OΛΗ Η ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΥ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ

1. Τα φύλα στο Δημοτικό τραγούδι «Του νεκρού αδερφού»
►Η δομή της οικογένειας
Η δομή της οικογένειας που προκύπτει είναι η τυπική πατριαρχική οικογένεια και
μάλιστα στην ελληνική της εκδοχή. Απουσία του πατέρα, τον ρόλο του αρχηγού έχει αναλάβει το
πρεσβύτερο αρσενικό μέλος της οικογένειας (ο Κωσταντής) του οποίου ο ρόλος στα οικογενειακά
συμβούλια είναι αντίστοιχος με αυτόν των βασιλιάδων στις ομηρικές σ υνελεύσεις των Αχαιών.
Όταν χρειαστεί, επιβάλλει τη γνώμη του ακόμα κι όταν όλοι διαφωνούν, σαν τον Αγαμέμνονα. Οι
φορείς μικρότερης εξουσίας (ο Αχιλλέας στην Ιλιάδα και η μάνα εδώ, η οποία, όπως είπαμε, αντλεί
την όποια δύναμή της από τη μητρική της ιδιότητα) μπορούν να επιχειρηματολογήσουν και να
υποστηρίξουν την άποψή τους αλλά δεν μπορούν να την επιβάλουν. Τέλος, όπως ο στρατός στην
συνέλευση των Αχαιών, και τα υπόλοιπα αδέρφια και κυρίως η Αρετή- στην παραλογή που
εξετάζουμε- υπάρχουν και εκείνοι που περιορίζονται στον ρόλο του κοινού και δεν εκφέρουν λόγο,
κι ας τους αφορούν άμεσα όποιες τυχόν αποφάσεις ληφθούν. Να σημειωθεί, τέλος, ότι η παραλογή
είναι ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο γίνονταν οι γάμοι μέσα σε τέτοιες κοινωνίες.
►Πώς παρουσιάζεται η γυναίκα στο τραγούδι «Του νεκρού αδελφού»
Στο τραγούδι «Του νεκρού αδελφού» υπάρχουν δύο γυναικείες παρουσίες, μέσα από τη
στάση των οποίων μπορούμε να λάβουμε πληροφορίες για τη θέση της γυναίκας, την εποχή που
συντέθηκε το τραγούδι (9ος αιώνας μ.Χ.), η μητέρα και η δωδεκάχρονη κόρη της, η Αρετή.
Η Αρετή:
⇨Διαρκής παραμονή στο σπίτι που δηλώνει την καταπίεση και το συμβιβασμό (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨Αποδοχή των φροντίδων της μάνας
⇨Καμιά πληροφορία περί μόρφωσης ή ανάληψης ευθυνών στο σπίτι (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨Ως τα 12 χρόνια της ούτε ο ήλιος δεν την είδε
↘ καταπίεση-συμβιβασμός
↘καλή κοινωνική της θέση
↘ιδιαίτερη εκτίμηση που είχαν στη λευκότητα του δέρματος των γυναικών, καθώς αυτό
υποδήλωνε καλή οικονομική κατάσταση (Σήμερα τι ισχύει;)
↘προφύλαξη από τα ανδρικά βλέμματα για να μείνει άθικτη η τιμή της κόρης και να μην
υπάρξει ούτε η υπόνοια για συναναστροφή με κάποιον άντρα.
⇨Καλή φήμη Αρετής
↘επικυρώνεται με τον ερχομό των προξενητάδων από τη Βαβυλώνα
↘δεν βασίζεται ούτε στην εργατικότητά της, ούτε στην πνευματική της καλλιέργεια, αλλά
στη διατηρημένη αγνότητα και στην ομορφιά (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨Γάμος από τα δώδεκα χρόνια (Σήμερα τι ισχύει;)
↘ανάληψη οικογενειακών ευθυνών από μικρή ηλικία
↘με προξενιό (στο οποίο η Αρετή δεν έχει το δικαίωμα να συμμετέχει) το οποίο ήταν

2. αρμόδιος να αποφασίσει αποκλειστικά ο πατέρας. Εδώ το ρόλο τον αναλαμβάνει η μάνα
και οι γιοί και ιδιαίτερα ο μεγαλύτερος αδελφός, ο Κωσταντής (Σήμερα τι ισχύει;)
↘υπακοή και πειθαρχία της κόρης στην οικογενειακή απόφαση για την τύχη της
⇨Κατά το γάμο η κόρη εξακολουθεί να ζει όπως έμαθε από τη μάνα της (Σήμερα τι ισχύει;)
↘χτενίζει τα μαλλιά της στο φως του φεγγαριού, μακριά από το φως του ήλιου
↘κρατά σκοπίμως τις συνήθειες που της έμαθε η μητέρα της, ως μοναδικό μέσο επαφής
μαζί της
↘νοσταλγεί ακόμη τους δικούς της
↘βιώνει έντονα συναισθηματικά την αγάπη για την οικογένεια και τον πόνο του
αποχωρισμού
⇨Αντίδραση της κοπέλας όταν ο αδερφός της της ζητά να τον ακολουθήσει
↘ρωτά αν πρόκειται για χαρά ή για πίκρα, ώστε να ντυθεί ανάλογα, κάτι που εκφράζει την
ιδιαίτερη προσήλωση των γυναικών που έχουν λάβει καλή αγωγή στην εμφάνισή τους και
στο τι είναι αρμόζον σε κάθε περίσταση (Θα περιμένατε ανάλογη ερώτηση από έναν
άνδρα της τότε αλλά και της σημερινής εποχής;)
⇨Υπακοή και σεβασμός προς τον αδερφό (=αρσενικό μέλος της οικογένειας και στη θέση του
πατέρα στην περίπτωσή μας)
↘ παρά την απροσδόκητη επίσκεψη και το άμεσο κάλεσμα
↘μιλά με σεβασμό και διστακτικότητα στον αδερφό της παρά τα ανησυχητικά σχόλια που
ακούει από τα πουλιά στην πορεία της διαδρομής (Θα περιμένατε ανάλογη
συμπεριφορά από αδερφή προς αδερφό στη σημερινή εποχή;)
⇨ Στο κλείσιμο του τραγουδιού η κοπέλα
↘πόνος για την εγκατάλειψη του σπιτιού της
↘λυτρωτικός θάνατος, όταν αντικρίζει τη «γλυκιά» της μάνα, την αγκαλιάζει και πεθαίνει
μαζί της που μαρτυρά τον πόνο που είχε κυριεύσει τις ψυχές τους και τη δύναμη της
αγάπης τους. (Σήμερα τι ισχύει;)
Η μητέρα:
⇨φροντίδα της Αρετής, που είναι η μοναχοκόρη της και ιδιαίτερη μέριμνα για την προστασία της.
(Σήμερα τι ισχύει;)
⇨μετάδοση στην κόρη των κατάλληλων αρχών συμπεριφοράς (μητέρα πρότυπο αλλά και φορέας
αγωγής) (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨εν απουσία συζύγου η μητέρα τον αντικαθιστά, αλλά όχι πλήρως αφού συνεννοείται με τους
γιους (άνδρες της οικογένειας) και τελικά υποχωρεί στην αποφασιστικότητα του μεγαλύτερου γιου
της.
⇨συναισθηματικότητα μάνας για την κόρη, που θα αποχωριστεί έναντι των πρακτικών ωφελειών
που θέτει ο Κωνσταντής

3. ⇨προνοητικότητα μεγάλου έμπειρου ανθρώπου (τι θα γίνει σε χαρές –πίκρες που θα είναι μακριά η
Αρετή;)
⇨Θρήνος για το θάνατο των γιων και οργή-πίκρα-κατάρα για τον Κωνσταντή (όχι όμως μίσος)
⇨ο πόνος εκφράζεται με το τράβηγμα των μαλλιών, τον αναθεματισμό, την εγκατάλειψη (σπιτιού-
κήπου), την αναμονή του θανάτου ως λύτρωση…
⇨η δύναμη της μητρικής κατάρας εξαιρετικά αισθητή (Σήμερα τι ισχύει;)
↘επίφοβη για τον άνθρωπο εκείνης της εποχής
↘σ’ αυτό το τραγούδι, είναι η βασική αιτία που αναταράζει τη φυσική σειρά των πραγμάτων
και σηκώνει το νεκρό Κωσταντή από τον τάφο του.
►Πώς παρουσιάζεται ο άντρας στο τραγούδι «Του νεκρού αδελφού»
Στο τραγούδι αυτό παρά το γεγονός ότι η οικογένεια έχει εννιά αγόρια, μόνο ένα από αυτά
προβάλλεται, ο Κωσταντής.
Ο Κωνσταντής:
⇨μόνο ένας από τους άντρες μπορεί να έχει τον πρώτο λόγο σε μια οικογένεια ή κοινωνία, γι’ αυτό
και μεταξύ των εννιά αδερφών ο Κωσταντής ως μεγαλύτερος, έχει ισχυρότερη θέληση,
αναλαμβάνοντας το ρόλο του πατέρα που δε ζει (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨παρορμητικός, χωρίς ιδιαίτερη διορατικότητα
⇨με μεγάλη εμπιστοσύνη στις ικανότητές του (βαρύς όρκος στη μητέρα του, πως ότι κι αν συμβεί
εκείνος θα πάει να της φέρει την Αρετή)
⇨δείχνει σεβασμό στη μητέρα του, αλλά δεν αποδέχεται να ληφθεί μια απόφαση για το γάμο της
αδελφής του με βάση τους συναισθηματισμούς και τις ανησυχίες της, οπότε η επιλογή γαμπρ ού
γίνεται βάσει του οικογενειακού συμφέροντος (Σήμερα τι ισχύει;)
⇨καθησυχαστικός προς την Αρετή καθώς κατανοεί πλήρως τον αντίκτυπο που θα είχαν στην
ευαίσθητη ψυχή της οι υποψίες που της δημιουργούσαν τα πουλιά, αλλά και η ίδια η εμφάνισή του.
⇨ο δυναμισμός και η αποφασιστικότητα που χαρακτήριζε τον Κωνσταντή στη ζωή εμφανίζεται και
μετά το θάνατό του τη σκηνή όπου ο Κωσταντής εγείρεται από τον τάφο του (κάνει το σύννεφο
άλογο, το άστρο χαλινάρι και το φεγγάρι συντροφιά, και χωρίς δεύτερες σκέψεις πηγαίνει για την
Αρετή)
⇨τήρηση του λόγου-όρκου ως αντρική αξία (Σήμερα τι ισχύει;)
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ:
Ενώ, λοιπόν, για τις γυναίκες, ο συναισθηματισμός, η νοσταλγία και η τρυφερότητα
αποτελούν τα βασικά χαρακτηριστικά, για τους άντρες έχουμε το δυναμισμό, το θάρρος, την
αποφασιστικότητα και, όπως φαίνεται στο συγκεκριμένο τραγούδι, την αξία που δίνεται στο να
τηρεί ένας άντρας το λόγο του.

4. ►Σύνδεση τραγουδιού με μύθο Αδώνιδος και Περσεφόνης-Αφροδίτης.
Η παραλογή έλκει την καταγωγή της από τον αρχαίο μύθο του Αδώνιδος που σχετίζεται με
τις, μητριαρχικού χαρακτήρα και εδραζόμενες στο συναίσθημα, "σεληνιακές" λατρείες της
βλάστησης, του κύκλου της ζωής κι είναι ιδιαίτερα συχνή η παρουσία του στις θρησκείες των
αρχαίων πολιτισμών.
Επιστρέφοντας στον μύθο του Αδώνιδος, ο πανέμορφος Άδωνις γίνεται ερωτικό
αντικείμενο του πόθου της Αφροδίτης και της Περσεφόνης - ο Δίας παρεμβαίνει κι επιλύει τη
διαφορά δίνοντάς τον για μερικούς μήνες σε καθεμία. Αποτέλεσμα των μηχανορραφιών των δύο
αντίζηλων είναι κάποια στιγμή να πεθάνει ο Άδωνις κι ο Δίας επεμβαίνει ξανά, για να δώσει λύση
στο δράμα και τη θλίψη των ερωτευμένων θεαινών, επιτρέποντας (την άνοιξη) να γυρίσει ο Άδωνις
στη Γη και την Αφροδίτη και να επιστρέφει τον χειμώνα στον Άδη και την Περσεφόνη. Είναι
χαρακτηριστικό ότι ο Άδωνις γίνεται το μήλο της έριδας των αυτοδιατειθέμενων ερωτικά θεαινών
που τον διεκδικούν και ο ίδιος δεν έχει κανέναν λόγο... Φαίνεται, όμως, και στον μύθο, η μετάβαση
από τις σεληνιακές, μητριαρχικές "λατρείες της Γης", στις πατριαρχικές "λατρείες του Ήλιου",
καθώς ο Δίας (ως άλλος Σολομώντας, κι αυτό δεν είναι τυχαίο) είναι αυτός που επεμβαίνει για να
λύσει τις γυναικείες διαφορές, θεμελιώνοντας το στερεοτύπο που θέλει τις γυναίκες να
τρώγονται και να ξεμαλλιάζονται μεταξύ τους. Ο μύθος αυτός επιβίωσε στις πατριαρχι κές
κοινωνίες που τον ακολούθησαν, ενδύθηκε τα στερεότυπά τους κι εμποτίστηκε από τις
αντιλήψεις τους. Έτσι, έμεινε το βασικό στοιχείο του μύθου, η ανάσταση εκ νεκρών,
προσαρμοσμένο όμως στις κοινωνικές συνθήκες. Κι ο Κωσταντής επιστρέφει για να κλείσει
τους λογαριασμούς του, όπως κάνει ο άντρας ο σωστός ...
►Σύνδεση τραγουδιού με μύθο Περσεφόνης-Δήμητρας
Η Περσεφόνη ήταν κόρη της θεάς Δήμητρας. Πατέρας της ήταν ο Ζεύς και συζυγός της
ο Άδης. Ο Άδης την πήρε στον κάτω κόσμο για την ομορφιά της. Η Θεά Δήμητρα όμως τη ζήτησε
πίσω. Ο Άδης συμφώνησε να ανεβαίνει η Περσεφόνη έξι μήνες στον πάνω κόσμο και να
κατεβαίνει τους επόμενους έξι στον κάτω. Έτσι τους μήνες που η Περσεφόνη είναι στον πάνω
κόσμο η Θεά Δήμητρα χαιρόταν και υπήρχε καλοκαιρία, ενώ τους άλλους κακοκαιρία.
Ερμηνείες του μύθου της αρπαγής της Περσεφόνης :
α) Η φυσική θεωρία της βλάστησης και του αγροτικού κύκλου. Η Κόρη ταυτίζεται με τα
δημητριακά και η απουσία της με τη φύλαξή τους στο υπέδαφος. Η απαγωγή της είναι η αλληγορία
του κύκλου της ευφορίας της φύσης: η κάθοδος της Κόρης στον Κάτω κόσμο κάθε φθινόπωρο
ταυτίζεται με την απουσία των καρπών, οι οποίοι αναφύονται την άνοιξη με την άνοδό της.
β) Η θεωρία της αναγέννησης και της αιωνιότητας της ζωής, που πηγάζει από τις γενεές που
ξεπηδάν η μία από την άλλη. Η επιστροφή (άνοδος) της Περσεφόνης γιορταζόταν με τη σπορά
του φθινοπώρου. Ο Πλούτος συμβολίζει τον πλούτο του σιταριού που αποθηκευόταν σε υπόγεια
σιλό η πίθους κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών. Τους καλοκαιρινούς μήνες η "Κόρη"
βρίσκεται μέσα στο σιτάρι των υπόγειων σιλό, στο βασίλειο του Άδη, και ταυτίζεται με την
"Περσεφόνη", την βασίλισσα του κάτω κόσμου. Την αρχή του φθινοπώρου , όταν οι σπόροι της
παλιάς συγκομιδής σπέρνονται στους αγρούς, η "Κόρη" ανεβαίνει (άνοδος), και ενώνεται πάλι με
την μητέρα της Δήμητρα, γιατί ο παλιός σπόρος ενώνεται με το νέο βλαστό
γ) Η ανθρωπολογική διάσταση του μύθου. Αυτή επικεντρώνεται κυρίως στις ανθρώπινες
διαστάσεις του μύθου: γάμος και θάνατος- που είναι κυρίαρχος μέσα στον μύθο- ο

5. τραυματικός χωρισμός της μητέρας από τη νεαρή κόρη, λύπη και θυμός και τελικά
συμφιλίωση.