бага зэрэг дутуу бололтой, гэхдээ ерөнхий хэлбэр байгаа учраас дутууг нь нөхөөд хэрэглээрэй

1. Үндсэн хууль
М.Баясгалан
Алтантуяа
Халиун
Болорцэцэг

2. Агуулга
1. 1924, 1940, 1960, 1992 онуудад үндсэн
хууль хэзээ, хаана, ямар үндсэн
шалтгаанаар батлагдсан бэ?
2. Тухайн онуудын монгол улсын төрийн
засаглалын хэлбэр, нийгмийн байгууламж
3. Төрийн эрх барих дээд байгууллага
4. Нутаг дэвсгэр, засаг захиргааны нэгжүүд
5. Тухайн онуудын төрийн сүлд, туг, далбаа,
тамга

3. Бүгд найрамдах Монгол ард улсыг
тунхагласнаас хойш манай улс түүхэндээ
4 удаа үндсэн хуулиа шинэчлэн
найруулсан билээ.

4. Монгол улсын үндсэн хуулиудыг хэзээ, хаана,
ямар шалтгаанаар батлав?
1. 1924 оны үндсэн хууль
Хэзээ: 1924 оны 11-р сарын 8-нд нээгдсэн улсын
анхдугаар их хурлаас мөн оны 11-р сарын 25-
ний өдрийн 16 цаг 17 минут
Хаана: одоогийн Улаанбаатар зочид буудлын
суурин дээр байсан хоёр давхар /тэр үеийн
Засгийн газар/ модон байшинд
Шалтгаан: Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг
тунхагласан учир
Хэмжээ: 6 бүлэг, 50 зүйл

5. 2. 1940 оны үндсэн хууль
Хэзээ: 1940 оны 6-р сарын 30
Хаана:
Шалтгаан:
Хэмжээ: 12 бүлэг, 108 зүйл

6. 3. 1960 оны үндсэн хууль
Хэзээ: 1960 оны 7-р сарын 6
Хаана:
Шалтгаан:
Хэмжээ: 10 бүлэг, 94 зүйл

7. 4. 1992 оны үндсэн хууль
Хэзээ: 1992 оны 1-р сарын 13-нд 11 цаг З5
минут
Хаана: Улаанбаатар хот
Шалтгаан:
Хэмжээ: 6 бүлэг, 70 зүйлтэй

8. Төрийн засаглалын хэлбэр,
нийгмийн байгууламж
1. 1924 оны үндсэн хууль
Төрийн засаглалын хэлбэр: Хэмжээт эрхт
хаант засаглал
Нийгмийн байгууламж:

9. 2. 1940 оны үндсэн хууль
Төрийн засаглалын хэлбэр: Авторитори
Нийгмийн байгууламж:

10. 3. 1960 оны үндсэн хууль
Төрийн засаглалын хэлбэр: Авторитори
Нийгмийн байгууламж:

11. 4. 1992 оны үндсэн хууль
Төрийн засаглалын хэлбэр: Парламентийн
засаглалтай Бүгд Найрамдах улс
Нийгмийн байгууламж:
Төрийн байгууламж: Нэгдмэл

12. Төрийн эрх барих дээд байгууллага
1. 1924 оны үндсэн хууль
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын дээд
эрхийг Улсын Их Хуралд хадгалах бөгөөд
мөн хурлын чөлөө цагт улсын бага хуралд
хадгалуулах ба бас мөн хурлын чөлөө цагт
Бага Хурлын тэргүүлэгчид ба Засгийн
Газрын дунд хадгалуулбал зохино.

13. 2. 1940 оны үндсэн хууль
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн
эрхийг барих дээд газар нь Улсын Их Хурал
мөн.
Улсын Их Хурлыг 3500 хүн тутмаас нэжгээд
депутатаар бодож, сонгуулийн тойргуудаар
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ард
иргэд сонгоно.
Улсын Их Хурлыг дөрвөн жилийн
хугацаагаар сонгоно.

14. 3. 1960 оны үндсэн хууль
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын
төрийн эрх барих дээд байгууллага нь
Ардын Их Хурал юм.

15. 4. 1992 оны үндсэн хууль
Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх
барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль
тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их
Хуралд хадгална.
Улсын Их Хурал нэг танхимтай, далан
зургаан гишүүнтэй байна.

16. Монгол улсын нутаг дэвсгэр, засаг
захиргааны нэгжүүд
1. 1924 оны үндсэн хууль
Аймаг, хошуу, сум, баг, 10 гэр хүртэл олон
хотын газар ор

17. 2. 1940 оны үндсэн хууль
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол Төв,
Хэнтий, Дорнод, Дорноговь, Өмнөговь,
Өвөрхангай, Архангай, Завхан, Ховд,
Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ, Увс, аймгууд ба
Улаанбаатар хотоор бүрдэл болж тогтоно.
Аймгууд нь сумдад хуваагдах ба сумууд нь
багуудад хуваагдана. Улаанбаатар хот нь
хороодод, хороод нь хорьдод хуваагдана.

18. 3. 1960 оны үндсэн хууль
БНМАУ-ыг нутаг дэвсгэр бол засаг
захиргааны талаар аймаг, хот болж
хуваагдана. Аймаг нь сумдад, хот суурин нь
хороодод тус тус хуваагдана.

19. 4. 1992 оны үндсэн хууль
Монгол Улсын нутаг дэвсгэр засаг
захиргааны хувьд аймаг, нийслэлд, аймаг нь
суманд, сум нь багт, нийслэл нь дүүрэгт,
дүүрэг нь хороонд хуваагдана.

20. Монгол улсын төрийн билэг тэмдэг
1. 1924 оны үндсэн хууль
Улсын сүлд тэмдэгт
дээр дурдсан соёмбо
үсэг, түүний доод
этгээдэд бадамлянхуа
цэцгийн зураг бүхий
сүлд тэмдэг хэрэглэн
явуулбал зохино.

21. Улсын Их Хурлаас
дараалан Засгийн Газар,
олон явдлын яам, албаны
газруудын тамгыг цөм
дөрвөлжин бөгөөд
нүүрийн дундад соёмбо
гэдэг эрхэм үсэг, түүний
хоёр этгээдэд уул газрын
нэр сэлтийг үйлдүүлэн
гүйцэтгүүлбэл зохино.

22. Улсын туг далбааг улаан
өнгөтэй бөгөөд дундад нь
улсын сүлд тэмдгийг оруулан
үйлдүүлж гүйцэтгүүлбэл
зохино.

23. 2. 1940 оны үндсэн хууль
БНМАУ-ын сүлд тэмдэг бол дугуй
хэлбэртэй, дунд нь Монгол улсын
хангай тал, говь нутаг дээр нарын зүг
уурга барин давхиж яваа морьтой ард
байх ба дугуйн хөвөөгөөр өвс ногооны
дээр хонь, үхэр, тэмээ, ямааны толгойг
2 талд нь зурж, дугуйн дээд талыг дан
алхан хээгээр хүрээлж, дунд нь таван
хошуу тэмдэг байна. Өвс ногооны
доод уулзварт улаан лент дээр “Бүгд
Найрамдах Монгол Ард Улс” гэсэн
бичиг байна.

24. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын далбааг
улаан ба ба цэнхэр өнгийн эдээр үйлдэх
бөгөөд уг далбааг гурав хуваасны нэгийн
хэмжээтэй дунд тал нь тэнгэрийн хөх
өнгөтэй байх ба түүний хоёр хажуу тал нь
улаан өнгөтэй байна.
Ишинд уях талын улаан дэвсгэрийн дээд хэсэгт алтан
шар өнгийн таван хошуу, түүний дор мөн алтан шар
өнгийн “Соёмбо” тэмдэг, бадмаа лянхуа цэцэггүйгээр
байна. Далбааны өргөн урт хоёр нь 1:2-ын харьцаатай
байна.

25. 3. 1960 оны үндсэн хууль
БНМАУ-ын төрийн далбааг
улаан цэнхэр өнгийн эдээр
үйлдэх бөгөөд тэхдээ гурав
хуваасны нэгийн хэмжээтэй
дунд тал нь цэнхэр огторгуйн
өнгөтэй байх ба түүний хоёр
хажуу нь улаан өнгөтэй байна.
Ижинд уях талын дэвсгэрийн
дээд хэсэгт алтан таван хушуу,
түүний дор мөн алтан соёмбо
үсэг байна. Далбааны өргөн
урт 1:2-ын харьцаатай байна.

26. БНМАУ-ын сүлд тэмдэг бол дугуй
хэлбэртэй, дунд нь Монгол улсын
хангай тал, говь нутаг дээр нарын
зүг уурга барин давхиж яваа
морьтой ард байх ба дугуйн
хөвөөгөөр өвс ногооны дээр хонь,
үхэр, тэмээ, ямааны толгойг 2 талд
нь зурж, дугуйн дээд талыг дан
алхан хээгээр хүрээлж, дунд нь
таван хошуу тэмдэг байна. Өвс
ногооны доод уулзварт улаан лент
дээр “Бүгд Найрамдах Монгол Ард
Улс” гэсэн бичиг байна.

27. 4. 1992 оны үндсэн хууль
Төрийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам
цэцэг суурьтай, төгсгөлгүй үргэлжлэн
дэлгэрэх түмэн насан хээгээр хөвөөлсөн,
мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугариг хөх
дэвсгэртэй байна.Сүлдний төв хэсэгт
Монгол Улсын тусгаар тогтмнол, бүрэн эрхт
байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан
соёмбо, эрдэнийн хүлгийг хослуулан
дүрсэлсэн байна.Сүлдний хүрээний магнайн
хэсэгт эрт, эдүгээ, ирээдүй гурван цагийг
бэлгэдсэн хүслийг хангагч чандмань эрдэнэ,
доод хэсэгт эх газрыг төлөөлсөн ногоон
өнгийн уулан хээ, ашид дэвжихийн өлзий
хутаг оршсон хүрдийг тус тус дүрсэлнэ.
Хүрдийг хадгаар дээдлэн сүлжсэн байна.

28. Монголын нэгдсэн
тулгар төрийн
уламжлалт Их цагаан
туг нь Монгол Улсын
төрийн хүндэтгэлийн
бэлгэдэл мөн.

29. Монголын Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан
хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны
нэгийн хэмжээтэй дундахь хэсэг нь мөнх тэнгэрийн
хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл
улаан өнгөтэй байна.Далбааны ишин талын улаан
дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо
байрлуулна.Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын
харьцаатай байна.

30. Төрийн тамга
дөрвөлжин
хэлбэртэй, голдоо
төрийн сүлдтэй,
сүлдний хоёр талаар
Монгол Улс гэсэн
бичээстэй,
арслангийн дүрс
бүхий бариултай
байна.Төрийн тамгыг
Монгол Улсын
Ерөнхийлөгч барина.

31. Монгол улсын төрийн дуулал
Үг Ц.Дамдинсүрэн, Ая Б.Дамдинсүрэн, Л.Мөрдорж
Дархан манай тусгаар улс
Даяар даяар Монголын ариун голомт
Далай их дээдсийн гэгээн үйлс
Дандаа энхжин, үүрд мөнхөжнө
Хамаг дэлхийн шударга улстай
Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
Хатан зориг бүхий л чадлаараа
Хайртай Монгол орноо мандуулъя
Өндөр төрийн минь сүлд ивээж
Өргөн түмний минь заяа түшиж
Үндэс язгуур, хэл, соёлоо
Үрийн үрд өвлөн бадраая
Эрэлхэг Монголын золтой ардууд
Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв
Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур
Жавхлант манай орон мандтугай

32. Анхаарал тавьсанд баярлалаа