ภูมิสัณฐานเมืองสงขลาและสภาพแวดล้อม 
สมบูรณ์ พรพิเนตพงศ์ 
วิศวกรรมสมุทรศาสตร์และทรัพยากรน้า 
คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ 
20 พ.ย. 2557 
เมืองสงขลาล้อมรอบด้วย ลักษณะทางภูมิศาสตร์ 3ประการ 
1) ชายหาดสมิหลา-ชลาทัศน์ 
2) คลองสาโรง 
3) ปากทางเข้าทะเลสาบสงขลา
Monthly Rain at Songkhla CityMonthly Rain at Hat Yai City Rainfall (mm)Rainfall (mm) 500 mm100 mm300 mm100 mmJan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov DecJan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec
แหลมสนอ่อน 
หาดสมิหลา 
หาดชลาทัศน์ 
เก้าเส้ง 
คลองสาโรง 
เกาะหนู 
แหลมสนอ่อน 
หาดสมิหลา 
หาดชลาทัศน์ 
เก้าเส้ง 
คลองสาโรง ปากทางเข้า ทะเลสาบสงขลา
แหลมสนอ่อน อดีต vs ปััจจุบัน ผลกระทบจากเขื่อนกันทรายและคลื่น (jetty) ท่าเรือน้าลึกสงขลา
สานักสงฆ์หาดทรายแก้ว อ.สิงหนคร 
ผลกระทบจากท่าเรือน้าลึกสงขลา 
ท่าเรือน้าลึก สงขลา
หาดชลาทัศน์ 
เก้าเส้ง 
เกาะหนู 
เกาะยอ 
ท่าเรือน้าลึก สงขลา 
คลองสาโรง
หาดชลาทัศน์ ปี 2543บ่อสูบน้าเสีย ปี 2544หัวนายแรงเก้าเส้ง
หาดชลาทัศน์ ปี 2545บ่อสูบน้าเสีย ปี 2544เก้าเส้ง
บ่อสูบน้าเสีย เขื่อนกันคลื่น 2546หัวนายแรง
กาแพงกะชุหิน 2554เขื่อนกันคลื่น
กาแพงกระสอบ 2557
เก้าเส้ง 
หาดชลาทัศน์ 
นาทับ 
เขื่อนกันคลื่น นาทับ-เกาะแต้ว 2552 
เขื่อนกันทราย 2541ปากคลองนาทับ ภัยคุกคามจากเขื่อนนาทับต่อหาดชลาทัศน์ 
เกาะแต้ว
ภัยคุกคามจากเขื่อนนาทับต่อหาดชลาทัศน์
แหลมสนอ่อน 
หาดสมิหลา 
หาดชลาทัศน์ 
เก้าเส้ง 
คลองสาโรง อดีต คลองสาโรงกว้าง40 ม. สองฝั่งเป็นป่าชายเลนสวยงาม เมื่อ ประชาชนบุกรุกเข้ามาอยู่อาศัยมาก ทาให้บางแห่งตื้นเขินเหลือเพียง 0.2 ม.และแคบเหลือเพียง2 ม. ปัจจุบันมีการขุดลอกคลองให้ กว้าง8 ม. ลึก2 ม. คลองสาโรง ปากคลองฝั่งทะเลสาบสงขลา ลึก 2 ม. ลาน้าผ่านชุมชน ต.สาโรง ต.บ่อ หว้า ต.กุบู ออกสู่อ่าวไทยที่เก้าเส้ง รวมระยะทาง7 ก.ม.ปากคลองที่ เก้าเส้งตื้นเขินด้วยทรายจากทะเล
คลองสาโรง ที่เก้าเส้ง 
ปากคลองสาโรง เก้าเส้ง 2543
อ่าวไทย 
หาดใหญ่ 
พัทลุง 
ทะเลหลวง 
ทะเลสาบ 
ทะเลสาบสงขลา 
เมืองสงขลา กับทะเลสาบ สงขลา ภูมิสัณฐานระบบ ทะเลสาบสงขลา จัดเป็นทะเลสาบน้าเค็ม (Lagoon) 
ลุ่มน้า 
คลองอู่ตะเภา 
ทะเลน้อย 
ระโนด 
สะทิงพระ 
พรุควนเคร็ง นครศรีฯ 
สงขลา
ความลึกตามแนวร่องน้า จากปากทะเลสาบสงขลา-ทะเลสาบ(ตอนกลาง) 
ทะเลหลวง 
คลองหลวง 
ทะเลสาบสงขลา 
ระยะทาง ก.ม. 
ปากทะเลสาบ 
ความลึก (ม) 
A 
C 
D 
E 
G 
B 
Fปากรอ คลองหลวง ปากพะยูน ทะเลสาบ ทะเลหลวง ทะเลสาบสงขลา 
A 
C 
D 
E 
G 
B 
F
ทะเลสาบสงขลาตอนล่าง 
(Songkhla Lake Characteristics) 
ผิวน้า190 ตร.ก.ม. 
ยาว17 ก.ม. กว้าง12 ก.ม. 
ลึกเฉลี่ย1.3 ม ปากรอ 
ท่าเรือน้าลึก 
ทะเล 
เกาะยอ 
คลองอู่ตะเภา 
เขาเขียว 
N 
A 
B 
ระยะทาง (ก.ม.) 
ความลึก(ม)
คุณลกัษณะของนา้ในทะเลสาบสงขลา 
อ่าวไทย 
N 
Scale 
จ.พัทลุง 
จ.สงขลา 
จ.นครศรีฯ 
ทะเลหลวง 
นา้จดื 
ลกึ 1.8 ม 
ทะเลน้อย 
ลกึ 1.5-2 ม 
เกาะหนู 
ทะเลสาบสงขลา 
เค็ม 
ลกึ 1.3 ม 
เกาะยอ 
ทะเลสาบ 
นา้กร่อย 
ลกึ 1 ม 
ขนาดทะเลสาบ 
ยาว 80 ก.ม. 
กวา้ง 20 ก.ม. 
เกาะยอ 
= กระชังเลี้ยงปลา 
ทะเล 
เขาเขยีว 
A 
B 
ลกึ 10 ม
น้าทะเลหลวง/ทะเลสาบสงขลา
น้าขึ้นน้าลงที่เกาะหนู
มาตราส่วนขนาดความเร็ว การไหลเวียนของน้าขึ้นน้าลงบริเวณเกาะยอ 
เกาะหนู การคานวณกระแสน้าด้วยแบบจาลองคณิตศาสตร์ 
A 
B
สมุทรศาสตรร์ะบบทะเลสาบสงขลา 
สมุทรศาสตรถ์ูกควบคุมดว้ยหลาย 
ปัจจยั ไดแ้ก่ นา้ท่า นา้ขนึ้นา้ลง 
คลนื่ ภูมปิระเทศ ฯ 
• นา้ขนึ้นา้ลงทเี่กาะหนูมพีสิยั 60 
ซม. และลดลงเหลอืเพยีง 10 ซม.ที่ 
ปากพะยูน 
• ฤดูแลง้นา้เค็มรุกถงึทะเลหลวง 
พบว่าทเี่กาะใหญ่เคยมคีวามเค็ม 11 
ppt 
• ฤดูฝนทวั่ทงั้ทะเลสาบเป็นนา้จดื 
• ชายฝั่งตะวนัตกของทะเลสาบมี 
ความเค็มน้อยกว่าฝั่งตะวนัออก 
เกาะหนู 
ปากพะยูน 
เกาะใหญ่ 
ทะเลหลวง 
ทะเลสาบ 
ทะเลสาบสงขลา 
เกาะยอ 
ปากรอ 
คลองหลวง 
ทะเลน้อย
สวัสดี
ความสมบูรณ์ของระบบนิเวศกับ อนาคตเมืองสงขลา 
โดย 
สมชาย มั่นอนันต์ทรัพย์ 
ผอ.ศูนย์วิจัยฯ กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง จ.สงขลา 
เสนอต่อ 
แผนงานนโยบายสาธารณะเพื่อการพัฒนาอนาคตของเมือง (นพม.) 
วันที่ ๒๐ พ.ย.๕๗ 
25
ที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ จังหวัดสงขลา 
-ศูนย์กลางภาคใต้ตอนล่าง ทั้งเป็นเมืองท่า การประมง การเกษตร 
อุตสาหกรรม การพลังงาน พาณิชยกรรม และการท่องเที่ยว ครบ 
-ระบบนิเวศมีเอกลักษณ์โดดเด่น ทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ 
ทะเลสาบสงขลา ชายหาดสวยงาม 
-พิบัติภัยจากธรรมชาติ/มนุษย์ ลมพายุ น้าท่วม การกัดเซาะชายฝั่ง 
จุดเด่น/ข้อได้เปรียบ 
จุดอ่อน/ข้อด้อย 
-ความมั่นคงจากการก่อการร้าย 26
ต้นทุนทางระบบนิเวศสาคัญ 
-ป่าไม้ อุทยาน เขตรักษาพันธุ์ฯ เขตห้ามล่าฯ ๖แห่ง 
-ลุ่มน้า ทะเลสาบสงขลา ๑,๐๔๒ ตร.กม.(๖.๕ แสนไร่) 
-ชายฝั่งทะเล ชายหาดยาว ๑๕๖ กม. 
-ป่าชายเลน ๕๔,๐๐๐ ไร่ ทั้งใน/นอกเขตรักษาพันธุ์ 
-ปะการัง เกาะขาม เกาะหนูเกาะแมว 
-หญ้าทะเล ในทะเลสาบ 
-ความหลากหลายของทรัพยากร การประมง 
27
ลักษณะภูมิประเทศทะเลสาบ 
-จุดเด่นของทะเลสาบสงขลามีลักษณะ เป็นทะเลสาบลากูน คือแหล่งน้าตื้น พบในบริเวณชายฝั่งทะเลที่แยกจาก ทะเลโดยการกั้นของเนินทราย ซึ่ง อาจจะเปิดออกสู่ทะเลเป็นระยะๆ ทะเลสาบสงขลามีระบบนิเวศ ๓ น้า คือ น้าจืด น้ากร่อยและน้าเค็ม ความ เป็นสามน้าผันแปรตามฤดูกาล 
-มีป่าไม้สมบูรณ์ตามเทือกเขาบรรทัด ด้านตะวันตกและเขาสันกาลาคิรีด้าน ทิศใต้ และคลองไหลผ่านลงทะเลสาบ ออกทะเลบริเวณเมืองสงขลาสู่อ่าวไทย 
28
โครงการพัฒนาลุ่มน้าทะเลสาบสงขลา 
กลไกการขับเคลื่อน 
-แผนแม่บทเริ่มตั้งแต่ ปีงบประมาณ ๒๕๔๙ โดยความเห็นชอบ ครม. 
-มีคณะกรรมการระดับชาติ รมว.ทส.เป็นประธาน สผ.เป็นเลขาฯ 
กรอบแผนงาน/งบประมาณ-งบประมาณภาครัฐเป็นหลัก 
ประเด็นยุทธศาสตร์ ปี พ.ศ.๒๕๕๔ –ฟื้นฟูทรัพยากร –ใช้ประโยชน์ ลุ่มน้าอย่างบูรณาการ –ควบคุมมลพิษ –อนุรักษ์แหล่งประวัติศาสตร์ –เพิ่มประสิทธิภาพการจัดการโดยการมีส่วนร่วมชุมชน 
ประเด็นปัญหาปัจจุบัน -ป่าต้นน้าลดลง –สัตว์น้าลดลง -อุทกภัย 
-ทะเลสาบตื้นเขิน -มลพิษ -การกัดเซาะชายฝั่ง -การบูรณาการ 
29
การดาเนินงานโครงการพัฒนาลุ่มน้าทะเลสาบ 
ระดับจังหวัดมีการแต่งตั้งคณะอนุกรรมการ ๔ ชุด คือ 
๑.คณะอนุกรรมการขับเคลื่อนแก้ปัญหาการลดลงของพื้นที่ป่าอนุรักษ์ 
๒.คณะอนุกรรมการขับเคลื่อนแก้ปัญหาตื้นเขินและจัดระเบียบเครื่องมือประมง 
๓.คณะอนุกรรมการขับเคลื่อนแก้ไขปัญหาน้าเสียและขยะมูลฝอย 
๔.คณะอนุกรรมการกากับ ติดตามประเมินผล 
แนวคิดการแก้ปัญหาแบบบูรณาการ 
-การจัดตั้งสถาบันพัฒนาลุ่มน้าทะเลสาบสงขลา 
30
หน่วย: ล้านบา31
ความสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ 
๑.สัตว์น้ำในทะเลสำบสงขลำ และชำยฝั่งอ่ำวไทย 
๒.นิเวศวิทยำชำยหำด หำดทรำย 
-หำดสมิหลำ ชลำทัศน์ หำดที่อยู่ในตัวเมือง 
๓. ปิโตรเลียมและกำซธรรมชำติ 
๑.กำรขุดลอกร่องน้ำทะเลสำบและปัญหำโพงพำงกีดขวำงร่องน้ำ 
๒.โลมำอิรวดี สัตว์สัญญลักษณ์ของทะเลสำบใกล้สูญพันธุ์ 
๓.กำรเปลี่ยนแปลงของทรำยชำยหำด ทำให้เกิดกำรกัดเซำะชำยฝั่ง 
๓. มลพิษทำงทะเล เกิดก้อนน้ำมันดิน (Tar ball) ขึ้นชำยฝั่งเป็นประจำ 
ประเด็นปัญหาทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง 
32
๑. ปัญหาจัดระเบียบเครื่องมือประมงโพงพางในแนวร่องน้าทะเลเลสาบ 
33
34
๒. ปัญหาโลมาอิรวดีในทะเลสาบสงขลาตอนบน 
ภายหลังจากการคืนเครื่องมืออวนลอยปลาบึก ซึ่งติดโลมาด้วย ทาให้อัตราการเกยตื้นลดลง 35
ซากโลมาตายในทะเลสาบสงขลา ส่วนหนึ่งติดอวนประมง 
36
37 
เม.ย.๕๖ได้สารวจเบื้องต้น พบโลมาอิรวดีอาศัยบริเวณ แนวแหลมเจ้า เกาะใหญ่- คลองขุด พัทลุง พบฝูงเดียว จานวน ๑๕-๒๐ ตัว
การกัดเซาะชายฝั่ง และก้อนน้ามันดินชายฝั่ง 
38
การกัดเซาะชายฝั่ง และก้อนน้ามันดินชายฝั่ง 
ผู้รับสัมปทานน้ามันเป็นจาเลย 
39
การพัฒนาเมืองให้เหมาะสมต่อความสมบูรณ์ของทรัพยากร 
•พัฒนาบุคคล/บุคลากร 
-ปรับทัศนคติในการบริการสาธารณะสาหรับ จนท.ภาครัฐ เพื่อการจัดการ ทรัพยากรอย่างยั่งยืน 
-ให้ความรู้ความเข้าใจสาหรับบทบาทชุมชนต่อการคุ้มครองดูแล ทรัพยากรธรรมชาติและระบบนิเวศ โดยชุมชนมีส่วนร่วม 
•พัฒนาปรับปรุงแผนงาน 
-กาหนดทิศทางแนวปฏิบัติให้สอดคล้องกับสถานการณ์ความเสื่อมโทรม ของทรัพยากร โดยคานึงผลประโยชน์ต่อส่วนรวม และจัดทาแผนบูรณา การอย่างจริงจัง 
•พัฒนาแหล่งนิเวศ ฟื้นฟูดูแลแหล่งทรัพยากรในพื้นที่สาคัญ 
•พัฒนาองค์ความรู้ในการบริหารจัดการทรัพยากร 
40
The End 
41

Power Point การพัฒนาอนาคตเมืองสงขลา: มิติด้านภูมิศาสตร์กายภาพและนิเวศวิทยา