Download to read offline
9789740333302
- 1. ค�ำน�ำ หนังสือเล่มนี้เขียนขึ้นจากแรงจูงใจ๓ประการคือการเห็นคุณค่า ในปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง การเห็นความจ�ำเป็นในการปลูกฝัง ปรัชญานี้ให้แก่เด็กและเยาวชนของชาติและการเห็นปัญหาของครู/ ผู้สอนในการจัดการเรียนรู้ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงให้มีประสิทธิ- ภาพและเกิดประสิทธิผลสูงตามที่คาดหวัง หนังสือเล่มนี้เป็นผลงานจากความพยายามในการแสวงหาวิธี การจัดการเรียนรู้ที่เอื้ออ�ำนวยความสะดวก รวมทั้งเพิ่มประสิทธิผลใน การจัดการเรียนรู้แก่ครู/ผู้สอนนวัตกรรมการสอนที่เสนอแนะจะช่วยให้ ครู/ผู้สอนมีทางเลือกในการพัฒนาผู้เรียนให้เหมาะสมกับผู้เรียน บริบท และสถานการณ์ ผู้เขียนขอเชิญชวนครู/ผู้สอนในทุกระดับการศึกษา มาช่วยกัน ปลูกฝังปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงให้เกิดขึ้นและเจริญงอกงามขึ้นใน ตัวผู้เรียนโดยการพัฒนากระบวนการคิดของผู้เรียน เนื่องจากการคิด เป็นที่มาของการกระท�ำ การรู้จักคิดตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง จึงน�ำไปสู่การกระท�ำหรือการปฏิบัติอย่างพอเพียง อันจะพัฒนาไปสู่ อุปนิสัยพอเพียงในที่สุด นวัตกรรมการสอนที่เสนอแนะในหนังสือเล่มนี้ ให้แนวทางและวิธีการที่เรียบง่ายซึ่งครู/ผู้สอนสามารถน�ำไปประยุกต์ หรือปรับใช้ในการสอนของตนได้อย่างสะดวก ผู้เขียนขอขอบคุณ ดร.ปรียานุช ธรรมปิยา ผู้อ�ำนวยการกลุ่มงาน เศรษฐกิจพอเพียง ส�ำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและ สังคมแห่งชาติ (สคช.) และหัวหน้าโครงการวิจัยเศรษฐกิจพอเพียง
- 2. ส�ำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ที่ได้กรุณาอ่านหนังสือเล่มนี้ อย่างละเอียด และให้ข้อเสนอแนะที่ดียิ่งซึ่งผู้เขียนได้น�ำมาใช้ในการ ปรับปรุงสาระส�ำคัญต่าง ๆ ให้มีความถูกต้องและสมบูรณ์ขึ้น รวมทั้ง ขอขอบคุณ คุณศศินี ลิ้มพงษ์ ผู้จัดการโครงการพัฒนาเยาวชนโดยการ เรียนรู้ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงที่ได้สนับสนุนให้ครูน�ำแนวคิด แนวทางจากหนังสือเล่มนี้ไปทดลองใช้ ด้วยความซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว ผู้ได้พระราชทานปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง อันเป็น แนวคิดที่มีคุณค่ามหาศาลแก่พสกนิกรชาวไทยผู้เขียนจึงขอมอบรายได้ จากค่าลิขสิทธิ์อันพึงได้จากการจ�ำหน่ายหนังสือเรื่องนี้ให้แก่มูลนิธิ ชัยพัฒนา เพื่อถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระองค์ท่าน ขอจงทรงพระ เจริญยิ่งยืนนาน ทิศนา แขมมณี กุมภาพันธ์ ๒๕๕๘
- 3. สารบัญ หน้า ค�ำน�ำ ตอนที่ ๑ การถอดรหัสปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑ บทที่ ๑ ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง : สาระส�ำคัญ ๒ • ความหมายและความส�ำคัญของปรัชญา ของเศรษฐกิจพอเพียง ๒ • สาระส�ำคัญของปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๕ บทที่ ๒ การขับเคลื่อนปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียงสู่สถานศึกษา ๑๓ • ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงกับการศึกษา ๑๓ • ยุทธศาสตร์ขับเคลื่อนปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียงสู่สถานศึกษา ๑๖ • แนวทางการขับเคลื่อนปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียงสู่สถานศึกษา ๒๓ • ปัจจัยส�ำคัญที่จ�ำเป็นต่อความส�ำเร็จ ในการขับเคลื่อนปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง สู่สถานศึกษา ๓๒
- 4. • ปัญหาและอุปสรรคในการขับเคลื่อนปรัชญา ของเศรษฐกิจพอเพียงสู่สถานศึกษา ๓๔ บทที่ ๓ การถอดรหัสปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียงเพื่อประยุกต์สู่การสอน ๓๗ • ความจ�ำเป็นของการถอดรหัสปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง ๓๗ • การถอดรหัสปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง เพื่อประยุกต์สู่การสอน ๔๑ - รหัสที่ ๑ : ความหมายและเป้าหมายของ ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๔๒ - รหัสที่ ๒ : หลักคิดและหลักปฏิบัติ ตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง : ความพอประมาณ ๕๑ - รหัสที่ ๓ : หลักคิดและหลักปฏิบัติ ตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง : ความมีเหตุผล ๕๘ - รหัสที่ ๔ : หลักคิดและหลักปฏิบัติ ตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง : การมีภูมิคุ้มกันในตัวที่ดี ๖๕ - รหัสที่ ๕ : เงื่อนไขของปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง : ความรู้ ๖๙ - รหัสที่ ๖ : เงื่อนไขของปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง : คุณธรรม ๗๙
- 5. - รหัสที่ ๗ : เป้าหมายของปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง : ความสมดุลและ พร้อมรับการเปลี่ยนแปลงใน ๔ มิติ ๘๔ - รหัสที่ ๘ : องค์รวมของปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง ๙๓ ตอนที่ ๒ การน�ำปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง สู่การสอนกระบวนการคิด ๑๐๓ บทที่ ๔ การประยุกต์ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง สู่การเรียนการสอน ๑๐๕ • จะสอนอะไร ๑๐๖ • จะสอนใคร ๑๑๒ • จะสอนตรงไหน เมื่อไร ๑๑๓ • จะสอนอย่างไร ๑๑๔ • จะวัดและประเมินผลการเรียนรู้อย่างไร ๑๑๗ บทที่ ๕ การสอนปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง แบบแยกส่วน ๑๒๕ • แนวการสอนปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑๒๕ • การสอนปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง แบบแยกส่วน ๑๒๗ • การสอนปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง แบบแยกส่วนโดยใช้ค�ำถาม ๑๒๙
- 6. • ข้อเสนอแนะเพิ่มเติมในการส่งเสริมการคิด ตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑๔๔ บทที่ ๖ การสอนปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง แบบเน้นกระบวนการคิด : นวัตกรรมการสอน ๑๔๗ • ความส�ำคัญของการพัฒนากระบวนการคิด การปฏิบัติตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑๔๗ • กระบวนการคิดการปฏิบัติตามปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง : นวัตกรรมการสอนเสนอแนะ ๑๕๑ • ชุดค�ำถามส�ำคัญเพื่อพัฒนากระบวนการคิด การปฏิบัติตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑๘๔ บทที่ ๗ หลักการสอนส�ำหรับการพัฒนาทักษะ กระบวนการคิดการปฏิบัติตามปรัชญา ของเศรษฐกิจพอเพียง ๒๐๑ • ประเภทของสาระการเรียนรู้ ๒๐๒ • หลักการสอนสาระประเภทความรู้ ที่มีลักษณะเป็นกระบวนการ ๒๐๔ • หลักการสอนสาระประเภททักษะกระบวนการ ๒๐๖ • หลักการสอนสาระประเภทความรู้สึก เจตคติ ค่านิยม คุณธรรม คุณลักษณะ ๒๑๐ บรรณานุกรม ๒๑๓
- 7.
- 8. “...ความรู้ที่มีอยู่ในตัว ไม่มีใครจะขโมยจากเราได้ แล้วความรู้นี้ก็จะเป็นสิ่งที่ช่วยให้เรามีชีวิตที่ก้าวหน้าได้ ที่ได้ มีโอกาสมีความรู้ก็เพราะว่ามีโรงเรียนและมีครูที่พยายาม สอนทุกคน...” พระบรมราโชวาทพระราชทาน แด่คณะกรรมการบริหารทุนพระราชทานครู-อาจารย์ และนักเรียนโรงเรียนราชวินิตที่ได้รับพระราชทานทุน ณ พระต�ำหนักจิตรลดารโหฐาน วันที่ ๒๖ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๑๔
- 9. บทที่ ๑. ความหมายและความส�ำคัญของปรัชญา ของเศรษฐกิจพอเพียง ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงเป็นแนวคิดใหม่ที่พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงมีพระราชด�ำรัสชี้แนะแก่พสกนิกร ชาวไทย เพื่อน�ำไปใช้ในการแก้ไข ปรับปรุงและพัฒนาเศรษฐกิจของ ประเทศและของโลก ดังพระราชด�ำรัสต่อไปนี้ “เศรษฐกิจพอเพียง แปลว่า Sufficiency Economy ... ค�ำว่า Sufficiency Economy นี้ไม่มีในต�ำราเศรษฐกิจ จะมีได้อย่างไร เพราะว่าเป็นทฤษฎีใหม่ ... Sufficiency Economy นั้น ไม่มีในต�ำรา เพราะหมายความว่าเรามีความคิดใหม่ ... และโดยที่ท่านผู้เชี่ยวชาญสนใจ ก็หมายความว่า เราก็สามารถที่จะไปปรับปรุง หรือไปใช้หลักการ ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง : สาระสำ�คัญ ๑
- 10. 4 เพื่อที่จะให้เศรษฐกิจของประเทศและของโลกพัฒนา ดีขึ้น.” (พระราชด�ำรัสเนื่องในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา ๔ ธันวาคม ๒๕๔๒) พระองค์ได้พระราชทานความหมายปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียงไว้ว่า (จิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา และปรียานุช พิบูลสราวุธ, ๒๕๕๓) “เป็นปรัชญาชี้ถึงแนวการด�ำรงอยู่และปฏิบัติตนของ ประชาชนในทุกระดับตั้งแต่ระดับครอบครัว ระดับชุมชน จนถึงระดับรัฐ ทั้งในการพัฒนาและบริหารประเทศ ให้ ด�ำเนินไปในทางสายกลาง โดยเฉพาะการพัฒนาเศรษฐกิจ เพื่อให้ก้าวทันต่อโลกยุคโลกาภิวัตน์ ความพอเพียง หมายถึง ความพอประมาณ ความมีเหตุผล รวมถึงความ จ�ำเป็นที่จะต้องมีระบบภูมิคุ้มกันในตัวที่ดีพอสมควร ต่อ การมีผลกระทบใด ๆ อันเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทั้ง ภายนอกและภายใน ทั้งนี้จะต้องอาศัยความรอบรู้ ความ รอบคอบ และความระมัดระวังอย่างยิ่ง ในการน�ำวิชาการ ต่าง ๆ มาใช้ในการวางแผนและการด�ำเนินการทุกขั้นตอน และขณะเดียวกัน จะต้องเสริมสร้างพื้นฐานจิตใจของคน ในชาติ โดยเฉพาะเจ้าหน้าที่ของรัฐ นักทฤษฎีและนักธุรกิจ ในทุกระดับ ให้มีส�ำนึกในคุณธรรม ความซื่อสัตย์สุจริตและ ให้มีความรอบรู้ที่เหมาะสม ด�ำเนินชีวิตด้วยความอดทน
- 11. 5 ความเพียร มีสติ ปัญญาและความรอบคอบ เพื่อให้สมดุล และพร้อมต่อการรองรับการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว และกว้างขวาง ทั้งทางด้านวัตถุ สังคม สิ่งแวดล้อมและ วัฒนธรรมจากโลกภายนอก ได้เป็นอย่างดี” จากความหมายข้างต้นจะเห็นได้ว่า ปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียงเป็นทั้งหลักคิดและหลักปฏิบัติที่เป็นประโยชน์ต่อการด�ำรง ชีวิตของประชาชนทุกระดับ รวมทั้งรัฐและหน่วยงานต่าง ๆ ก็สามารถ น�ำปรัชญานี้ไปประยุกต์และใช้ในการบริหารและพัฒนาประเทศด้าน ต่างๆได้อย่างกว้างขวางไม่ว่าจะเป็นทางด้านเศรษฐกิจธุรกิจกฎหมาย สังคม การศึกษา ศาสนา วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม และด้านอื่น ๆ อีกมาก ดังตัวอย่างที่เห็นได้จากเอกสารทางวิชาการที่รายงานผลการศึกษา และพัฒนางานด้านต่าง ๆ โดยยึดหลักปรัชญาดังกล่าวของศูนย์ศึกษา เศรษฐกิจพอเพียง สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ เช่น เรื่อง แนวทางการก�ำหนดนโยบายสาธารณะเพื่อความพอเพียง เศรษฐกิจ พอเพียงในองค์กรธุรกิจเพื่อความยั่งยืน การบริหารทรัพยากรมนุษย์ใน องค์การเพื่อความพอเพียง การบริหารการเงินบุคคลเพื่อความพอเพียง การวิเคราะห์ความคุ้มค่าของโครงการเพื่อความพอเพียง และเรื่อง อื่น ๆ อีกมาก ๒. สาระส�ำคัญของปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง “ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง” เป็นปรัชญาที่ชี้แนวทางการ ด�ำเนินชีวิต ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
- 12. 6 มีพระราชด�ำรัสแก่ชาวไทยนับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๗เป็นต้นมา เพื่อเป็น แนวทางการแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจของประเทศไทยให้สามารถด�ำรงอยู่ ได้อย่างมั่นคงและยั่งยืนในกระแสโลกาภิวัตน์และความเปลี่ยนแปลง ต่าง ๆ เป็นปรัชญาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชด�ำรัส ชี้แนะแนวทางการด�ำเนินชีวิตแก่พสกนิกรชาวไทยมาโดยตลอดนาน กว่า ๓๐ ปี ส�ำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่ง ชาติได้เชิญผู้ทรงคุณวุฒิในทางเศรษฐกิจและสาขาอื่น ๆ มาร่วมกัน ประมวลและกลั่นกรองพระราชด�ำรัสเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อบรรจุ ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๙ และได้จัดท�ำ เป็นบทความเรื่อง “ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง” และได้น�ำความ กราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานพระบรมราชวินิจฉัย เมื่อ วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๒ พระองค์ทรงพระกรุณาปรับปรุงแก้ไข พระราชทาน และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรม- ราชานุญาตให้น�ำบทความที่ทรงแก้ไขแล้วไปเผยแพร่ เพื่อเป็นแนวทาง ปฏิบัติของส�ำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่ง ชาติ และทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องตลอดจนประชาชนโดยทั่วไปเมื่อวันที่๒๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๒ ๒.๑ องค์ประกอบของปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงที่ทรงปรับปรุงพระราชทานเป็น ที่มาของนิยาม “๓ ห่วง ๒ เงื่อนไข” ที่คณะอนุกรรมการขับเคลื่อน เศรษฐกิจพอเพียง ส�ำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและ
- 13. 7 สังคมแห่งชาติ น�ำมาใช้ในการรณรงค์เผยแพร่ปรัชญาของเศรษฐกิจ พอเพียงผ่านช่องทางสื่อต่าง ๆอยู่ในปัจจุบัน ประกอบด้วยความ “พอประมาณ มีเหตุผล มีภูมิคุ้มกัน” บนเงื่อนไข “ความรู้” และ “คุณธรรม” โดยมีเป้าหมายคือความสมดุล และพร้อมรับการเปลี่ยน แปลงใน ๔ มิติ ได้แก่ มิติด้านวัตถุ/เศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และ วัฒนธรรม ดังแสดงในแผนภาพต่อไปนี้ (จิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา และปรียานุช พิบูลสราวุธ, ๒๕๕๓, หน้า ซ) ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง แผนภาพที่ ๑ ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง วัตถุ/สังคม/สิ่งแวดล้อม/วัฒนธรรม สมดุล และพร้อมรับต่อการเปลี่ยนแปลง น�ำสู่ พอประมาณ มีเหตุผล มี ภูมิคุ้มกัน ในตัวที่ดี ทางสายกลาง ➠ พอเพียง เงื่อนไขความรู้ เงื่อนไขคุณธรรม (รอบรู้ รอบคอบ ระมัดระวัง) (ซื่อสัตย์สุจริต ขยันอดทน สติปัญญา แบ่งปัน)
- 14. 8 ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงมีหลักพิจารณาอยู่ด้วยกัน๕ส่วน ดังนี้ (อนุกรรมการขับเคลื่อนเศรษฐกิจพอเพียง,๒๕๔๕) ๑) กรอบแนวคิด เป็นปรัชญาที่ชี้แนะทางการด�ำรงอยู่และ ปฏิบัติตนในทางที่ควรจะเป็น โดยมีพื้นฐานมาจากวิถีชีวิตดั้งเดิมของ สังคมไทย สามารถน�ำมาประยุกต์ใช้ได้ตลอดเวลาและเป็นการมองโลก เชิงระบบที่มีลักษณะพลวัต มุ่งเน้นการรอดพ้นจากภัยและวิกฤต เพื่อ ความมั่นคงและความยั่งยืนของการพัฒนา ๒) คุณลักษณะเศรษฐกิจพอเพียงสามารถน�ำมาประยุกต์ใช้กับ การปฏิบัติตนได้ในทุกระดับโดยเน้นการปฏิบัติบนทางสายกลาง และ การพัฒนาอย่างเป็นขั้นตอน ๓) ค�ำนิยาม ความพอเพียง (Sufficiency) จะต้องประกอบ ด้วย ๓ คุณลักษณะพร้อม ๆ กัน ๓.๑) ความพอประมาณ หมายถึงความพอดีที่ไม่น้อยเกิน ไปและไม่มากเกินไป โดยไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น เช่น การผลิต และการบริโภคที่อยู่ในระดับพอประมาณ ๓.๒) ความมีเหตุผล หมายถึง การตัดสินใจเกี่ยวกับระดับ ของความพอเพียงนั้น จะต้องเป็นไปอย่างมีเหตุผล โดยพิจารณาจาก เหตุปัจจัยที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนค�ำนึงถึงผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการ กระท�ำนั้น ๆ อย่างรอบคอบ ๓.๓) การมีภูมิคุ้มกันในตัวที่ดี หมายถึง การเตรียมตัวให้ พร้อมรับผลกระทบและการเปลี่ยนแปลงด้านต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้น โดย ค�ำนึงถึงความเป็นไปได้ของสถานการณ์ต่าง ๆ ที่คาดว่าจะเกิดขึ้นใน อนาคตทั้งใกล้และไกล
- 15. 9 ๔) เงื่อนไขการตัดสินใจและการด�ำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ให้อยู่ ในระดับพอเพียงนั้น ต้องอาศัยทั้งความรู้และคุณธรรมเป็นพื้นฐาน กล่าวคือ ๔.๑) เงื่อนไขความรู้ ประกอบด้วยความรอบรู้เกี่ยวกับ วิชาการต่าง ๆ อย่างรอบด้าน ความรอบคอบที่จะน�ำความรู้เหล่านั้น มาพิจารณาให้เชื่อมโยงกัน เพื่อประกอบการวางแผน และความ ระมัดระวังในขั้นปฏิบัติ ๔.๒) เงื่อนไขคุณธรรม ที่จะต้องเสริมสร้าง ประกอบด้วย มีความตระหนักในคุณธรรม มีความซื่อสัตย์สุจริต และมีความอดทน มีความเพียร ใช้สติปัญญาในการด�ำเนินชีวิต ๕) แนวทางปฏิบัติ/ผลที่คาดว่าจะได้รับ จากการน�ำปรัชญา ของเศรษฐกิจพอเพียงมาประยุกต์ใช้ คือการพัฒนาที่สมดุลและ ความพร้อมต่อการเปลี่ยนแปลงในทุกด้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม ความรู้ และเทคโนโลยี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ได้ทรงพัฒนา หลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงขึ้น เพื่อที่จะให้พสกนิกรชาวไทยได้ ใช้ชีวิตตามทางสายกลางและเพื่อน�ำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน ปรัชญานี้ เป็นพื้นฐานของการด�ำรงชีวิตที่สามารถใช้ได้ทั้งในสังคมระดับท้องถิ่น และสังคมระดับสากล ๒.๒ จุดเด่นของปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงได้เกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ชาวโลก ทั้งนักวิชาการและนักพัฒนาก�ำลังปรึกษาหารือ ถกเถียงกันเกี่ยวกับ
- 16. 10 การปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์การพัฒนาที่จะน�ำไปสู่ความยั่งยืน โดย จุดเด่นของหลักปรัชญาที่เพิ่มวิสัยทัศน์ มุมมองใหม่ที่จ�ำเป็นในการ ท�ำให้เกิดวิถีการพัฒนามุ่งสู่ความยั่งยืนมี๔ ประการ คือ (จิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา และปรียานุช พิบูลสราวุธ, ๒๕๕๓) ๒.๒.๑) การให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาที่สมดุล โดยเสนอ แนวทางในการตัดสินใจเกี่ยวกับการใช้ทรัพยากรเพื่อการพัฒนาที่ สามารถน�ำมาใช้ได้ ทั้งในระดับบุคคล องค์กร หน่วยงาน ตลอดจน ไปถึงรัฐบาล ตั้งแต่การใช้ทรัพยากรต่าง ๆ ที่มีอยู่อย่างสมดุล ทั้ง ทรัพยากรทางกายภาพที่เป็นวัตถุ เงินทุน ระบบนิเวศต่าง ๆ ไปจนถึง ทรัพยากรทางสังคม วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณี ความเป็น อยู่ ค่านิยม และการก�ำหนดเป้าหมายการพัฒนาให้เจริญก้าวหน้าไป พร้อมกับความสมดุล ภายใต้สภาวะการเปลี่ยนแปลง (dynamic balance) มากกว่าการที่จะมุ่งขยายการเจริญเติบโตให้มากขึ้นเพียง มิติเดียว ดังที่เคยด�ำเนินมาในอดีต ๒.๒.๒) การให้ความส�ำคัญกับเป้าหมายของกิจกรรมพัฒนา ที่มุ่งเน้นประโยชน์ส่วนรวม เนื่องจากลักษณะการมองโลกอย่างเป็น องค์รวมของปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงที่ให้ความส�ำคัญกับความ เชื่อมโยงสัมพันธ์ของมนุษย์กับสรรพสิ่ง (คนกับวัตถุ/คนกับคน/คนกับ ธรรมชาติ/และคนรุ่นต่าง ๆ ที่สืบทอดชนชาติสืบต่อกันมา) จึงท�ำให้ ปรัชญานี้มองว่า การกระท�ำของแต่ละบุคคลในที่สุดแล้วย่อมส่งผล กระทบต่อผู้อื่นและสังคมส่วนรวม ไม่ช้าก็เร็ว และไม่มากก็น้อย ฉะนั้น แต่ละคนจึงควรใส่ใจที่จะก�ำหนดเป้าหมายย่อยส่วนบุคคลในทิศทาง ที่สอดคล้องกับเป้าหมายที่เป็นประโยชน์ส่วนรวม และในขั้นปฏิบัติ แต่ละบุคคลควรด�ำเนินภารกิจตนให้ดีที่สุด เพื่อบรรลุเป้าหมายนั้น ๆ
- 17. 11 ภายใต้บริบทและข้อจ�ำกัดของแต่ละคน (think global,act local) เพื่อให้เกิดทั้งประโยชน์ตนและประโยชน์ส่วนรวมไปพร้อม ๆ กัน ๒.๒.๓) การให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาที่ก้าวหน้าไปอย่าง มั่นคง โดยเริ่มจากการพัฒนาฐานรากของสังคม (foundation) คือ การสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจในระดับครอบครัวให้เข้มแข็ง พออยู่ พอกินสามารถพึ่งตนเองได้ระดับหนึ่งก่อนแล้วจึงเพิ่มระดับการพัฒนา อย่างเป็นขั้นเป็นตอน(step-by-stepdevelopment)เช่นการพัฒนา กลุ่มอาชีพ การจัดการระบบการสอน และสวัสดิการชุมชนต่าง ๆ ไป จนถึงการพัฒนาในระดับเครือข่ายที่ขยายสู่สังคมและประเทศชาติใน ที่สุด ซึ่งการพัฒนาอย่างเป็นขั้นตอนโดยเริ่มจากฐานรากนี้ จะท�ำให้ ผลพวงที่เกิดจากการพัฒนาตกถึงประชาชนส่วนใหญ่โดยตรง และเป็น แนวทางการพัฒนาที่ไม่เสี่ยงต่อการเกิดวิกฤต ล้มละลายทั้งระบบ อย่างที่เคยเกิดขึ้นในหลาย ๆ ประเทศ ๒.๒.๔) การให้ความส�ำคัญกับการพัฒนาคนให้มีคุณภาพ (quality of people) โดยเฉพาะอย่างยิ่งให้มีคุณธรรมก�ำกับความรู้ ในการด�ำเนินชีวิต ซึ่งจะสามารถท�ำให้เกิดวิถีการพัฒนาสู่ความยั่งยืน ได้ เพราะคนที่มีคุณภาพจะสามารถใช้สติปัญญาในทางที่ถูกต้อง เป็นเหตุเป็นผลและใส่ใจ เรียนรู้ คิดค้น ปรับปรุง วิธีการ แนวทาง ในการจัดการทรัพยากรต่าง ๆ ให้เหมาะสม สมดุล และป้องกัน แก้ไข ข้อบกพร่อง เพื่อให้เกิดผลดีขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งต่อตนเองและสังคมโดยรวม ในขณะเดียวกัน ซึ่งในที่สุดก็จะน�ำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนนั่นเอง
- 18. “การศึกษาที่ดีด้านวิชาการ เป็นทั้งรากฐานและปัจจัย ส�ำหรับการสร้างสรรค์ แต่การที่จะน�ำวิชาการมาสร้างสรรค์ ให้ส�ำเร็จได้นั้นจ�ำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องอาศัยการศึกษาที่ดี ด้านอื่น ๆ ประกอบด้วย การศึกษาด้านอื่น ๆ ที่กล่าวก็คือ การศึกษาอบรมทุก ๆ อย่างที่จะท�ำให้บุคคลมีความคิด ความฉลาด มีความหนักแน่นในเหตุผล มีความละเอียด รอบคอบ รู้จักรับผิดชอบ รู้จักตัดสินใจตามทางที่ถูกต้อง เป็นธรรม และไม่เป็นการท�ำลาย ผู้ให้การศึกษาจึงควร ส�ำเหนียกอยู่เสมอที่จะต้องให้การศึกษาที่ดีให้ครบถ้วน ทุก ๆ ด้าน พระบรมราโชวาทพระราชทาน แด่คณะครูและนักเรียนที่ได้รับพระราชทานรางวัล ณ ศาลาดุสิดาลัย วันที่ ๒๕ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๕๑๙