9-р анги нийгмийн ухаан

1. ТНУ-ЫН АРГА ЗҮЙ, ҮНЭЛГЭЭНИЙ БАГ
2020 ОН
“Нийгмийн ухаан 9-Р АНГИ

2. ХИЧЭЭЛИЙН ТАНИЛЦУУЛГА
БҮЛЭГ СЭДЭВ:
ЭЭЛЖИТ
ХИЧЭЭЛ
/80 МИНУТЫН
БАГЦ/
СЭДЭВ 1: Хүний эрхийг хэрхэн ангилдаг вэ?
СЭДЭВ 2: Хууль хүний эрхийг хэрхэн хамгаалдаг вэ?
СЭДЭВ 3: Хүний эрхийн талаар төр ямар үүрэг хүлээх вэ?
СЭДЭВ 4: Монгол улсын иргэн ямар үүрэгтэй вэ?
Хүний эрх ба хууль

3. ТҮҮХ 6-Р АНГИ
ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ-1
СЭДЭВ:
Хүний эрхийг хэрхэн
ангилдаг вэ?
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
Хүний эрхийг түүхэн хөгжил, нийгмийн амьдралын хүрээ, эрх эдлэгч хүмүүс зэрэг олон шалгуурыг
баримтланг хэд хэд ангилж үздэг. Хэдийгээр олон төрлийн ангилал хүлээн зөвшөөрөгдсөн боловч
өнөөгийн хүний эрхийн олон улсын тогтолцоонд иргэний болон улс төрийн эрх, эдийн засаг, нийгэм,
соѐлын эрх хэмээх ангиллыг баримтлан олон улсын гэрээ конвенц боловсруулах, санал зөвлөмж
гаргах нь нийтлэг байдаг.
1948Онд НҮБ-йн Ерөнхий ассамблейн баталсан Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал нь хүний эрхийн
олон улсын стандарт болж , дэлхий дахинд хамгийн өргөн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм.
Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд дурдсан хүний эрх, эрх чөлөө, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх
зарчмуудыг Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт ИУТЭОУП, Эдийн засгаг,
нийгэм, соѐлын эрхийн тухай олон улсын пакт ЭЗНСЭОУП-д тусгаж олон улсын заавал
биелүүлэх хэм хэмжээ болгон тогтоосон билээ.
Хүснэгт 1.1. Хүний эрхийн ангилал
Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын
пакт
Эдийн засаг, нийгэм соѐлын эрхийн тухай олон улсын
пакт
- Амьд явах эрх
- Халдашгүй, чөлөөтэй байх эрх
- Эрүү шүүлтээс ангид байх эрх
- Боолчлолоос ангид байх эрх
- Төрийг удирдах хэрэгт оролцох эрх
- Итгэл үнэмшилтэй байх эрх
- Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх
- Гэрлэх, өрх тусгаарлах эрх
- Шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөө
- Жагсаал цуглаан хийх
- Эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө
- Сурч боловсрох эрх
- Хоол хүнсээр хангагдах эрх
- Эрүүл байх эрх
- Зохистой орон байраар хангагдах эрх
- Нийгмийн халамж, хамгаалал хүртэх эрх
- Хөдөлмөрлөх эрх
- Зохистой түвшинд амьдрах эрх
- Гэр бүл хамгаалалттай байх эрх
- Соѐлын амьдралд оролцох эрх
- Соѐл, урлагийн бүтээл туурвих, үр шимийг хүртэх эрх
Нийгмийн ухаан-9 анги

4. АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт, Эдийн засаг, нийгэм,
соѐлын эрхийн тухай олон улсын пакт болон Монгол улсын Үндсэн хууль зэрэгт дурдсан хүний эрх, эрх чөлөө нь хүний
эрхийн бүрэн жагсаалт, ангилал биш юм. Хүний амьдралын зайлшгүй шаардлагын үүднээс шинээр хүний эрх, эрх
чөлөөг нэмж тодорхойлох тохиолдол олон байдаг байна. Олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрч, олон улсын
гэрээ, эрх зүйн хэм хэмжээгээр баталгаажуулсан эрх, эрх чөлөөг хангаж хамгаалах, хэрэгжүүлэх үүргийг улс орнуудын
Засгийн газар хүлээдэг.
Нийгмийн ухаан-9 анги
Хүний эрх, эрх чөлөө нь амьд явах, өмчлөх, сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, нийгмийн
хамгаалалд хамрагдах, итгэл үнэмшилтэй байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх зэрэг олон эрхийг багтаасан цогц
ойлголт юм. Хүний эрх нь хүнээс салшгүй, хуваагдашгүй бөгөөд харилцан хамааралтай цогц зүйл билээ. Гэхдээ танин
мэдэхүйн болон судалгаа, дүн шинжилгээний зорилгоор хүний эрхийг ангилж, төрөлжүүлж авч үздэг байна.

5. АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
Хүний эрх гэж юу вэ?
Хүний эрх гэдэг нь тухайн иргэн аль улсад харьяалагдсан эсэхээс үл хамааран олон улсын эрх зүйн
хэмжээгээр хүлээх зөвшөөрөгдсөн, тухайн улсын нутаг дэвсгэр дээр амьдарч байгаа бүх хүнд байдаг төрөлхөөс
заяасан бөгөөд салшгүй, түээмэл эрх юм. Мөн хүний эрх гэдэг нь ямар нэг давуу эрх, онцгой ямбыг
илэрхийлдэггүй. Нэр төртэй, үнэ цэнтэйгээр амьдрахад зайлшгүй шаардлагатай наад захын стандарт юм. Гэхдээ
хүний сайн сайхан амьдрах доод хязгаарыг стандарт болгон зааж байгаа болохоос тэмүүлж буй алсын зорилт,
мөрөөдөл биш.
“Хүн бүр төрөхөөсөө эрх чөлөөтэй, нэр төр, эрхийнхээ хувьд адил тэгш байна. Тэдэнд оюун ухаан, өрлөг
сэтгэл заяаса бөгөөд өөр хоорондоо ахан дүүсийн ѐсоор харилцах ѐстой”
Хүний эрхийн Түгээмэл тунхаглалын 1 дүгээр зүйл
“Төрөөс хүний эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний
эрх, эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна.”
Монгол улсын үндсэн хуулийн есдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг
Нийгмийн ухаан-9 анги

6. ДАСГАЛ,
ДААЛГАВАР
ЭХ
СУРВАЛЖ
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
ТҮҮХ 6-Р АНГИ
......
1. Дараах асуулт дасгалуудыг сурах бичгийн мэдээлэлээ ашиглан тайлбарлаарай.
- Хүүхэд залуучууд хүний эрхийн тухай мэдэх нь ямар ач холбогдолтой вэ?
- Хүний эрхийг ангилж үзэх нь танин мэдэхүйн ямар ач холбогдолтой вэ?
- Хүний эрх гэж юу вэ? Хүн эрхтэй байхын ач холбогдолыг тайлбарлаарай.
2. Сурах бичгийн 62-р хуудасны хамтран ажиллаарай дасгалыг хийж асуулт бүр дээр
тодорхой хариулж бичээрэй
3. Гэртээ: Д.Буян Нийгмийн тухай мэдлэг I дэвтэрийн 260-263-р хуудасны
мэдээлэлүүдийг уншиж Хүний эрхийн тухай танилцуулга бэлтгэж ирэх.
Нийгэм судлал IX СУРАХ БИЧИГ 62-63-Р ТАЛ,
Д. Буян Нийгмийн тухай мэдлэг I дэвтэр 260-263-р тал
Нийгмийн ухаан-9 анги

7. Нийгэм 9-Р АНГИ
ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ-2
СЭДЭВ:
Хүний эрхийг хэрхэн
хамгаалдаг вэ?
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
Гол санаа:Эрх зүй гэдэг нь нийгмийн тодорхой харилцааг
зохицуулж,хүний эрхийг баталгаажуулж,хамгаалж буй хэм хэмжээний
нийлбэр цогц юм.
1.Хууль: Хууль тогтоох байгууллага болох УИХ-аас батлан
гаргаж,нийтээр дагаж мөрдүүлэх хэм хэмжээ тогтоон,биелэлтийг нь
төрийн албадлагын хүчээр хангаж байдагбичмнл эрх зүйн хэм хэмжээг
хууль гэнэ.
2.Нийтийн эрх зүйн хүрээнд үүссэн харилцааг злхицуулахаар
захиргааны байгууллага, албан тушаалтнаас бичгээр гаргасан
захирамжилсан шийдвэрийг хуульчилсан акт гэнэ.
Хуульчилсан актХууль
Нийгмийн ухаан-9 анги

8. Ппппппппппппп
Хуульчилсан актад дараах барим бичгүүд орно
1. Тогтоол- УИХ, ЗГ, Улсын дээд шүүх
2. Зарлиг: Ерөнхийлөгч
3. Тушаал: Сайд, Засгийн газрын агентлагийн дарга
4. Захирамж: Аймаг, нийслэлийн засаг дарга
5. Шийдвэр:Үндсэн хуулийн цэц,Айсаг, нийслэлийн ИТХ,УИХ-аас
томилогдддог байгууллагын дарга
Гол санаа: Хууль бүх хүнд тэгш үйлчлэх ѐстой.Ардчиллын үндсэн зарчим бол
хуулиас дээр хэн ч байх ѐсгүй.
 Хүн бүр хууль ѐсыг сахих
 Хууль бүх хүнд адил тэгш үйлчлэх
 Шударага шүүхээр шүүлгэх
 Гэм буруу нь тогтоогдвол хариуцлагаас үл хэлтрэх
Нийгмийн ухаан-9 анги

9. ТҮҮХ 9-Р АНГИ
ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ-3
СЭДЭВ:
Хүний эрхийн талаар
төр ямар үүрэгтэй
вэ?
Төр нь:Иргэдийнхээ эрх,эрх чөлөөг хангаж,хамгаалах үүргийг хүлээдэг.Монгол улс
үндсэн хуулиараа хүний эрх,эрх чөлөөг баталгаажуулж,түүнийг хэрэгжүүлэх эдийн
засаг,нийгэм,хууль зүйн баталгаааг бүрдүүлж өгдөг
Төр нь иргэдийнхээ өмнө хүлээсэн үүргээ өөрийн байгууллага,албан хаагчдаараа
дамжуулан хэрэгжүүлэхийг төрийн захиргаа гэнэ.
Захиргааны алба нь:төрийг төлөөлөх эрх,үүрэгтэй бөгөөд хуулийн хэм хэмжээнд
нийцүүлэн бусад байгууллага,иргэд заавал дагаж биелүүлэх хэм хэмжээний акт
батлан гаргах,тодорхой асуудал шийдвэрлэх эрхтэй
Иргэдтэй харилцаж,чиг үүргийнхээ дагуу тэдэнд үйлчлэх үүргэтэй
Монгол улсын үндсэн хуулийн 19 дүгээр зүйлд:
Төрөөс хүний эрх,эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг,нийгэм,хууль зүйн болон бусад
баталгааг бүрдүүлэх,хүний эрх,эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг
сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцана.
Нийгмийн ухаан-9 анги

10. ДАСГАЛ,
ДААЛГАВАР
ЭХ
СУРВАЛЖ
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
ТҮҮХ 6-Р АНГИ
Баримт: МУ-д одоогын байдлаар хүчин төгөлдөр үйлчилж буй 641 МУ-н хууль,525 МУ-н
олон улсын гэрээ бүртгэлтэй байна.
1. Та бүхэн өөрсдийн харилцдаг хүмүүс,байгууллага, албан тушаалтныг нэрлэнэ үү?
Ямар асуудлаар ихэвчлэн харилцдаг вэ?
2. Эдгээр харилцааг ямар арга,хэрэгслээр зохицуулж буйг жишээ гарган бичээрэй?
3.Сургуульд суралцаж байгаагийн хувьд Та юуг хийж болох, юуг хийж болохгүй вэ?
4. Сурагчийн эдлэх эрх, хүлээх үүргийг ямар хууль,баримт бичгээр зохицуулдаг вэ?
Сурах бичиг хуудас 65
Нийгмийн ухаан-9 анги

11. Төрийн албаны бүтэц тогтолцоо:
1.Яам
2.Аймаг нийслэлийн захиргаа
3.Сум дүүргийн захиргаа
4.Баг хорооны захиргаа Нэг цэгийн үйлчилгээний төрөл
Гэрийн даалгаварт: Сурах бичгийн 69р тал “Гэртээ хийгээрэй” хэсгийн даалгаварыг гүйцэтгэж ирнэ.
Нийгмийн
даатгад
Иргэний
бүртгэл
Эд
хөрөнгийн
бүртгэл
Газрын
харилцаа
Ирэний
өргөдөл
гомдол
Хөдөлмөр
нийгмийн
халамж
Нотариат
банк
Нийгмийн ухаан-9 анги

12. ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ-4
СЭДЭВ:
МОНГОЛ УЛСЫН
ИРГЭН ЯМАР
ҮҮРЭГТЭЙ ВЭ?
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
Ардчилсан иргэн байх нь эрхээ эдлэхийн хамт үүргээ биелүүлэхээс эхэлнэ.Жишээ нь
хөршүүдээ хүндлэх,машинаа зогсоолд зөв байршуулах,хууль дүрмээ чандлан сахих
,татвараа төлөх,хогоо зориулалтын саванд хаях гэх мэт өдөр тутамд биелүүлэх ухамсартай
үйлдэл нь үүрэг хариуцлага юм.
Хүмүүс эрхээ хамгаалах гол нөхцөл нь хүний эрх хүний эрх,эрх чөлөөг хууль
тогтоомжоор хэрхэн хамгаалж өгснийг сайтар мэдэх явдал юм. Хүн бүр эрхээ эдэлж үүргээ
биелүүлэх хэрэгтэй.
Монгол улсын үндсэн хуульд иргэний үндсэн үүргийг
Арван долдугаар зүйл.
7.1.Монгол Улсын иргэн шударга, хүнлэг ёсыг эрхэмлэн дараахь үндсэн үүргийг ёсчлон
биелүүлнэ:
7.1.1 Үндсэн хууль, бусад хуулийг дээдлэн хүндэтгэж, сахин биелүүлэх;
7.1.2 Хүний нэр төр, алдар хүнд, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх;
7.1.3 Хуулиар ногдуулсан албан татвар төлөх;
7.1.4 Эх орноо хамгаалах, хуулийн дагуу цэргийн алба хаах.
7.2.Хөдөлмөрлөх, эрүүл мэндээ хамгаалах, үр хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх, байгаль орчноо
хамгаалах нь иргэн бүрийн журамт үүрэг мөн.
Нийгмийн ухаан-9 анги

13.  Хүний эрхийн тулгуур зарчим, үнэт зүйлсийг төр,иргэн аль аль
нь баримталж хамгаалан бэхжүүлэх үүрэгтэй.
 Хүний эрхийг хамгаалах гэдэг нь хувь хүний хувьд эдгээр
зарчим,хэм хэмжээг даган мөрдөж, бусдын эрхийг хүндэтгэх,
нийгмийн үйл хэрэгт оролцоотой, хариуцлагатай байхыг хэлнэ.
 Хүн бүрийн хариуцлага , оролцоо нь ардчилсан, шударга
нийгмийн төлөвшүүлэхэд чухал үүрэгтэй.
 Хүний эрх зөрчигдсөн тохиолдолд шүүх,цагдаа,прокурор зэрэг
хуулийн байгууллагуудад хандах шаардлагатай.
 Хүний эрхийн үндэсний комисс нь хүний эрх,эрх чөлөө
зөрчигдөхөөс сэргийлэх, зөрчигдсөн тохиолдолд эрхийг нь
сэргээн эдлүүлэхэд туслалцаа үзүүлж ажилладаг.
Нийгмийн ухаан-9 анги

14. ДАСГАЛ,
ДААЛГАВАР
ЭХ
СУРВАЛЖ
АГУУЛГА, МЭДЭЭЛЭЛ
ТҮҮХ 6-Р АНГИ
1.Хамгийн сүүлд та иргэний үүргээ хаан хэрхэн
биелүүлсэн бэ?
2.Таны эрх хаан хэрхэн зөрчигдсөн бэ? Хэнд хандаж
хэрхэн шийдвэрлэсэн бэ?
3.Та гэр бүлийн гишүүдийн үүргийг тус бүрд нь бичнэ
үү? Үүнийг аав ээжтэйгээ хамтран хийгээрэй.
Гэрт: “Хууль хүний эрхийг хамгаалдаг болох нь”
сэдвээр эсээ бичээрэй.Үгийн тоо 150-200
WWW.Legalinfo.mn Сурах бичиг хуудас 69-71
Нийгмийн ухаан-9 анги

15. ХИЧЭЭЛДЭЭ
ИРЭХДЭЭ
ГҮЙЦЭТГЭЖ
ИРЭХ
ДААЛГАВАР
1. “Хүний эрх ба хууль” сэдэвт эсээ бичиж ирэх. 150-200 үгтэй
2. Монгол улсын хуулийг уншиж хүний эрхийн тухай холбогдсон зүйл
заалтыг уншиж, ойлгож, бичиж ирэх.
3. Хүний эрх зөрчигдөж байгаа жишээ баримт нэгийг олж түүнийг
шийдвэрлэх арга замыг мэдэж ирэх.
4. Хүний эрх зөрчигдсөн тохиолдолд төр ямар үүрэгтэй вэ?
5. Хувь хүн эрх, үүрэгээ зөрчихгүйн тулд ямар ямар зөв дадал хэвшилийг
өдөр тутамдаа хэрэгжүүлж болохыг жагсаан бич.
Нийгмийн ухаан-9 анги