1. นางศศิกญญา ดอนดีไพร
ั
สานักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต ๒

2. การสกัดด้วยตัวทาละลาย (solvent extraction) เป็นวิธีแยกสารที่
เป็นของเหลวปนกับของเหลว หรือของแข็งปนของแข็ง โดยอาศัยสมบัติการละลาย
ของสาร และเป็นการแยกสารที่ต้องการออกจากส่วนต่างๆ ของพืชหรือของผสม
หลักการสาคัญของการสกัดด้วยตัวทาละลาย คือ การเลือกตัวทาละลายที่เหมาะสมใน
การสกัดสารที่ต้องการออกมาให้มากที่สุด เพราะสารแต่ละชนิดจะละลายในตัวทา
ละลายต่างกัน และละลายได้ปริมาณต่างกัน เช่น ในขิงจะมีทั้งสารที่มีสีและสารที่มี
กลิ่น โดยสารที่มีสีจะละลายในเอทานอลได้ดีกว่าในน้า แต่สารที่มีกลิ่นจะละลายในน้า
ได้ดีกว่าในเอทานอล ดังนั้นถ้าจะแยกสารที่มีสีออกจากขิงควรเลือกเอทานอลเป็นตัวทา
ละลาย แต่ถ้าจะแยกสารที่มีกลิ่นออกจากขิงควรเลือกน้าเป็นตัวทาละลาย

3. หลักในการเลือกตัวทาละลายที่เหมาะสม
1. ต้องละลายสารที่ต้องการสกัดได้ดี
2. ไม่ละลายสารอื่นๆ ที่ไม่ต้องการ หรือละลายได้น้อยมาก
3. ไม่ทาปฏิกิริยากับสารที่ต้องการจะแยก
4. ควรแยกออกจากสารละลายได้ง่ายและทาให้บริสุทธิ์ได้ง่ายเพื่อจะได้นากลับมา
ใช้ใหม่ได้อีก
5. ควรมีราคาถูกและหาได้ง่าย
6. ไม่มีพิษ มีจุดเดือดต่า

4. ในแต่ละท้องถิ่นอาจมีการสกัดสารด้วยตัวทา ละลายจากพืชต่าง ๆ เช่น
ชนิดของพืช ตัวทาละลาย
ใบเตย ดอกมะลิ ตะไคร้หอม ดอกกระเจี๊ยบ กระชายดา ข่า ขิง
แก่นขนุน ใบหูกวาง น้า
ใบสะระแหน่ ไพล พริก
สกัดสีจากใบเตย กลิ่นหอมจากดอกมะลิ
น้าเย็น
สีจากดอกอัญชัน
สีจากดอกกระเจี๊ยบ กลิ่นหอมจากตะไคร้หอม
น้าร้อน
สีจากแก่นขนุน ใบหูกวาง
ยาดองเหล้าสมุนไพร ไวน์กระชายดา เอทานอล

5. การใช้ประโยชน์จากสารที่สกัดได้ เช่น
นา สีที่สกัดได้จากแก่นขนุน มาย้อมเส้นใย หรือผ้าฝ้ายให้เป็นลวดลาย ใช้ตกแต่งอุปกรณ์ เครื่องใช้
นา สีและกลิ่นหอมที่สกัดได้จากใบเตย ดอกมะลิ ดอกอัญชัน ดอกกระเจี๊ยบ ดอกกระดังงา ใช้ผสมทา อาหาร
คาว หวาน
นา น้ามันหอมระเหยที่สกัดได้จาก ขิง ข่า ไพล พริก ใบสะระแหน่ มาทา ยาหม่อง ยาดม
นา สารที่มีสรรพคุณในการรักษาโรคที่สกัดได้จากส่วนต่าง ๆของพืช มาทา ยาลูกกลอน หรือระเหยแห้งแล้ว
บรรจุแคปซูล
อาจนา ความรู้เกี่ยวกับการสกัดสารไปใช้ประโยชน์ เช่น นา สีไปย้อมเส้นใยฝ้าย ผักตบชวา ผสมในแชมพู สบู่
อาหาร นาน้ามันหอมระเหยไปผสมในยาหม่อง ยาดม ลูกอมสมุนไพร และจัดแสดงผลงาน

6. ใบงานเรือง การสกัดด้วยตัวทาละลาย
่
คาสั่ง ให้นักเรียนนาข้อความทางขวามือมาเติมหน้าข้อความทางซ้ายมือให้มีความสัมพันธ์กัน
1. ย้อมเส้นใย ก. น้ามันหอมระเหยที่สกัดได้จาก ขิง ข่า
2. ใบสะระแหน่ ไพล ข. กลิ่นหอมจากตะไคร้หอม
3. น้าร้อน ค. ใบเตย ดอกมะลิ ดอกอัญชัน
4. ใช้ผสมทา อาหารคาว หวาน ง. ยาดองเหล้าสมุนไพร ไวน์กระชายดา
5. ทา ยาหม่อง ยาดม จ. แก่นขนุน
6. เอทานอล ฉ. น้า

7. เฉลยใบงาน
เรื่อง การสกัดด้วยตัวทาละลาย
คาสั่ง ให้นักเรียนนาข้อความทางขวามือมาเติมหน้าข้อความทางซ้ายมือให้มีความสัมพันธ์กัน
จ. 1. ย้อมเส้นใย ก. น้ามันหอมระเหยที่สกัดได้จาก ขิง ข่า
ฉ. 2. ใบสะระแหน่ ไพล ข. น้าร้อน
ข. 3. กลิ่นหอมจากตะไคร้หอม ค. ใบเตย ดอกมะลิ ดอกอัญชัน
ค. 4. ใช้ผสมทา อาหารคาว หวาน ง. ยาดองเหล้าสมุนไพร ไวน์กระชายดา
ก. 5. ทา ยาหม่อง ยาดม จ. แก่นขนุน
ง. 6. เอทานอล ฉ. น้า

8. แบบฝึกหัด
เรื่อง การสกัดด้วยตัวทาละลาย
คาสั่ง ให้นักเรียนจับคู่ภาพที่มีความสัมพันธ์กัน
กลิ่นหอมจากดอกมะลิ น้า
กลิ่นหอมจากตะไคร้หอม น้าเย็น
สีและกลิ่นหอมที่สกัดได้จากใบเตย น้าร้อน
ใบสะระแหน่ ไพล พริก เอทานอล
ยาดองเหล้าสมุนไพร อาหารคาว หวาน

9. เฉลยแบบฝึกหัด
คาสั่ง ให้นักเรียนจับคู่ภาพที่มีความสัมพันธ์กัน
กลิ่นหอมจากดอกมะลิ น้า
กลิ่นหอมจากตะไคร้หอม น้าเย็น
สีและกลิ่นหอมที่สกัดได้จากใบเตย น้าร้อน
ใบสะระแหน่ ไพล พริก เอทานอล
ยาดองเหล้าสมุนไพร อาหารคาว หวาน