Persekutuan, Kementah Kata Ganti Nama (Diri Pertama) ku, beta, daku, kami, patik, hamba, saya a Kata Ganti Nama (Diri Kedua) anda, awak, dikau, engkau, kamu, kalian, tuanku, tuan hamba Kata Ganti Nama (Diri Ketiga) baginda, beliau, dia, ia, mereka Kata Ganti Nama (Tunjuk) ini, itu Kata Ganti Nama (Tanya) apa, siapa, mana, berapa Kata Ganti Nama (Tempat) sana, sini, situ LATIHAN : Dengan merujuk akhbar, kelompokkan kata ganti mengikut jenisnya. 25
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 2.5.2 Golongan Kata Terbitan Penggolongan Kata: Kata Kerja Kata Kerja Transitif (Aktif) membeli, menggunakan, mendiami, mengabaikan, mempererat, menyiram Kata Kerja Transitif (Pasif) dibeli, digunakan, didiami, diabaikan, dipererat, disiram Kata Kerja Tak Transitif bangun, datang, tersenyum, kerkibaran, (Tak Berpelengkap) menguning, membesar, terduduk, Kata Kerja Tak Transitif tinggal, beransur, berbantalkan (Berpelengkap) LATIHAN : Dengan merujuk keratan akhbar, kelompokkan jenis-jenis kata kerja mengikut kumpulannya. 2.5.3 Penggolongan Kata: Kata Adjektif Kata Adjektif Sifat/Keadaan berani, cerdik, cerdas, gopoh Kata Adjektif Warna hitam, putih, merah, biru Kata Adjektif Ukuran cetek, dalam, kecil, nipis, tebal Kata Adjektif Bentuk bukur, bundar, bulat, leper Kata Adjektif Pancaindera ayu, buruk, bising, mersik, merdu, hapak, lazat, manis, basah, halus Kata Adjektif Waktu Baru, lama, spontan, segera Kata Adjektif Cara cepat, deras, laju, perlahan Kata Adjektif Perasaan benci, cinta, ghairah, ingin 26
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU LATIHAN : Dengan merujuk keratan akhbar, kelompokkan jenis-jenis kata adjektif mengikut jenisnya. 2.5.4 Penggolongan Kata: Kata Tugas Kata tugas tidak berfungsi sebagai unsur inti dalam sebarang predikat, baik predikat frasa nama, frasa kerja ataupun frasa adjektif. Kata tugas mempunyai tugas-tugas tertentu dalam pembinaan sesuatu frasa, klausa dan ayat. Berdasarkan kriteria kedudukan dan fungsi dalam binaan ayat, kata tugas dapat dikelompokkan kepada : kata penyambung ayat, kata praklausa, prafrasa dan kata pascakata 2.5.4.1 Kata Penyambung Ayat Kata Penyambung Ayat Kata Hubung Gabungan dan, atau, tetapi, serta, lalu, malahan, sambil, kemudian. Kata Hubung Pancangan Relatif yang Kata Hubung Pancangan Komplemen bahawa, untuk 2.5.4.2 Kata Praklausa Kata Praklausa Kata Seru wah, amboi, aduh Kata Tanya bagaimana, siapa, bila, berapa Kata Perintah sila, jemput, tolong, jangan, usah, harap, semoga. Kata Pembenar ya, benar, betul. Kata Pangkal Ayat Maka, alkisah, hatta, syahadan 2.5.4.3 Prafrasa 27
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Kata Prafrasa Kata Bantu akan, pernah, sedang, mahu, masih, hendak, belum Kata Penguat amat, sangat, paling Kata Penegas juga, lah, kah, tah, pun Kata Nafi tidak, bukan Kata Pemeri ialah, adalah Kata Sendi Nama di, dari, dalam, ke, pada Kata Bilangan beberapa, banyak, ramai,dua, tiga, kelima Kata Arah atas, situ, dalam 2.5.4.4 Kata Pascakata Kata Pascakata Kata Pembenda yang, -nya Kata Penekan -nya LATIHAN : 1. Dengan merujuk keratan akhbar, garisi fungsi ‘nya’ sebagai kata pascakata. BACAAN TAMBAHAN 28
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Nik Safiah dan rakan-rakan. (2006). Tatabahasa Dewan Edisi Baharu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi Bahasa Melayu. Kuala Lumpur : PTS Profesional. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Sham. (1985). Kajian Bahasa Untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn Bhd. Proses Pembentukan Kata Bahasa Melayu TAJUK 3 • Kata Tunggal • Kata Terbitan 29
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan proses pembentukan kata bahasa Melayu yang menumpukan kepada kata tunggal dan kata terbitan. HASIL PEMBELAJARAN i. Mengenalpasti definisi Kata Tunggal dan Kata terbitan dalam bahasa Melayu. ii. Mengenalpasti jenis-jenis Kata Tunggal dan Kata terbitan dalam bahasa Melayu. KERANGKA TAJUK-TAJUK PROSES PEMBENTUKAN KATA DEFINISI DAN JENIS KATA TUNGGAL KATA TERBITAN KATA Rajah 3.1: Kerangka Tajuk 3 3.0 KANDUNGAN ISI 30
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang definisi, jenis-jenis dan huraian Kata Tunggal dan Kata Terbitan bahasa Melayu. 3.1 Definisi Kata Tunggal Perkataan-perkataan dalam bahasa Melayu yang tidak menerima sebarang imbuhan atau tidak menerima sebarang imbuhan atau tidak mengalami proses penggandaan dan perangkaian (Tatabahasa Dewan, 2004). Kata tunggal ialah bentuk kata yang terdiri daripada hanya satu bentuk dasar, iaitu tidak menerima apa-apa bentuk imbuhan atau kata dasar yang lain. Kata tunggal mengandungi satu suku kata atau lebih daripada satu suku kata. 3.1.1 Jenis-Jenis Kata Tunggal Kata Tunggal terdiri daripada Kata Tunggal Satu Suku Kata, Dua Suku Kata, Tiga Suku Kata, Empat Suku Kata dan Akronim. Tahukah anda, apa yang dimaksudkan akronim sebagai Kata Tunggal ? Akronim sebagai Kata tunggal itu adalah akronim yang berasal daripada kata singkatan yang terbentuk dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan kombinasi huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata, dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar (Tatabahasa Dewan, 1996). Satu Suku Kata KV VK KVK 31
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU KKVK KVKK KKKV KKKVK Dua Suku Kata V + KV V+VK V+KVK VK+KV VK+KVK KV+V KV+KVK KV+KV+VK KVK+KVK Kata Tunggal Tiga Suku Kata KV+V+KV KV+V+KVK V+KV+V KV+KV+V KVK+KV+V KV+KV+VK KVK+KV+VK dan lain-lain Empat Suku Kata KV+KV+VK+KV dan Lebih KV+KVK+KV+KV KVK+KV+KV+KV KVK+KV+V+KV dan lain-lain Akronim Mara Bernama Kugiran Tabika ABIM Gapena Rajah 3.2 3.1.3 Kata Tunggal dalam bahasa Melayu 32
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 3.1.3.1 Kata Tunggal Dengan berasaskan pelaksanaan tatabahasa, kata tunggal dapat dibahagikan kepada dua jenis (rujuk Rajah 1.5): i. Unit yang bebas dan dapat berdiri sendiri Contoh: i. Kamu. ii. Sudah? iii. Ini? ii. Unit yang tidak dapat berdiri sendiri tetapi memerlukan sekurang- kurangnya satu unit yang bebas untuk melaksanakan tugas nahunya. Contoh: i. di mana? ii. ke Kuala Lumpur iii. dari Terengganu 3.1.3.1.1 Kata Tunggal Satu Suku Kata Jumlah kata tunggal dalam bahasa Melayu terhad, iaitu dipercayai kira-kira 500. Sesetengahnya terdiri daripada kata pinjam asing, terutamanya bahasa Arab dan bahasa Inggeris. Berdasarakan rajah 1 di atas, pola gabungan kata tunggal bahasa Melayu adalah seperti berikut : 1. KV Contohnya : yu, ru, ya 2. VK Contohnya : am 33
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 3. KVK Contohnya : cat, bah, tin, bin, lap, dan, cap 4. KKVK Contohnya : staf, draf, krim, gred, blok, brek 5. KVKK Contohnya : bank, zink, golf, 6. KKKV Contohnya : skru, skaf, 7. KKKVK Contohnya : Skrip, straw 3.1.3.1.2 Kata Tunggal Dua Suku Kata Antara pola-pola Kata Tunggal dengan dua suku kata adalah seperti berikut : 1. V + KV Contohnya : aku, ini, apa, iri 2. V + VK Contohnya : ais, aur, aib, air 3. V + KVK Contohnya : izin, acah, alat, ulat 4. VK + KV Contohnya : undi, asli, unta 5. VK + KVK Contohnya : ambil. Iblis, umpan 6. KV + V Contohnya : dia, bau, ria 7. KV + VK Contohnya : jauh, liar, kuih 8. KV + KV Contohnya : jala, pasu, teko 9. KV + KVK Contohnya : jarum, telur dan hiris 10. KVK + KV Contohnya : lampu, binti, senda 11. KVK + KVK Contohnya : sandar, jemput, sunting # Perhatian: Sebahagian besar daripada perkataan dalam bahasa Melayu terdiri daripada dua suku kata. Terdapat 11 pola suku kata bagi kata tunggal dua suku kata. 3.1.3.1.3 Kata Tunggal Tiga Suku Kata 34
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Jumlah kata tunggal dengan tiga suku kata dalam bahasa Melayu agak kecil, tetapi pola suku katanya agak banyak, iaitu 19. Sebahagian besar daripada perkataan tiga suku kata merupakan kata pinjaman. 1. KV + V + KV Contohnya : cuaca, biasa, biola 2. KV + V + KVK Contohnya : siuman, tualang 3. V + KV + V Contohnya : usia, idea, urea 4. KV + KV + V Contohnya : mulia, barua 5. KV + KV + VK Contohnya : tempua, mentua, seluar 6. KVK + KV + VK Contohnya : sekian, haluan 7. V + KV + VK Contohnya : mendiang, tempias, manfaat 8. V + KV + KV Contohnya : utara, ilahi, asasi 9. V + KV + KVK Contohnya : ijazah, amaran, ibarat 10. VK + KV + KV Contohnya : almari, isteri, umpama 11. KV + KV + KV Contohnya : seteru, budaya. Teruna 12. KVK + KV + KV Contohnya : menteri, mesteri, soldadu 13. V + KV + VK Contohnya : ideal, akaun, elaun 14. VK + KV + VK Contohnya : ilmiah, akliah 15. KV + KV + KVK Contohnya : teratak, belukar, hikayat 16. KVK + KV + KVK Contohnya : matlamat, cendawan, sembilan 17. KV + KVK + KV Contohnya : belanja, terumbu keranda 18. KVK + KVK + KV Contohnya : sempurna 19. KV + KVK + KVK Contohnya : belimbing, kelompok 3.1.3.1.4 Kata Tunggal Empat Suku Kata dan Lebih Terdapat sebilangan kecil kata tunggal yang terdiri daripada empat suku kata. Kebanyakkan merupakan kata pinjaman. Antaranya seperti berikut : 35
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1. KV + KV + VK + KV Contohnya : keluarga, biduanda 2. KV + KVK + KV + KV Contohnya : belantara, bijaksana 3. KVK + KV + KV + KV Contohnya : laksamana, sandiwara 4. KVK + KV + V + KV Contohnya : sentiasa 5. KV + KV + KV + KV Contohnya : bidadari, sanubari, selesema 6. KV + KV + KV + KVK Contohnya : muzakarah, kelemumur 7. KVK + KV + KV + KVK Contohnya : sentimeter 8. KVK + KVK + KV + KV Contohnya : dispensari, singgahsana 9. KV + KV + V + KVK Contohnya : mesyuarat, nasional 10. V + KV + KVK + KV + KV Contohnya : universiti 11. KVK + KV + KV + KV + KVK Contohnya : kosmopolitan 12. KV + KV + KV + KV + KV + KV Contohnya ; maharajalela 3.1.3.1.5 Kata Akronim Mengikut Tatabahasa Dewan, turut tergolong ke dalam bentuk kata tunggal ialah kata akronim. Kata akronim ialah kata singkatan yang terbentuk dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia Bernama - Berita Nasional Malaysia Kugiran - kumpulan gitar rancak 3.1.3.1.5.1 Cara Menulis Kata Akronim Terdapat tiga cara menulis kata akronim dalam bahasa Melayu, bergantung pada cara pembentukkannya. a. Ditulis dengan huruf besar seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan beberapa huruf awal rangkai kata yang disingkatkan, keseluruhannya ditulis dengan huruf besar, jika kata nama 36
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU khas. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia b. Ditulis dengan huruf kecil seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku kata ditulis dengan huruf kecil keseluruhannya, jika bukan kata nama khas. Contohnya : tabika - taman bimbingan kanak-kanak purata - pukul rata kugiran - kumpulan gitar rancak c. Ditulis bermula dengan huruf besar Jika akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku katanya itu menjadi kata nama khas, kata akronim itu ditulis bermula dengan huruf besar. Contohnya : Bernama - Berita Nasional Malaysia Intan - Institut Tadbir Awam Negara Proton - Perusahaan Otomobil Nasional # Perhatian: Lazimnya kata akronim terbentuk untuk kata nama khas dan pembentukannya agak longgar serta tidakberdasarkan prinsip yang jelas. Oleh itu, proses pembentukan kata seperti ini tidak digalakan sebagai satu kaedah pembentukan kata bagi membentuk perkataan baharu atau kata istilah dalam bahasa Melayu 3.2 Kata Terbitan Kata terbitan ialah bentuk perkatan yang dihasilkan melalui proses pengimbuhan, iaitu proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar. 37
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Imbuhan terdiri daripada morfem terikat sementara kata dasar ialah bentuk morfem bebas yang dapat menerima imbuhan. Terdapat empat jenis imbuhan , iaitu: 1. awalan, yang hadir sebelum kata dasar, misalnya ber- dalam berjalan dan di- dalam diambil, 2. akhiran, yang hadir sesudah kata dasar, misalnya –kan dalam jalankan dan -i dalam ikuti, 3. apitan, yang hadir secara mengepit kata dasar, iaitu dua bahagian imbuhan hadir serentak di awal dan diakhir kata dasar, misalnya ke-.....- an dalam keindahan dan di-.....-i dalam diikuti, 4. sisipan, yang hadir di celahan kata dasar, misalnya –el- dalam telunjuk dan -in- dalam sinambung. Dalam bahasa melayu, sejumlah besar perkataannya wujud dalam bentuk kata terbitan dan jumlah imbuhan yang membentuk kata terbitan ini juga banyak. Imbuhan- imbuhan ini dihuraikan di bawah ini. 3.2.1 Imbuhan awalan Dalam bahasa melayu terdapat tiga jenis imbuhan awalan, iaitu : 1. awalan kata nama 2. Awalan kata kerja 3. Awalan kata adjektif 3.2.1.1 Awalan Kata Nama Awalan kata nama ialah awalan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata nama, 38
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : Awalan Perkataan peN- pe- pelukis, pewangi, penyanyi = pem- pembalut, pembeli, pemberi pen- pendatang, pencari, penjual peng- pengguna, pengayuh, pengukur penge- pengebom, pengetin, pengecat perasap, perbara, pertapa per- pesara, pekedai, peguam pe- ketua, kehendak, kelepek ke- jurubahasa, jurujual, juruterbang juru- mahasiswa, mahaguru, maharaja maha- tatabahasa, tatanegara, tatanama tata- prasejarah, prakata, prasangka pra- subbidang, subsistem, subkategori sub- suprakelas, suprasistem, suprakategori supra- ekabahasa, ekasuku, ekahala eka- dwibahasa, dwifungsi, dwibudaya dwi- 3.2.1.2 Awalan Kata Kerja Awalan kata kerja ialah yang, apabila bergabung dengan kata dasar akan membentuk kata kerja. 39
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : Awalan Perkataan meN- = me- melukis, menari, merasa mem- membeli, memberi, membalut men- mendaki, menduga, mentadbir meng- mengaji, mengasuh, menghasut menge- mengebom, mengetin, mengecat memperisteri, memperbesar, memperoleh memper- berkata, bersetuju, berbangga ber- terkata, terasa, tersenyum ter- diatur, dibeli, disuruh di- diperisteri, diperbesar, diperoleh diper- 3.2.1.3 Awalan Kata Adjektif Awalan kata adjektif ialah awalan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata adjektif . terdapat hanya dua awalan adjektif , iaitu : Awalan Perkataan ter - terpandai, termerah, terpanjang se- seputih, sehalus, sejernih 3.2.1.4 Imbuhan Akhiran Dalam bahasa Melayu terdapat hanya dua jenis imbuhan akhiran, iaitu : 1. akhiran kata nama, dan 2. akhiran kata kerja 3.2.1.5 Akhiran Kata Nama Akhiran kata nama ialah akhiran yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata nama. 40
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : Akhiran Perkataan -an ajaran, silaan, bacaan -wan ilmuwan, budayawan, usahawan -man budiman, seniman -wati seniwati, peragawati -isme nasionalisme, sosialisme, komunisme --in hadirin, muslimin -at hadirat, muslimat -ah ustazah, sultanah 3.2.1.6 Akhiran Kata Kerja Akhiran kata kerja ialah, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata kerja. Terdapat hanya dua akhiran kata kerja, iaitu –kan dan –i . Contohnya : Akhiran Perkataan -kan lahirkan, ambilkan, hulurkan -i ikuti, jalani, sertai 3.2.1.7 Imbuhan Apitan Dalam bahasa Melayu terdapat tiga jenis apitan, iaitu : 1. apitan kata nama 2. apitan kata kerja 3. apitan kata adjektif. 3.2.1.8 Apitan Kata Nama Apitan kata nama ialah apitan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, akan membentuk kata nama. 41
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : Apitan Perkataan peN-.....-an: pe-....-an pelaksanaan, perusuhan, penyuluhan pem-.....-an pembukaan, pemburuan, pemfitnahan pen-....-an pendakian, pencucian, pentauliahan peng-.....-an penguduran, penggandaan, penge-.....-an pengkhayalan pengesahan, pengeboman, pe-......-an pengekodan per-.....-an ke-...-an pendalaman, pesisiran, petempatan perjumpaan, persamaan, perlumbaan kecantikan, kebijakan, kelurusan 3.2.1.9 Apitan Kata Kerja Apitan kata kerja ialah apitan yang, apabila bergabungan dengan kata dasar, membentuk kata kerja. Contohnya: Apitan perkataan meN-......kan me-.....-kan memajukan, melakukan, menanyakan mem-.....- membezakan, memfatwakan, memberikan kan mendirikan, mentakrifkan, mensyaratkan men-....-kan menggulingkan, mengelakkan, meng-....- mengkhususkan kan mengehadkan, mengesyorkan, menge-....ka mengepinkan n beralaskan, berbekalkan, berjudulkan ber-....-kan bertaburan, bergantungan, beratapan ber-....-an ditaburkan, didorongkan, digulingkan di-...-kan meN-.....-i melalui, menyedari, mewarnai me-....-i mendahului, mencucuri, menjauhi men-...-i membanjiri, membelakangi, membasahi mem-...-i menghendaki, mengawasi, mengkhianati meng-....-i dianugerahi, didekati, dianuti di-......-i diperdengarkan, diperlihatkan, diper-.....-kan diperbahaskan diper-....-i diperingati memper-.....-kan memperdengarkan, memperlihatkan, memper-....-i memperingati ke-....-an kehujanan, kepanasan, kecurian 42
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 3.2.1.10 Apitan Kata Adjektif Apitan kata adjektif ialah apitan yang, apabila digabungkan dengan kata dasar, membentuk kata adjektif. Hanya terdapat satu apitan kata adjektif , iaitu ke-.....- an. Contohnya : Apitan Perkataan ke-.....-an kemelayuan ke-.....-an keinggerisan ke-.....-an kearaban 3.2.1.11 Imbuhan Sisipan Bentuk sisipan tidak lagi produktif dalam bahasa Melayu sebagai satu cara membentuk perkataan. Maksudnya, tidak ada perkataan baharu yang dibentuk dengan sisipan. Bentuk-bentuk kata sisipan sudah membeku dalam kata terbitan dan tidak dapat hadir dala m perkataan-perkataan lain, kecuali dalam beberapa istilah yang baru dicipta. Terdapat dua sisipan yang masih wujud, iaitu: 1. sisipan kata nama, dan 2. sisipan kata adjektif. 3.2.1.12 Sisipan Kata Nama Sisipan kata nama ialah sisipan yang, apabila hadir di celahan kata dasar, membentuk kata nama. Contohnya : sisipan perkataan -el- telunjuk, telapak, kelemumur -er- seruling, keruping -em- kemuning, kemuncup 3.2.1.13 Sisipan Kata Adjektif Sisipan kata adjektif ialah sisipan yang, apabial hadir di celahan kata dasar, membentuk kata adjektif. 43
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : Sisipan Perkataan -el- selerak, gelembung -er- serabut, gerodak -em- gemilang, gemuruh, sementara -in- sinambung AKTIVITI Secara berkumpulan, berikan lima contoh perkataan yang mengandungi setiap kata tunggal mengikut jenisnya dalam bahasa Melayu seperti yang telah anda pelajari. Pastikan contoh perkataan tersebut berada pada posisi yang berbeza. AKTIVITI Secara berkumpulan, berikan lima contoh perkataan yang mengandungi setiap kata terbitan mengikut jenisnya dalam bahasa Melayu seperti yang telah anda pelajari. Pastikan contoh perkataan tersebut berada pada posisi yang berbeza. LATIHAN 44
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 1. Nyatakan jenis kata Tunggal untuk perkataan yang bergaris berikut: (i) ghairah (vi) balai (ii) cabar (vii) laut (iii) masyhur (viii) sepoi (iv) dekad (ix) tekukur (v) pulau (x) sarat 2. Beri satu contoh perkataan untuk keempat-empat jenis kata terbitan yang telah anda pelajari. BAHAN BACAAN Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan. (2006). Linguistik Am Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Raminah Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Nik Safiah et. Al (1996). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka. Proses Pembentukan Kata Bahasa Melayu TAJUK 4 • Kata Majmuk • Kata Ganda 45
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan definisi dan jenis-jenis kata majmuk dan kata ganda yang terdapat dalam Bahasa Melayu. Setiap kata majmuk dan kata ganda pula dihuraikan kepada definisi, jenis dan perinciannya. HASIL PEMBELAJARAN (i) Mengenal pasti definisi Kata Majmuk dan Kata Ganda dalam bahasa Melayu. (ii) Menghuraikan jenis-jenis kata majmuk Kata Ganda dalam bahasa Melayu. KERANGKA TAJUK-TAJUK Proses Pembentukan kata Definisi dan Jenis-jenis kata Kata Majmuk Kata Ganda Rajah 4.1: Kerangka Tajuk 4 4.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang definisi, jenis-jenis Kata Majmuk dan Kata Ganda dalam Bahasa Melayu. Perbincangan juga turut 46
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU ditumpukan kepada perincian jenis-jenis kata majmuk dan Kata Ganda dalam Bahasa Melayu. 4.1 Definisi Kata Majmuk Bahasa Melayu Proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna. Kata majmuk dieja terpisah dan bertindak sebagai satu unit, iaitu bentuknya tidak boleh menerima sebarang penyisipan. (Tatabahasa Dewan, 1996). Contoh kata majmuk : kerusi malas, terima kasih, biru laut, dan telefon dail terus. Kata majmuk hendaklah dibezakan daripada frasa. Dua perkataan digabungkan menjadi kata majmuk bertindak sebagai satu unit, dengan maksud tidak boleh menerima sebarang penyisipan. Antara rumah batu, misalnya tidak dapat disisipkan perkataan yang ( *rumah yang batu) atau perkataan dan (*rumah dan batu ). Ini berbeza dengan rumah besar,sebuah frasa, yang boleh menerima yang (rumah yang besar) atau dengan frasa pinggan mangkuk, yang boleh menerima dan (pinggan mangkuk ). 4.2 Jenis-Jenis Kata Majmuk Dalam bahasa Melayu, jumlah kata majmuk adalah besar, yang sebahagiannya besar terdiri daripada kata nama. Berdasarkan jenisnya, kata majmuk dapat digolongkan kepada tiga kategori, iaitu : i. Kata Majmuk Rangkaian bebas ii. Kata Majmuk Pengimbuhan iii. Kata Majmuk Penggandaan 4.2.1 Kata Majmuk yang Terdiri daripada Rangkaian Kata Bebas Contohnya : bandar hijau bom tangan hijau daun kuning langsat terima kasih campuk aduk 47
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU guru besar segi empat panjang dalam kategori ini juga termasuk bentuk kata yang digunakan sebagai gelaran, contohnya : Duta Besar Ketua Setiausaha Setiausaha Politik Timbalan Ketua Perpustakaan Profesor Madya Timbalan Naib Canselor 4.2.2 Kata Majmuk yang Berbentuk Istilah khusus Contohnya : deria rasa segi tiga medan sinaran telefon dail pita suara segi empat terus panjang 4.2.3 Kata Majmuk yang Mendukung Maksud Kiasan, iaitu Simpulan Bahasa Contohnya : kaki ayam panjang tangan anak emas rabun ayam pilih kasih tumbuk rusuk 4.2.3.1 Bentuk Kata Majmuk yang Telah Mantap Lazimnya kata majmuk dieja secara terpisah, misalnya kertas kerja dan urus setia. Namun, terdapat sebilangan kecil kata majmuk yang penggunaannya sudah dianggap mantap sebagai satu perkataan yang utuh, walaupun bentuk kata tersebut ternyata mempunyai dua kata dasar. Perkataan-perkataan sedemikian (sebanyak 15) tetap dieja sebagai satu perkataann, iaitu : antarabangsa setiausaha beritahu sukarela bumiputera suruhanjaya jawatankuasa tandatangan kakitangan tanggungjawab kerjasama warganegara olahraga pesuruhjaya matahari 48
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Selain itu, terdapat sejumlah perkataan yang secara lazimnya dianggap satu perkataan dan dieja secara bercantum walaupun kelihatan terdiri daripada gabungan perkataan. Antaranya : 1. Kata Nama Contohnya : peribadi, hulubalang 2. Kata Adjektif Contohnya : sukacita, dukalara 3. Kata Sendi Nama Contohnya : daripada, kepada 4. Kata Hubung Contohnya : manakala, walhal, barangkali 5. Kata Tanya Contohnya : bagaimana 4.2.3.2 Penggandaan Kata Majmuk Dalam penggandaan kata majmuk, pada kebiasaannya melibatkan penggandaan unsur pertama kata sahaja. Contohnya : Alat-alat tulis, gambar-gambar rajah, Naib-naib Canselor, Menteri-menteri besar, Guru-guru Besar Namun, kekecuali berlaku iaitu penggandaan yang melibatkan benntuk yang telah mantap dan melibatkan penggandaan keseluruhan unsur. Contohnya : Warganegara-warganegara, tandatangan-tandatangan, setiausaha- setiausaha 4.2.3.3 Pengimbuhan Kata Majmuk 49
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Kata majmuk juga dapat menerima imbuhan untuk membentuk kata terbitan. Terdapat dua kata majmuk yang melibatkan pengimbuhan, iaitu : a. Kata majmuk yang menerima imbuhan merupakan awalan dan akhiran sahaja dan dieja terpisah. Contohnya : campur aduk menjadi bercampur aduk ambil alih menjadi mengambil alih daya serap menjadi daya serapan b. Kata majmuk menerima imbuhan yang merupakan apitan dan ejaannya bercantum. Contohnya : campur aduk menjadi mencampuradukan ambil alih menjadi pengambilalihan satu padu menjadi menyatupadukan 4.3 Kata Ganda Kata ganda ialah perkataan yang mengalami proses pengulangan pada kata dasar (Tatabahasa Dewan, 1996). Kata Ganda dalam bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada tiga jenis, iaitu : 1.kata ganda penuh, 2. kata ganda separa, dan 3. kata ganda berentak 4.3.1 Kata Ganda Penuh Kata ganda penuh ialah kata ganda yang mengalami ulangan secara keseluruhan. Kata ganda penuh boleh terdiri daripada : 1. kata ganda penuh yang tediri daripada kata dasar. 50
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Contohnya : rumah-rumah buku-buku masjid-masjid 2. kata ganda penuh yang terdiri daripada kata berimbuhan. Contohnya : pelajar-pelajar ajaran-ajaran kementerian-kementerian 4.3.2 Kata Ganda Separa Kata ganda separa ialah kata ganda yang terbentuk melalui penggandaan sebahagian kata dasar sahaja. Kata ganda separa boleh terdiri daripada : 1. kata ganda yang berasal daripada kata dasar tunggal yang penggulangannya berlaku pada suku kata pertama sahaja disertai pelemahan vokal dalam suku kata tersebut kepada vokal e pepet. Contohnya : Laki-laki menjadi lalaki menjadi lelaki Siku-siku menjadi sisiku menjadi sesiku Jari-jari menjadi jajari menjadi jejari Langit-langit menjadi lalangit menjadi lelangit 2. kata ganda yang berasal daripada kata berimbuhan, tetapi yang penggandaan berlaku hanya pada kata dasar dan tidak melibatkan imbuhannya. Pengganda separa jenis ini berlaku hanya pada golongan kata kerja dan kata adjektif. Bentuk gandaan boleh terletak di belakang kata dasar atau dibahagian hadapan. Contohnya : Di Bahagian Belakang Kata Dasar Di bahagian Hadapan Kata Dasar berlari-lari cinta-mencintai mencari-cari bantu-membantu sepandai-pandai kejar-mengejar 51
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 4.3.4 Kata Ganda Berentak Kata ganda berentak ialah kata ganda yang mengalami penggulangan kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar. Seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan pengubahan dan pengulangan bunyi-bunyi tertentu, kata ganda berentak terbahagi kepada tiga jenis iaitu : 1. kata ganda berentak yang terbentuk melalui pengulangan vokal. Contohnya : Sayur-mayur Calar-balar Saki-baki 2. kata ganda berentak melalui pengulangan konsonan Contohnya ; mundar-mandir tanah-tanih kayu-kayan 3. kata ganda berentak bebas, iaitu yang terbentuk berdasarkan rentak bunyi, tetapi tidak melibatkan ciri-ciri persamaan bunyi. Contohnya : kusut-masai rempah-ratus ipar-duai lintang-pukang AKTIVITI 52
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Secara berpasangan, teliti kata majmuk dan kata terbitan vokal dalam Bahasa Melayu. Kemudian senaraikan lima perkataan untuk setiap jenis kata majmuk dan kata terbitan tersebut. LATIHAN 1. Teliti kata majmuk dalam Bahasa Melayu berdasarkan contoh di beri. Kemudian, Nyatakan jenis kata majmuk tersebut. a. Simpang siur b. Mengadu domba c. Penyahtaksaan d. Melatih tubi e. Pengambilalihan 2. Teliti kata terbitan dalam bahasa Melayu berdasarkan contoh diberi. Kemudian, nyatakan kata terbitan tersebut. a. Gunung-ganang b. Lintang pukang c. Lelabi d. Pokok-pokok e. Anak beranak BAHAN BACAAN 53
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. TAJUK 5 GOLONGAN KATA BAHASA MELAYU Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan. (2006). Linguistik Am Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Nik Safiah Karim et.al. (2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Raminah Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: 54
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU • Konsep golongan kata Bahasa Melayu secara umum; • Konsep golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; • Ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; • Jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu Tahukah anda bahawa perkataan dalam sesuatu bahasa boleh digolongkan ke dalam golongan tertentu berdasarkan beberapa kriteria misalnya, kriteria struktur fonologi atau bunyi, kriteria struktur morfem, kriteria sintaksis dan kriteria semantik?. Walaupun demikian, perbincangan dalam topik ini menjurus kepada Tatabahasa Dewan (Nik Safiah Karim et.al. 1996) yang menggolongkan perkataan berdasarkan kriteria sintaksis dan kriteria semantik sebagai satu bentuk bebas yang menjadi unsur dalam binaan tatabahasa, iaitu frasa, klausa dan ayat. Binaan sintaksis merujuk kepada konstruksi yang dibentuk oleh perkataan yang berfungsi sebagai ayat ataupun sebagai konstituen dalam ayat, iaitu klausa dan frasa. Oleh itu, perkataan daripada sudut binaan sintaksis ialah bentuk bebas yang minimum yang menjadi unsur setiap konstruksi sintaksis, iaitu ayat, klausa dan frasa. Ayat dan klausa mengandungi dua konstituen utama, iaitu frasa subjek dan frasa predikat. Sehubungan itu, frasa subjek dibentuk oleh frasa nama, manakala frasa predikat dibentuk oleh empat jenis frasa, iaitu frasa nama (FN), frasa kerja (FK), frasa adjektif (FA) dan frasa sendi nama (FS). HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menjelaskan konsep golongan kata Bahasa Melayu secara umum; 2. menghuraikan konsep golongan kata nama dan kata kerja Bahasa 55
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Melayu; 3. mengklasifikasikan ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; 4. mencerakinkan jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; KERANGKA TAJUK-TAJUK Golongan Kata Bahasa Melayu Jenis-jenis Konsep Ciri-ciri golongan golongan kata Konsep golongan kata kata nama dan nama dan kata golongan kata nama dan kata kata kerja kerja Bahasa Bahasa Melayu kerja Bahasa Bahasa Melayu Melayu Melayu 5.0 KANDUNGAN ISI Anda perlu mengetahui bahawa, kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep golongan kata berdasarkan pendapat ahli-ahli bahasa yang berbeza. Seterusnya, perbincangan ditumpukan kepada ciri-ciri dan jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu. 5.1 Konsep Golongan Kata Bahasa Melayu Walaupun Nik Safiah Karim et.al. (1996) menggolongkan perkataan Bahasa Melayu berdasarkan kriteria sintaksis dan kriteria semantik namun, ahli-ahli 56
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU bahasa lain pula membahagikannya berdasarkan pemahaman masing-masing (Ali Mahmood et.al. 2010) seperti berikut: a. Golongan Kata Menurut Marsden (1812): Rajah 5.1: Golongan Kata Menurut Marsden (1812) b. Golongan Kata Menurut Winstedt (1927) Rajah 5.2: Golongan Kata Menurut Winstedt (1927) c. Golongan Kata Menurut Asmah (1968): 57
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Rajah 5.3: Golongan Kata Menurut Asmah (1968) d. Golongan Kata Menurut Tatabahasa Dewan (1996): Rajah 5.4: Golongan Kata Menurut Tatabahasa Dewan (1996) 5.2 Ciri-Ciri Golongan Kata Bahasa Melayu 58
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Walaupun terdapat pelbagai pendapat tentang golongan kata Bahasa Melayu, namun perbincangan dalam topik 5 dan topik 6 hanya menjurus kepada empat golongan perkataan, iaitu kata nama, kata kerja, kata adjektif dan kata tugas. Sehubungan itu, perbincangan seterusnya ditumpukan kepada ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu 5.2.1 Ciri-Ciri Golongan Kata Nama Golongan kata nama merangkumi sejumlah perkataan yang boleh menjadi unsur inti kepada binaan frasa nama dan lazimnya perkataan ini menamakan orang, tempat atau benda. Golongan kata nama ini boleh dibahagikan pula kepada sub golongan berdasarkan ciri-ciri semantik, iaitu kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama seperti rajah di bawah. Rajah 5.5:Ciri-Ciri Golongan Kata Nama 5.3 Jenis-Jenis Golongan Kata Bahasa Melayu Bahagian ini pula membincangkan jenis-jenis golongan kata Bahasa Melayu, iaitu perincian kepada ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja. 5.3.1 Jenis-Jenis Golongan Kata Nama 59
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Seperti yang telah dibincangkan, jenis-jenis golongan kata nama terdiri daripada kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama. a. Kata Nama Khas Kata nama dapat dibahagikan kepada tiga kumpulan, iaitu kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama (Rajah 2.1). Nik Safiah Karim et al.(1996) menyatakan, kata nama khas ialah kata yang digunakan untuk rujukan khusus pada sesuatu nama orang, haiwan, benda, perbadanan (institusi), undang-undang, bangsa, bahasa, pangkat, dan seumpamanya. Huruf pertama kata nama khas ditulis dengan huruf besar dalam tulisan. Kata nama khas pula dibahagikan kepada dua, iaitu nama khas hidup dan nama khas tidak hidup. Nama khas hidup dibahagikan kepada dua, iaitu manusia dan bukan manusia. Rajah 5.6: Kata nama khas b. Kata Nama Am Kata nama am ialah perkataan yang merujuk benda, perkara atau konsep yang umum sifatnya. Kata nama am boleh dibahagikan kepada 60
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU kumpulan-kumpulan kecil berdasarkan ciri makna perkataannya, iaitu (i) hidup atau tidak hidup, (ii) manusia atau bukan manusia, (iii) Institusi atau bukan institusi, (iv) konkrit atau abstrak dan (v) berbilang atau tak berbilang seperti berikut: Rajah 5.7: Kata Nama Am c. Kata Ganti Nama Menurut Nik Safiah et.al (1996), kata ganti nama sebagai perkataan yang menjadi pengganti kata nama khas dan kata nama am. Kata ganti nama dibahagikan kepada dua golongan kecil, iaitu (i) Kata ganti nama diri; dan (ii) kata ganti nama tunjuk. Kata ganti nama diri pula dibahagikan kepada dua, iaitu kata ganti nama diri orang dan kata ganti nama diri tanya. Seterusnya, kata ganti nama diri orang dibahagikan kepada tiga, iaitu kata ganti nama diri orang pertama, 61
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU kedua dan ketiga. Penggolongan kata ganti nama ditunjukkan seperti berikut: Rajah 5.8: Kata Ganti Nama 5.3.2 Ciri-Ciri Golongan Kata Kerja Golongan kata kerja pula merangkumi sejumlah kata dasar yang menjadi unsur inti dalam binaan frasa kerja. Golongan kata kerja dapat dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu kata kerja transitif dan kata kerja tak transitif. Kata kerja transitif pula boleh dibahagikan kepada kata kerja transitif aktif dan kata kerja transitif pasif (Nik Safiah Karim et.al.2006) seperti berikut: 62
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU KATA KERJA KATA KERJA KATA KERJA TAK TRANSITIF TRANSITIF TAK AKTIF PASIF BERPELENGKAP BERPELENGKAP Rajah 5.5:Ciri-Ciri Golongan Kata Kerja 5.3.3 Jenis-Jenis Golongan Kata Kerja Perkataan-perkataan golongan kata kerja bahasa Melayu terbahagi kepada empat jenis, iaitu (i) kata kerja aktif transitif, (ii) kata kerja aktif tak transitif dan (iii) kata kerja pasif. (a) Kata kerja aktif transitif Kata kerja aktif transitif adalah kata kerja yang boleh menerima objek tepat dan objek tak tepat (sipi) dalam ayat aktif transitif yang predikatnya mengandungi kata kerja. Dalam ayat transitif ini, kata kerjanya hendaklah menerima awalan me-, sama ada sebagai awalan yang tersendiri atau sebagai sebahagian daripada apitan me-…kan, me-…i, memper-…kan, memper-…i atau akhiran –i dengan menduduki kedudukan kata kerja dalam rangkai kata predikat. Contoh: i) Samad membacakan ayahnya surat. ii) Pengarang itu menulis buku. 63
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU iii) Aminah sedang mencuci pakaian. iv) Ibu sedang menggoreng ikan di dapur. (b) Kata kerja aktif tak transitif Kata kerja tak transitif adalah kata kerja yang tidak boleh menerima objek dalam ayat-ayat yang predikatnya mengandungi kata kerja. Kata kerja aktif tak transitif boleh dibahagikan kepada dua kumpulan iaitu kumpulan kata kerja yang tidak menerima sebarang imbuhan seperti perkataan-perkataan tidur, duduk, jatuh, datang dan pergi dan kumpulan yang menerima salah satu daripada imbuhan- imbuhan : me-, ber-, ber-…an dan ter seperti perkataan menangis, berkereta, terjatuh, dan bersendirian. Contoh : i) Pegawai itu berkereta ke pejabat. ii) Pelajar-pelajar itu pergi ke Pulau Besar semalam. iii) Anak Pak Mat menangis di dalam bilik. iv) Gadis itu tersenyum. v) Padi sedang menguning. vi) Pemuda itu sedang berbual. (c) Kata kerja pasif Kata kerja pasif ialah kata kerja untuk ayat pasif sebagai lawan ayat aktif transitif. Terdapat tiga jenis kata kerja pasif, iaitu (i) Kata kerja pasif berawalan ber- seperti berasah, berlipat, bertulis dan sebagainya. (ii) Kata kerja pasif berawalan ter- seperti terangkat, terbunuh, tercapai dan sebagainya. (iii) Kata kerja pasif ke …..an seperti kecurian, kedinginan, kehujanan dan sebagainya. 64
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU AKTIVITI 1.Secara berpasangan, kenal pasti kata nama am, kata nama khas dan kata ganti nama berdasarkan senarai perkataan yang berikut: Tugu Negara Dia Cangkul Cantik Sepet Hospital Siti Mereka Meja Kuala Lumpur Sedih Komputer Kamu Tun Ali 2. Secara berkumpulan (tiga hingga empat orang), pilih satu petikan akhbar yang sesuai dan jalankan aktiviti berikut: i. Kenal pasti jenis-jenis kata kerja yang terdapat dalam petikan tersebut. ii.Bina ayat yang tepat berdasarkan kata kerja tersebut. LATIHAN 65
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Isi tempat kosong di bawah ini dengan jawapan yang tepat tentang golongan kata nama dan kata kerja. i. Kata nama ialah kata yang digunakan untuk nama_______, nama______ nama _____dan nama_______. ii. _______ialah kata yang merujuk khusus kepada nama orang, haiwan, benda, perbadanan dan sebagainya serta dieja dengan huruf beasr. iii. Kata nama khas dibahagikan kepada dua, iaitu nama khas ________dan nama khas_______ ___________. iv. Kata ganti nama ialah kata yang menggantikan _____ ______. v. Kata kerja ialah perkataan yang menunjukkan ____________ vi. Kata kerja dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu kata kerja ________dan kata kerja ____ ____________. BAHAN BACAAN Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan (penyunting) (1983). Rencana Linguistik. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi:Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Petaling Jaya:Penerbit Fajar Bakti. Ali Mahmood et.al. (2007). Modul Pembelajaran Morfo Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia. 66
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Ali Mahmood et.al. (2010). Modul Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka Raminah Hj.Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan:Penerbit Fajar Bakti. 67
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU TAJUK 6 GOLONGAN KATA BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: • Konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; • Ciri-ciri golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; • Jenis-jenis golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu Untuk pengetahuan anda, kata adjektif ialah kata yang menerangkan sifat atau keadaan sesuatu benda atau kata nama. Oleh itu, kata adjektif boleh berdiri sendiri sebagai frasa adjektif untuk memenuhi tugas predikat sesuatu ayat. Sehubungan itu, kata adjektif boleh disertai oleh kata keterangan amat, sungguh dan sangat. Kata tugas pula hadir dalam ayat, klausa, atau frasa untuk mendukung sesuatu tugas sintaksis tertentu sama ada sebagai penghubung, penerang, penentu, penguat, pendepan, pembantu, penegas, penafi, pembenar, pemeri dan tugas-tugas lain. HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menghuraikan konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa 68
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Melayu; 2. mengklasifikasikan ciri-ciri golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; 3. mencerakinkan golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu KERANGKA TAJUK-TAJUK Golongan Kata Bahasa Melayu Jenis-jenis golongan Konsep golongan kata Ciri-ciri golongan kata kata adjektif dan kata adjektif dan kata tugas adjektif dan kata tugas tugas Bahasa Melayu Bahasa Melayu Bahasa Melayu 6.0 KANDUNGAN ISI Untuk pengetahuan anda, kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu, seperti yang dikemukakan khususnya berdasarkan pendapat Nik Safiah Karim et.al (1996, 2006) dan ahli-ahli bahasa yang lain. Perbincangan selanjutnya pula ditumpukan kepada ciri-ciri dan jenis-jenis golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu. 6.1 Konsep dan Ciri-Ciri Golongan Kata Adjektif Tahukah anda bahawa kata adjektif yang juga dikenali sebagai kata sifat merupakan perkataan yang menjadi unsur inti dalam binaan frasa adjektif?. 69
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Frasa adjektif pula boleh terdiri daripada satu atau beberapa perkataan yang mengandungi kata adjektif dan unsur lain seperti kata bantu atau kata penguat. Ayat yang mempunyai kata adjektif adalah seperti contoh yang berikut: Ahmad sangat pandai bermain muzik. Pemuda itu baik sungguh. Buah cempedak itu enak sekali. 6.2 Jenis-Jenis Golongan Kata Adjektif Anda tentu telah mengetahui bahawa kata adjektif yang juga dikenali sebagai kata sifat merupakan perkataan yang menjadi unsur inti dalam frasa adjektif seperti manis sekali, sudah lama sungguh, masih lebat lagi. Kata dalam golongan kata adjektif menerangkan keadaan atau sifat sesuatu nama atau frasa nama. Kata adjektif mudah dikenali jika kata berkenaan didahului oleh kata penguat seperti amat, sangat, sungguh, sekali, paling, agak, benar. Kata adjektif boleh terbentuk berdasarkan kata itu sendiri atau terbentuk secara menerima imbuhan; sama ada imbuhan awalan, apitan, atau sisipan (Ali Mahmood et.al. 2007) Menurut Nik Safiah Karim et.al. (2006) kata adjektif terbahagi kepada sekurang-kurangnya sembilan jenis, iaitu (i) kata adjektif sifatan atau keadaan; (ii) kata adjektif warna; (iii) kata adjektif ukuran; (iv) kata adjektif bentuk; (v) kata adjektif waktu; (vi) kata adjektif jarak; (vii) kata adjektif cara; (viii) kata adjektif perasaan; dan (ix) kata adjektif pancaindera Kata adjektif sifatan atau keadaan ialah perkataan yang digunakan bagi menerangkan sifat atau keadaan sebagai unsur keterangan kepada kata nama, seperti contoh berikut: kuat pintar nakal 70
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU keras lemah sihat bijak cergas jahat Contoh ayat: i. Budak nakal selalu kena marah ii. Dia lemah dalam matematik iii. Kubu pertahanan pemberontak itu amat kuat. iv. Anak Pak Kamar bijak sekali. v. Peserta itu berdiri dengan cergas. Kata adjektif warna sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian warna, seperti contoh berikut: jingga perang hitam putih biru kelabu Contoh ayat: i. Adik suka pakai baju hijau. ii. Pakaian pelajar sekolah berwarna putih. iii. Baju kesukaan saya berwarna kuning. iv. Kereta merah itu kepunyaan abang. v. Dia memiliki mata berwarna biru. Kata adjektif ukuran sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian ukuran, seperti contoh yang berikut: tebal gemuk panjang nipis kurus pendek tinggi rendah kecil Contoh ayat: i. Buku tebal itu sudah saya baca. ii. Anaknya masih kecil lagi. iii. Badannya semakin kurus. 71
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU iv. Kertas nipis itu tidak boleh digunakan lagi. v. Pokok itu semakin hari semakin tinggi. Kata adjektif bentuk sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi maksud rupa bentuk, seperti contoh berikut: lurus bulat bujur bengkok leper bundar lonjong buncit tajam Contoh ayat: i. Jalan lurus mudah dilalui. ii. Bentuk buah kelapa itu lonjong. iii. Mukanya bujur sirih. iv. Pinggan leper itu untuk pinggan makan. v. Matanya tajam memandang ke hadapan Kata adjektif waktu sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian konsep masa, seperti contoh yang berikut: kerap awal sering jarang lewat silam baharu dahulu lampau Contoh ayat: i. Kedatangannya lewat hari ini. ii. Dia berada di kampus sehari suntuk. iii. Kenangan silam sukar dilupakan. iv. Nenek masih menyimpan barang-barang lama. v. Cikgu menasihatkan kami supaya datang awal Kata adjektif jarak sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi makna konsep ruang seperti contoh yang berikut: 72
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU nyaris dekat hampir jauh Contoh ayat: i. Rumahnya tidak jauh dari Pejabat Pos. ii. Universiti itu dekat dengan lebuhraya. iii. Dia berdiri hampir dengan kereta saya. Kata adjektif cara sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian keadaan kelakuan atau ragam, seperti contoh yang berikut: pantas deras ligat lambat gopoh perlahan laju cermat cepat Contoh ayat: i. Kereta itu dipandu dengan laju. ii. Siapa cepat dia dapat. iii. Gasing itu berpusing ligat. iv. Arus sungai itu sangat deras. v. Dia cermat apabila berbelanja. Kata adjektif perasaan ialah perkataan yang digunakan sebagai unsur keterangan kepada kata nama yang memberi pengertian atau konsep perasaan, seperti contoh yang berikut: kasih takut malu sayang hendak geram cinta rindu marah Contoh ayat: i. Dia masih marah kepada saya. ii. Nenek itu terlalu kasih akan cucunya. 73
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU iii. Mereka amat rindu akan kampung halaman. iv. Kanak-kanak itu takut akan kucing. v. Pemuda itu masih malu untuk bersuara Kata adjektif pancaindera sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang membawa konsep sentuh, dengar, pandang, bau, dan rasa seperti contoh yang berikut: ♣ Indera sentuh lembik kasar licin halus kesat keras i. Lantai itu licin kerana baru dicuci. ii. Kulit mukanya sangat halus. iii. Kain yang kesat itu ialah kain lap. iv. Buku itu berkulit keras. v. Dawai kasar itu untuk dibuat ampaian. ♣ Indera dengar nyaring lembut mersik merdu garau serak i. Suaranya merdu bagai buluh perindu. ii. Teriakannya nyaring sungguh. iii. Kebanyakan lelaki bersuara garau. iv. Saya suka mendengar suaranya yang lembut. v. Alunan musik itu mersik. ♣ Indera pandang 74
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU comel hodoh molek cantik buruk segak i. Pemuda segak itu guru saya. ii. Kakaknya suka berpakaian cantik. iii. Rumah buruk itu tidak berpenghuni. iv. Dia ingin mengahwini pemuda tampan. vi. Pakaian pengantin itu molek sungguh. ♣ Indera bau wangi hanyir harum busuk hancing tengik i. Bunga ros itu harum baunya. ii. Bangkai ikan itu menyebabkan bau hanyir. iii. Nasi tengik itu tidak boleh dimakan. iv. Setiap hari dia memakai minyak wangi. v. Bau busuk itu datangnya dari lori sampah. ♣ Indera rasa manis kelat masam masin payau lazat i. Setiap hari kita minum air tawar. ii. Semua orang suka makanan lazat. iii. Buah limau masam rasanya. iv. Saya tidak suka minum ubat pahit. v. Kuih tradisional itu terlalu manis. 75
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU 6.3 Konsep dan Ciri-Ciri Golongan Kata Tugas Golongan kata tugas merupakan golongan kata yang bersifat pelbagai jenis (keterangan). Dengan perkataan lain, golongan kata tugas bukan sahaja mengandungi golongan kecil yang berbeza malah turut menunjukkan sifat yang sama, iaitu tidak boleh menjadi unsur inti untuk frasa nama, frasa kerja, dan frasa adjektif. Kata tugas juga menjadi salah satu unsur dalam ayat, klausa atau frasa untuk mendukung maksud sesuatu tugas sintaksis tertentu. Sehubungan itu, fungsi kata tugas dalam ayat adalah sebagai pemeri, penerang, penentu, penghubung, pembenar, penguat, penegas, dan sebagainya. Berikut disenaraikan kelompok kata tugas dan contoh-contoh perkataan yang berfungsi untuk mendukung sesuatu tugas dalam sintaksis tertentu. kata hubung : dan, atau, tetapi kata seru : wah,amboi,cis kata tanya : apa, berapa, siapa kata perintah : sila, tolong, harap kata pangkal ayat : hatta, maka, syahadan kata bantu : akan, sudah, pernah kata penguat : sangat, amat, paling kata penegas : juga, lah, tah, kah, pun kata nafi : tidak, bukan kata pemeri : ialah, adalah kata sendi nama : di, dari, dalam, daripada kata pembenar : ya, betul, benar kata bilangan : dua, segala, banyak kata arah : atas, bawah, tepi 6.4 Jenis-Jenis Golongan Kata Tugas Kata tugas ialah sejenis perkataan yang hadir dalam ayat, klausa, atau frasa untuk mendukung sesuatu tugas tertentu seperti kata penyambung ayat, 76
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU berfungsi sebagai kata praklausa, prafrasa, atau sebagai kata pascakata. Sila rujuk jadual yang berikut untuk huraian tentang jenis-jenis kata tugas (Ali Mahmood et.al.2010) 77
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Jenis Kata Tugas Kata Tugas Ayat (i) Kata Hubung Gabungan 1. Menghubungkan klausa yang sama tara sifatnya. • Gabungan dan, atau, tetapi, serta, lalu, • Aminah mengemas malahan, sambil, kemudian rumah dan ibunya membasuh kain. • Mereka mungkin pergi ke Johor atau ke Perak. • Sampah itu dipungutnya kemudian dicampakkannya ke dalam tong sampah. (ii) Kata Hubung Pancangan 1. Menyambungkan klausa tak setara atau klausa pancangan pada klausa utama atau klausa induk. • Relatif yang • Budaya hidup yang bertoleransi dapat menjamin kesejahteraan. • Mereka beramai- ramai pergi ke sekolah yang menawarkan kursus komputer. • Komplemen bahawa • Guru itu menyatakan bahawa muridnya sangat rajin. • Semua pihak harus menyedari bahawa perkara yang dihadapi adalah amat mencabar. • Keterangan kerana, agar, meskipun, sekiranya, • Pertandingan semoga, supaya, kalau, andai kata, badminton akan kendatipun, hingga, jikalau, ditangguhkan 78
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU AKTIVITI 1. Secara berpasangan, catatkan dua contoh kata adjektif untuk setiap jenis kata adjektif, iaitu (i). kata adjektif sifatan atau keadaan; (ii) kata adjektif warna; (iii) kata adjektif ukuran; (iv) kata adjektif bentuk; (v) kata adjektif waktu; (vi) kata adjektif jarak; (vii) kata adjektif cara; (viii) kata adjektif perasaan; dan (ix) kata adjektif pancaindera. 2. Berdasarkan petikan di bawah, kenal pasti jenis-jenis kata tugas yang berbeza, iaitu (i) kata hubung gabungan; (ii) kata hubung pancangan; (iii) kata praklausa; (iv) kata prakfrasa dan kata pascakata. 79
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Masyarakat kita sedang menghadapi krisis pembudayaan bahasa Melayu dalam komunikasi, apatah lagi komunikasi yang bersifat rasmi. Kian ketara ialah pengabaian sejumlah anggota masyarakat pelbagai lapisan terhadap bahasa sebagai unsur teras kebudayaan dan tamadun.” Demikian ditegaskan oleh tokoh bahasa, Profesor Dr. Haji Awang Sariyan ketika membentangkan kertas utama yang bertajuk Melestarikan Bahasa Melayu dalam Komunikasi dalam Seminar Kesantunan Berbahasa Peringkat Kebangsaan pada 28 hingga 29 Mac 2007 di Hotel Grand Continental, Kuala Terengganu. Tegas beliau, “krisis pembudayaan bahasa Melayu dapat diperhatikan dalam dua bentuk, iaitu, krisis pembudayaan dalam hal taraf dan kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi dan bahasa ilmu, dan krisis pem- budayaan tentang mutu penggunaan bahasa Melayu dalam pelbagai ranah seperti pentadbiran, media massa, pendidikan dan di tempat awam. Pelestarian bahasa Melayu dari sudut taraf dan fungsinya serta penggunaannya penting untuk menyuburkan amalan komunikasi yang baik dan berkesan, sekali gus dapat mengangkat martabat bahasa Melayu sebagai bahasa tonggak tamadun bangsa.” Seminar anjuran Institut Perguruan Sultan Mizan, Dewan Bahasa dan Pustaka Wilayah Timur dan Kerajaan Negeri Terengganu ini bertujuan untuk menghayati dan menerapkan bentuk serta strategi komunikasi yang bersopan dan beretika bagi mengatasi kepincangan aspek penghayatan nilai serta adab ke-sopanan dan kesantunan berbahasa yang semakin diabaikan dalam kalangan masyarakat. Di samping itu, seminar ini diharapkan dapat memberikan input dan maklumat baharu kepada para ilmuwan dan pentadbir sekolah agar dapat menerapkan aspek kesantunan berbahasa dalam Pengajaran dan Pembelajaran (P&P) sekali gus memartabatkan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi, bahasa komunikasi dan bahasa perpaduan. Seminar yang dihadiri oleh 200 orang peserta yang terdiri daripada pensyarah, pegawai kerajaan, guru, bakal pendidik, penggiat bahasa dan masyarakat umum ini telah dirasmikan oleh Pengarah Institut Perguruan Sultan Mizan, Tuan Haji Nik Arif Raja Yusof. Dalam ucapan perasmiannya, beliau menegaskan bahawa “penerapan kesantunan dan budi bahasa dalam komunikasi amat penting untuk membentuk generasi yang berkualiti dan berkeperibadian tinggi. Oleh itu, beliau berharap agar seminar ini dapat menye- marakkan rasa cinta terhadap bahasa kebangsaan, mengangkat martabat bahasa Melayu dan menyuntik semangat para peserta. Sumber: http://www.dbp.gov.my/klikdbp/klikdbp1apr7.pdf 80
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU LATIHAN Berdasarkan petikan cerpen di bawah, kenal pasti dan gariskan golongan kata adjektif yang terdapat. Kemudian kenal pasti jenis-jenis kata adjektif tersebut. Kopi yang masih panas kucicip perlahan. Kurang manis. Aku mencapai satu paket gula, mengoyakkan bucunya lalu mencurahkan isinya ke dalam cawan putih bermulut heksagon. Tanganku mengacau sudu sambil mata merenung jauh. "Kenapa kau diam? Tak betulkah apa yang aku katakan?". Pandangannya menuntut jawapan. Dia turut menghirup teh manis di dalam cawan di hadapannya. Aku masih diam. Persoalan yang dihamburkan membuat aku malas mahu melayan. "Hilwah... kau marah?" Aku menggetis donat di dalam piring, lalu menyuapkannya ke mulut. "Buat apa aku nak bertekak tentang persoalan yang kau sendiri telah punya jawapan dan pilihan." "Aku bukan mengajak bertekak, Hilwah. Tapi berkongsi pandangan," balasnya. Dia mengorak senyum. "Err, tapi maksud kau, betullah kau bersetuju bila aku katakan profesion perguruan itu serendah-rendah karier dalam kelas profesional? Aku teguk lagi kopi yang masih hangat. Menarik nafas. "Ya... dan tidak." Aku menjawab acuh tidak acuh. Hakikatnya pantai hatiku sedang diamuk gelora. Rasa terhina! BAHAN BACAAN 81
BMM3109 MORFOLOGI BAHASA MELAYU Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan (penyunting) (1983). Rencana Linguistik. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan (2006). Morfologi:Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Petaling Jaya:Penerbit Fajar Bakti.Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan (2008). Tatabahasa Pedagogi untuk Sekolah Menengah.Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Ali Mahmood et.al. (2007). Modul Pembelajaran Morfo Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia. Ali Mahmood et.al. (2010). Modul Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka 82

More Related Content

DOC
Vokal dan konsonan
bybunikshah
 
PPTX
Bahasa Melayu Penggal 1: Pengekodan perkamusan
byFairuz Alwi
 
PPT
Morfologi
byWatak Bulat
 
PDF
ASSIGNMENT MORFOLOGI
byRATIEQAH NAJEEHAH
 
DOCX
FONETIK DAN FONOLOGI (VOKAL & KONSONAN)
bymurni mohamat
 
PPT
Bab 4
bysblm1053uum
 
PPSX
SISTEM TULISAN JAWI
byJalalludin Ibrahim
 
PPSX
Teori pemerolehan bahasa
byJalalludin Ibrahim
 
Vokal dan konsonan
bybunikshah
 
Bahasa Melayu Penggal 1: Pengekodan perkamusan
byFairuz Alwi
 
Morfologi
byWatak Bulat
 
ASSIGNMENT MORFOLOGI
byRATIEQAH NAJEEHAH
 
FONETIK DAN FONOLOGI (VOKAL & KONSONAN)
bymurni mohamat
 
Bab 4
bysblm1053uum
 
SISTEM TULISAN JAWI
byJalalludin Ibrahim
 
Teori pemerolehan bahasa
byJalalludin Ibrahim
 

What's hot

PPTX
Kumpulan 3 teori pemerolehan bahasa
bypikaosman
 
PPTX
BMMB3023 Pembentukan Kata Tunggal Dan Kata Terbitan
byPihin Hassanal
 
DOCX
Perbezaan antara kesusasteraan klasik dan kesusasteraan moden
byPensil Dan Pemadam
 
PPTX
TEKNIK MEMBACA
byAzira Rahman
 
PPTX
Kefahaman: Teks prosa
byninawariz
 
PPTX
BAHASA MELAYU STPM ( PROSES PENERBITAN AYAT )
byNazira M
 
PPTX
Laras bahasa iklan
bybintusuhaimi5
 
PPTX
Pemikiran dan akal budi masyarakat melayu
byIzzat Hakim
 
PPTX
Seloka
bylauchen32
 
PPTX
Prosa Tradisional : Seloka Emak SI Randang (KOMSAS SPM)
byNur IeeZaa
 
PPTX
SEJARAH DAN PERKEMBANGAN SISTEM EJAAN RUMI BAHASA MELAYU
byIzzah Zahh
 
PPTX
1.6 konsep kata
byAsri Mohad
 
DOCX
Sastera moden, Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa.
byjimoh370
 
PPTX
Teori psikolinguistik
byDurga Ravichandran
 
PDF
kemahiran menulis
byPAKLONG CIKGU
 
PPTX
Malaysia pada era globalisasi
byAriff Ikhwan
 
PPT
(Kaedah struktural & teknik soal jawab)
byZAIM RAHIMI
 
PPTX
Bentuk kata
byHanifah Mohiji
 
DOCX
Konsep morfologi bahasa melayu
byRekha Mariappan
 
PPTX
Semantik ( Semantik Bahasa Melayu)
byFaFai S.
 
Kumpulan 3 teori pemerolehan bahasa
bypikaosman
 
BMMB3023 Pembentukan Kata Tunggal Dan Kata Terbitan
byPihin Hassanal
 
Perbezaan antara kesusasteraan klasik dan kesusasteraan moden
byPensil Dan Pemadam
 
TEKNIK MEMBACA
byAzira Rahman
 
Kefahaman: Teks prosa
byninawariz
 
BAHASA MELAYU STPM ( PROSES PENERBITAN AYAT )
byNazira M
 
Laras bahasa iklan
bybintusuhaimi5
 
Pemikiran dan akal budi masyarakat melayu
byIzzat Hakim
 
Seloka
bylauchen32
 
Prosa Tradisional : Seloka Emak SI Randang (KOMSAS SPM)
byNur IeeZaa
 
SEJARAH DAN PERKEMBANGAN SISTEM EJAAN RUMI BAHASA MELAYU
byIzzah Zahh
 
1.6 konsep kata
byAsri Mohad
 
Sastera moden, Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa.
byjimoh370
 
Teori psikolinguistik
byDurga Ravichandran
 
kemahiran menulis
byPAKLONG CIKGU
 
Malaysia pada era globalisasi
byAriff Ikhwan
 
(Kaedah struktural & teknik soal jawab)
byZAIM RAHIMI
 
Bentuk kata
byHanifah Mohiji
 
Konsep morfologi bahasa melayu
byRekha Mariappan
 
Semantik ( Semantik Bahasa Melayu)
byFaFai S.
 

Viewers also liked

DOCX
tugasan morfologi
byfitri norlida
 
PPTX
Sistem dokumentasi_Sistem APA
byIPG
 
PPTX
Tatabahasa 2
byXiao Fan Tan
 
RTF
Kata ganda penuh
byPaan Artcreative
 
DOCX
Latihan bahasa
byvanithathiru
 
DOC
bm imbuhan awalan
byipgm kampus tengku ampuan afzan
 
DOCX
Sintaksis
bydd hamidon
 
PPTX
Tatabahasa
byMohd Minsin
 
PPT
Kata Adjektif / Adjectives
byNur Ain Mohd. Amin
 
PPTX
KATA DASAR
byDeni Suci Ayu Lestari
 
DOCX
Morfologi
byKemeterian Pendidikan Malaysia
 
PPT
Kata Ganda Final
byMrs Mahadi
 
DOCX
Latihan kata majmuk
byRozita Yaacob
 
DOC
28437185 soalan-bm-bahasa-melayu-penulisan-tahun-3-130319081321-phpapp01
bySalasiah Hassan Bahari
 
PPTX
Golongan kata(kata tugas)
byJessyca Ungat
 
PPT
Kata Ganda
bywanizzahwanshamshudin
 
DOC
38803455 bahasa-melayu-nota
byJeevitha Rathita
 
DOCX
Berikan imbuhan yang sesuai bagi perkataan dalam kurungan
byKak Min Min
 
PPTX
Kata ganda
bycikgunis
 
DOCX
Analisis ayat
byAlex Paroex
 
tugasan morfologi
byfitri norlida
 
Sistem dokumentasi_Sistem APA
byIPG
 
Tatabahasa 2
byXiao Fan Tan
 
Kata ganda penuh
byPaan Artcreative
 
Latihan bahasa
byvanithathiru
 
bm imbuhan awalan
byipgm kampus tengku ampuan afzan
 
Sintaksis
bydd hamidon
 
Tatabahasa
byMohd Minsin
 
Kata Adjektif / Adjectives
byNur Ain Mohd. Amin
 
KATA DASAR
byDeni Suci Ayu Lestari
 
Morfologi
byKemeterian Pendidikan Malaysia
 
Kata Ganda Final
byMrs Mahadi
 
Latihan kata majmuk
byRozita Yaacob
 
28437185 soalan-bm-bahasa-melayu-penulisan-tahun-3-130319081321-phpapp01
bySalasiah Hassan Bahari
 
Golongan kata(kata tugas)
byJessyca Ungat
 
Kata Ganda
bywanizzahwanshamshudin
 
38803455 bahasa-melayu-nota
byJeevitha Rathita
 
Berikan imbuhan yang sesuai bagi perkataan dalam kurungan
byKak Min Min
 
Kata ganda
bycikgunis
 
Analisis ayat
byAlex Paroex
 

Similar to 09 bahan-bacaan

DOC
Esemen full morfologi (1)
byNorashikin Ihsan
 
PDF
Blue Colorful Cute Aesthetic Sea Group Project Presentation.pdf
byNurilinAlimuddin
 
PPTX
Pengantar Bahasa Melayu-Morfologi
byevhyunnie
 
DOCX
14660563 morfologi-bahasa-melayu
byAan Samad
 
PPTX
WEEK_4_-_TATABAHASA.pptx
byEwei
 
PPT
Morfologi
bycikgushamsuddin
 
PPTX
MORFOLOGI - BENTUK KATA
byaqilahma1sarah
 
PDF
bm 1.pdf
byKarthigahSsaras
 
PPTX
Interaksi 2
byZinky Gurlz
 
PPTX
BAB 5 - MORFOLOGI
byZakira Hafizah
 
PPTX
Ringkasan Proforma Sem 5 PISMP BM
byAfniewatie Prillney Quza
 
DOC
07 agihan tajuk bmm3109
byMohd Dali Abdullah
 
PPTX
Morfologi Bahasa Melayu (Pembentukan Perkataan Baharu)
byRafiza Diy
 
PDF
Morfologi bahasa melayu
byAnuaBinHarisIPGKSM
 
PPT
Bab 3 (2)
bywanarizwan
 
DOCX
Bahan
byAthirah Anith Ariffin
 
DOC
04 kandungan bmm3109
byRosnani Dollah
 
PPTX
Morforlogi (pembentukan kata)
byHazyzyizuan Hassa
 
PPTX
MORFOLOGI BENTUK KATA (E-MORFO)
byaqilahma1sarah
 
PPTX
Proses pembentukan perkataan baharu dalam bahasa melayu
byAtykah Aura
 
Esemen full morfologi (1)
byNorashikin Ihsan
 
Blue Colorful Cute Aesthetic Sea Group Project Presentation.pdf
byNurilinAlimuddin
 
Pengantar Bahasa Melayu-Morfologi
byevhyunnie
 
14660563 morfologi-bahasa-melayu
byAan Samad
 
WEEK_4_-_TATABAHASA.pptx
byEwei
 
Morfologi
bycikgushamsuddin
 
MORFOLOGI - BENTUK KATA
byaqilahma1sarah
 
bm 1.pdf
byKarthigahSsaras
 
Interaksi 2
byZinky Gurlz
 
BAB 5 - MORFOLOGI
byZakira Hafizah
 
Ringkasan Proforma Sem 5 PISMP BM
byAfniewatie Prillney Quza
 
07 agihan tajuk bmm3109
byMohd Dali Abdullah
 
Morfologi Bahasa Melayu (Pembentukan Perkataan Baharu)
byRafiza Diy
 
Morfologi bahasa melayu
byAnuaBinHarisIPGKSM
 
Bab 3 (2)
bywanarizwan
 
Bahan
byAthirah Anith Ariffin
 
04 kandungan bmm3109
byRosnani Dollah
 
Morforlogi (pembentukan kata)
byHazyzyizuan Hassa
 
MORFOLOGI BENTUK KATA (E-MORFO)
byaqilahma1sarah
 
Proses pembentukan perkataan baharu dalam bahasa melayu
byAtykah Aura
 

09 bahan-bacaan

  • 1.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU TAJUK 1 MORFOLOGI BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: • Konsep Morfologi • Bentuk kata Bahasa Melayu • Golongan kata Bahasa Melayu Nik Safiah Karim (1996) : Morfologi ialah satu bidang ilmu yang mengkaji bentuk perkataan, struktur kata dan penggolongan kata. Dengan struktur kata dimaksudkan susunan bentuk bunyi ujaran atau lambang (tulisan) yang menjadi unit tatabahasa yang bermakna. Bentuk kata pula ialah rupa unit tatabahasa, sama ada bentuk tunggal atau hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Penggolongan kata ialah proses menjeniskan perkataan berdasarkan keserupaan bentuk dan fungsi dengan anggota lain dalam kumpulan yang sama. Kesimpulannya, morfologi bahasa Melayu ialah bidang yang mengkaji struktur, bentuk dan penggolongan kata dalam bahasa Melayu. Abdullah Hassan (2006) : Morfologi ialah satu bidang ilmu yang mengkaji bentuk perkataan. Istilah ini dipinjam daripada biologi yang bermaksud kajian tentang bentuk tubuh haiwan dan tumbuhan. Konsep bentuk ini diterapkan kepada bentuk perkataan bahasa manusia. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Syam (1985) : Morfologi ialah satu bidang dalam kajian bahasa yang mengkaji tentang perkataan dan cara-cara pembentukkannya. Unit-unit tatabahasa yang menjadi unsur perkataan disebut morfem. Morfem ialah unit yang terkecil dalam bahasa yang berfungsi gramatis 1
  • 2.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU atau yang menjalankan tugas nahu. Perkataan ialah bentuk bahasa yang terkecil juga tetapi mengandungi makna yang lengkap dan dapat berdiri sendiri. Perubahan Struktur Contoh : Kata beri – pemberian Perubahan Golongan Contoh : MORFOLOGI Kata cari – pencarian Contoh : Perubahan Maksud Kata – tupai-tupai tupai Rajah 1.1 : Huraian tentang morfologi mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan Pembentukan Kata dalam bahasa Melayu mempunyai beberapa cara membentuk perkataannya. Ada bentuk perkataan yang bersifat tunggal, contohnya rumah, tinggal dan putih. Di samping itu terdapat perkataan yang dibentuk hasil daripada proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Contoh perkataan yang dibentuk secara pengimbuhan ialah meninggal dan meninggalkan. Contoh perkataan yang dibentuk secara pemajmukan ialah reka bentuk dan surat khabar. Manakala contoh perkataan yang dibentuk secara penggandaan ialah besar – besar dan baju – baju. Pengimbuhan Kata ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan iaitu awalan, akhiran dan sisipan. Imbuhan – imbuhan ini apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata nama, kata kerja dan kata adjektif. 2
  • 3.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Pemajmukan Kata ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. Kata majmuk dieja terpisah dan bertindak sebagai satu unit iaitu bentuknya tidak boleh menerima sebarang penyisipan unsur lain. Penggandaan Kata dalam bahasa Melayu ialah proses yang menggandakan kata dasar. Dalam proses demikian, kata dasar boleh mengalami penggandaan penuh atau penggandaan separa. Kata dasar juga boleh diandakan secara berentak, iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menjelaskan konsep Imbuhan. 2. menjelaskan jenis-jenis Imbuhan. 3. menjelaskan konsep Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu KERANGKA TAJUK-TAJUK IMBUHAN Konsep Jenis-Jenis Konsep Imbuhan Imbuhan Pembentukan Kata Rajah 1.2 Kerangka Tajuk 3
  • 4.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep menjelaskan konsep Imbuhan, menjelaskan jenis-jenis Imbuhan dan menjelaskan konsep Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu 1.1 Definisi Imbuhan Apakah yang dimaksudkan dengan imbuhan? Tatabahasa Dewan (2004) : Perkataan-perkataan dalam sesuatu bahasa boleh terdiri daripada bentuk dasar iaitu bentuk kata terkecil yang tidak menerima sebarang imbuhan atau bentuk terbitan, bentuk yang dihasilkan daripada proses memperluas bentuk dasar tadi melalui berbagai-bagai cara pembentukan kata. Imbuhan yang dimaksudkan ialah unit-unit bahasa tertentu yang ditambah pada bentuk-bentuk lain yang menyebabkan perubahan makna nahunya. Tercakup dalam imbuhan ialah bentuk-bentuk berikut : awalan, akhiran, sisipan, apitan, morfem kosong dan bentuk fleksi. Abdullah Hassan (2004) : Pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan, iaitu awalan, akhiran, apitan, dan sisipan. Imbuhan-imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbaagai golongan, kata iaitu kata kerja, dan kata adjektif. Nik Safiah Karim dan rakan (1996) : Proses pembentukan kata dalam sesuatu bahasa merupakan proses penyusunan morfem menurut peraturan sistem morfologi bahasa itu. Dalam kebanyakan bahasa, proses pembentukan perkataan melibatkan pengimbuhan. 4
  • 5.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Raminah Hj. Sabran dan Rahim Syam (1985) : Morfem yang tidak boleh berdiri dengan sendiri. Di dalam pemakaiannya, imbuhan mestilah dirangkaikan dengan perkataan. Proses pengimbuhan ialah satu proses membentuk perkataan dengan cara mengimbuhkan sesuatu perkataan dengan imbuhan- imbuhan tertentu supaya dengan demikian akan timbullah satu perkataan yang membawa konsep yang baharu. 1.2 Jenis-Jenis Imbuhan Imbuhan-imbuhan dalam bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada dua unsur yang besar iaitu imbuhan-imbuhan yang asli dalam bahasa Melayu dan imbuhan-imbuhan yang dipinjam daripada bahasa asing. 1.2.1 Imbuhan-imbuhan asli dalam bahasa Melayu Imbuhan-imbuhan yang telah sedia ada dalam bahasa Melayu dapat dipecahkan pula kepada empat jenis iaitu awalan, akhiran, sisipan dan apitan. 5
  • 6.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Awalan • Kata Nama • Kata Kerja • Kata Adjektif Akhiran • Kata Nama • Kata Kerja Apitan • Kata Nama • Kata Adjektif Bentuk- Bentuk Imbuhan Sisipan • Kata Nama • Kata Kerja • Kata Adjektif Morfem Tidak Wujud kosong dalam BM Fleksi Tidak Wujud dalam BM Rajah 1.3 : Bentuk-Bentuk Imbuhan Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 1.2.1.1 Awalan Imbuhan yang diletakkan di awal perkataan (sebelum kata dasar) dalam pemakaiannya. Misalnya ter-, ber-, me-, men-, mem-, meng-, meny, pe-, per-, di-, se-, ke-, dan lain-lain. Misalnya ber- dalam ber+jalan dan di- dalam di+ambil, 6
  • 7.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.2.1.2 Akhiran Imbuhan yang ditambah pada bahagian belakang kata dasar (sesudah kata dasar) dalam pemakaian. Misalnya –kan dalam jalan+kan dan -i dalam akhir+i. 1.2.1.3 Apitan Imbuhan, yang hadir secara mengepit kata dasar, iaitu dua bahagian imbuhan hadir serentak di awal dan diakhir kata dasar, misalnya ke-.....-an dalam ke+cantik+an dan di-.....-i dalam di+ikut+i, 1.2.1.4 Sisipan Imbuhan yang hadir di celahan kata dasar. Sisipan terbahagi kepada empat iaitu er-, el-, em- dan in-. Misalnya –el- dalam t+el+unjuk, -in- dalam s+in+ambung,-er- dalam s+er+uling dan –em-, dalam g+em+uruh. 1.2.1.5 Morfem Kosong Tidak Wujud dalam bahasa Melayu. 1.2.1.5 Fleksi Tidak Wujud dalam bahasa Melayu. 7
  • 8.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.2.2 Imbuhan-imbuhan Pinjaman dalam bahasa Melayu Umumnya, dapat dibahagikan unsur-unsur imbuhan asing ini kepada tiga kumpulan mengikut asal imbuhan-imbuhan tersebut. tiga kumpulan ini ialah : 1.2.2.1 Imbuhan Sanskrit Imbuhan yang berasal daripada bahasa Sanskrit ialah jenis imbuhan yang telah lama ke dalam sistem tatabahasa bahasa Melayu. Penggunaan imbuhan ini amat produktif dan telah menjadi sebati dengan perkataan-perkataan dasar dalam bahasa Melayu. Namun, terdapat dua jenis imbuhan pinjaman daripada bahasa Sanskrit iaitu awalan dan akhiran. Awalan Akhiran maha maharaja man seniman tata tatabahasa man budiman pra prakata wan angkawan swa swadaya wan jelitawan tuna tunabusana wati olahragawati eka ekabahasa wati seniwati dwi dwitahunan nita karyanita tri tribulan nita biduanita panca pancaindera 1.2.2.2 Imbuhan Arab Parsi 8
  • 9.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Pengaruh bahasa Arab-Parsi terhadap bahasa Melayu bermula sejak kedatangan Islam ke alam Melayu kira-kira abad ke-13 masihi. Sebagai bahasa rasmi agama Islam, bahasa Arab telah mendapat tempat dalam kalangan orang Melayu dan ini memudahkan proses asimilasi unsur-unsur bahasa Arab ke dalam bahasa Melayu, terutamanya dari segi pengambilan bentuk-bentuk katanya. Namun demikian, terdapat dua jenis imbuhan pinjaman daripada bahasa Arab-Parsi iaitu awalan dan akhiran. Awalan Akhiran bi- biadap -wi duniawi bilazim -i abadi binormal -iah lahiriah -in hadirin munafikin -at hadirat munafikat -ah qariah solehah 1.2.2.3 Imbuhan Yunani – Latin - Inggeris Imbuhan asing yang paling banyak dibawa masuk ke dalam bahasa Melayu berasal daripada imbuhan bahasa Yunani – Latin – Inggeris. Tetapi umumnya tersebut tidak berfungsi sebagai imbuhan dalam bahasa Melayu kecuali beberapa imbuhan awalan seperti pro-,anti-, mono-, poli-, auto- dan supra-. Awalan Akhiran pro- probarat -isme sosialisme anti- antikerajaan -isme nasionalisme poli- poliklinik -ik prolifik auto- autograf -ik saintifik 9
  • 10.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU sub- subbidang -si sensasi supra- supranasional -si revolusi hetero- heterograf -al praktikal heksa- heksagon -al klinikal hidro- hidrolisis -is potensi homo- homogen -is praktis hiper- hiperbola kilo- kilometer makro- makrolinguistik infra- intrajabatan inter- intervokal 10
  • 11.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Rajah 1.4 : Bentuk-Bentuk Imbuhan Pinjaman dalam Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 1.3 Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu Dalam bahasa Melayu terdapat empat bentuk kata, iaitu kata tunggal, kata terbitan, kata majmuk, dan kata ganda. Kata tunggal tidak melibatkan apa-apa proses pembentukan, tetapi tiga bentuk kata lain melibatkan proses-proses tertentu. Proses-proses ini ialah pengimbuhan. pemajmukan, penggandaan dan akronim Proses Pembentukan Kata Pengimbuhan Pemajmukan Penggandaan Akronim Rajah 1.5 : Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu Mengikut Tatabahasa Bahasa Dewan 11
  • 12.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.3.1 Proses Pengimbuhan Proses pengimbuhan ialah proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar untuk membentuk kata terbitan. Terdapat empat jenis imbuhan, iaitu awalan, akhiran, apitan, dan sisipan. Imbuhan-imbuhan ini, apabila digandingkan dengan kata dasar membentuk kata terbitan daripada pelbagai golongan kata iaitu kata kerja, dan kata adjektif. Berikut diperlihatkan beberapa contoh proses pengimbuhan. Imbuhan (Awalan) Kata dasar Kata terbitan Pem- bawa pembawa Memper- kuat memperkuat -isme nasional nasionalisme -i dekat dekati Peng-.....-an isytihar pengisytiharan Men-.....-i ikut mengikuti Ke-...-an sihat kesihatan Ber-....-an lari berlarian -er- gigi gerigi -em- gilang gemilang Proses pengimbuhan boleh berlaku pada pelbagai tahap. Pengimbuhan boleh berlaku pada sejumlah kecil kata akar, misalnya ber- + tapa ( bertapa ), ke- + tawa ( ketawa ) dan ke- + mudi ( kemudi ). Sebahagian besar proses pengimbuhan berlaku pada kata dasar, yang menghasilkan kata terbitan. Kata terbitan yang dihasilkan oleh proses pengimbuhan boleh menjadi kata dasar bagi proses pengimbuhan kali kedua. Daripada kata dasar karang, misalnya, dapat dilahirkan pengarang melalui imbuhan peN-. Pengarang pula dapat menerima apitan ke-...-an, menerbitkan kepengarangan. Berikut ialah beberapa contoh lain : 12
  • 13.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.3.2 PROSES PEMAJMUKAN Kata Dasar Imbuhan Kata Terbitan libat terlibat keterlibatan lanjur terlanjur keterlanjuran balik terbalik menterbalikkan sambung sinambung kesinambungan Proses pemajmukan ialah proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna tertentu. Sebagai contoh, kerusi dan malas masing-masing mempunyai makna tersendiri, tetapi apabila dirangkaikan membentuk kata majmuk kerusi malas. Tidak dapat diselitkan apa- apa unsur antara dua kata dasar ini; maksudnya, dalam bahasa Melayu tidak terdapat ungkapan * kerusi yang malas atau * kerusi dan malas atau * kerusi untuk malas. 1.3.2.1Pengimbuhan Kata Majmuk Kata majmuk boleh menerima imbuhan seperti kata dasar lain. Cara pengimbuhan kata majmuk terdapat dalam dua bentuk, iaitu : 1.3.2.1.1 Apabila kata majmuk menerima awalan atau akhiran, ejaannya tetap terpisah. Contohnya : urus niaga - berurus niaga cari gali - mencari gali reka bentuk - direka bentuk daya serap - daya serapan 1.3.2.1.2 Apabila kata majmuk menerima apitan, ejaannya menjadi bercantum, Contohnya : 13
  • 14.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU lipat ganda - melipatgandakan surat khabar - persuratkhabaran urus niaga - diurusniagakan ibu bapa - keibubapaan 1.3.2.1 Penggandaan Kata Majmuk Kata majmuk boleh mengalami proses penggandaan. Penggandaan kata majmuk melibatkan penggandaan unsur pertama sahaja. Contohnya : rumah sakit - rumah-rumah sakit guru besar - guru-guru besar Raja Muda - Raja-raja Muda Timbalan Naib Canselor - Timbalan-timbalan Naib Canselor Satu kekecualian ialah penggandaan yang melibatkan perkataan yang telah mantap. Dalam hal ini, penggandaan berlaku kepada keseluruhan perkataan. Contohnya : setiausaha - setiausaha-setiausaha jawatankuasa - jawatankuasa-jawatankuasa tanggungjawab - tanggungjawab- tanggungjawab 1.3.3 PROSES PENGGANDAAN Proses penggandaan ialah proses yang mengulangi kata dasar, sama ada secara penuh, separa atau berentak iaitu berdasarkan rentak bunyi tertentu. Dengan kata lain, terdapat tiga jenis penggandaan, iaitu ; 1. Penggandaan penuh, 2. Penggandaan separa, dan 3. Penggandaan berentak. 14
  • 15.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1.3.3.1 Penggandaan penuh Penggandaan penuh ialah proses yang mengulangi seluruh kata dasar. Terdapat dua jenis penggandaan penuh, iaitu : • Yang melibatkan kata dasar yang tidak menerima apa-apa imbuhan. Contohnya : Sekolah • sekolah-sekolah makan • makan-makan besar • besar-besar baju • baju-baju • Yang melibatkan kata dasar yang menerima imbuhan. Contohnya : 1.3.3.2 Penggandaan separa Penggandaan separa ialah proses yang mengulangi sebahagian kata pelari • pelari-pelari perbualan • perbualan-perbualan kekasih • kekasih-kekasih kejadian • kejadian-kejadian dasar sahaja. Penggandaan separa berlaku pada dua jenis kata dasar, iaitu : • pada kata dasar tunggal dan lazimnya melibatkan pengulangan suku kata pertamanya serta letak pengulangan itu pada bahagian hadapan kata dasar. Vokal dalam bentuk gandaan ini mengalami 15
  • 16.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU proses pelemahan, menjadikannya vokal e pepet. Proses ini dapat digambarkan seperti yang berikut : jari jejari jejari siku sisiku sesiku sungut susungut sesungut pohon popohon pepohon laki lalaki lelaki • pada kata dasar yang berimbuhan. Penggandaan separa yang berlaku hanya mengulangi kata dasar dan tidak melibatkan imbuhan. Penggandaan ini berlaku pada kata kerja dan kata adjektif, dan boleh terletak di bahagian belakang kata dasar atau di bahagian hadapan kata dasar. Kata Dasar Berimbuhan Imbuhan tersenyum tersenyum-senyum bercakap bercakap-cakap setinggi setinggi-tinggi membantu bantu-membantu mencuit cuit-mencuit menari tari-menari mengejar kejar-mengejar 1.3.3.3 Penggandaan Berentak 16
  • 17.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Penggandaan berentak ialah proses yang mengulangi kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar itu. Dalam penggandaan berentak, seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan perubahan dan pengulangan bunyi demikian, penggandaan berentak terbahagi kepada tiga jenis, iaitu : 1 Penggandaan Berentak Pengulangan Vokal 2 Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan 3 Penggandaan Berentak Bebas • Penggandaan Berentak Pengulangan Bebas Dalam penggandaan ini, bunyi yang diulang ialah vokal, iaitu yang mempunyai ciri-ciri keharmonian vokal, Contohnya : sayur - sayur-mayur ramah - ramah-tamah cerai - cerai-berai • Penggandaan Berentak Pengulangan Konsonan Dalam penggandaan ini, penggandaan berlaku pada persamaan bunyi-bunyi konsonan tertentu, Contohnya : kayu - kayu-kayan tanah - tanah-tanih simpang - simpang-siur Perhatian: Kata ganda mesti dieja dengan sempang. Salah, misalnya, jika ditulis *ipar duai. 1.3.4 KATA AKRONIM Mengikut Tatabahasa Dewan, turut tergolong ke dalam bentuk kata tunggal ialah kata akronim. Kata akronim ialah kata singkatan yang terbentuk 17
  • 18.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia Bernama - Berita Nasional Malaysia Kugiran - kumpulan gitar rancak Cara Menulis Kata Akronim Terdapat tiga cara menulis kata akronim dalam bahasa Melayu, bergantung pada cara pembentukkannya. 1.3.4.1 Ditulis dengan huruf besar seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan beberapa huruf awal rangkai kata yang disingkatkan, keseluruhannya ditulis dengan huruf besar, jika kata nama khas. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia UMNO - United Malay National Organisation 1.3.4.2 Ditulis dengan huruf kecil seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku kata ditulis dengan huruf kecil keseluruhannya, jika bukan kata nama khas. Contohnya : tabika - taman bimbingan kanak-kanak purata - pukul rata kugiran - kumpulan gitar rancak 1.3.4.2 Ditulis bermula dengan huruf besar 18
  • 19.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Jika akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku katanya itu menjadi kata nama khas, kata akronim itu ditulis bermula dengan huruf besar. Contohnya : Bernama - Berita Nasional Malaysia Intan - Institut Tadbir Awam Negara Proton - Perusahaan Otomobil Nasional # Perhatian: Lazimnya kata akronim terbentuk untuk kata nama khas dan pembentukannya agak longgar serta tidakberdasarkan prinsip yang jelas. Oleh itu, proses pembentukan kata seperti ini tidak digalakan sebagai satu kaedah pembentukan kata bagi membentuk perkataan baharu atau kata istilah dalam bahasa Melayu. 1. Secara individu anda dikehendaki melayari internet untuk mendapat bahan tentang definisi morfologi bahasa Melayu. 2. Selain itu, anda juga dikehendaki mengumpul maklumat tentang Proses Pembentukan Kata dalam Bahasa Melayu. BACAAN TAMBAHAN Nik Safiah dan rakan-rakan. (2006). Tatabahasa Dewan Edisi Baharu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi Bahasa Melayu. Kuala Lumpur : PTS Profesional. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Sham. (1985). Kajian Bahasa Untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn Bhd. 19
  • 20.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU TAJUK 2 PERKATAAN DAN BENTUK PERKATAAN BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan kata dan bentuk tunggal, kata terbitan, kata majmuk dan kata majmuk. Selain itu, tumpuan juga diberi untuk mengenal pasti golongan kata tunggal dan kata terbitan. HASIL PEMBELAJARAN (i) Mengenal pasti Kata Tunggal dan Bentuk Kata Tunggal (ii) Mengenal pasti Kata Tunggal dan Bentuk Kata Terbitan (iii) Mengenal pasti Kata Majmuk dan Bentuk Kata Majmuk (iv) Mengenal pasti Kata Ganda dan Bentuk Kata Ganda (v) Mengenal pasti Golongan Kata Tunggal (vi) Mengenal pasti Golongan Kata Terbitan KERANGKA TAJUK-TAJUK BENTUK KATA BENTUK KATA BENTUK KATA GOLONGAN KATA TUNGGAL DAN MAJMUK DAN KATA TUNGGAL DAN TERBITAN GANDA TERBITAN Rajah 2.1: Kerangka Tajuk 1 20
  • 21.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 2.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang mengenal pasti kata tunggal dan bentuk kata tunggal, mengenal pasti kata tunggal dan bentuk kata terbitan, mengenal pasti kata majmuk dan bentuk kata majmuk, mengenal pasti kata ganda dan bentuk kata ganda, mengenal pasti golongan kata tunggal dan mengenal pasti golongan kata terbitan. 2.1 Kata Tunggal dan Bentuk Kata Tunggal Kata Tunggal ialah kata yang tidak mengalami proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Dalam bahasa Melayu, kata tunggal boleh terdiri hanya satu suku kata atau mempunyai lebih daripada satu suku kata. Contohnya : Kata Tunggal Satu Suku Kata had, am, rak, cam, wang, bom,cas, das, cat, dram, teks, zink, golf, skrip, trak, skru Kata Tungga Dua Suku Kata dia, suka, akan, asal, bulat, meja, jauh, dekat, sini, sana Kata Tunggal Tiga Suku Kata bahaya, cahaya, gembira, berita, almari, laksana, isyarat Kata Tunggal Empat Suku universiti, sayembara, mahasiswa, Kata dan lebih cenderamata, personifikasi Kata Tunggal - Akronim ABIM, UMNO, ADUN, MAS. (Gabungan Huruf Awal) Kata Tunggal - Akronim cerpen, purata, tadika, taska, cereka (Gabungan Suku Kata) Kata Tunggal - Akronim Intan (Institut Tadbiran Awam Negara) (Gabungan Huruf Awal dan/ Mara (Majlis Amanah Rakyat) Suku Kata - Nama Khas) Pernas (Perbadanan Nasional) 21
  • 22.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 2.2 Kata Terbitan dan Bentuk Kata Terbitan Kata terbitan ialah kata yang terhail daripada proses pengimbuhan iaitu proses mengandingkan imbuhan pada kata dasar.imbuhan itu pula terdiri daripada kata nama, kata kerja dan lain-lain. Contoh bentuk imbuhan adalah seperti di bawah yang merangkumi awalan, akhiran, sisipan dan apitan. Kata Terbitan Berawalan peN-, pel-, per-, ke-, juru, maha, tata-, pra-, (Awalan Kata Nama) sub-, eka-, dwi-,anti, infra-, ko-, makro-, mikro-, pro-, semi-, tele- Kata Terbitan Berawalan meN-, memper-, ber- bel-, ter-, di-, diper- (Awalan Kata Kerja) Kata Terbitan Berawalan ter-, se-, te- (Awalan Kata Adjektif) Kata Terbitan Berakhiran -an, -wan, -man, -wati, -isme, -in, -at, -ah, (Akhiran Kata Nama) -ita, -is, - Kata Terbitan Berakhiran -kan, - (Akhiran Kata Kerja) Kata Terbitan Berapitan peN-, -an, per-, -an, pel-…-an, ke-…-an (Apitan Kata Nama) Kata Terbitan Berapitan meN-…-kan, ber-…-kan, ber-…, -an, di-…- (Apitan Kata Kerja) kan, meN-…- , di-…- , diper-…-kan, diper--, memper-…-kan, memper-…- Kata Terbitan Berapitan ke-…-an (Apitan Kata Adjektif) Kata Terbitan Bersisipan -el-, -em- (Sisipan Kata Nama) Kata Terbitan Bersisipan -el-, -er-, -em-, -in- (Sisipan Kata Adjektif) 22
  • 23.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU LATIHAN : Dengan merujuk setiap bentuk imbuhan di atas, kenal pasti contoh- contoh kata terbitan dan senaraikan dalam lajur yang berasingan 2.3 Kata Kata Majmuk dan Bentuk Kata Majmuk Kata Majmuk ialah kata yang terbentuk dengan merangkaikan kata dasar atau lebih dan membawa makna yang tertentu (baharu). Kata majmuk bertindak sebagai satu unit dan kebanyakkannya dieja terpisah. Contohnya seperti di bawah. Kata Majmuk Bebas bandar raya, lebuh raya, terima kasih, tengah hari, kereta lembu, Ketua Menteri, Perdana Menteri, Naib Canselor, Duta Besar Kata Majmuk Istilah Khusus model linear, garis pusat, lut sinar, cakera padat, telefon dail terus Kata Majmuk Kiasan/Simpulan anak emas, berat mulut, buah tangan, Bahasa kaki ayam, kaki bola Kata Majmuk yang Mantap antarabangsa, suruhanjaya, tandatangan, matahari, kerjasama, pesuruhjaya, bumiputera, beritahu, kakitangan, jawatankuasa, sukarela, setiausaha, olahraga, warganegara, tanggungjawab Kata Majmuk Jamak alat-alat tulis, guru-guru besar, kapal- (Gandaan kata pertama) kapal terbang, Kata Majmuk Jamak semua Ketua Setiausaha, sekumpulan (Penada Jamak - semua, banyak, guru penolong kanan, Persatuan Bekas sekumpulan, persatuan, para, Perajurit, pertubuhan, barisan, sebahagian) Kata Majmuk Terbitan dicampur aduk, mengambil alih, dikenal (Awalan dan Akhiran) pasti, daya serapan Kata Majmuk Terbitan mencampuradukkan, pengambilalihan, (Apitan) pengenalpastian. 23
  • 24.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU LATIHAN : Senaraikan contoh-contoh kesalahan penulisan kata majmuk di kampus anda yang kerap dilakukan oleh pengguna bahasa. 2.4 Kata Ganda dan Bentuk Kata Ganda Kata ganda ialah kata yang terhasil melalui proses mengulang kata dasar. Pengulangan kata dasar itu boleh melibatkan seluruh kata dasar atau digandakan secara berima. Contohnya seperti di bawah. Kata Ganda Penuh rama-rama, kupu-kupu, cantik-cantik, elok-elok, kalau-kalau, jangan-jangan, pulau-pulau Kata Ganda Separa lelaki, lelayang, berlari-lari, tertanya-tanya, tolong-menolong Kata Ganda Berentak lauk-pauk, kusut-masai,lintang-pukang, simpang- perenang, gunung-ganang 2.5 Golongan Kata Tunggal Kata Tunggal ialah kata yang tidak mengalami proses pengimbuhan, pemajmukan dan penggandaan. Dalam bahasa Melayu, kata tunggal boleh terdiri hanya satu suku kata atau mempunyai lebih daripada satu suku kata. 24
  • 25.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 2.5.1 Penggolongan Kata: Kata Nama Kata Nama Am (Konkrit) baju, seluar, kucing, masjid Kata Nama Am (Abstrak) mimpi, perasaan, kemahuan, idaman, kehendak, keadaan Kata Nama Khas YAB Datuk Seri Dr. Mahathir, Allahyarham (Hidup - Manusia) Tun Abdul Razak, Alya Nabila, Rafeah, Sudirman Sang Kancil, Si Belang, Comel, Tompok, Kata Nama Khas Vanda Diana (orkid) (Hidup - Bukan Manusia) Jibrail, Jin. Kata Nama Khas Proton Perdana V6, Proton Waja, Bangunan (Tak Hidup) Pentadbiran Kerajaan Persekutuan, Kementah Kata Ganti Nama (Diri Pertama) ku, beta, daku, kami, patik, hamba, saya a Kata Ganti Nama (Diri Kedua) anda, awak, dikau, engkau, kamu, kalian, tuanku, tuan hamba Kata Ganti Nama (Diri Ketiga) baginda, beliau, dia, ia, mereka Kata Ganti Nama (Tunjuk) ini, itu Kata Ganti Nama (Tanya) apa, siapa, mana, berapa Kata Ganti Nama (Tempat) sana, sini, situ LATIHAN : Dengan merujuk akhbar, kelompokkan kata ganti mengikut jenisnya. 25
  • 26.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 2.5.2 Golongan Kata Terbitan Penggolongan Kata: Kata Kerja Kata Kerja Transitif (Aktif) membeli, menggunakan, mendiami, mengabaikan, mempererat, menyiram Kata Kerja Transitif (Pasif) dibeli, digunakan, didiami, diabaikan, dipererat, disiram Kata Kerja Tak Transitif bangun, datang, tersenyum, kerkibaran, (Tak Berpelengkap) menguning, membesar, terduduk, Kata Kerja Tak Transitif tinggal, beransur, berbantalkan (Berpelengkap) LATIHAN : Dengan merujuk keratan akhbar, kelompokkan jenis-jenis kata kerja mengikut kumpulannya. 2.5.3 Penggolongan Kata: Kata Adjektif Kata Adjektif Sifat/Keadaan berani, cerdik, cerdas, gopoh Kata Adjektif Warna hitam, putih, merah, biru Kata Adjektif Ukuran cetek, dalam, kecil, nipis, tebal Kata Adjektif Bentuk bukur, bundar, bulat, leper Kata Adjektif Pancaindera ayu, buruk, bising, mersik, merdu, hapak, lazat, manis, basah, halus Kata Adjektif Waktu Baru, lama, spontan, segera Kata Adjektif Cara cepat, deras, laju, perlahan Kata Adjektif Perasaan benci, cinta, ghairah, ingin 26
  • 27.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU LATIHAN : Dengan merujuk keratan akhbar, kelompokkan jenis-jenis kata adjektif mengikut jenisnya. 2.5.4 Penggolongan Kata: Kata Tugas Kata tugas tidak berfungsi sebagai unsur inti dalam sebarang predikat, baik predikat frasa nama, frasa kerja ataupun frasa adjektif. Kata tugas mempunyai tugas-tugas tertentu dalam pembinaan sesuatu frasa, klausa dan ayat. Berdasarkan kriteria kedudukan dan fungsi dalam binaan ayat, kata tugas dapat dikelompokkan kepada : kata penyambung ayat, kata praklausa, prafrasa dan kata pascakata 2.5.4.1 Kata Penyambung Ayat Kata Penyambung Ayat Kata Hubung Gabungan dan, atau, tetapi, serta, lalu, malahan, sambil, kemudian. Kata Hubung Pancangan Relatif yang Kata Hubung Pancangan Komplemen bahawa, untuk 2.5.4.2 Kata Praklausa Kata Praklausa Kata Seru wah, amboi, aduh Kata Tanya bagaimana, siapa, bila, berapa Kata Perintah sila, jemput, tolong, jangan, usah, harap, semoga. Kata Pembenar ya, benar, betul. Kata Pangkal Ayat Maka, alkisah, hatta, syahadan 2.5.4.3 Prafrasa 27
  • 28.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Kata Prafrasa Kata Bantu akan, pernah, sedang, mahu, masih, hendak, belum Kata Penguat amat, sangat, paling Kata Penegas juga, lah, kah, tah, pun Kata Nafi tidak, bukan Kata Pemeri ialah, adalah Kata Sendi Nama di, dari, dalam, ke, pada Kata Bilangan beberapa, banyak, ramai,dua, tiga, kelima Kata Arah atas, situ, dalam 2.5.4.4 Kata Pascakata Kata Pascakata Kata Pembenda yang, -nya Kata Penekan -nya LATIHAN : 1. Dengan merujuk keratan akhbar, garisi fungsi ‘nya’ sebagai kata pascakata. BACAAN TAMBAHAN 28
  • 29.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Nik Safiah dan rakan-rakan. (2006). Tatabahasa Dewan Edisi Baharu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi Bahasa Melayu. Kuala Lumpur : PTS Profesional. Raminah Hj. Sabran dan Rahim Sham. (1985). Kajian Bahasa Untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Fajar Bakti Sdn Bhd. Proses Pembentukan Kata Bahasa Melayu TAJUK 3 • Kata Tunggal • Kata Terbitan 29
  • 30.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan proses pembentukan kata bahasa Melayu yang menumpukan kepada kata tunggal dan kata terbitan. HASIL PEMBELAJARAN i. Mengenalpasti definisi Kata Tunggal dan Kata terbitan dalam bahasa Melayu. ii. Mengenalpasti jenis-jenis Kata Tunggal dan Kata terbitan dalam bahasa Melayu. KERANGKA TAJUK-TAJUK PROSES PEMBENTUKAN KATA DEFINISI DAN JENIS KATA TUNGGAL KATA TERBITAN KATA Rajah 3.1: Kerangka Tajuk 3 3.0 KANDUNGAN ISI 30
  • 31.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang definisi, jenis-jenis dan huraian Kata Tunggal dan Kata Terbitan bahasa Melayu. 3.1 Definisi Kata Tunggal Perkataan-perkataan dalam bahasa Melayu yang tidak menerima sebarang imbuhan atau tidak menerima sebarang imbuhan atau tidak mengalami proses penggandaan dan perangkaian (Tatabahasa Dewan, 2004). Kata tunggal ialah bentuk kata yang terdiri daripada hanya satu bentuk dasar, iaitu tidak menerima apa-apa bentuk imbuhan atau kata dasar yang lain. Kata tunggal mengandungi satu suku kata atau lebih daripada satu suku kata. 3.1.1 Jenis-Jenis Kata Tunggal Kata Tunggal terdiri daripada Kata Tunggal Satu Suku Kata, Dua Suku Kata, Tiga Suku Kata, Empat Suku Kata dan Akronim. Tahukah anda, apa yang dimaksudkan akronim sebagai Kata Tunggal ? Akronim sebagai Kata tunggal itu adalah akronim yang berasal daripada kata singkatan yang terbentuk dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan kombinasi huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata, dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar (Tatabahasa Dewan, 1996). Satu Suku Kata KV VK KVK 31
  • 32.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU KKVK KVKK KKKV KKKVK Dua Suku Kata V + KV V+VK V+KVK VK+KV VK+KVK KV+V KV+KVK KV+KV+VK KVK+KVK Kata Tunggal Tiga Suku Kata KV+V+KV KV+V+KVK V+KV+V KV+KV+V KVK+KV+V KV+KV+VK KVK+KV+VK dan lain-lain Empat Suku Kata KV+KV+VK+KV dan Lebih KV+KVK+KV+KV KVK+KV+KV+KV KVK+KV+V+KV dan lain-lain Akronim Mara Bernama Kugiran Tabika ABIM Gapena Rajah 3.2 3.1.3 Kata Tunggal dalam bahasa Melayu 32
  • 33.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 3.1.3.1 Kata Tunggal Dengan berasaskan pelaksanaan tatabahasa, kata tunggal dapat dibahagikan kepada dua jenis (rujuk Rajah 1.5): i. Unit yang bebas dan dapat berdiri sendiri Contoh: i. Kamu. ii. Sudah? iii. Ini? ii. Unit yang tidak dapat berdiri sendiri tetapi memerlukan sekurang- kurangnya satu unit yang bebas untuk melaksanakan tugas nahunya. Contoh: i. di mana? ii. ke Kuala Lumpur iii. dari Terengganu 3.1.3.1.1 Kata Tunggal Satu Suku Kata Jumlah kata tunggal dalam bahasa Melayu terhad, iaitu dipercayai kira-kira 500. Sesetengahnya terdiri daripada kata pinjam asing, terutamanya bahasa Arab dan bahasa Inggeris. Berdasarakan rajah 1 di atas, pola gabungan kata tunggal bahasa Melayu adalah seperti berikut : 1. KV Contohnya : yu, ru, ya 2. VK Contohnya : am 33
  • 34.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 3. KVK Contohnya : cat, bah, tin, bin, lap, dan, cap 4. KKVK Contohnya : staf, draf, krim, gred, blok, brek 5. KVKK Contohnya : bank, zink, golf, 6. KKKV Contohnya : skru, skaf, 7. KKKVK Contohnya : Skrip, straw 3.1.3.1.2 Kata Tunggal Dua Suku Kata Antara pola-pola Kata Tunggal dengan dua suku kata adalah seperti berikut : 1. V + KV Contohnya : aku, ini, apa, iri 2. V + VK Contohnya : ais, aur, aib, air 3. V + KVK Contohnya : izin, acah, alat, ulat 4. VK + KV Contohnya : undi, asli, unta 5. VK + KVK Contohnya : ambil. Iblis, umpan 6. KV + V Contohnya : dia, bau, ria 7. KV + VK Contohnya : jauh, liar, kuih 8. KV + KV Contohnya : jala, pasu, teko 9. KV + KVK Contohnya : jarum, telur dan hiris 10. KVK + KV Contohnya : lampu, binti, senda 11. KVK + KVK Contohnya : sandar, jemput, sunting # Perhatian: Sebahagian besar daripada perkataan dalam bahasa Melayu terdiri daripada dua suku kata. Terdapat 11 pola suku kata bagi kata tunggal dua suku kata. 3.1.3.1.3 Kata Tunggal Tiga Suku Kata 34
  • 35.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Jumlah kata tunggal dengan tiga suku kata dalam bahasa Melayu agak kecil, tetapi pola suku katanya agak banyak, iaitu 19. Sebahagian besar daripada perkataan tiga suku kata merupakan kata pinjaman. 1. KV + V + KV Contohnya : cuaca, biasa, biola 2. KV + V + KVK Contohnya : siuman, tualang 3. V + KV + V Contohnya : usia, idea, urea 4. KV + KV + V Contohnya : mulia, barua 5. KV + KV + VK Contohnya : tempua, mentua, seluar 6. KVK + KV + VK Contohnya : sekian, haluan 7. V + KV + VK Contohnya : mendiang, tempias, manfaat 8. V + KV + KV Contohnya : utara, ilahi, asasi 9. V + KV + KVK Contohnya : ijazah, amaran, ibarat 10. VK + KV + KV Contohnya : almari, isteri, umpama 11. KV + KV + KV Contohnya : seteru, budaya. Teruna 12. KVK + KV + KV Contohnya : menteri, mesteri, soldadu 13. V + KV + VK Contohnya : ideal, akaun, elaun 14. VK + KV + VK Contohnya : ilmiah, akliah 15. KV + KV + KVK Contohnya : teratak, belukar, hikayat 16. KVK + KV + KVK Contohnya : matlamat, cendawan, sembilan 17. KV + KVK + KV Contohnya : belanja, terumbu keranda 18. KVK + KVK + KV Contohnya : sempurna 19. KV + KVK + KVK Contohnya : belimbing, kelompok 3.1.3.1.4 Kata Tunggal Empat Suku Kata dan Lebih Terdapat sebilangan kecil kata tunggal yang terdiri daripada empat suku kata. Kebanyakkan merupakan kata pinjaman. Antaranya seperti berikut : 35
  • 36.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1. KV + KV + VK + KV Contohnya : keluarga, biduanda 2. KV + KVK + KV + KV Contohnya : belantara, bijaksana 3. KVK + KV + KV + KV Contohnya : laksamana, sandiwara 4. KVK + KV + V + KV Contohnya : sentiasa 5. KV + KV + KV + KV Contohnya : bidadari, sanubari, selesema 6. KV + KV + KV + KVK Contohnya : muzakarah, kelemumur 7. KVK + KV + KV + KVK Contohnya : sentimeter 8. KVK + KVK + KV + KV Contohnya : dispensari, singgahsana 9. KV + KV + V + KVK Contohnya : mesyuarat, nasional 10. V + KV + KVK + KV + KV Contohnya : universiti 11. KVK + KV + KV + KV + KVK Contohnya : kosmopolitan 12. KV + KV + KV + KV + KV + KV Contohnya ; maharajalela 3.1.3.1.5 Kata Akronim Mengikut Tatabahasa Dewan, turut tergolong ke dalam bentuk kata tunggal ialah kata akronim. Kata akronim ialah kata singkatan yang terbentuk dengan menggabungkan huruf awal suku kata atau gabungan huruf awal dan suku kata daripada satu rangkai kata dan ditulis serta dilafazkan sebagai kata yang wajar. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia Bernama - Berita Nasional Malaysia Kugiran - kumpulan gitar rancak 3.1.3.1.5.1 Cara Menulis Kata Akronim Terdapat tiga cara menulis kata akronim dalam bahasa Melayu, bergantung pada cara pembentukkannya. a. Ditulis dengan huruf besar seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan beberapa huruf awal rangkai kata yang disingkatkan, keseluruhannya ditulis dengan huruf besar, jika kata nama 36
  • 37.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU khas. Contohnya : ABIM - Angkatan Belia Islam Malaysia b. Ditulis dengan huruf kecil seluruhnya Akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku kata ditulis dengan huruf kecil keseluruhannya, jika bukan kata nama khas. Contohnya : tabika - taman bimbingan kanak-kanak purata - pukul rata kugiran - kumpulan gitar rancak c. Ditulis bermula dengan huruf besar Jika akronim yang terbentuk daripada gabungan huruf awal dan / atau suku katanya itu menjadi kata nama khas, kata akronim itu ditulis bermula dengan huruf besar. Contohnya : Bernama - Berita Nasional Malaysia Intan - Institut Tadbir Awam Negara Proton - Perusahaan Otomobil Nasional # Perhatian: Lazimnya kata akronim terbentuk untuk kata nama khas dan pembentukannya agak longgar serta tidakberdasarkan prinsip yang jelas. Oleh itu, proses pembentukan kata seperti ini tidak digalakan sebagai satu kaedah pembentukan kata bagi membentuk perkataan baharu atau kata istilah dalam bahasa Melayu 3.2 Kata Terbitan Kata terbitan ialah bentuk perkatan yang dihasilkan melalui proses pengimbuhan, iaitu proses yang menggandingkan imbuhan pada kata dasar. 37
  • 38.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Imbuhan terdiri daripada morfem terikat sementara kata dasar ialah bentuk morfem bebas yang dapat menerima imbuhan. Terdapat empat jenis imbuhan , iaitu: 1. awalan, yang hadir sebelum kata dasar, misalnya ber- dalam berjalan dan di- dalam diambil, 2. akhiran, yang hadir sesudah kata dasar, misalnya –kan dalam jalankan dan -i dalam ikuti, 3. apitan, yang hadir secara mengepit kata dasar, iaitu dua bahagian imbuhan hadir serentak di awal dan diakhir kata dasar, misalnya ke-.....- an dalam keindahan dan di-.....-i dalam diikuti, 4. sisipan, yang hadir di celahan kata dasar, misalnya –el- dalam telunjuk dan -in- dalam sinambung. Dalam bahasa melayu, sejumlah besar perkataannya wujud dalam bentuk kata terbitan dan jumlah imbuhan yang membentuk kata terbitan ini juga banyak. Imbuhan- imbuhan ini dihuraikan di bawah ini. 3.2.1 Imbuhan awalan Dalam bahasa melayu terdapat tiga jenis imbuhan awalan, iaitu : 1. awalan kata nama 2. Awalan kata kerja 3. Awalan kata adjektif 3.2.1.1 Awalan Kata Nama Awalan kata nama ialah awalan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata nama, 38
  • 39.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : Awalan Perkataan peN- pe- pelukis, pewangi, penyanyi = pem- pembalut, pembeli, pemberi pen- pendatang, pencari, penjual peng- pengguna, pengayuh, pengukur penge- pengebom, pengetin, pengecat perasap, perbara, pertapa per- pesara, pekedai, peguam pe- ketua, kehendak, kelepek ke- jurubahasa, jurujual, juruterbang juru- mahasiswa, mahaguru, maharaja maha- tatabahasa, tatanegara, tatanama tata- prasejarah, prakata, prasangka pra- subbidang, subsistem, subkategori sub- suprakelas, suprasistem, suprakategori supra- ekabahasa, ekasuku, ekahala eka- dwibahasa, dwifungsi, dwibudaya dwi- 3.2.1.2 Awalan Kata Kerja Awalan kata kerja ialah yang, apabila bergabung dengan kata dasar akan membentuk kata kerja. 39
  • 40.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : Awalan Perkataan meN- = me- melukis, menari, merasa mem- membeli, memberi, membalut men- mendaki, menduga, mentadbir meng- mengaji, mengasuh, menghasut menge- mengebom, mengetin, mengecat memperisteri, memperbesar, memperoleh memper- berkata, bersetuju, berbangga ber- terkata, terasa, tersenyum ter- diatur, dibeli, disuruh di- diperisteri, diperbesar, diperoleh diper- 3.2.1.3 Awalan Kata Adjektif Awalan kata adjektif ialah awalan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata adjektif . terdapat hanya dua awalan adjektif , iaitu : Awalan Perkataan ter - terpandai, termerah, terpanjang se- seputih, sehalus, sejernih 3.2.1.4 Imbuhan Akhiran Dalam bahasa Melayu terdapat hanya dua jenis imbuhan akhiran, iaitu : 1. akhiran kata nama, dan 2. akhiran kata kerja 3.2.1.5 Akhiran Kata Nama Akhiran kata nama ialah akhiran yang, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata nama. 40
  • 41.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : Akhiran Perkataan -an ajaran, silaan, bacaan -wan ilmuwan, budayawan, usahawan -man budiman, seniman -wati seniwati, peragawati -isme nasionalisme, sosialisme, komunisme --in hadirin, muslimin -at hadirat, muslimat -ah ustazah, sultanah 3.2.1.6 Akhiran Kata Kerja Akhiran kata kerja ialah, apabila bergabung dengan kata dasar, membentuk kata kerja. Terdapat hanya dua akhiran kata kerja, iaitu –kan dan –i . Contohnya : Akhiran Perkataan -kan lahirkan, ambilkan, hulurkan -i ikuti, jalani, sertai 3.2.1.7 Imbuhan Apitan Dalam bahasa Melayu terdapat tiga jenis apitan, iaitu : 1. apitan kata nama 2. apitan kata kerja 3. apitan kata adjektif. 3.2.1.8 Apitan Kata Nama Apitan kata nama ialah apitan yang, apabila bergabung dengan kata dasar, akan membentuk kata nama. 41
  • 42.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : Apitan Perkataan peN-.....-an: pe-....-an pelaksanaan, perusuhan, penyuluhan pem-.....-an pembukaan, pemburuan, pemfitnahan pen-....-an pendakian, pencucian, pentauliahan peng-.....-an penguduran, penggandaan, penge-.....-an pengkhayalan pengesahan, pengeboman, pe-......-an pengekodan per-.....-an ke-...-an pendalaman, pesisiran, petempatan perjumpaan, persamaan, perlumbaan kecantikan, kebijakan, kelurusan 3.2.1.9 Apitan Kata Kerja Apitan kata kerja ialah apitan yang, apabila bergabungan dengan kata dasar, membentuk kata kerja. Contohnya: Apitan perkataan meN-......kan me-.....-kan memajukan, melakukan, menanyakan mem-.....- membezakan, memfatwakan, memberikan kan mendirikan, mentakrifkan, mensyaratkan men-....-kan menggulingkan, mengelakkan, meng-....- mengkhususkan kan mengehadkan, mengesyorkan, menge-....ka mengepinkan n beralaskan, berbekalkan, berjudulkan ber-....-kan bertaburan, bergantungan, beratapan ber-....-an ditaburkan, didorongkan, digulingkan di-...-kan meN-.....-i melalui, menyedari, mewarnai me-....-i mendahului, mencucuri, menjauhi men-...-i membanjiri, membelakangi, membasahi mem-...-i menghendaki, mengawasi, mengkhianati meng-....-i dianugerahi, didekati, dianuti di-......-i diperdengarkan, diperlihatkan, diper-.....-kan diperbahaskan diper-....-i diperingati memper-.....-kan memperdengarkan, memperlihatkan, memper-....-i memperingati ke-....-an kehujanan, kepanasan, kecurian 42
  • 43.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 3.2.1.10 Apitan Kata Adjektif Apitan kata adjektif ialah apitan yang, apabila digabungkan dengan kata dasar, membentuk kata adjektif. Hanya terdapat satu apitan kata adjektif , iaitu ke-.....- an. Contohnya : Apitan Perkataan ke-.....-an kemelayuan ke-.....-an keinggerisan ke-.....-an kearaban 3.2.1.11 Imbuhan Sisipan Bentuk sisipan tidak lagi produktif dalam bahasa Melayu sebagai satu cara membentuk perkataan. Maksudnya, tidak ada perkataan baharu yang dibentuk dengan sisipan. Bentuk-bentuk kata sisipan sudah membeku dalam kata terbitan dan tidak dapat hadir dala m perkataan-perkataan lain, kecuali dalam beberapa istilah yang baru dicipta. Terdapat dua sisipan yang masih wujud, iaitu: 1. sisipan kata nama, dan 2. sisipan kata adjektif. 3.2.1.12 Sisipan Kata Nama Sisipan kata nama ialah sisipan yang, apabila hadir di celahan kata dasar, membentuk kata nama. Contohnya : sisipan perkataan -el- telunjuk, telapak, kelemumur -er- seruling, keruping -em- kemuning, kemuncup 3.2.1.13 Sisipan Kata Adjektif Sisipan kata adjektif ialah sisipan yang, apabial hadir di celahan kata dasar, membentuk kata adjektif. 43
  • 44.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : Sisipan Perkataan -el- selerak, gelembung -er- serabut, gerodak -em- gemilang, gemuruh, sementara -in- sinambung AKTIVITI Secara berkumpulan, berikan lima contoh perkataan yang mengandungi setiap kata tunggal mengikut jenisnya dalam bahasa Melayu seperti yang telah anda pelajari. Pastikan contoh perkataan tersebut berada pada posisi yang berbeza. AKTIVITI Secara berkumpulan, berikan lima contoh perkataan yang mengandungi setiap kata terbitan mengikut jenisnya dalam bahasa Melayu seperti yang telah anda pelajari. Pastikan contoh perkataan tersebut berada pada posisi yang berbeza. LATIHAN 44
  • 45.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 1. Nyatakan jenis kata Tunggal untuk perkataan yang bergaris berikut: (i) ghairah (vi) balai (ii) cabar (vii) laut (iii) masyhur (viii) sepoi (iv) dekad (ix) tekukur (v) pulau (x) sarat 2. Beri satu contoh perkataan untuk keempat-empat jenis kata terbitan yang telah anda pelajari. BAHAN BACAAN Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan. (2006). Linguistik Am Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Raminah Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Nik Safiah et. Al (1996). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka. Proses Pembentukan Kata Bahasa Melayu TAJUK 4 • Kata Majmuk • Kata Ganda 45
  • 46.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU SINOPSIS Tajuk ini membincangkan definisi dan jenis-jenis kata majmuk dan kata ganda yang terdapat dalam Bahasa Melayu. Setiap kata majmuk dan kata ganda pula dihuraikan kepada definisi, jenis dan perinciannya. HASIL PEMBELAJARAN (i) Mengenal pasti definisi Kata Majmuk dan Kata Ganda dalam bahasa Melayu. (ii) Menghuraikan jenis-jenis kata majmuk Kata Ganda dalam bahasa Melayu. KERANGKA TAJUK-TAJUK Proses Pembentukan kata Definisi dan Jenis-jenis kata Kata Majmuk Kata Ganda Rajah 4.1: Kerangka Tajuk 4 4.0 KANDUNGAN ISI Kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang definisi, jenis-jenis Kata Majmuk dan Kata Ganda dalam Bahasa Melayu. Perbincangan juga turut 46
  • 47.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU ditumpukan kepada perincian jenis-jenis kata majmuk dan Kata Ganda dalam Bahasa Melayu. 4.1 Definisi Kata Majmuk Bahasa Melayu Proses yang merangkaikan dua kata dasar atau lebih dan bentuk yang terhasil membawa makna. Kata majmuk dieja terpisah dan bertindak sebagai satu unit, iaitu bentuknya tidak boleh menerima sebarang penyisipan. (Tatabahasa Dewan, 1996). Contoh kata majmuk : kerusi malas, terima kasih, biru laut, dan telefon dail terus. Kata majmuk hendaklah dibezakan daripada frasa. Dua perkataan digabungkan menjadi kata majmuk bertindak sebagai satu unit, dengan maksud tidak boleh menerima sebarang penyisipan. Antara rumah batu, misalnya tidak dapat disisipkan perkataan yang ( *rumah yang batu) atau perkataan dan (*rumah dan batu ). Ini berbeza dengan rumah besar,sebuah frasa, yang boleh menerima yang (rumah yang besar) atau dengan frasa pinggan mangkuk, yang boleh menerima dan (pinggan mangkuk ). 4.2 Jenis-Jenis Kata Majmuk Dalam bahasa Melayu, jumlah kata majmuk adalah besar, yang sebahagiannya besar terdiri daripada kata nama. Berdasarkan jenisnya, kata majmuk dapat digolongkan kepada tiga kategori, iaitu : i. Kata Majmuk Rangkaian bebas ii. Kata Majmuk Pengimbuhan iii. Kata Majmuk Penggandaan 4.2.1 Kata Majmuk yang Terdiri daripada Rangkaian Kata Bebas Contohnya : bandar hijau bom tangan hijau daun kuning langsat terima kasih campuk aduk 47
  • 48.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU guru besar segi empat panjang dalam kategori ini juga termasuk bentuk kata yang digunakan sebagai gelaran, contohnya : Duta Besar Ketua Setiausaha Setiausaha Politik Timbalan Ketua Perpustakaan Profesor Madya Timbalan Naib Canselor 4.2.2 Kata Majmuk yang Berbentuk Istilah khusus Contohnya : deria rasa segi tiga medan sinaran telefon dail pita suara segi empat terus panjang 4.2.3 Kata Majmuk yang Mendukung Maksud Kiasan, iaitu Simpulan Bahasa Contohnya : kaki ayam panjang tangan anak emas rabun ayam pilih kasih tumbuk rusuk 4.2.3.1 Bentuk Kata Majmuk yang Telah Mantap Lazimnya kata majmuk dieja secara terpisah, misalnya kertas kerja dan urus setia. Namun, terdapat sebilangan kecil kata majmuk yang penggunaannya sudah dianggap mantap sebagai satu perkataan yang utuh, walaupun bentuk kata tersebut ternyata mempunyai dua kata dasar. Perkataan-perkataan sedemikian (sebanyak 15) tetap dieja sebagai satu perkataann, iaitu : antarabangsa setiausaha beritahu sukarela bumiputera suruhanjaya jawatankuasa tandatangan kakitangan tanggungjawab kerjasama warganegara olahraga pesuruhjaya matahari 48
  • 49.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Selain itu, terdapat sejumlah perkataan yang secara lazimnya dianggap satu perkataan dan dieja secara bercantum walaupun kelihatan terdiri daripada gabungan perkataan. Antaranya : 1. Kata Nama Contohnya : peribadi, hulubalang 2. Kata Adjektif Contohnya : sukacita, dukalara 3. Kata Sendi Nama Contohnya : daripada, kepada 4. Kata Hubung Contohnya : manakala, walhal, barangkali 5. Kata Tanya Contohnya : bagaimana 4.2.3.2 Penggandaan Kata Majmuk Dalam penggandaan kata majmuk, pada kebiasaannya melibatkan penggandaan unsur pertama kata sahaja. Contohnya : Alat-alat tulis, gambar-gambar rajah, Naib-naib Canselor, Menteri-menteri besar, Guru-guru Besar Namun, kekecuali berlaku iaitu penggandaan yang melibatkan benntuk yang telah mantap dan melibatkan penggandaan keseluruhan unsur. Contohnya : Warganegara-warganegara, tandatangan-tandatangan, setiausaha- setiausaha 4.2.3.3 Pengimbuhan Kata Majmuk 49
  • 50.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Kata majmuk juga dapat menerima imbuhan untuk membentuk kata terbitan. Terdapat dua kata majmuk yang melibatkan pengimbuhan, iaitu : a. Kata majmuk yang menerima imbuhan merupakan awalan dan akhiran sahaja dan dieja terpisah. Contohnya : campur aduk menjadi bercampur aduk ambil alih menjadi mengambil alih daya serap menjadi daya serapan b. Kata majmuk menerima imbuhan yang merupakan apitan dan ejaannya bercantum. Contohnya : campur aduk menjadi mencampuradukan ambil alih menjadi pengambilalihan satu padu menjadi menyatupadukan 4.3 Kata Ganda Kata ganda ialah perkataan yang mengalami proses pengulangan pada kata dasar (Tatabahasa Dewan, 1996). Kata Ganda dalam bahasa Melayu dapat dibahagikan kepada tiga jenis, iaitu : 1.kata ganda penuh, 2. kata ganda separa, dan 3. kata ganda berentak 4.3.1 Kata Ganda Penuh Kata ganda penuh ialah kata ganda yang mengalami ulangan secara keseluruhan. Kata ganda penuh boleh terdiri daripada : 1. kata ganda penuh yang tediri daripada kata dasar. 50
  • 51.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Contohnya : rumah-rumah buku-buku masjid-masjid 2. kata ganda penuh yang terdiri daripada kata berimbuhan. Contohnya : pelajar-pelajar ajaran-ajaran kementerian-kementerian 4.3.2 Kata Ganda Separa Kata ganda separa ialah kata ganda yang terbentuk melalui penggandaan sebahagian kata dasar sahaja. Kata ganda separa boleh terdiri daripada : 1. kata ganda yang berasal daripada kata dasar tunggal yang penggulangannya berlaku pada suku kata pertama sahaja disertai pelemahan vokal dalam suku kata tersebut kepada vokal e pepet. Contohnya : Laki-laki menjadi lalaki menjadi lelaki Siku-siku menjadi sisiku menjadi sesiku Jari-jari menjadi jajari menjadi jejari Langit-langit menjadi lalangit menjadi lelangit 2. kata ganda yang berasal daripada kata berimbuhan, tetapi yang penggandaan berlaku hanya pada kata dasar dan tidak melibatkan imbuhannya. Pengganda separa jenis ini berlaku hanya pada golongan kata kerja dan kata adjektif. Bentuk gandaan boleh terletak di belakang kata dasar atau dibahagian hadapan. Contohnya : Di Bahagian Belakang Kata Dasar Di bahagian Hadapan Kata Dasar berlari-lari cinta-mencintai mencari-cari bantu-membantu sepandai-pandai kejar-mengejar 51
  • 52.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 4.3.4 Kata Ganda Berentak Kata ganda berentak ialah kata ganda yang mengalami penggulangan kata dasar mengikut rentak bunyi tertentu dalam kata dasar. Seluruh kata dasar digandakan dan bunyi-bunyi tertentu diulang atau diubah. Berdasarkan pengubahan dan pengulangan bunyi-bunyi tertentu, kata ganda berentak terbahagi kepada tiga jenis iaitu : 1. kata ganda berentak yang terbentuk melalui pengulangan vokal. Contohnya : Sayur-mayur Calar-balar Saki-baki 2. kata ganda berentak melalui pengulangan konsonan Contohnya ; mundar-mandir tanah-tanih kayu-kayan 3. kata ganda berentak bebas, iaitu yang terbentuk berdasarkan rentak bunyi, tetapi tidak melibatkan ciri-ciri persamaan bunyi. Contohnya : kusut-masai rempah-ratus ipar-duai lintang-pukang AKTIVITI 52
  • 53.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Secara berpasangan, teliti kata majmuk dan kata terbitan vokal dalam Bahasa Melayu. Kemudian senaraikan lima perkataan untuk setiap jenis kata majmuk dan kata terbitan tersebut. LATIHAN 1. Teliti kata majmuk dalam Bahasa Melayu berdasarkan contoh di beri. Kemudian, Nyatakan jenis kata majmuk tersebut. a. Simpang siur b. Mengadu domba c. Penyahtaksaan d. Melatih tubi e. Pengambilalihan 2. Teliti kata terbitan dalam bahasa Melayu berdasarkan contoh diberi. Kemudian, nyatakan kata terbitan tersebut. a. Gunung-ganang b. Lintang pukang c. Lelabi d. Pokok-pokok e. Anak beranak BAHAN BACAAN 53
  • 54.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. TAJUK 5 GOLONGAN KATA BAHASA MELAYU Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan. (2006). Linguistik Am Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Nik Safiah Karim et.al. (2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Raminah Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: 54
  • 55.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU • Konsep golongan kata Bahasa Melayu secara umum; • Konsep golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; • Ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; • Jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu Tahukah anda bahawa perkataan dalam sesuatu bahasa boleh digolongkan ke dalam golongan tertentu berdasarkan beberapa kriteria misalnya, kriteria struktur fonologi atau bunyi, kriteria struktur morfem, kriteria sintaksis dan kriteria semantik?. Walaupun demikian, perbincangan dalam topik ini menjurus kepada Tatabahasa Dewan (Nik Safiah Karim et.al. 1996) yang menggolongkan perkataan berdasarkan kriteria sintaksis dan kriteria semantik sebagai satu bentuk bebas yang menjadi unsur dalam binaan tatabahasa, iaitu frasa, klausa dan ayat. Binaan sintaksis merujuk kepada konstruksi yang dibentuk oleh perkataan yang berfungsi sebagai ayat ataupun sebagai konstituen dalam ayat, iaitu klausa dan frasa. Oleh itu, perkataan daripada sudut binaan sintaksis ialah bentuk bebas yang minimum yang menjadi unsur setiap konstruksi sintaksis, iaitu ayat, klausa dan frasa. Ayat dan klausa mengandungi dua konstituen utama, iaitu frasa subjek dan frasa predikat. Sehubungan itu, frasa subjek dibentuk oleh frasa nama, manakala frasa predikat dibentuk oleh empat jenis frasa, iaitu frasa nama (FN), frasa kerja (FK), frasa adjektif (FA) dan frasa sendi nama (FS). HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menjelaskan konsep golongan kata Bahasa Melayu secara umum; 2. menghuraikan konsep golongan kata nama dan kata kerja Bahasa 55
  • 56.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Melayu; 3. mengklasifikasikan ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; 4. mencerakinkan jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu; KERANGKA TAJUK-TAJUK Golongan Kata Bahasa Melayu Jenis-jenis Konsep Ciri-ciri golongan golongan kata Konsep golongan kata kata nama dan nama dan kata golongan kata nama dan kata kata kerja kerja Bahasa Bahasa Melayu kerja Bahasa Bahasa Melayu Melayu Melayu 5.0 KANDUNGAN ISI Anda perlu mengetahui bahawa, kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep golongan kata berdasarkan pendapat ahli-ahli bahasa yang berbeza. Seterusnya, perbincangan ditumpukan kepada ciri-ciri dan jenis-jenis golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu. 5.1 Konsep Golongan Kata Bahasa Melayu Walaupun Nik Safiah Karim et.al. (1996) menggolongkan perkataan Bahasa Melayu berdasarkan kriteria sintaksis dan kriteria semantik namun, ahli-ahli 56
  • 57.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU bahasa lain pula membahagikannya berdasarkan pemahaman masing-masing (Ali Mahmood et.al. 2010) seperti berikut: a. Golongan Kata Menurut Marsden (1812): Rajah 5.1: Golongan Kata Menurut Marsden (1812) b. Golongan Kata Menurut Winstedt (1927) Rajah 5.2: Golongan Kata Menurut Winstedt (1927) c. Golongan Kata Menurut Asmah (1968): 57
  • 58.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Rajah 5.3: Golongan Kata Menurut Asmah (1968) d. Golongan Kata Menurut Tatabahasa Dewan (1996): Rajah 5.4: Golongan Kata Menurut Tatabahasa Dewan (1996) 5.2 Ciri-Ciri Golongan Kata Bahasa Melayu 58
  • 59.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Walaupun terdapat pelbagai pendapat tentang golongan kata Bahasa Melayu, namun perbincangan dalam topik 5 dan topik 6 hanya menjurus kepada empat golongan perkataan, iaitu kata nama, kata kerja, kata adjektif dan kata tugas. Sehubungan itu, perbincangan seterusnya ditumpukan kepada ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja Bahasa Melayu 5.2.1 Ciri-Ciri Golongan Kata Nama Golongan kata nama merangkumi sejumlah perkataan yang boleh menjadi unsur inti kepada binaan frasa nama dan lazimnya perkataan ini menamakan orang, tempat atau benda. Golongan kata nama ini boleh dibahagikan pula kepada sub golongan berdasarkan ciri-ciri semantik, iaitu kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama seperti rajah di bawah. Rajah 5.5:Ciri-Ciri Golongan Kata Nama 5.3 Jenis-Jenis Golongan Kata Bahasa Melayu Bahagian ini pula membincangkan jenis-jenis golongan kata Bahasa Melayu, iaitu perincian kepada ciri-ciri golongan kata nama dan kata kerja. 5.3.1 Jenis-Jenis Golongan Kata Nama 59
  • 60.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Seperti yang telah dibincangkan, jenis-jenis golongan kata nama terdiri daripada kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama. a. Kata Nama Khas Kata nama dapat dibahagikan kepada tiga kumpulan, iaitu kata nama khas, kata nama am dan kata ganti nama (Rajah 2.1). Nik Safiah Karim et al.(1996) menyatakan, kata nama khas ialah kata yang digunakan untuk rujukan khusus pada sesuatu nama orang, haiwan, benda, perbadanan (institusi), undang-undang, bangsa, bahasa, pangkat, dan seumpamanya. Huruf pertama kata nama khas ditulis dengan huruf besar dalam tulisan. Kata nama khas pula dibahagikan kepada dua, iaitu nama khas hidup dan nama khas tidak hidup. Nama khas hidup dibahagikan kepada dua, iaitu manusia dan bukan manusia. Rajah 5.6: Kata nama khas b. Kata Nama Am Kata nama am ialah perkataan yang merujuk benda, perkara atau konsep yang umum sifatnya. Kata nama am boleh dibahagikan kepada 60
  • 61.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU kumpulan-kumpulan kecil berdasarkan ciri makna perkataannya, iaitu (i) hidup atau tidak hidup, (ii) manusia atau bukan manusia, (iii) Institusi atau bukan institusi, (iv) konkrit atau abstrak dan (v) berbilang atau tak berbilang seperti berikut: Rajah 5.7: Kata Nama Am c. Kata Ganti Nama Menurut Nik Safiah et.al (1996), kata ganti nama sebagai perkataan yang menjadi pengganti kata nama khas dan kata nama am. Kata ganti nama dibahagikan kepada dua golongan kecil, iaitu (i) Kata ganti nama diri; dan (ii) kata ganti nama tunjuk. Kata ganti nama diri pula dibahagikan kepada dua, iaitu kata ganti nama diri orang dan kata ganti nama diri tanya. Seterusnya, kata ganti nama diri orang dibahagikan kepada tiga, iaitu kata ganti nama diri orang pertama, 61
  • 62.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU kedua dan ketiga. Penggolongan kata ganti nama ditunjukkan seperti berikut: Rajah 5.8: Kata Ganti Nama 5.3.2 Ciri-Ciri Golongan Kata Kerja Golongan kata kerja pula merangkumi sejumlah kata dasar yang menjadi unsur inti dalam binaan frasa kerja. Golongan kata kerja dapat dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu kata kerja transitif dan kata kerja tak transitif. Kata kerja transitif pula boleh dibahagikan kepada kata kerja transitif aktif dan kata kerja transitif pasif (Nik Safiah Karim et.al.2006) seperti berikut: 62
  • 63.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU KATA KERJA KATA KERJA KATA KERJA TAK TRANSITIF TRANSITIF TAK AKTIF PASIF BERPELENGKAP BERPELENGKAP Rajah 5.5:Ciri-Ciri Golongan Kata Kerja 5.3.3 Jenis-Jenis Golongan Kata Kerja Perkataan-perkataan golongan kata kerja bahasa Melayu terbahagi kepada empat jenis, iaitu (i) kata kerja aktif transitif, (ii) kata kerja aktif tak transitif dan (iii) kata kerja pasif. (a) Kata kerja aktif transitif Kata kerja aktif transitif adalah kata kerja yang boleh menerima objek tepat dan objek tak tepat (sipi) dalam ayat aktif transitif yang predikatnya mengandungi kata kerja. Dalam ayat transitif ini, kata kerjanya hendaklah menerima awalan me-, sama ada sebagai awalan yang tersendiri atau sebagai sebahagian daripada apitan me-…kan, me-…i, memper-…kan, memper-…i atau akhiran –i dengan menduduki kedudukan kata kerja dalam rangkai kata predikat. Contoh: i) Samad membacakan ayahnya surat. ii) Pengarang itu menulis buku. 63
  • 64.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU iii) Aminah sedang mencuci pakaian. iv) Ibu sedang menggoreng ikan di dapur. (b) Kata kerja aktif tak transitif Kata kerja tak transitif adalah kata kerja yang tidak boleh menerima objek dalam ayat-ayat yang predikatnya mengandungi kata kerja. Kata kerja aktif tak transitif boleh dibahagikan kepada dua kumpulan iaitu kumpulan kata kerja yang tidak menerima sebarang imbuhan seperti perkataan-perkataan tidur, duduk, jatuh, datang dan pergi dan kumpulan yang menerima salah satu daripada imbuhan- imbuhan : me-, ber-, ber-…an dan ter seperti perkataan menangis, berkereta, terjatuh, dan bersendirian. Contoh : i) Pegawai itu berkereta ke pejabat. ii) Pelajar-pelajar itu pergi ke Pulau Besar semalam. iii) Anak Pak Mat menangis di dalam bilik. iv) Gadis itu tersenyum. v) Padi sedang menguning. vi) Pemuda itu sedang berbual. (c) Kata kerja pasif Kata kerja pasif ialah kata kerja untuk ayat pasif sebagai lawan ayat aktif transitif. Terdapat tiga jenis kata kerja pasif, iaitu (i) Kata kerja pasif berawalan ber- seperti berasah, berlipat, bertulis dan sebagainya. (ii) Kata kerja pasif berawalan ter- seperti terangkat, terbunuh, tercapai dan sebagainya. (iii) Kata kerja pasif ke …..an seperti kecurian, kedinginan, kehujanan dan sebagainya. 64
  • 65.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU AKTIVITI 1.Secara berpasangan, kenal pasti kata nama am, kata nama khas dan kata ganti nama berdasarkan senarai perkataan yang berikut: Tugu Negara Dia Cangkul Cantik Sepet Hospital Siti Mereka Meja Kuala Lumpur Sedih Komputer Kamu Tun Ali 2. Secara berkumpulan (tiga hingga empat orang), pilih satu petikan akhbar yang sesuai dan jalankan aktiviti berikut: i. Kenal pasti jenis-jenis kata kerja yang terdapat dalam petikan tersebut. ii.Bina ayat yang tepat berdasarkan kata kerja tersebut. LATIHAN 65
  • 66.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Isi tempat kosong di bawah ini dengan jawapan yang tepat tentang golongan kata nama dan kata kerja. i. Kata nama ialah kata yang digunakan untuk nama_______, nama______ nama _____dan nama_______. ii. _______ialah kata yang merujuk khusus kepada nama orang, haiwan, benda, perbadanan dan sebagainya serta dieja dengan huruf beasr. iii. Kata nama khas dibahagikan kepada dua, iaitu nama khas ________dan nama khas_______ ___________. iv. Kata ganti nama ialah kata yang menggantikan _____ ______. v. Kata kerja ialah perkataan yang menunjukkan ____________ vi. Kata kerja dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu kata kerja ________dan kata kerja ____ ____________. BAHAN BACAAN Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan (penyunting) (1983). Rencana Linguistik. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan. (2006). Morfologi:Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Petaling Jaya:Penerbit Fajar Bakti. Ali Mahmood et.al. (2007). Modul Pembelajaran Morfo Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia. 66
  • 67.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Ali Mahmood et.al. (2010). Modul Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka Raminah Hj.Sabran dan Rahim Syam. (1985). Kajian Bahasa untuk Pelatih Maktab Perguruan:Penerbit Fajar Bakti. 67
  • 68.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU TAJUK 6 GOLONGAN KATA BAHASA MELAYU SINOPSIS Tajuk ini akan membolehkan anda mengetahui perkara-perkara berikut: • Konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; • Ciri-ciri golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; • Jenis-jenis golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu Untuk pengetahuan anda, kata adjektif ialah kata yang menerangkan sifat atau keadaan sesuatu benda atau kata nama. Oleh itu, kata adjektif boleh berdiri sendiri sebagai frasa adjektif untuk memenuhi tugas predikat sesuatu ayat. Sehubungan itu, kata adjektif boleh disertai oleh kata keterangan amat, sungguh dan sangat. Kata tugas pula hadir dalam ayat, klausa, atau frasa untuk mendukung sesuatu tugas sintaksis tertentu sama ada sebagai penghubung, penerang, penentu, penguat, pendepan, pembantu, penegas, penafi, pembenar, pemeri dan tugas-tugas lain. HASIL PEMBELAJARAN Pada akhir unit ini, anda seharusnya dapat: 1. menghuraikan konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa 68
  • 69.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Melayu; 2. mengklasifikasikan ciri-ciri golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu; 3. mencerakinkan golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu KERANGKA TAJUK-TAJUK Golongan Kata Bahasa Melayu Jenis-jenis golongan Konsep golongan kata Ciri-ciri golongan kata kata adjektif dan kata adjektif dan kata tugas adjektif dan kata tugas tugas Bahasa Melayu Bahasa Melayu Bahasa Melayu 6.0 KANDUNGAN ISI Untuk pengetahuan anda, kandungan isi untuk topik ini meliputi huraian tentang konsep golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu, seperti yang dikemukakan khususnya berdasarkan pendapat Nik Safiah Karim et.al (1996, 2006) dan ahli-ahli bahasa yang lain. Perbincangan selanjutnya pula ditumpukan kepada ciri-ciri dan jenis-jenis golongan kata adjektif dan kata tugas Bahasa Melayu. 6.1 Konsep dan Ciri-Ciri Golongan Kata Adjektif Tahukah anda bahawa kata adjektif yang juga dikenali sebagai kata sifat merupakan perkataan yang menjadi unsur inti dalam binaan frasa adjektif?. 69
  • 70.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Frasa adjektif pula boleh terdiri daripada satu atau beberapa perkataan yang mengandungi kata adjektif dan unsur lain seperti kata bantu atau kata penguat. Ayat yang mempunyai kata adjektif adalah seperti contoh yang berikut: Ahmad sangat pandai bermain muzik. Pemuda itu baik sungguh. Buah cempedak itu enak sekali. 6.2 Jenis-Jenis Golongan Kata Adjektif Anda tentu telah mengetahui bahawa kata adjektif yang juga dikenali sebagai kata sifat merupakan perkataan yang menjadi unsur inti dalam frasa adjektif seperti manis sekali, sudah lama sungguh, masih lebat lagi. Kata dalam golongan kata adjektif menerangkan keadaan atau sifat sesuatu nama atau frasa nama. Kata adjektif mudah dikenali jika kata berkenaan didahului oleh kata penguat seperti amat, sangat, sungguh, sekali, paling, agak, benar. Kata adjektif boleh terbentuk berdasarkan kata itu sendiri atau terbentuk secara menerima imbuhan; sama ada imbuhan awalan, apitan, atau sisipan (Ali Mahmood et.al. 2007) Menurut Nik Safiah Karim et.al. (2006) kata adjektif terbahagi kepada sekurang-kurangnya sembilan jenis, iaitu (i) kata adjektif sifatan atau keadaan; (ii) kata adjektif warna; (iii) kata adjektif ukuran; (iv) kata adjektif bentuk; (v) kata adjektif waktu; (vi) kata adjektif jarak; (vii) kata adjektif cara; (viii) kata adjektif perasaan; dan (ix) kata adjektif pancaindera Kata adjektif sifatan atau keadaan ialah perkataan yang digunakan bagi menerangkan sifat atau keadaan sebagai unsur keterangan kepada kata nama, seperti contoh berikut: kuat pintar nakal 70
  • 71.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU keras lemah sihat bijak cergas jahat Contoh ayat: i. Budak nakal selalu kena marah ii. Dia lemah dalam matematik iii. Kubu pertahanan pemberontak itu amat kuat. iv. Anak Pak Kamar bijak sekali. v. Peserta itu berdiri dengan cergas. Kata adjektif warna sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian warna, seperti contoh berikut: jingga perang hitam putih biru kelabu Contoh ayat: i. Adik suka pakai baju hijau. ii. Pakaian pelajar sekolah berwarna putih. iii. Baju kesukaan saya berwarna kuning. iv. Kereta merah itu kepunyaan abang. v. Dia memiliki mata berwarna biru. Kata adjektif ukuran sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian ukuran, seperti contoh yang berikut: tebal gemuk panjang nipis kurus pendek tinggi rendah kecil Contoh ayat: i. Buku tebal itu sudah saya baca. ii. Anaknya masih kecil lagi. iii. Badannya semakin kurus. 71
  • 72.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU iv. Kertas nipis itu tidak boleh digunakan lagi. v. Pokok itu semakin hari semakin tinggi. Kata adjektif bentuk sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi maksud rupa bentuk, seperti contoh berikut: lurus bulat bujur bengkok leper bundar lonjong buncit tajam Contoh ayat: i. Jalan lurus mudah dilalui. ii. Bentuk buah kelapa itu lonjong. iii. Mukanya bujur sirih. iv. Pinggan leper itu untuk pinggan makan. v. Matanya tajam memandang ke hadapan Kata adjektif waktu sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian konsep masa, seperti contoh yang berikut: kerap awal sering jarang lewat silam baharu dahulu lampau Contoh ayat: i. Kedatangannya lewat hari ini. ii. Dia berada di kampus sehari suntuk. iii. Kenangan silam sukar dilupakan. iv. Nenek masih menyimpan barang-barang lama. v. Cikgu menasihatkan kami supaya datang awal Kata adjektif jarak sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi makna konsep ruang seperti contoh yang berikut: 72
  • 73.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU nyaris dekat hampir jauh Contoh ayat: i. Rumahnya tidak jauh dari Pejabat Pos. ii. Universiti itu dekat dengan lebuhraya. iii. Dia berdiri hampir dengan kereta saya. Kata adjektif cara sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang memberi pengertian keadaan kelakuan atau ragam, seperti contoh yang berikut: pantas deras ligat lambat gopoh perlahan laju cermat cepat Contoh ayat: i. Kereta itu dipandu dengan laju. ii. Siapa cepat dia dapat. iii. Gasing itu berpusing ligat. iv. Arus sungai itu sangat deras. v. Dia cermat apabila berbelanja. Kata adjektif perasaan ialah perkataan yang digunakan sebagai unsur keterangan kepada kata nama yang memberi pengertian atau konsep perasaan, seperti contoh yang berikut: kasih takut malu sayang hendak geram cinta rindu marah Contoh ayat: i. Dia masih marah kepada saya. ii. Nenek itu terlalu kasih akan cucunya. 73
  • 74.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU iii. Mereka amat rindu akan kampung halaman. iv. Kanak-kanak itu takut akan kucing. v. Pemuda itu masih malu untuk bersuara Kata adjektif pancaindera sebagai unsur keterangan kepada kata nama ialah perkataan yang membawa konsep sentuh, dengar, pandang, bau, dan rasa seperti contoh yang berikut: ♣ Indera sentuh lembik kasar licin halus kesat keras i. Lantai itu licin kerana baru dicuci. ii. Kulit mukanya sangat halus. iii. Kain yang kesat itu ialah kain lap. iv. Buku itu berkulit keras. v. Dawai kasar itu untuk dibuat ampaian. ♣ Indera dengar nyaring lembut mersik merdu garau serak i. Suaranya merdu bagai buluh perindu. ii. Teriakannya nyaring sungguh. iii. Kebanyakan lelaki bersuara garau. iv. Saya suka mendengar suaranya yang lembut. v. Alunan musik itu mersik. ♣ Indera pandang 74
  • 75.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU comel hodoh molek cantik buruk segak i. Pemuda segak itu guru saya. ii. Kakaknya suka berpakaian cantik. iii. Rumah buruk itu tidak berpenghuni. iv. Dia ingin mengahwini pemuda tampan. vi. Pakaian pengantin itu molek sungguh. ♣ Indera bau wangi hanyir harum busuk hancing tengik i. Bunga ros itu harum baunya. ii. Bangkai ikan itu menyebabkan bau hanyir. iii. Nasi tengik itu tidak boleh dimakan. iv. Setiap hari dia memakai minyak wangi. v. Bau busuk itu datangnya dari lori sampah. ♣ Indera rasa manis kelat masam masin payau lazat i. Setiap hari kita minum air tawar. ii. Semua orang suka makanan lazat. iii. Buah limau masam rasanya. iv. Saya tidak suka minum ubat pahit. v. Kuih tradisional itu terlalu manis. 75
  • 76.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU 6.3 Konsep dan Ciri-Ciri Golongan Kata Tugas Golongan kata tugas merupakan golongan kata yang bersifat pelbagai jenis (keterangan). Dengan perkataan lain, golongan kata tugas bukan sahaja mengandungi golongan kecil yang berbeza malah turut menunjukkan sifat yang sama, iaitu tidak boleh menjadi unsur inti untuk frasa nama, frasa kerja, dan frasa adjektif. Kata tugas juga menjadi salah satu unsur dalam ayat, klausa atau frasa untuk mendukung maksud sesuatu tugas sintaksis tertentu. Sehubungan itu, fungsi kata tugas dalam ayat adalah sebagai pemeri, penerang, penentu, penghubung, pembenar, penguat, penegas, dan sebagainya. Berikut disenaraikan kelompok kata tugas dan contoh-contoh perkataan yang berfungsi untuk mendukung sesuatu tugas dalam sintaksis tertentu. kata hubung : dan, atau, tetapi kata seru : wah,amboi,cis kata tanya : apa, berapa, siapa kata perintah : sila, tolong, harap kata pangkal ayat : hatta, maka, syahadan kata bantu : akan, sudah, pernah kata penguat : sangat, amat, paling kata penegas : juga, lah, tah, kah, pun kata nafi : tidak, bukan kata pemeri : ialah, adalah kata sendi nama : di, dari, dalam, daripada kata pembenar : ya, betul, benar kata bilangan : dua, segala, banyak kata arah : atas, bawah, tepi 6.4 Jenis-Jenis Golongan Kata Tugas Kata tugas ialah sejenis perkataan yang hadir dalam ayat, klausa, atau frasa untuk mendukung sesuatu tugas tertentu seperti kata penyambung ayat, 76
  • 77.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU berfungsi sebagai kata praklausa, prafrasa, atau sebagai kata pascakata. Sila rujuk jadual yang berikut untuk huraian tentang jenis-jenis kata tugas (Ali Mahmood et.al.2010) 77
  • 78.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Jenis Kata Tugas Kata Tugas Ayat (i) Kata Hubung Gabungan 1. Menghubungkan klausa yang sama tara sifatnya. • Gabungan dan, atau, tetapi, serta, lalu, • Aminah mengemas malahan, sambil, kemudian rumah dan ibunya membasuh kain. • Mereka mungkin pergi ke Johor atau ke Perak. • Sampah itu dipungutnya kemudian dicampakkannya ke dalam tong sampah. (ii) Kata Hubung Pancangan 1. Menyambungkan klausa tak setara atau klausa pancangan pada klausa utama atau klausa induk. • Relatif yang • Budaya hidup yang bertoleransi dapat menjamin kesejahteraan. • Mereka beramai- ramai pergi ke sekolah yang menawarkan kursus komputer. • Komplemen bahawa • Guru itu menyatakan bahawa muridnya sangat rajin. • Semua pihak harus menyedari bahawa perkara yang dihadapi adalah amat mencabar. • Keterangan kerana, agar, meskipun, sekiranya, • Pertandingan semoga, supaya, kalau, andai kata, badminton akan kendatipun, hingga, jikalau, ditangguhkan 78
  • 79.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU AKTIVITI 1. Secara berpasangan, catatkan dua contoh kata adjektif untuk setiap jenis kata adjektif, iaitu (i). kata adjektif sifatan atau keadaan; (ii) kata adjektif warna; (iii) kata adjektif ukuran; (iv) kata adjektif bentuk; (v) kata adjektif waktu; (vi) kata adjektif jarak; (vii) kata adjektif cara; (viii) kata adjektif perasaan; dan (ix) kata adjektif pancaindera. 2. Berdasarkan petikan di bawah, kenal pasti jenis-jenis kata tugas yang berbeza, iaitu (i) kata hubung gabungan; (ii) kata hubung pancangan; (iii) kata praklausa; (iv) kata prakfrasa dan kata pascakata. 79
  • 80.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Masyarakat kita sedang menghadapi krisis pembudayaan bahasa Melayu dalam komunikasi, apatah lagi komunikasi yang bersifat rasmi. Kian ketara ialah pengabaian sejumlah anggota masyarakat pelbagai lapisan terhadap bahasa sebagai unsur teras kebudayaan dan tamadun.” Demikian ditegaskan oleh tokoh bahasa, Profesor Dr. Haji Awang Sariyan ketika membentangkan kertas utama yang bertajuk Melestarikan Bahasa Melayu dalam Komunikasi dalam Seminar Kesantunan Berbahasa Peringkat Kebangsaan pada 28 hingga 29 Mac 2007 di Hotel Grand Continental, Kuala Terengganu. Tegas beliau, “krisis pembudayaan bahasa Melayu dapat diperhatikan dalam dua bentuk, iaitu, krisis pembudayaan dalam hal taraf dan kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi dan bahasa ilmu, dan krisis pem- budayaan tentang mutu penggunaan bahasa Melayu dalam pelbagai ranah seperti pentadbiran, media massa, pendidikan dan di tempat awam. Pelestarian bahasa Melayu dari sudut taraf dan fungsinya serta penggunaannya penting untuk menyuburkan amalan komunikasi yang baik dan berkesan, sekali gus dapat mengangkat martabat bahasa Melayu sebagai bahasa tonggak tamadun bangsa.” Seminar anjuran Institut Perguruan Sultan Mizan, Dewan Bahasa dan Pustaka Wilayah Timur dan Kerajaan Negeri Terengganu ini bertujuan untuk menghayati dan menerapkan bentuk serta strategi komunikasi yang bersopan dan beretika bagi mengatasi kepincangan aspek penghayatan nilai serta adab ke-sopanan dan kesantunan berbahasa yang semakin diabaikan dalam kalangan masyarakat. Di samping itu, seminar ini diharapkan dapat memberikan input dan maklumat baharu kepada para ilmuwan dan pentadbir sekolah agar dapat menerapkan aspek kesantunan berbahasa dalam Pengajaran dan Pembelajaran (P&P) sekali gus memartabatkan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi, bahasa komunikasi dan bahasa perpaduan. Seminar yang dihadiri oleh 200 orang peserta yang terdiri daripada pensyarah, pegawai kerajaan, guru, bakal pendidik, penggiat bahasa dan masyarakat umum ini telah dirasmikan oleh Pengarah Institut Perguruan Sultan Mizan, Tuan Haji Nik Arif Raja Yusof. Dalam ucapan perasmiannya, beliau menegaskan bahawa “penerapan kesantunan dan budi bahasa dalam komunikasi amat penting untuk membentuk generasi yang berkualiti dan berkeperibadian tinggi. Oleh itu, beliau berharap agar seminar ini dapat menye- marakkan rasa cinta terhadap bahasa kebangsaan, mengangkat martabat bahasa Melayu dan menyuntik semangat para peserta. Sumber: http://www.dbp.gov.my/klikdbp/klikdbp1apr7.pdf 80
  • 81.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU LATIHAN Berdasarkan petikan cerpen di bawah, kenal pasti dan gariskan golongan kata adjektif yang terdapat. Kemudian kenal pasti jenis-jenis kata adjektif tersebut. Kopi yang masih panas kucicip perlahan. Kurang manis. Aku mencapai satu paket gula, mengoyakkan bucunya lalu mencurahkan isinya ke dalam cawan putih bermulut heksagon. Tanganku mengacau sudu sambil mata merenung jauh. "Kenapa kau diam? Tak betulkah apa yang aku katakan?". Pandangannya menuntut jawapan. Dia turut menghirup teh manis di dalam cawan di hadapannya. Aku masih diam. Persoalan yang dihamburkan membuat aku malas mahu melayan. "Hilwah... kau marah?" Aku menggetis donat di dalam piring, lalu menyuapkannya ke mulut. "Buat apa aku nak bertekak tentang persoalan yang kau sendiri telah punya jawapan dan pilihan." "Aku bukan mengajak bertekak, Hilwah. Tapi berkongsi pandangan," balasnya. Dia mengorak senyum. "Err, tapi maksud kau, betullah kau bersetuju bila aku katakan profesion perguruan itu serendah-rendah karier dalam kelas profesional? Aku teguk lagi kopi yang masih hangat. Menarik nafas. "Ya... dan tidak." Aku menjawab acuh tidak acuh. Hakikatnya pantai hatiku sedang diamuk gelora. Rasa terhina! BAHAN BACAAN 81
  • 82.
    BMM3109 MORFOLOGI BAHASAMELAYU Abdullah Hassan. (1980). Linguistik Am untuk Guru Bahasa Malaysia. Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti. Abdullah Hassan (penyunting) (1983). Rencana Linguistik. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan (2006). Morfologi:Siri Pengajaran dan Pembelajaran Bahasa Melayu. Petaling Jaya:Penerbit Fajar Bakti.Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka. Abdullah Hassan (2008). Tatabahasa Pedagogi untuk Sekolah Menengah.Kuala Lumpur:PTS Professional Publishing Sdn.Bhd. Ali Mahmood et.al. (2007). Modul Pembelajaran Morfo Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia. Ali Mahmood et.al. (2010). Modul Morfologi dan Sintaksis Bahasa Melayu:Kuala Lumpur:Open University Malaysia Nik Safiah Karim et.al (1996; 2006). Tatabahasa Dewan. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka 82