แต่งไทย ป.ธ. 9 พระมหานพพร อริยญาโณ

1. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑
? ปุพฺเพกตปุฺญตากถา
ม. ๔ ดูกอนมหานาม (ปรับจากสํานวนพระไตรปฎก)
ยสฺส กสฺสจิ มหานาม กุลปุตฺตสฺส ปฺจ ธมฺมา สวิชฺชนฺติ, ยทิ วา รฺโ ขตฺติยสฺส
มุทฺธาภิสิตฺตสฺส, ยทิ วา รฏิกสฺส เปตฺตนิกสฺส, ยทิ วา เสนาย เสนาปติกสฺส, ยทิ วา คาม‐
คามิกสฺส, ยทิ วา ปูคคามณิกสฺส, เย วา ปน กุเลสุ ปจฺเจกาธิปจฺจ กาเรนฺติ วุฑฺฒิเยว
ปาฏิกงฺขา โน ปริหานิ,ฯเปฯ
ปุน จปร มหานาม กุลปุตฺโต อุฏานวิริยาธิคเตหิ โภเคหิ พาหาพลปริจิเตหิ เสทา‐
วกฺขิตฺเตหิ ธมฺมิเกหิ ธมฺมลทฺเธหิ ยา ตา พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตา สกฺกโรติ ครุกโรติ มาเนติ ปูเชติ
ตเมน พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตา สกฺกตา ครุกตา มานิตา ปูชิตา กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺติ จิร
ชีว ทีฆมายุ ปาเลหีติ เทวตานุกมฺปตสฺส มหานาม กุลปุตฺตสฺส วุฑฺฒิเยว ปาฏิกงฺขา โน ปริหานิ๑
ม. ๔ ดูกอนคฤหบดี (สํานวนพระสูตร สุตฺต องฺ. (๓):ปฺจก‐ฉกฺกนิปาตา ‐ หนาที่ 51
ปฺจิเม คหปติ ธมฺมา อิฏา กนฺตา มนาปา ทุลฺลภา โลกสฺมึ, กตเม ปฺจ, อายุ คหปติ
วณฺโณ สุขํ ยโส สคฺคา สคฺคา อิฏา กนฺตา มนาปา ทุลฺลภา โลกสฺมึ, ปฺจนฺน ธมฺมาน อิฏาน
กนฺตาน มนาปาน ทุลฺลภาน โลกสฺมึ น อายาจนเหตุ วา น ปตฺถนเหตุ วา ปฏิลาภ วทามิ,
อิเมสฺเจ คหปติ ปฺจนฺน ธมฺมาน อิฏาน กนฺตาน มนาปาน ทุลฺลภาน โลกสฺมึ อายาจนเหตุ วา
ปตฺถนเหตุ วา ปฏิลาโภ อภวิสฺส, โก อิธ เกน หาเยถาติ
ม. ๕ สัตวทั้งหลายลวนปรารถนา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๖)
กิฺจาป หิ สตฺตา ปฺจิเม ธมฺเม อภิปตฺเถนฺติ อายุ วณฺณํ สุขํ ยสํ สคฺคํ จาติ, เอเต ปน
อายุนา วณฺเณน สุเขน ยเสน สมฺปชฺเชยฺยุฯ เตว กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคติปรายนา โหนฺติฯ
ตํ โข ปน น วิชฺชติ ยํ สตฺตา อายุนา วณฺเณน สุเขน ยเสน สมฺปชฺเชยฺยุฯ น หิ อิเม ธมฺมา
เอกนฺเตเนว ปตฺถนยาจนมตฺเตน ลพฺภาฯ โย อริยสาวโก อายุอาทโย ปฺจิเม ธมฺเม อิจฺฉติ โส เนว
ปตฺเถยฺย น ยาเจยฺยฯ อริยสาวโก ปน อายุอาทิสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปูเรยฺยฯ อริยสาวเกน หิ อายุ‐
อาทิสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปตฺเถนฺเตน เอวรูปเมว ปตฺถนํ กาตุ วฏฏติฯ สคฺคสํวตฺตนิกํ ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ
ปฏิปตฺติยานุรูปโต สุคตินิทานํ สคฺคํ ลภติ อายุวณฺณาทีหิ จ วฑฺฒติฯ ปฺจวิธคุณสงฺขาตา ปฏิปทา
อุปฺปชฺชมานา อายุอาทีหิ อุปฺปชฺเชยฺยฯ กถํฯ กุสลจิตฺตํ หิ อโลภอโทสอโมหโต อุปฺปนฺนํ ทานสีล‐
ภาวนาวเสน กายิกวาจาสิกมานสิกาสุ ปวตฺเตยฺยฯ การาปกพลวเหตุภูตํ อปฺปมาทํ นิสฺสาย ตํ
๑
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๕๘/๘๘, เทียบ ม. ๔๐.

2. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒
ปฏิปทาสงฺขาตํ ปุฺญํ ปวตฺเตตพฺพํ ปริปูเรตพฺพํฯ ตสฺมา โข อนาวรณญาโณ สุคโต อนาถ‐
ปณฺฑิกานุสาสเน อิมํ นิคมคาถมาห
อายุ วณฺณํ ยสํ กิตฺตึ สคฺคํ อุจฺจากุลีนตํ
รติโย ปตฺถยาเนน อุฬารา อปราปรา
อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ ปุฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา
อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคณฺหาติ ปณฺฑิโต
ทิฏเฐ ธมฺเม จ โย อตฺโถ โย จตฺโถ สมฺปรายิโก
อตฺถาภิสมยา ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติฯ๑
(ขาด ม. ๖ พระราชกุศลบุญราศี)
ม. ๘ ปุพเพกตปุญญตานั้น (พระเมธีวราภรณ ๒๕๕๔, ๐๐๔/๘ เทียบ ม. ๓๕๐)
ปุพฺเพกตปุฺญตาติ ปเนตฺถฯ ปุพฺเพ กตํ ปุฺญํ เยน โส ปุพฺเพกตปุฺโญฯ ตสฺส ภาโว
ปุพฺเพกตปุฺญตาฯ สา ปเนสา ขตฺติเยน มหาราเชน อนุปุพฺเพน ปุเรชาติโต ปฏฐาย ยาวชฺชตฺตนา
ปริปูริตา อโหสิฯ อยฺหิ ปุพฺเพกตปุฺญตา โอฬารํ วิปากกฺขนฺธํ ททมานา เยน สมนุยุฺชิตา โหติ
ตสฺส ชาติสมฺปทา เจว อิสฺสริยสมฺปทา จ โภคสมฺปทา จ ญาณสมฺปทา จาติ จตสฺโส สมฺปทา
สมฺปาเทติฯ ตสฺมา โส อเนกานํ มนุสฺสานํ, ยํ ยํ กรณียํ อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺถาย หิตาย
สุขาย สํวตฺตติ, ตํ ตํ อนุกโรนฺตานํ ปสํสารโห โหติ สพฺเพสํ โลกิยชนานํ ปริกฺขกชนานํ จ
สมฺโมทนีโย คารวฏฐานิโย นิปจฺจการารโหฯ อาคาริโก หิ อคฺโค ปุริโส อิมาหิ จตูหิ สมฺปทาหิ
สมนฺนาคโต อกิจฺเฉน อกสิเรน มหนฺตามหนฺตํ กรณียํ อภินิปฺผาเทตุ สกฺโกติฯ
ม. ๘ ไดอาศัยชาติ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๖ ธ.ค. ๕๔, พระมหานพพร เพิ่มในวงเล็บ)
กถํฯ โส อตฺตโน ชาติสมฺปทํ อาคมฺม เย ชนา ชาติกุลโต อตฺตนา สมา วา นีจตรา วา
โหนฺติ, เต สุเขน สทฺทหาเปตุ อตฺตานฺจ อนุวตฺตาเปตุ สกฺโกติ, อิสฺสริยสมฺปทํ อาคมฺม ยํ ยํ กิจฺจํ
มหนฺเตน อานุภาเวน นิปฺผาเทตพฺพํ, ตํ ตํ สุเขน นิปฺผาเทตุ สกฺโกติ, (โภคสมฺปทํ อาคมฺม ยํ ยํ กิจฺจํ
มหนฺเตหิ โภเคหิ นิปฺผาเทตพฺพํ, ตํ ตํ อกิจฺเฉน นิปฺผาเทตุ สกฺโกติ), ญาณสมฺปทฺจ อาคมฺม ตํ ตํ
อุปสคฺคาภาเวน นิปฺผาเทตุ สกฺโกติ, (อิจฺเจวํ อิมา จตสฺโส สมฺปทาโย ปุพฺเพกตปุฺญตาสมฺภูตา
หุตฺวา สุเขน อตฺตโน มหนฺตานิ กิจฺจานิ อภินิปฺผาเทตุ สกฺโกนฺติฯ) เตน ภควา ตายํ ปุพฺเพกต‐
ปุฺญตาย จตุนฺนํ สมฺปตฺติจกฺกานํ อฺญตรภาวํ ทสฺเสสิ ยานิ สมนฺนาคเต เทวมนุสฺเส นจิรสฺเสว
๑
สํ.ส. ๑๕/๓๘๐/๑๒๖.

3. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓
วิเสสโต มหนฺตตฺตํ เวปุลฺลตฺตํ ปาเปนฺติ ยถาตํ รถจกฺกานิ รถคตํ ยถิจฺฉิตฏฐานํ ปาปยมานานิ,
(มงฺคลสุตฺเต จ) เทวมนุสฺสานํ อฏฐตฺตึสาย อุตฺตมมงฺคลานํ อฺญตรํ ทสฺเสสิฯ อปจ ภิยฺโยโส
มตฺตาย ปุพฺเพกตปุฺญตานุพฺรูหนาย อุสฺสาหํ ชเนนฺโต
อสาธารณมฺเสํ อโจรหรโณ นิธิ๑
กยิราถ ธีโร ปุฺานิ โย นิธิ อนุคามิโก
เอสเทวมนุสสานํ สพฺพกามทโท นิธีติ
เอวมาทินา อเนกปริยาเยน โอวทิฯ
ม. ๙ ตอไปนี้ทานบรรยายผล (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๙ เทียบ ม. ๓๕๐)
อิโต ปรํ, ยานิ ผลานิ เทวมนุสฺสานํ สพฺพกามททานิ โหนฺติ, เตสเมเกกํ วณฺณยิสฺสามิฯ ตานิ
ผลานิ “มนุสฺสสมฺปตฺติ สคฺคสมฺปตฺติ นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติวิธานิ สรูปโต วุตฺตานิ โหนฺติฯ เตสุ เอเกกํ
ปุฺนิธิโน อานุภาเวน ลภิตพฺพํ โหติฯ ปุพฺเพกตปุฺตา สุภโสตฺถิวิปุลผลานิยา โหติฯ
ชินสีหสมฺพุทฺโธ อเนกปริยาเยน, เย ปุฺ กโรนฺติ, เตสํ อุสฺสาหชนนตฺถาย โอวาทํ อทาสิฯ
พุทฺโธวาโท ปเนส สงฺเขปโต “กุสลํ ภิกฺขเว ภาเวถาติ เอเกน นเยน สมาหริตฺวา กถิยเตฯ
“สกฺกา ภิกฺขเว กุสลํ ภาเวตุ, โน เจตํ ภิกฺขเว สกฺกา อภวิสฺส กุสลํ ภาเวตุ, นาหํ เอวํ
วเทยฺยํ กุสลํ ภิกฺขเว ภาเวถาติ, ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว สกฺกา กุสลํ ภาเวตุ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ กุสลํ
ภิกฺขเว ภาเวถาติฯ กุสลฺจหิทํ ภิกฺขเว ภาวิตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺย, นาหํ เอวํ วเทยฺยํ กุสลํ
ภิกฺขเว ภาเวถาติ, ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว กุสลํ ภาวิตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ
กุสลํ ภิกฺขเว ภาเวถาติฯ๒
ม. ๙ อีกขอหนึ่ง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๒)
อถวาฯ พุทฺโธ ภควา ปุฺญกรเณ อุสฺสาหํ ชเนนฺโต “มา ภิกฺขเว ปุฺญานํ ภายิตฺถ,
สุขสฺเสตํ อธิวจนํ ยทิทํ ปุฺญานีติ๓
อาหฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ ยานิ กานิจิ กมฺมานิ ติทฺวาเรหิ
กตานิ, เตสุ ยํ อโลภาโทสาโมหสมุฏฐานํ โหติ, ตเทว ปุฺญนฺติ กุสลนฺติป โวหารํ ลภติฯ อิทํ
ปุฺญกมฺมํ โลกปวตฺติยา ปฏิโสตํ ปวตฺตติ น จ สุกรํ โหติ, ตถาป โย ปณฺฑิโต โปโส ปุฺญผลํ
ปจฺจกฺขโต สมฺปสฺสมาโน อุสฺสาเหน ขนฺติยา จ ตํ ปุฺญํ กโรติ, ตสฺส วิสยํ อนตีตํ โหติฯ อิทเมว
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๙/๑๒.
๒
องฺ.ทุก. ๒๐/๒๖๕/๗๕.
๓
องฺ.สตฺตก. ๒๓/๕๙/๙๐.

4. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔
สตฺตานํ หีนปฺปณีตตาสงฺขาตสฺส อสมฺภาวสฺส การณํ โหติ ยถาห “กมฺมํ สตฺเต วิภชติ ยทิทํ
หีนปฺปณีตตายาติฯ๑
โย หิ ปุฺญผลํ ปจฺจกฺขโต สมฺปสฺสติ, ปุฺญกรเณ ปน โอสกฺกติป มนฺทฉนฺท‐
อุสฺสาหปาโมชฺโช ภวติ อติพเล โลภโทสโมหสงฺขาเต กิเลสมาเร ยุชฺฌิตุ อปฺปฏิพโล ภวติป โส
ปุฺญสฺส ภายติ นามฯ ยํ สตฺถารา “มา ภิกฺขเว ปุฺญานํ ภายิตฺถาติ๒
วุตฺตํ ตํ ตาทิสํ ปุฺญภายนํ
สนฺธาย วุตฺตํ, ตมฺหิ จ ปุฺเญ ฉนฺทรุจิอุปฺปาทนตฺถาย อุสฺสาหกรณตฺถาย จ วุตฺตํฯ ยถาห “ตมฺหิ
ฉนฺทํ กยิราถาติฯ ตํ หิ เยน กตํ ตสฺส นิธิกณฺฑสุตฺเต ยถาวุตฺตานิ มนุสฺสสคฺคนิพฺพานสมฺปตฺติ‐
สงฺขาตานิ ผลวิเสสานิ อาวหติฯ
ม. ๑๐ พระราชกุศลขันธ (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๑๐)
ตสฺมา มหาราชา อุปจิตาธิกาโร อุสฺสนฺนกุสโล หุตฺวา, ปุพฺเพ อตีตชาติโย อาทึ กตฺวา
ยาว อตีเต ปุพฺเพกตปุฺตา สมุฏานภูตปจฺจุปฺปนฺนชาติโต ปารมิโย ปูเรตฺวา, ตาสํ ปารมีนํ
อานุภาเวน วิปากขนฺธํ ปาปุณนฺโต, จตูหิ ชาติอาทิสมฺปตฺตีหิ สมปฺปโต โหติ, ตาสํ จตุนฺนํ ชาติ‐
อาทิสมฺปตฺตีนํ อานุภาเวน สุเขน มหนฺตานิ กิจฺจานิ สาเธติฯ อิทํ โข ปุริมํ วิเสสมงฺคลนฺติ วุจฺจติฯ
ม. ๑๑ พระราชจริยา (พระมหาสองสูน ธมฺมรโต, ๒ ก.ค. ๒๕๕๕)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ ปเนตฺถฯ รฏฐํ อภิปาเลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน
จ โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ โส พุทฺธจกฺกํ จ อาณาจกฺกํ จาติ วิภาเคน ทุพฺพิโธ โหติฯ
เอกวิโธป เจตฺถ อิมสฺมึ กถามคฺเค สกลํ สํวณฺณยิตุ น สุกโร, ตสฺมา อิทานิ รตนโกสินฺทมหา‐
นครสฺส อจฺจเยน การาปนโต ปฏฐาน สตสฺสูปริ อฏฐารสมสฺส สํวจฺฉรสฺส โปฏฐปทมาเส ยาว
ปจฺจุปฺปนฺนกาลวเสน รตนโกสินฺทสกสฺส เอกูนวีสุตฺตรสตสํวจฺฉรสฺส อจฺจเยน สาวนมาสา ปวตฺติตํ
รฏฐาภิปาลโนปายํ วณฺณยิสฺสามิเยวฯ
พุทฺธจกฺเกป โย ธมฺมิโก มหาเถโร ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริตุ พฺยตฺโต โหติ ปฏิพโล สมตฺโถ, โส
จกฺกิวํสิเกน มหาราเชน สงฺฆนายกฏฐาเน ฐปโต โหติ สยํป มหาเถโร สพฺพฐาเน ธมฺมิเกน อุปาเยน
ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหรติฯ
อาณาจกฺเก ปน โส รฏฐาภิปาลโนปาโย ธมฺมิการกฺขาปริยาปนฺเน นครมณฺฑเลป โปราณ‐
กาเล มหาราชสฺส ภาโร โหติ, อถวา โส อปริหานิยปฏิปทา หุตฺวา ภควตา อรหนฺตขีณาสว‐
ทกฺขิเณยฺเยสุ อาทรํ มนสิกาตุ ลิจฺฉวีนํ ทินฺนํ ปรมพุทฺโธวาทํ อนุวตฺตติฯ ภควา หิ ลิจฺฉวีนํ โอวาทํ
๑
ม.อุ. ๑๔/๕๙๖/๓๘๕.
๒
องฺ.สตฺตก. ๒๓/๕๙/๙๐.

5. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕
ททมาโน เอตทโวจ ยาวกีวฺจ ลิจฺฉวี วชฺชีนํ อรหนฺเตสุ ธมฺมิการกฺขาวรณคุตฺติ สุสํวิหิตา ภวิสฺสติ,
กินฺติ อนาคตา จ อรหนฺโต วิชิตํ อาคจฺเฉยฺยุ, อาคตา จ อรหนฺโต วิชิเต ผาสุ วิหเรยฺยุนฺติ
วุทฺฒิเยว ลิจฺฉวี วชฺชีนํ ปาฏิกงฺขา โน ปริหานีติฯ๑
อิทํ หิ อฺเญสุ อมานิเตสุ อปูชิเตสุ ปพฺพชิเตสุ ธมฺมิการกฺขาทานํ โปราณกาเล ราชปเวณิ
โหติฯ อิทํ จ มาคธอชาตสตฺตุวตฺถุ เอตฺถ นิทสฺสนํฯ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ
อุปสงฺกมิตฺวา ปูรณกสฺสปาทีฯ ฉนฺนํ ติตฺถกรานํ สนฺติเก ปุฏฐํ ปฺหากมฺมํ อาจิกฺขิฯ กถํฯ เตน โข
ปน สมเยน ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปูรณกสฺสปาทีนํ ฉนฺนํ ติตฺถกรานํ สนฺติกํ คโต
เต ปพฺพชิเตหิ อธิคนฺตพฺพํ สามฺญผลํ ปุจฺฉิ ยถา นุ โข อิมานิ โภ กสฺสป ปุถุสิปฺปายตนานิ
เสยฺยถีทํ หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา ฯเปฯ ยานิ วา ปนฺญานิป เอวํคตานิ
ปุถุสิปฺปายตนานิ, เต ทิฏเฐ ว ธมฺเม สนฺทิฏฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ, เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ
ปเณนฺติ ฯเปฯ สกฺกา นุ โข กสฺสป เอวเมว ทิฏเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฐิกํ สามฺญผลํ ปฺญเปตุนฺติฯ๒
ฉ
สตฺถาโร สนฺทิฏฐิกํ สามฺญผลํ ปุฏฐา สมานา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธิยา อฺญถา สํสารสุทฺธึ๓
พฺยากาสุ, เตหํ วิสชฺชิตวจนํ ตสฺส ปจฺฉากถาย สทฺธึ เนว โอตรติ น สเมติฯ ตสฺส เอตทโหสิ กถํ หิ
นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มฺเญยฺยาติ๔
, โส เอวํ จินฺเตตฺวา
กสฺสปาทีนํ ภาสิตํ เนว อภินนฺทิ นปฺปฏิกฺโกสิ อนภินนฺทิตฺวา อปฺปกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ
อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺเชนฺโต อุฏฐายาสนา ปกฺกามิฯ๕
อิทํ เจตฺถ
วุตฺตปฺปการวตฺถุ สาธกํ โปราณกาเล ธมฺมิเกน รฺญา อฺเญสุ อมานิเตสุป อปูชิเตสุป ปพฺพชิเตสุ
ธมฺมิการกฺขาทานํ สมาจิณฺณํ โหตีติฯ
อถวา จกฺกิวํโส สฺยามิกานมินฺโท มหาราชา พุทฺธสาสเน นิวิฏฐสทฺโธ นิวฏฐเปโม
เอกนฺตคโต หุตฺวา จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ปฺจมปวิตฺตํ นาม วิหารํ กาเรติ จ ปริณายกสฺส นาม
วิหารสฺส ปฏิสงฺขรณํ กาเรติ จฯ อีทิสํ วิหารทานํ มหาวิชิตสฺส นาม รฺโญ มหายฺญํ ยชมานสฺส
๑
องฺ.สตฺตก. ๒๓/๑๗/๑๖.
๒
ที.สี. ๙/๙๓/๖๖.
๓
ครูแตละทานพยากรณตางกันวา สํสารสุทฺธึ, อกิริยํ, วิกฺเขป, อุจฺเฉทํ, อฺเญน อฺญํ
๔
ที.สี. ๙/๙๔/๖๙.
๕
ที.สี. ๙/๙๔/๖๙. (ปรับแก เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ ปกฺกมึ ใหตรงกับประธาน)

6. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖
ยฺญสมฺปทาย เจว นิจฺจทาเนน อนุกูลยฺเญน จ อปฺปมารมฺภตรฺเจว มหปฺผลตรฺจ
มหานิสํสตรฺจาติอาทินา๑
นเยน กูฏทนฺตสุตฺเต สํวณฺณิตํฯ
? รฏฐาภิปาลโนปายกถา
ม. ๑๓ ฝายพระราชอาณาจักร (สํานวนที่ ๑ วัดชนะสงคราม, ๐๐๙/๓๔)
รฏฐาภิปาลนภาเค หิ คุณวิเสเส ตุมฺเห ปน กสิกมฺมสํวิทหนวเสน เสนาปตินา สํวิทหิตพฺพ‐
กิจฺจํ เขตฺตาธิการาลยํ กาเรตฺวา ทุงหลวง อิติ ทยฺยภาสาย ลทฺธนามนิคมฏฐานภูเต เจว เปรม‐
ประชา อิติ ประเวศบุรีรมย อิติ๒
จ ทยฺยภาสาย ลทฺธนามมาติกาฏฐานภูเต จ ภูมิภาเค อฺญ‐
มฺเญสํ เขตฺตปเทสสฺส อภิยุฺชนปฏิพาหิตุ ปริคฺคหณปฏิพาหิตุ เขตฺตปเทสสามิกานํ สามิกภาว‐
การาปนวเสน วิเสสโต ราชภฏํ ปติฏฐเปถ ตโต อสฺสามิกานํ สามิกภาวปฏิพาหิตุ ราชาณาวเสน
ตาวกาลิกภูมิปเทสวิกฺกยปกาสนํ เทถฯ อิทมฺป โว เขตฺตาธิการปริยาปนฺนกิจฺจํ โหติ ตฺจ สสฺสเมธํ
สงฺคหวตฺถูติ วุจฺจติฯ
อถวา ตุมฺเห ภูมิปเทสานุโลมโต เจว อติพหุสุงฺกมูเลน กสิกมฺมิกานํ อปฬนโต จ อุตฺตรปจฺฉิม‐
ภาคมณฺฑเล สุงฺกปริหาปนวเสน ภูมิปเทสสุงฺกคหณราชปฺญตฺติฺจ ตํตํกมฺมการีนํ อนติกิลมนตฺถาย
สุงฺกปริหาปนวเสน ธูมปานสุงฺกคหณปริวตฺตนราชปฺญตฺติฺจ ตาลสุงฺกคหณปริวตฺตนปกาสนฺจ
ปติฏฐเปถฯ ตุมฺเห จ พีชมาติกาย ติปุกมฺมการีนํ สุขกยากยอตฺถํ สมเวกฺขนฺตา มณฑลภูเก็ต อิติ
ทยฺยภาสาย ลทฺธนาเม ภูมิภาเค ติปุมูลรูปยคฺคหณปริยาปนฺนปกาสนํ กาเรตฺวา ราชาณาย
๑
ปรับจาก ที.สี. ๙/๒๓๑/๑๘๕.
๒
คลองเปรมประชากร (Khlong Prem Prachakon) เปนคลองขุดที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลา
เจาอยูหัว โปรดเกลาฯ ใหขุดเมื่อป พ.ศ. ๒๔๑๓ เชื่อมแมน้ําเจาพระยา จากคลองผดุงกรุงเกษมบริเวณหนาวัด
โสมนัสวิหาร กรุงเทพมหานคร ไปทะลุตําบลเกาะใหญ แขวงกรุงเกา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เปนระยะทาง
๑,๒๗๑ เสน ๓ วา (๕๐,๘๔๖ เมตร) เนื่องจากทรงเห็นวาการเดินเรือขึ้นลองตามแมน้ําเจาพระยานั้น เสนทางออม
ไปมาทําใหเสียเวลาในการเดินทางมาก
คลองประเวศบุรีรมย (Khlong Prawet Buri Rom) เปนคลองขุดที่พระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกลาเจาอยูหัว โปรดเกลาฯ ใหเจาพระยาสุรวงศไวยวัฒนบัญชาการขุดตอจากคลองพระโขนงไปเชื่อมกับ
คลองดาน ออกสูแมน้ําบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา เรียกคลองที่ขุดตอออกไปวา "คลองประเวศบุรีรมย" และใหขุด
คลองแยกจากคลองประเวศบุรีรมย อีก ๔ คลอง คือ คลองหนึ่ง คลองสอง คลองสาม และคลองสี่ เริ่มขุดตั้งแต
พ.ศ. ๒๔๒๑ แลวเสร็จในป พ.ศ. ๒๔๒๓ มีความยาวทั้งสิ้น ๑,๑๕๐ เสน (๔๖ กิโลเมตร) (วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี,
คน ต.ค. ๒๕๕๔)

7. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗
สํวิทหิตพฺพภารํ เสนาปตึ สพฺพาการาลยกมฺมการีนํ อาณํ กาเรถฯ อิทมฺป โว วาณิชกมฺมปริยาปนฺน‐
กิจฺจํ โหติ ตฺจ สมฺมาปาสํ สงฺคหวตฺถูนิ วุจฺจติฯ
ม. ๑๓ ฝายพระราชอาณาจักร (สํานวนที่ ๒, พระมหาอภิวัตร, ๐๐๕/๔, มีพิรุธวาผิดมากแหง)
อาณาจกฺเกป, สพฺพปฐมํ ทยฺยานมินฺโท มหาราชา ปุน เขตฺตาธิการาลยํ ปฏฐเปตฺวา ยตฺถ
เสนาปติ ธุรคฺคาโห หุตฺวา กสิกมฺมํ อุปตฺถมฺเภสิ, วิเสสราชภฏเชฏฐํ ฐาเปติ, สกฺขิภาวตฺถํ ทยฺย‐
ภาสาย “ตําบลทุงหลวง คลองเปรมประชา คลองประเวศบุรีรมย” อิติ ลทฺธนาเมสุ ชนปเทสุ
นิวาสีนํ ทยฺยานํ สกเขตฺตาสามิกภาวปริทีปนภูตสิทฺธิปตฺตสฺส นิยฺยาทนตฺถาย เจว พลกฺกาเรน
ปรเขตฺตํ คณฺหนฺตานํ พาลชนานํ อฺญมฺญํ อภูตพฺภกฺขานสฺส ปฏิพาหนตฺถาย จฯ โส จ
ปรวิกฺกีณาปนวตฺถุมฺหิ ปริยาปนฺนํ อาณตฺตึ นิเวเสสิ ปรภณฺฑํ คณฺหิตุ โอตารํ ปริเยสนฺตานํ
ปรสิทฺธิปตฺตหตฺถภูตานํ อสฺสามิกานํ ปฏิพาหนตฺถายฯ เอเต เขตฺตาธิการสมุทายา โหนฺติ, ปุราณ‐
โวหารโต วา “สสฺสเมธตา สงฺคหวตฺถูติ วุจฺจนฺติฯ ปุน จปรํ, โส ปจฺฉิมาย อนุทิสาย มณฺฑเล
เขตฺตพลิปฺญตฺตึ ปฺญาเปสิ ภูมิภาคสฺสานุโลมโต กสิกมฺมุปชีวิกานํ อตฺตนา อาภฏโภคโต
อติเรกํ รฏฐสฺส ทาตพฺพพลิกานํ ชนานํ รฏฐพลิยา โอหรณตฺถายฯ
โส ธูมฆายนํ นิสฺสาย โภคพลิสํวิธานปฺญตฺติฺเจว คุฬพลิสํวิธานปฺญตฺติฺจ ปฏิรูป
อกาสิ ชนานํ สงฺคหาย โส จ ทีปมณฺฑเล รฏฐติปุภณฺฑมูลานตฺถาย ธนวลฺชนปริยาปนฺนปฺญตฺตึ
นิเวเทสิ สุเขน กยวิกฺกยาย ติปุภณฺฑานิ หรมานานํ ติปุวตฺถุกมฺมการีนํ สงฺคหายฯ โส จ ธน‐
ปริยาปนฺนกมฺมาธิการานํ ราชภฏานมาณตฺติยาโรปนตฺถาย กมฺมเธยฺยํ กตฺวา เสนาปตึ อนุชานิฯ
อิเม “วณิชฺชกมฺมสมุทายา โหนฺติ, ปุราณโวหารโต วา สมฺมาปาโส สงฺคหวตฺถูติ วุจฺจนฺติฯ ปุน จปรํ,
มหาราชา อุตฺตราย อนุทิสาย มณฺฑเลสุ, เย หิ สกชีวิตกปฺปนตฺถาย กมฺมการิโน โหนฺติ, น
ทาสพฺยุปคตตาย กมฺมการิโน โหนฺติ, เตสํ ธนทานปริยาปนฺนปฺญตฺติ ทาสพฺยลกฺขณปฺญตฺติ
จาติ เทฺว อิมา ปฺญตฺติโย ปฺญาเปสิ, เย พาหาพลมนฺวาย กมฺมํ กโรนฺติ, เย จ รฏฐสฺส อตฺตมา
อาภฏโภคโต อธิกทาตพฺพพลิกา โหนฺติ, เตสํ ทาสพฺยโต วิโมจนตฺถายฯ โส จ ทหรานํ อายุ‐
วฑฺฒนปริยาปนฺนวตฺถุฺเจว ชราชชฺชริตานํ อายุสงฺขิปนปริยาปนฺนวตฺถุฺจ นิเวเทสิฯ โส จ ชาย‐
ปติกานํ วิวาหมงฺคเล กฺญาย ทาตพฺพธนสวณฺณมยมณฺฑนปริยาปนฺนวตฺถุ นิเวเทสิ เตสํ วิปฺปวุตฺถ‐
กาเล ปติโน อปฺปฏิทานตฺถายฯ โส จ กมฺมเธยฺยุ ฐาเปนฺโต นิเวเทสิ นิคมโภชกสฺส เจว คาม‐
โภชกสฺส จ วิภวิตพฺพภูมิลฺฉนสฺสาณตฺติยาโรปนตฺถายฯ
โส จ ทยฺยภาสาย “พระองคเจาในสมเด็จพระเจานองยาเธอ” อิติ ลทฺธนามานํ ทฺวินฺนํ
อิสฺสราทีนํ ทยฺยภาสาย “พระเจาวรวงศเธอ” ลทฺธนามานํ เตสํ อภิธานาทิวจนสฺส ปยุฺชนํ นิเวเทสิฯ

8. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘
โส จ อาทิโต ยถาวุตฺตนเยน ลทฺธนามานํ เตสํ ปุตฺตธีตูนํ ทยฺยภาสาย “หมอมเจา” อิติ ลทฺธนา
มานํ อิสฺสราทีนํ อภิธานาทิวจนสฺส ปยุฺชนํ นิเวเทสิฯ โส จ มหามณฺฑเล ราชภฏานํ สตฺติ‐
ปริยาปนฺนฺเจว สตฺติภาวปริทีปนปริทหนวตฺถปริยาปนฺนฺจ ปฺญตฺตึ ปฺญาเปสิฯ อิเม
สงฺคหุปายสมุยาทา โหนฺติ (ปุราณโวหารโต วา) ปุริสเมธตา สงฺหควตฺถูติ วุจฺจนฺติฯ
ปุน จปรํฯ โส จ สกฺขิภาวปฺญตฺติฺเจว อฏฏนีติวินิจฺฉยฺจ ปฏิรูป อกาสิ, ปุน สภาย
รฏฐมนฺตีนมาณตฺติฺเจ ฐเปสิฯ อิเม อฏฏวินิจฺฉยสมุทายา โหนฺติฯ โส จ อาณตฺติยาโรปเน
เสนาปตึ ฐาเปสิ ปจฺฉิมาย อนุทิสาย มณฺฑลนิวาสีนํ ชนานํ ปสาสนตฺถายฯ อิเม รฏฐปฺปสาสน‐
สมุทายา โหนฺติฯ เทฺวเม (อฏฏวินิจฺฉยสมุทายา เจว รฏฐปฺปสาสนสมุทายา จ) ปุราณโวหารโต
นิรคฺคลํ สงฺคหวตฺถูติ วจฺจนฺติฯ ปุน จปรํฯ โส จ ทยฺยภาสาย “ถนนราชดําเนิน” อิติ ลทฺธนามํ
ราชสฺจรณมคฺคฺเจว วชิรปุรํ คตมคฺคสงฺขาตํ ธูมรถมคฺคฺจ กาเรสิฯ เทฺวเม โยธกมฺมการก‐
สมุทายา โหนฺติฯ ปุน จปรํฯ โส จ วิเทเสสุ อุสฺสนฺนกาฬโรคสฺส ปฏิพาหนตฺถาย สํวิทหนปฺญตฺตึ
ปฺญาเปสิ ทยฺยรฏฐสฺส เทวนคเร อวฑฺฒนตฺถายฯ โส จ วาหนานํ อุสฺสนฺนโรคํ ติกิจฺฉาเปสิ เจว
ปฏิพาหิ จ สพฺพตฺถ อวฑฺฒนตฺถายฯ โส จ ราชภฏํ อาณาเปสิ อนฺทุพนฺธนาทิพทฺธานํ ทณฺฑ‐
ปติตชนานํ ยาปนียผาสุกวิหาราย พนฺธนาคารสฺส อุลฺโลกนตฺถายฯ อิเม สุขาภิปาลสมุทายา โหนฺติ
ราชกรณียานิ หิ พุทฺธจกฺเก เจว อาณาจกฺเก จ รฺญา กตานิ มยา อาหริตฺวา
สํวณฺณิยมานานิ (ปรหิตปฏิปตฺติปริยาปนฺโน) รฏฐาภิปาลโนปาโยติ สงฺขํ คจฺฉติ ตติยมงฺคลวิเสส‐
ภูตานิ โหนฺติฯ อยฺหิ วิเสสุตฺตมมงฺคลิกสุภสิริสุวตฺถิฐานิยา อตฺตสมฺปตฺติปรหิตปฏิปตฺติ‐
ปริยาปนฺนา ราชจริยา เอกเทสโต สํวณฺณิยมานา นิฏฐิตาฯ
? อปจายนธมฺมกถา
ม. ๑๕ แลอปจายธรรมนั้น (ปรับจาก พระธรรมวโรดม, น. ๓๒๑ ซ้ํา ม. ๒๕๙)
อปจายนธมฺโม จ นาม วโยวุฑฺฒานฺจ กลฺยาณธมฺมสฺส จ คารวอปจิติกรณสงฺขาตา
ปุฺญกิริยาวตฺถุภูตา สมฺมาปฏิปตฺติฯ สฺยามินฺเทน จายํ นิจฺจํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โหติฯ ยสฺมา
เจส มหาราชา ปุพฺเพ กตปุฺโญ อุปจิตกุสโล ตสฺมา อาทิโต ชาติสมฺปนฺนตาทิสมฺปตฺติยา
สมนฺนาคตตฺตา มหาชเนน สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโตฯ ยถาหฯ อุภโต สุชาโต มาติโต จ
ปติโต จ สํสุทฺธคหณิโก อุกฺขิโต อนุปกฏโฐ ชาติวาเทนาติฯ๑
ตปฺปจฺจยา หิ สกลสฺยามวาสีนํ
อิสฺสริยาธิปจฺจภาวโต รชฺชํ กาเรสิฯ วุตฺตมฺป เจตํ
๑
วินย. ๒/๗๓๕/๔๘๖.

9. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙
ขตฺติโย เสฏโฐ ชเนตสฺมึ เย โคตฺตปฏิสาริโนติฯ๑
กิฺจาป หิ โส ชาติสมฺปนฺโน โหติ ยสสมฺปนฺโน วโยวุฑฺฒานํ ปน ปรมวํสานุวํสกานํ อปจิตึ
กโรติ ครุกโรติ มาเนติฯ เย เต กิร ปรมวํสานุวํสิกา วโยวุฑฺฒา โหนฺติ เตสํ ราชกุลเชฏ‐
ภาวฏาเน สกฺการสมฺมานํ กโรติ น จ เกวลํ กทาจิ ยถารหํ เตสํ วิเสสโต ปจฺจุฏฐานาทีนิ อปจายกน‐
กมฺมานิ กโรติฯ เอวฺหิ กโรนฺโต กุลเชฏาปจายนธมฺเม ปติฏฐิโต นาม โหติฯ
วุตฺตปฺปาโรยํ มาตาปตุปฏฐานานมนฺตรํ สปฺปุริสานํ ทุติยํ วตฺตปทนฺติ เวทิตพฺโพฯ
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
มาตาเปติภรํ ชนฺตํ กุเลเชฏฐาปจายินํ
สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ เปสุเณยฺยปฺปหายินํ
มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ สจฺจํ โกธาภิภุ นรํ
ตํ เว เทวา ตาวตึสา อาหุ สปฺปุริโส อิตีติฯ๒
เย ปน ตสฺเสว ปรมวํสานุวํสิกา เจว เสวกามจฺจา จ วโยวุฑฺฒตรา โหนฺติ เตสํ ตสฺมึ ตสฺมึ
กาเล ยถารหํ ธนวตฺถานิ ทาเปติฯ อิทมฺป กุเลเชฏฐาปจายนธมฺเมน ปริยาปนฺนํ นาม โหติฯ ยถาห
เย วุฑฺฒมปจายนฺติ นรา ธมฺมสฺส โกวิทา
ทิฏเ ธมฺเม จ ปาสํสา สมฺปราโย จ สุคฺคตีติฯ๓
ตสฺสตฺโถฯ กิฺจาป หีธ วุฑฺฒปุคฺคลา อนิยเมน ทสฺสิตา ปเภทโต ปน ติปฺปการา โหนฺติ
ชาติวุฑฺโฒ จ วโยวุฑฺโฒ จ คุณวุฑฺโฒ จาติฯ
ตตฺถ ชาติวุฑฺโฒ ตาวฯ โย จ ขตฺติยมหาสาลาทิโก ชาติสมฺปนฺโน สพฺเพหิ ชเนหิ
เสฏฐสมฺมตภาวโต ปคฺคหิโต โหติ มานิโต อปจิโต โส ชาติวุฑฺโฒ นามฯ โย จ วเย ฐิโต โส วโยวุฑฺโฒ
นามฯ โย จ สทฺธาสีลาทิสมฺปนฺโน โหติ โส คุณวุฑฺโฒ นามฯ ตโยเม หิ สกฺการครุการวนฺทนาทิ‐
อปจายนกมฺมารหา โหนฺติฯ เยเกจิ ปน ชนา ยถาวุตฺตปฺปการา วุฑฺฒานํ สามีจิกมฺมมตฺตวเสน
อปจายนธมฺมํ กโรนติ, เต ปเรสํ อุปวาทโต อตฺตทฺธภาวโต๔
จ มุจฺจนฺติ ตาทิสา กลฺยาณชฺฌาสย‐
สมฺปนฺนา หุตฺวา ปริสฺู นาม โหนฺติ ตสฺมา เต ปสํสิตพฺพาเยวาติฯ
ม. ๑๗ เมื่อมารําพึงถึงกุศลจริยา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๗ ซ้ํา ม. ๒๖๐)
๑
ที.ปา. ๑๑/๗๒/๑๐๗.
๒
สํ.ส. ๑๕/๙๐๗/๓๓๖.
๓
ขุ.ชา. ๒๗/๓๗/๑๒.
๔
คําครหาและกิริยาไมสุภาพ

10. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐
โส จ วุฑฺฒานํ สมฺมาปฏิปตฺติปริยาปนฺนํ กุสลกิริยํ อนุสฺสรนฺโต เสฏฐชาติวุฑฺโฒ เจว อุจฺจ‐
กุเล ชาโต จ ทีฆายุโก จ โหติฯ นโร จ สุจริตสงฺขาตกุสลสฺส อาธารภาชนภาเวน เจว ธมฺมคารว‐
ธมฺมปูชาภาเวน จ เต ตีหิ ทฺวาเรหิ ครุกโรติ อปจายติฯ อิทํ โข อปจายนมยกุสลนฺติ สงฺขํ คจฺฉติฯ
เกจิ ทิฏฐธมฺเม อิฏฐวิปุลผลททํ เอตนฺติ วทนฺติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
อภิวาทนสีลิสฺส นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน
จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ อายุ วณฺโณ สุขํ พลนฺติฯ๑
อตฺโถ ปเนตฺถ เวทิตพฺโพ, อปจายนมยกุสลมฺปเนตํ ปโยคสมฺปตฺติภูตฺเจว เตสํ อุปปฬก‐
กมฺมสฺส เจว อุปฆาตกกมฺมสฺส จ, โย วุฑฺเฒ อปจายติ, ตสฺส อนิฏฐวิปากํ ปฏิลาภนภูตโอตารํ
อทตฺวา เตสํ วิทฺธํสเน พลวปฺปจฺจยภูตํ โหติ โย จ อปจายนมยกุสเลหิ สมนฺนาคโต โหติ, โส
นานุปทฺทเวหิ ปริมุจฺจติ, โส จ ทีฆายุโก โหติ, ตโต ทีฆายุตา สมุฏฐานานิ ตีณิ วณฺณสุขพลานิ
ตสฺส วฑฺฒนฺติฯ โส กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคติสมฺปราโย โหติฯ วุตฺตฺเจตํ ภควตา สมฺปราโย
จ สุคตีติฯ
? อตฺถจริยากถา
ม. ๑๘ อรรถจริยา คือราชกิจที่ทรงประกอบ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘)
อตฺถจริยาติ ปเนตฺถฯ ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา ราชวํสิกานฺเจว มหามจฺจาทิโปสานฺจ
ทยฺยรฏฐนิวาสีนฺจ หิตตฺถปุเรกฺขารภูโต โหติฯ กถํฯ โส เตสํ หิเตสี สมาโน สมฺมาอาชีวปริยาปนฺน‐
กิจฺจปยุฺชเน สพฺพทยฺเย นิโยเชติ จ วิเนติ จ กุสลจริยาย จ เต ปติฏฐาเปติฯ อยํ โข รฏฐา‐
ภิปาลโนปาโยติ สงฺขํ คจฺฉติฯ อิทานาหํ โสตูนมตฺถาย กุสลจริยาปริยาปนฺนํ รฏฐาภิปาลโนปายํ
กเถสฺสามิฯ อหมฺปนิมสฺมึ โอกาเส กุสลจริยา ปริยาปนฺนกุสลสมาทาปนมตฺตํ วณฺณยิสฺสามิฯ
ม. ๑๘ สมเด็จบรมบพิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔, ๐๑๑/๑๕)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา นิจฺจํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ หิตํ ปริปูเรตุ อธิฏฐหติ, ตสฺมา น เกวลํ
รฏฐาภิปาลโนปายภูตํ ราชกิจฺจํ กโรติ, เต ปน กาลานุรูป สุขาวหํ อนวชฺชกิจฺจํ กาตุ สมาทเปติฯ
ยทา หิ อตฺตนา ทานํ เทติ ตทา วํสานุวํสิกานํ ราชภฏานํ อฺเญสฺจ ชนานํ อตฺตานํ อนุวตฺเตตุ
โอตารํ เทติฯ ชนานํ วิตฺถิณฺณํ ทานชฺฌาสยํ ปาตุกโรติ ทฺยาลุจิตฺตสฺส ทานปติโน ปฏิปทํ ทิฏฐานุคตึ
ปฏิปชฺชติฯ กถํฯ โส หิ อตฺตนา ทานํ ททนฺโต อฺเญป ทาตุ สมาทเปติฯ
ยถาห เอโก อตฺตนา จ เทติ ปรฺจ สมาทเปติ โส นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฐาเน โภคสมฺปทฺจ
ลภติ ปริวารสมฺปทฺจาติฯ มหาชโน ปารมีธมฺมํ เจว ลภติ กุสลธมฺมํ จ วฑฺฒติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๑๘/๒๙.

11. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑
ยถา หิ ปพฺพโต เสโล อรฺญสฺมึ พฺรหาวเน
ตํ รุกฺขา อุปนิสฺสาย วฑฺฒนฺเตเต วนปฺปตี
ตเถว สีลสมฺปนฺนํ สทฺธํ กุลปุตฺตํ อิธ
อุปนิสฺสาย วฑฺฒนฺติ ปุตฺตทารา จ พนฺธวา
อมจฺจา ญาติสงฺฆา จ เย จสฺส อนุชีวิโน
ตฺยสฺส สีลวโต สีลํ จาคํ สุจริตานิ จ
ปสฺสมานานุกุพฺพนฺติ เย ภวนฺติ วิจกฺขณา
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน สคฺคํ สุคติคามินํ
นนฺทิโน เทวโลกสฺมึ โมทนฺติ กามกามิโนติฯ๑
อิทํ ปรหิตปฏิปตฺติสงฺขาตํ ทุติยํ มงฺคลวิเสสํ นาม โหติฯ
? สทฺธาสมฺปทากถา
ม. ๒๒ สัทธาสัมปทานั้น (พระธรรมกิตติวงศ ขอสอบป ๒๕๔๗, ๐๐๓/๑)
สทฺธาสมฺปทาติ เจตฺถฯ สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ าณสมฺปยุตฺตํ สทฺทหนํ สทฺธา นามฯ สา
สทฺเธยฺยวตฺถุวิภาคโต จตุพฺพิธา โหติ กมฺมสทฺธา วิปากสทฺธา กมฺมสฺสกตา ตถาคตโพธิสทฺธา
จาติฯ ยํ หิ สตฺเตหิ กาเยน วาจาย มนสา วา เจตนาย กตํ, ตํ กมฺมํ นามฯ ตฺจ ปเภทโต ทุวิธํ
โหติ กุสลกมฺมํ อกุสลกมฺมฺจาติฯ ตตฺถ กุสลกมฺมํ อโลภอโทสอโมหมูลํฯ อกุสลกมฺมํ ปน โลภ‐
โทสโมหมูลํฯ ตทุภยํ ปจฺจยสมวาเย เจว โอกาเส จ สติ วิปากํ เทติฯ กุสลกมฺมํ อโลภาทิมูลานุรูป
อิฏ กนฺตํ มนาป วิปากํ เทติ, อกุสลกมฺมํ ปน ตพฺพีปรีตํ วิปากํฯ ยํ หิ เวชฺชสฺส “อิทํ สรีรสฺส
อผาสุกมฺป โรคํป อุปฺปาเทสฺสตีติ ปุเรตรํ โรคสมุฏานํ วิชานิตฺวา ตสฺส อปนยนติกิจฺฉนุปายสฺส
ปยุฺชนมิว กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส “กมฺมํ นาม เยน กตํ ตสฺส อีทิสฺจีทิสฺจ มูลานุรูป ผลํ ทสฺสตีติ
ปุเรตรํ กมฺมํ วิชานิตฺวา สทฺทหนํ อิทํ กมฺมสทฺธา นามฯ กมฺมชํ วิปกฺกผลํ วิปาโก นามฯ อยํ วิภาคโต
ทุวิโธ โหติ อิฏโ กนฺโต มนาโป วิปาโก กุสลกมฺมวิปาโก ตพฺพีปรีโต วิปาโก อกุสลกมฺมวิปาโกฯ
ตทุภโย วิปาโก กมฺมมูลสูจโก เจว โหติ กมฺมปฺาโณ จฯ
ยํ เวชฺชสฺส โรคํ วิจินิตฺวา ตสฺส โรคสฺส สมุฏานสฺส วิชานนมิว วิปากํ อนุภวิตฺวา ตสฺส มูลํ
วิจินนฺตสฺส อยํ อีทิสมีทิสกมฺมมูลโกติ วิชานิตฺวา สทฺทหนํ, อิทํ วิปากสทฺธา นามฯ ยํ “กิเลสานุคตา
สตฺตา กาเยน วาจาย มนสา วา ยํ กมฺมํ กโรนฺติ, ตสฺส วิปากํ ปฏิลภนฺตีติป “สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา
๑
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๔๐/๔๗‐๔๘, ธ.อ. ๑/๗๐, เอโก สยํป เทติ ปรํป สมาทเปติ ....ฯ

12. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒
กมฺมทายาทา กมฺมโยนี กมฺมพนฺธู กมฺมปฏิสรณา, ยํ กมฺมํ กริสฺสนฺติ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา, ตสฺส
ทายาทา ภวิสฺสนฺตีติป๑
“กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกนฺติป “กมฺมํ สตฺเต วิภชติ ยทิทํ
หีนปฺปณีตตายาติป๒
เอวมาทีนิ วิชานิตฺวา สทฺทหนํ, อิทํ กมฺมสฺสกตาสทฺธา นามฯ ยํ “อิติป โส
ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทโธ วิชฺชาจรณสมฺปนโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา
เทวนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควาติ “สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติ “สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติ จาทีหิ
นเยหิ พุทฺธสฺส สธมฺมสฺส สสงฺฆสฺส คุเณ วิชานิตฺวา สทฺทหนํ, อิทํ ตถาคตโพธิสทฺธา นามฯ อถวาฯ
ยํ “โส ภควา อรหํ อารกา สพฺพกิเลสปาเปหิ สุวิทูรทูเร โต สพฺพตฺถ สุปริสุทฺโธ เวเนยฺเย ปริสุทฺธึ
ปาเปตุ ปโพเธตา เทวมนุสฺสานํ สตฺถุภาเวน ครุฏานิโย มหาชนสฺส ปูชนีโย จ โหติ, โส ภควา
สมฺมา สามํ สจฺจานิ พุชฺฌิตา โหติ, อสตฺถุโก หุตฺวา ตถํ ภูตํ อวิปรีตํ อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺถาวหํ
สพฺพธมฺมํ อพฺภฺาสีติ “สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติ “สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆติ จาทีหิ
นเยหิ พุทฺธสฺส สธมฺมสฺส คุเณ วิชานิตฺวา สทฺทหนํ, อิทํ ตถาคตโพธิสทฺธา นามฯ
ม. ๒๓ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจา (ไมปรากฏผูแตง, ๐๐๙/๗๙)
มหาราชา หิ ราชธานิยา ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺโต อิมาย สทฺธาสมฺปทาย สมนฺนาคโต สทฺธมฺเม
อภิปสีทิตฺวา นิจฺจํ พุทฺธสาสเน ภิกฺขูนํ สมณสารูปารเห จตุปจฺจเย อทาสิฯ ตตฺรายํ อตฺโถ เวทิตพฺโพฯ
ปุพฺเพ ปน ทยฺยานมินฺโท พุทฺธสาสเน ลทฺธูปสมฺปโท สมณธมฺมปูรเณ นินฺนูปนิสฺสโย หุตฺวา
สหสฺสกฺขตฺตุ เตปฏกํ มุทฺทาเปตฺวา โลเก ปากฏกิตฺติคุโณ พหุเก วาเร มหาทานํ ปริจฺจชิตฺวา ยถา
ปเสนทิโกสโล นาม ราชา สตฺถริ พลวสทฺโธ วราชิทฺธิโก หุตฺวา อสทิสทานํ อทาสิ เอวํ กตฺวา
อุสฺสาหปตฺโต หุตฺวา อิทฺธํ วิณฺหุโลกนครํ อคมาสิฯ ยา หิ พุทฺธปฏิมา ชเนหิ สุวณฺณปฏเฏหิ
อาลิมฺปตฺวา โหติ กํสกตา มานิตา ปูชิตา ครุกตา สา อิมสฺมึ รฏเฐ เสฏฐพุทฺธปฏิมา วิณฺหุโลก‐
นคเร อุโปสถาคารสฺส นิสินฺนพุทฺธชินราชปฏิมาสทิสรูปา โหติ ติริยโต ปฺจงฺคุลีอุตฺตรวิทตฺถิอธิกา
ปฺจรตนปฺปมาณาฯ อยฺหิ เสฏโฐ มหาราชา ตํ พุทฺธปฏิมํ สมาหริตฺวา อลงฺกาเรตฺวา สุวณฺณ‐
ปฏเฏหิ ตํ อาลิมฺเปตฺวา มหามหํ เทวมหานคเร ปฺจมปวรตุสิตวนารามสฺส อุโปสถาคาเร
ปติฏฐาเปสิฯ
อยฺหิ สงฺฆาราโม ทยฺยภาสาย “สวนดุสิต” อิติ ลทฺธนาเม ภูมิภาเค ฐาปโต โหติฯ
มหาราชา มหกมฺมฺเจว อิมิสฺสาย จ มหุฬารปูชํ กาเรสิ พุทฺธสาสนิกานํ พุทฺธานุสฺสติภาวนา‐
๑
เทียบ องฺ.ปฺจก ๒๒/๕๗/๘๒.
๒
ม.อุ. ๑๔/๕๙๖/๓๘๕.

13. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓
สงฺขาตาย เจว สุคติคามินีทุกฺขนิสฺสรโณปายคามินิยา จ กุสลสมฺมาปฏิปตฺติสงฺขาตาย ปูชนตฺถาย
อตฺถาย ปติฏฐาเปสิฯ อยฺหิ พุทฺธชินราชปฏิมา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุทฺเทสิกเจติยนฺติ สงฺขํ คตา โหติฯ
? พุทฺธเจติยกถา
ม. ๒๔ แทจริงพุทธเจดีย (สํานวนที่ ๑ พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐)
พุทฺธสาสเน หิ พุทฺธเจติยํ ติปฺปเภทํ โหติ สารีริกเจติยํ ปริโภคเจติยํ อุทฺเทสิกเจติยํ จฯ๑
ตตฺถ สารีริกเจติยํ นาม พุทฺธสฺส สารีริกธาตูนํ นิธานเจติยํ ยํ พุทฺโธ ปรินิพฺพานสฺส อาสนฺนกาเล
มหาชนสฺส ปูชนตฺถาย เจว ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนิกสฺส กุสลกมฺมสฺส ปูรณตฺถาย จ จตุปฺปเถ
กาตุ อนุฺญาสิฯ ตโต ภควติ ปรินิพฺพุเต โกสินารกา มลฺลา ภควโต สรีรํ ฌาเปตฺวา สตฺตธา
ภควโต สารีริกธาตุโย วิภชิตฺวา ตา ยาจิตุ อาคตานํ นคราธิปานํ พุทฺธสาสนิกานํ ขตฺติย‐
พฺราหฺมณานํ อทํสุฯ เต สพฺเพ ปฏิลทฺธสารีริกธาตุโย คเหตฺวา อาโท อตฺตโน อตฺตโน นคเร ถูป
กาเรตฺวา ตา ตตฺถ ปกฺขิปสุฯ ยมฺป ปปฺผลิวนิเยหิ โมริเยหิ สารีริกธาตูนํ วิภตฺตกาเล อาคนฺตฺวา
ปฏิลทฺธสฺส ภควโต องฺคารสฺส นิธานถูปสงฺขาตํ องฺคารเจติยํ ตํ สารีริกเจติยนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ
ตทุภยมฺป พุทฺธเจติยํ โหติฯ ปริโภคเจติยํ นาม, เย ภควโต ปริภุตฺตานํ ปตฺตาทิปริกฺขารานํ นิธาน‐
ภูตา ถูปา, ยา จ เชตวนาทีสุ ภควโต นิวาสฏฐาเนสุ คนฺธกุฏิโยฯ อิทมฺป พุทฺธเจติยํ โหติฯ
อุทฺเทสิกเจติยํ นาม ยํ พุทฺธานุสฺสติฏฐานภูตํ เจติยฏฐานมฺป เจติยวตฺถุมฺป ปรินิพฺพานสฺส อาสนฺน‐
กาเลเยว พุทฺเธนานุฺญาตํฯ ตทา หิ พุทฺเธน ภควตา อิมานิ จตฺตาริ สทฺธสฺส กุลปุตฺตสฺส
ทสฺสนียานิ สํเวชนียานิ ฐานานิ ทสฺสิตานิ ยํ ตถาคตสฺส ชาตฏฐานํ ยํ ตถาคตสฺส อนุตฺตราย
สมฺมาสมฺโพธิยา อภิสมฺพุทฺธฏฐานํ ยํ ตถาคตสฺส อนุตฺตรสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ปวตฺติตฏฐานํ ยํ
ตถาคตสฺส อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตฏฐานํฯ
ม. ๒๔ แทจริงพุทธเจดีย (สํานวนที่ ๒ พระเมธีวราภรณ, ๐๐๔/๑๐)
พุทฺธเจติยานิ หิ ติปฺปเภทานิ โหนฺติ สารีริกเจติยฺเจว ปริโภคเจติยฺจ อุทฺเทสิกเจติยฺจฯ
ตตฺถ สารีริกเจติยํ นาม พุทฺธสฺส สารีริกธาตูนํ นิธานเจติยํฯ อิทํ พุทฺเธน ปรินิพฺพานกาเล มหา‐
ชนสฺสาภิปูชนตฺถาย ทีฆรตฺตฺจ หิตสุขสํวตฺตนิกานํ ปุฺญานมุปจินนตฺถาย จาตุมฺมหาปเถ กาตุ
อนุฺญาตํฯ ภควติ ปรินิพฺพุเต โกสินารกา มลฺลขตฺติยา พุทฺธสรีรํ ฌาเปตฺวา พุทฺธสาสนิกานํ
นคราธิปตีนํ ขตฺติยพฺราหฺมณานํ สารีริกธาตุโย สตฺตธา สมํ สุวิภตฺตํ (กตฺวา) อทํสุฯ เตสุ เอเกโก
สพฺพปฺปฐมํ อตฺตโน นครํ สารีริกธาตุโย อพฺภาหริตฺวา ถูป กาเรตฺวา ตตฺถ ปติฏฐาเปสิฯ องฺคาร‐
เจติยฺจ นาม พุทฺธสรีรงฺคารสฺส นิธานถูโปฯ ปปฺผลิวนิยา กิร โมริยา (โมริยขตฺติยา) สารีริกธาตูนํ
๑
ดู สารตฺถ.ฏีกา. ๑/๒๖๓‐๒๖๔.

14. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔
วิภตฺตกาเลเยว องฺคารมตฺตเมว ลภนฺตา ตํ อพฺภาหริตฺวา เอวรูเป เจติเย ปติฏฐาเปสุฯ อิทมฺป
สารีริกธาตุเจติยนฺติ วุจฺจติฯ อิทํ พุทฺธเจติยานมฺญตรํ โหติฯ ปริโภคเจติยํ นาม พุทฺเธน
ปริภุตฺตานํ ปตฺตาทีนํ ปริกฺขารานํ นิธานถูโป เจว เชตวนวิหาราทีสุ พุทฺธสฺส นิวาสฏฐานคนฺธกุฏิโย
จฯ อิทํ พุทฺธเจติยานมฺญตรํ โหติฯ อุทฺเทสิกเจติยํ นาม พุทฺธานุสฺสติฏฐานํ เจติยฏฐานํ วา
เจติยวตฺถุ วา อิทํ จตฺตาริ สํเวชนียฏฐานานิ สนฺธาย วุตฺตฯ สมฺมาสมฺพุทฺเธน กิร ปรินิพฺพานกาเล
จตฺตารีมานิ อานนฺท สทฺธสฺส กุลปุตฺตสฺส ทสฺสียานิ สํเวชนียานิ ฐานานีติอาทิวจนโต๑
ปสูติฏฐานฺเจว อภิสมฺโพธิฏฐานฺจ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฐานฺจ ปรินิพฺพานฏฐานฺจาติ จตฺตาริ
สํเวชนียฏฐานานิ อนุฺญาตานิฯ
ม. ๒๔ ในกาลเปนลําดับมา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๑๘)
อถาปรภาเค พุทฺธสฺส ภควโต ตจฺฉภูตา สารีริกธาตุโย สุทุลฺลภา อเหสุฯ ตสฺมา
ปจฺฉิมาย ชนตาย เจติยํ การิตํ เย ธมฺมาติอาทิกคาถายตฺถปริทีปกสฺส สาสนธมฺมสฺส โปตฺถเก
ปติฏฐาเปตุฯ อิทเมว อุทฺเทสิกเจติยนฺติ วุจฺจติฯ ปจฺฉาปรภาเค ทีฆทสฺสิโน ชนา โปตฺถเก วุตฺต‐
นเยเนว ยถาสตฺติ ยถาพลํ สิลาโลหาทีหิ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา พุทฺธปฏิรูปกํ กาเรสุฯ อิทเมว
อุทฺเทสิกเจติยนฺติ วุจฺจติฯ
ม. ๒๕ และการสรางพระพุทธปฏิมากรนั้น (พระเมธีวราภรณ, ๔ ม.ค. ๒๕๕๖)
พุทฺธปฏิมากรณํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ ยํ ขตฺติเยน มหาราเชน ทยฺยานมินฺเทน
อนุปุพฺเพน ปูริตํ (พุทฺธปฏิมากรณํ ขตฺติเยน มหาราเชน ทยฺยานมินฺเทน วิเสสภูตํ มหากุสลํ
อากงฺขมาเนน อนุปุพฺเพน ปูริตํ)ฯ วุตฺตฺเหตํ วํสารตาเร (โปราณคนฺเถ), สิริธมฺมติปฏโก กิร
ขตฺติโย มหาราชา อุตฺตรปเทเส ทยฺยภาสาย ลานนา อิติ ลทฺธนามสฺส รฏฐสฺส ทยฺยภาสาย
เชียงแสน๒
ลทฺธนาเม นคเร ธมฺเมน เอกรชฺชํ กาเรสิฯ โส จาตุรงฺคิกํ เสนํ อาทาย วิสฺสุโลกํ นาม
นวํ ปุรํ มาเปตฺวา พุทฺธชินราชา พุทฺธชินสีโห สตฺถุมุนิ จาติ ติสฺโส พุทฺธปฏิมา กาเรตฺวา ตา
อพฺภาหริตฺวา ตตฺเถว สิริรตนมหาธาตุอารามสฺส มหาวิหาเร ปติฏฐาเปสิฯ ตา พุทฺธปฏิมา สกฺกตา
ครุกตา มานิตา ราชวํสาวตาเร ปากฏนามา โหนฺติฯ
? สามตฺถิยกถา
๑
ที.ม. ๑๐/๑๓๑/๑๖๓
๒
ในหนังสือบางเลมทานใช ชยเสนปุรํ เชน พระรัตนปญญาเถระ, ศ. ร.ต.ท. แสง มนวิทูร แปล,
ชินกาลมาลีปกรณ, พิมพครั้งที่ ๒, พิมพในการออกเมรุพระราชทานเพลิงศพ พระพรหมคุณาภรณ (เจียม
จิรปุฺโญ), กรุงเทพ: โรงพิมพมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐, หนา ๑๑๓.

15. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕
ม. ๒๕ สามัตถิยะนั้น (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๑๒)
เอตฺถ หิ สามตฺถิยํ นาม กิจฺจากิจฺเจสุ สมตฺถภาโวฯ อิทํ ยสฺสตฺถิ, ตสฺส ตํ ตํ กิจฺจํ
นิรุปสคฺคํ หุตฺวา สุฏุ สมิทฺธึ ปปฺโปติ, อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺโถป ยถิจฺฉิตํ สมิชฺฌติฯ ตตฺร
พุทฺธาธิปฺปาเยน จีวรรูป สํวิทหิตฺวา ทสฺเสตฺวา สตฺถุ สนฺติกา ปสํสํ ลภมานสฺส อานนฺทตฺเถรสฺส
วตฺถุ นิทสฺสนํ โหติฯ นิทานํ เจตฺถ มหาวคฺคสฺส จีวรขนฺธเก ปากฏํฯ ตตฺรายํ วิตฺถารกถาฯ เอกทา
ภควา ทกฺขิณาคิริสฺมึ จาริกฺจรมาโน อจฺจิพทฺธํ ปาลิพทฺธํ มริยาพทฺธํ สิงฺฆาฏกพทฺธํ๑
มคธกฺเขตฺตํ
ทิสฺวา “อุสฺสหสิ อานนฺท ภิกฺขูน เอวรูปานิ จีวรานิ สวิทหิตุนฺติ ปุจฺฉิฯ เถโร หตฺถกุสลตาย “อุสฺสหามิ
ภนฺเตติฯ โส สตฺถริ ปุนเทว ราชคหํ ปจฺฉาคเต ตถารูปานิ จีวรานิ สวิทหิตฺวา สตฺถุ ทสฺเสสิฯ
สตฺถา ต ปสสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ ปณฺฑิโต ภิกฺขเว อานนฺโท มหาปฺโ ภิกฺขเว อานนฺโท
ยตฺร หิ นาม มยา สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถ อาชานิสฺสติ๒
, กุสิมฺป นาม กริสฺสติ อฑฺฒ‐
กุสิมฺป นาม มณฺฑลมฺป นาม อฑฺฒมณฺฑลมฺป นาม วิวฏฏมฺป นาม อนุวิวฏฏมฺป นาม คีเวยฺยกมฺป
นาม ชงฺเฆยฺยกมฺป นาม พาหนฺตมฺป นาม กริสฺสติ, ฉินฺนกฺจ ภวิสฺสติ สตฺถลูข สมณสารุปฺป
ปจฺจตฺถิกานฺจ อนภิชฺฌากตนฺติฯ ตตฺถฯ กุสิ นาม อายามโต จ วิตฺถารโต จ ปาลิสทิสทีฆปฏํฯ
อฑฺฒกุสิ นาม อนฺตรนฺตรา รสฺสปฏฯ มณฺฑลํ นาม มหามริยาทสทิเส เอเกกสฺมึ ขณฺเฑ มณฺฑลฯ
อฑฺฒมณฺฑลํ นาม ขุทฺทกมณฺฑลฯ ตโต ภควา ภิกฺขูนํ ปริโภคตฺถาย ตถารูปสณฺฐานํ ติจีวรํ
อนุฺญาสิ “อนุชานามิ ภิกฺขเว ฉินฺนก สงฺฆาฏึ ฉินฺนก อุตฺตราสงฺค ฉินฺนก อนฺตรวาสกนฺติฯ๓
ยถาวุตฺตํ หิทํ สามตฺถิยํ นาติสาย กิจฺจํป ปวตฺเตติ, เอวํ ปกติวิสเยน อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺถํ
สาเธติฯ สเจ ปน มหนฺเตสุ อติสเยสุ กิจฺเจสุ ปวตฺติตํ สิยา, มหนฺโต อตฺโถ ภิยฺโยโส มตฺตาย
ปาตุภวติฯ
ม. ๒๕ ถามุขมาตยาธิบดีมีสามารถ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๔)
สเจ หิ เสนาปติ วา อมจฺโจ วา อิมินา สามตฺถิเยน สมนฺนาคโต ภวิสฺสติ โส ราชกรณียํ
อนากุลปฺปตฺตํ กตฺวา อนุยุฺชิตุ เจว ตเมว อุปสคฺคาภาเวน อภินิปฺผาเทตุ จ สมตฺโถ อภวิสฺส
ปฏิพโล พฺยตฺโตฯ อีทิโส ปนายํ ยสฺส พลนิกาโย โหติ ตสฺเสว รฺโญ อิสฺสริยยสฺเจว
๑
วินย. ๕/๑๔๙/๒๐๒, วินย.อ. ๓/๒๖๓; อธิบายวา อจฺจิพทฺธนฺติ จตุรสฺสเกทารกพทฺธฯ ปาลิพทฺธนฺติ
อายามโต จ วิตฺถารโต จ ทีฆมริยาทพทฺธฯ มริยาทพทฺธนฺติ อนฺตรนฺตรา รสฺสมริยาทาย มริยาทพทฺธฯ สิงฺฆาฏก‐
พทฺธนฺติ มริยาทาย มริยาท วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏาเน สิงฺฆาฏกพทฺธ จตุกฺกสณฺานนฺติ อตฺโถฯ
๒
หิ นาม กิริยาตองเปนหมวด ภวิสฺสนฺติ เทานั้น, ยตฺถ ในที่นี้ มีคาเทากับ โย
๓
มงฺคล. ๑/๑๕๐.

16. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖
กิตฺติสทฺทฺจ นานารฏเฐสุ ปวตฺตาเปตุ สกฺโกติ จกฺกวตฺติรฺโญ อิสฺสริยยสฺเจว กิตฺติสทฺทฺจ
นานารฏเฐสุ ปวตฺตาเปตุ สกฺโกนฺโต วิยฯ สเจ ราชา สามตฺถิยสมนฺนาคโต ภวิสฺสติ, อตฺตโน
อนฺโตรฏฐสฺส เอกรชฺชํ รกฺขิตุ โคเปตุ สมตฺโถ อสกฺขิสฺส เจว ปจฺจตฺถิเก ปฏิพาหิตุฺจ, ตปฺปจฺจยา
ปน อนฺโตรฏฐวาสีนํ ปรมนาโถ อภวิสฺสเยวฯ
ขตฺติโย หิ สฺยามิกานมินฺโท รฏฐปฺปสาสโนปาย สามตฺถิเยน สมนฺนาคโต ยาวชฺชตฺตนา
สฺยามรฏฐสฺส เอกรชฺชํ ปติฏฐาเปตุฺเจว รฏฐํ นิรภยํ เขมํ เวปุลฺลํ จ ปาเปตุฺจ สมตฺโถ อโหสิฯ ยํ
ยํ กรณียํ รฏฐสฺส จ รฏฐวาสีนฺจ พหูปการํ โหติ อตฺถสาธกํ, ตํ ตํ อาณาจกฺเก อุปฺปาเทสิ, ยา
จายํ ตนฺติปเวณิ กาลาตีตา โหติ ตนฺตํ ยถากาลํ ปริวตฺเตสิ ยมฺปน รฏฐสฺส จ รฏฐวาสีนฺจ
อนตฺถาวหํ โหติ ตสฺส อนุปฺปาทาย อารกฺขํ สุสํวิหิตํ อกาสิ, เย จิเม อุปฺปนฺนา โหนฺติ เต สพฺเพป
วินาเสตุ ปฏิจฺเจว อุปายํ คเวสิฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ ยทา ปน โจรา ปาจีนทิสาย วา
พายพฺพทิสาย วา ปจฺจนฺตชนปเทสุ ขนฺธวารํ พนฺธิตฺวา วคฺควคฺคา หุตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว คามํ
วิลุมฺปตฺวา วิจรนฺติ, ตทา มหาราชา สฺยามิกานมินฺโท อิมินา ว สามตฺถิเยน สมนฺนาคโต ขิปฺปเมว
วูปสเมตุ อสกฺขิฯ จริยาป จสฺส สามตฺถิยสงฺขาโต คุโณเตฺวว สงฺขาตํ คจฺฉติฯ เอวมยํ ทุติโย
มงฺคลวิเสโสฯ
ม. ๒๖ ฝายพระพุทธจักร (ไมปรากฏผูแตง, ๐๐๙/๖๐)
พุทฺธจกฺเก หิ เสฏโฐ มหาราชา ภิกฺขุสงฺฆปสาสนตฺถาย ราชปฺญตฺติสงฺขาตํ ตนฺตึ ฐเปตฺวา
สุเขน สาสนธุรํ ปติฏฐาเปตุ อาวาสาธิปติโน ภิกฺขุโน เจว ทิสาภาคปมุขสฺส จ มหาเถรสฺส
ภิกฺขุสงฺฆปฺปสาสนํ อทาสิฯ ภิกฺขุสงฺฆปฺปสาสโนปาโย อลชฺชิภิกฺขุนิคฺคโห เปสลภิกฺขุปคฺคโห จาติ
ทุวิโธ โหติฯ
อาวาสาธิปติภิกฺขุอาทโย อุปตฺถมฺภิตุ ฆราวาสิเก ราชภเฏ ฐเปสิฯ ราชอาณาจกฺก‐
ปฏิสํยุตฺตา ราชปฺญตฺติ เจว ภิกฺขุสงฺฆปฺปสาสนปฏิสํยุตฺตา จ วินยปฺญตฺติ ภิกฺขุสงฺฆปฺปสาสน‐
ตนฺติปเวณิอุปตฺถมฺภิกา ทีฆกาลํ พุทฺธสาสนจิรฏฐิติอาวหา โหนฺติฯ
วินยมหาวิภงฺเค หิ อิทํ สาธกํ เวทิตพฺพํฯ สารีปุตฺตตฺเถโร สตฺถารํ วิปสฺสีสิขีเวสฺสภู‐
สงฺขาตานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ สาสนสฺส อจิรฏฐิติปจฺจยการณฺเจว อิตเรสฺจ กกุสนฺธ‐
โกนาคมนกสฺสปสงฺขาตานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ สาสนสฺส จิรฏฐิติปจฺจยการณํ ปุจฺฉิฯ สตฺถา เอวํส
เทเสสิฯ เสยฺยถาป นานาวิธานิ สพฺพปุปฺผานิ ปุคฺคเลน ราสึ กตฺวา สุตฺเตน อคณฺฐิตานิ วาเตน จ
ปหริตานิ เอกสุตฺตกาคณฺฐิตตฺตา อิโตจิโต จ วิกีรนฺติ, เอวเมว อาโท ตโย พุทฺธา วิตฺถารโต

17. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗
สาวกานํ ธมฺมํ เทสิตุ อปฺโปสฺสุกฺกา๑
น โหนฺติ เตสํ พุทฺธวจนํ อปฺปกํ โหติ ปริตฺตกํ อปฺปฺญตฺตํ
สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปาฏิโมกฺขํ อนุทฺทิฏฐํ อโหสิ เตสุ พุทฺเธสุ เจว สาวเกสุ จ ปรินิพฺพุเตสุ ปจฺฉา
ปพฺพชิตา สาวกา นานานามา นานาโคตฺตา นานาชจฺจา นานากุลา วา ขิปฺปเมว ตํ สาสนํ
อนฺตรธาเปสุ สงฺคหํ อาโรเปตฺวา น รกฺขึสุฯ๒
? พาหุสจฺจกถา
ม. ๒๙ พาหุสัจจะนั้น (สํานวนที่ ๑ ไมปรากฏผูแตง พิมพรวมในแบบฝกหัดสวนกลาง ๒๕๕๔)
สทฺทรูปโต หิ พหุ อสฺส สุตํ พหุสฺสุโต, ตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, อิทํ สพฺพกาลํ
อิทฺธปฺปเทเสสุ ชนานํ ปยํ วา โหติ สมฺภาวิตํ วาฯ อิทํ พาหิรกลทฺธิกรณภูเต หิโตปเทเส กถาย
สาเธตพฺพํฯ อตีเต กิร ยํ ปาตลีปุตฺตนครํ ภาคีรถินทิยา ตีเร ปติฏฐาติ, ตตฺถ ราชา สุทสฺสโน รชฺชํ
กาเรสิ, โส สพฺพกิจฺเจสุ โกวิโท อโหสิฯ โส เอกทิวสํ อเนกปริยาเยน สิกฺขนวณฺณนกํ คีตสิโลกสทฺทํ
สุตฺวา, ยสฺมา สกปุตฺตา สิกฺขเน อนาทรา (สิกฺขานภิรตา) อุปฺปถจริยํ จรนฺติ, ตสฺมา สํเวคปฺปตฺโต
หุตฺวา นานปฺปกาเร อฺญาณโทเส จ สิกฺขานิสํเส จ สมนุปสฺสิตฺวา สกฺปุตฺเต อตฺถุปฺปตฺตึ อารพฺภ
ปณฺฑิเต สนฺนิปาเตตฺวา เตหิ สทฺธึ มนฺเตสิฯ สกปุตฺตานํ สาสเน อาจริยารหํ ปุคฺคลํ อุจฺจินิ, เต จ
นีติสตฺถํ สิกฺขาเปสิฯ
ม. ๒๙ พาหุสัจจะนั้น (สํานวนที่ ๒ ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๘ ซ้ํา ม. ๒๘๑)
พาหุสจฺจนฺติ ปเนตฺถฯ พหุ อสฺส สุตํ นวงฺคสตฺถุสาสนนฺติ พหุสฺสุโต, ปาลิอนุสนฺธิปุพฺพาปร‐
วเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถฯ ตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํฯ อิธ ปเนตํ อตฺถโต พุทฺธวจนํ วา พาหิรสิปฺป วา
อุคฺคณฺหิตฺวา สุตฺวา อุปฺปนฺนํ ตตฺถ ตตฺเถว โกสลฺลํฯ๓
ตฺจ โลกโต จ ธมฺมโต จ สาตฺถํ โหติ
สารตฺถิกํ มหานิสํสํฯ
ตตฺถ โลกโต ตาวฯ ตํ ปเนตํ อตีตกาลโต ปฏาย ยาวชฺชตนา สพฺพกาลํ เตสุ
อิทฺธปฺปเทเสสุ ชนนิกาเยน ภิยฺโย สมฺภาวิตํ อโหสิฯ ตตฺถ จ พุทฺธสาสนโต พหิรา ปากเฎ
หิโตปเทสปกรเณ วตฺถุกถา สาเธตพฺพาฯ ภาคีรถีนทิยา กิร ปาฏลีปุตฺตนครมโหสิฯ ตตฺถ จ สุทสฺสโน
นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิฯ โส สพฺพกิจฺเจสุ พฺยตฺโต อโหสิ ปฏิพโล ปณฺฑิโตฯ ยสฺมา ปนสฺส ปุตฺตา
สิปฺปุคฺคหเณ นิกฺขิตฺตธุรา อโธรยฺหสีลา หุตฺวา ธมฺมปถํ ปหาย อุปฺปถจริยาย จรนฺติ, ตสฺมา คายนฺตานํ
๑
ใน วินย. ๑/๗/๑๒ ทานใช กิลาสุโน
๒
ดูรายละเอียดใน วินย. ๑/๗/๑๒ เทียบ ม. ๑๗๖.
๓
มงฺคล. ๑/๑๓๕.

18. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘
ชนานํ อเนกปฺปกาเรน สิกฺขานิสํสปริทีปนภูตํ สิโลกํ สุณนฺตสฺส สํเวโค อุปฺปชฺชิฯ ตโต จ โส
นานปฺปกาเร อฺญาณโทสสิกฺขานิสํเส สมนุปสฺสิตฺวา ปุตฺเต อารพฺภ เตสํ อาจริยํ อุจฺจินิตุ ปณฺฑิเต
มหามจฺเจ สนฺนิปาเตสิฯ ตตฺถ จ วิสฺสุกมฺโม นาม มหามจฺโจ ปณฺฑิโต อโหสิ นีติสตฺถปารคูฯ โส
มหาราช ปุตฺตา เต ราชกุเล ชาตภูตา ขิปฺปเมว นานาสิปฺปานิ สิกฺขิตุ สกฺขิสฺสนฺติ มฺเติ วตฺวา
ธุรคฺคาหํ คณฺหิฯ อถสฺส ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต ปุตฺเต นิยฺยาเทสิ เจว ตเมว เตสํ อาจริยฏาเน
เปสิ จฯ เต จสฺส สนฺติเก นานาสิปฺปานิ สิกฺขมานา เตเสฺวว พฺยตฺตา อเหสุ ปฏิพลา ปณฺฑิตาฯ
เตเนว รฺา ยํ ยํ อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตํ ตํ ตสฺเสว สมิชฺฌติฯ
ธมฺมโตป เหตํ พาหุสจฺจํ พุทฺธสาสนิเกหิ อติวิย สมฺภาวิตํ อโหสิ ตสฺมา ยถา นาม ยงฺกิฺจิ
คิลานสฺส สปฺปายํ มธุเตลผาณิตาทิ สพฺพเภสชฺเชสุ สโมธานํ คจฺฉติ, เอวเมว สตฺตสุ อริยธนธมฺเมสุ
ปฺจสุ เวสารชฺชกรณธมฺเมสุ สตฺตสุ สปฺปุริสธมฺเมสุ ทสสุ นาถกรณธมฺเมสูติอาทีสุ อเนเกสุ ธมฺม‐
วิภาเคสุ สโมธานํ คจฺฉติฯ กามฺจ พหุสฺสุโต ปุคฺคโล นิทฺธโนป โหติ, ตถาป อทลิทฺโท นาม โหติ
อโมฆํ จสฺส ชีวิตํฯ ยฺเทว เจส ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺมณปริสํ ยทิ คหปติ‐
ปริสํ ยทิ สมณปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต๑
ปฺวา ธมฺมฺู อตฺถฺู จ หุตฺวา
อตฺตานํ สมฺมาปฏิปทาย ปติฏาเปติ สปฺปุริโส จ หุตฺวา ปเร อตฺเถ นิโยเชติฯ
ม. ๓๐ เหตุดังนั้น (ปรับจาก พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๒๙ ซ้ํา ม. ๒๘๒)
ตสฺมาติห สตฺถา ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต อเนกปริยาเยน ตํ พาหุสจฺจํ ปสํเสสิฯ ทฏพฺพฺ‐
เจตฺถ ทสกงฺคุตฺตเร สีลาทิทสนาถกรณธมฺมกถาย สาธกํ โหติ, ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ พหุสฺสุโต
โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย, เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา, สาตฺถํ
สพฺยฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธตา
วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏยา สุปฺปฏิวิทฺธา, อยํป ธมฺโม นาถกรโณ สพฺรหฺมจารีนนฺติฯ๒
อานนฺทตฺเถโรป อตฺตโน พาหุสจฺจํ นิสฺสาย เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ
อานนฺโทติ๓
สตฺถุปฺปสํสิตตฺตํ ปตฺโต (ธมฺมิสฺสเรน ทสพเลน ปสํสิตตฺตํ ปตฺโต)ฯ
ม. ๓๐ ดังไดสดับมา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๓๐ ทายเลม ซ้ํา ม. ๒๘๒)
นิทสฺสนํ เจตฺถ ธมฺมรตนสฺส ปูชํ กตฺตุกามสฺส พฺรหฺมณสฺส วตฺถุฯ โส กิร จินฺเตสิ พุทฺธ‐
รตนสฺส เจว สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปากฏีกาตุ สกฺโก โหติ ธมฺมรตนสฺสาป ปูชํ กริสฺสามิ กินฺนุ โข
๑
วิสุทฺธิ. ๑/๑๑.
๒
ที.ปา. ๑๑/๔๖๖/๓๓๔.
๓
องฺ.เอก. ๒๐/๑๔๙/๓๒.

19. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๙
ตสฺส ปูชํ กโรนฺเตน กาตพฺพนฺติฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิฯ สตฺถ สเจ ธมฺมรตนสฺส ปูชํ
กตฺตุกาโม ภเวยฺย, พหุสฺสุตํ ปูเชตูติ อาหฯ พฺราหฺมโณ โก นุ โข พหุสฺสุโตติ ปุจฺฉิตฺวา สงฺฆํ
ปุจฺฉาหีติ วุตฺเต ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิตฺวา อานนฺทตฺเถโร สาวกสงฺเฆ อคฺคพหุสฺสุโต โหตีติ
สุตฺวา สหสฺสคฺฆนเกน ปณีตจีวเรน เถรํ ปูเชสิฯ
ม. ๓๐ ในเวลาที่สมเด็จ (ปรับจาก พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๒๙ ซ้ํา ม. ๒๘๒)
โลกนาถสฺส หิ ธรมานกกาเล เถโร โอวาทานุสาสนิยา ธมฺมีกถาย ภิกฺขุภิกฺขุนี
อุปาสกุปาสิกาโย จตสฺโส ปริสาโย อนุคฺคเหสิฯ สตฺถริ ปรินิพฺพุเต, ปฐมมหาสงฺคีติยํ อานนฺทตฺเถโร
มหากสฺสปปมุขานํ ธมฺมสงฺคีติการกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํ วิสชฺเชสิ, ตนฺติภูตํ พุทฺธสาสนํ ปติฏาเปสิฯ
อาคาริเยสุป, พหุสฺสุโต จ นาเมส สพฺเพสํ อวสฺสโย โหติเยวฯ คามวาสิกาทีสุ มนุสฺเสสุ
เอกกุลเชฏโ คหปติ, อิสฺสราทีสุ อุกฺกฏเสุ มุทฺธาภิเสกปฺปตฺโต ขตฺติโย, พหุสฺสุโต สมาโนป
สุเขน สกวสานุเค ชเน อภิปาเลติฯ
ยมฺปน อุปายโกสลฺลํ พาหิรกาทิปริสฺสยานํ ปฏิพาหาย เจว อฺมฺสฺส สุขปฺปวตฺตา
ปนตฺถาย จ ตํตํกรณียปฺปโยเค อุปายภูตํ โหติ, ตํเยว พาหุสจฺจสมุฏฐานํ โหติฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา สกปร (สกนฺตร) สมยภูตานํ อตฺถธมฺมานฺเจว อเนกวิธ‐
สตฺถานฺจ ปริชฺุภูโต หุตฺวา, เย จ ราชนีติสตฺถานํ โกวิทา โหนฺติ, เตสมคฺโค โหติ อสโมฯ
รฏฐนิวาสิโน อาทึ กตฺวา ราชวํสิกานํ อคฺคภูโต อวสฺสโย โหติ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
หิโต พหุนฺนํ ปฏิปชฺช โภเค
ตํ เทวตา รกฺขติ ธมฺมคุตฺตํ
พหุสฺสุตํ สีลวตูปปนฺนํ
ธมฺเม ตํ น วิชหาติ กิตฺติ
ธมฺมฏ สีลสมฺปนฺนํ สจฺจวาที หิรีมนํ
เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ
เทวาป นํ ปสํสนฺติ พฺรหฺมุนาป ปสํสิโตติฯ๑
ตสฺมา หิ อิทํ มหาราชสฺส พาหุสจฺจํ ปุริมวิเสสมงฺคลนฺติ วุจฺจติฯ
? อุปายโกสลฺลกถา
ม. ๓๒ อุบายโกศลนั้น (ขอสอบป ๒๕๔๙, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๖ ซ้ํา ม. ๒๖๒)
๑
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๔๒/๕๑.

20. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒๐
อุปายโกสลฺลฺหิ นาเมตํ วิภาคโต อายาปายโกสลฺลวเสน ทุวิธํ โหติฯ ตฺเจตํ ยสฺสตฺถิ,
โส ปุคฺคโล พฺยตฺโต โหติ ปฏิพโล ยมตฺตโน กรณียมสฺส, ตเมว อนากุลปฺปตฺตํ กตฺวา อนุยุฺชิตุ
ยถาสตฺติ ยถาพลํ อตฺตทตฺถฺเจว ปรตฺถฺจ อภินิปฺผาเทตุ สปฺปฎิภยกาเลป จ โสตฺถินา ว
อตฺตานฺเจว ปเร จ ตโต ปริโมเจตุฯ๑
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆนิกายสฺส มหาวคฺเค มหาปรินิพฺพาน‐
สุตฺตกถาฯ
ยทา หิ ปรินิพฺพุเต ภควติ โกสินารกา มลฺลา พุทฺธสฺส สรีรํ ฌาเปสุ, ตทา โข ตํ ภควนฺตํ
กิตฺติสทฺโท อฺญาสุป ราชธานีสุ อพฺภุคฺคโต ภควา กิร กุสินารายํ ปรินิพฺพุโต ตสฺส จ สรีรํ
ฌาปตนฺติฯ ตํ สุตฺวา ว มาคธอชาตสตฺตุราชปฺปมุขา สตฺต ขตฺติยา ราชาโน พุทฺเธ อภิปฺปสนฺนา
ราชฑูเต สปริวาเร โกสินารากานํ มลฺลานํ กุสินารํ ปาเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตฺวา อตฺตโน
อตฺตโน ปเทเส อพฺภาหริตฺวา มหาชนสฺสาภิปูชนตฺถาย ถูเปสุ ปติฏฐาเปตุฯ
สเจ ปน โกสินารกา มลฺลา อิมินาว อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคตา นาภิสฺสํสุ ทีฆทสฺสิโน จ
อาคตาคตสฺเสว เอเกกสฺส ราชฑูตสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย วิภชิตฺวา อทิสฺสํสุ, ยทิ วา พุทฺธ‐
สารีริกธาตุโย ปริกฺขีณา อภวิสฺสํสุ, โย วา ขตฺติโย ราชา อตฺตโน ราชฑูตํ สปริวารํ กุสินารํ
ปาเหสฺส ปุนป พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตุ เสฺวว จ พุทฺธสารีริกธาตุโย นาลภิสฺส, โกจิ วา
ขตฺติโย ราชา วิภตฺตพุทฺธสารีริกธาตุโย ลภิตฺวา ยถาลทฺธํ อสนฺตุฏโฐ หุตฺวา ตโตป ปฏิลภิตุ
อภิปตฺถิสฺส, สพฺเพเปเต ยถิจฺฉิตํ พุทฺธสารีริกธาตุโย เนวาลภิสฺสํสุ, เตเนว จ เนสํ ภณฺฑนาทีนิ
อภวิสฺสํสุ, เต จ เอกโต หุตฺวา สยเมว วา มหติยา จาตุรงฺคินิยา เสนาย อาคจฺฉิสฺสํสุ พลกฺกาเรน
พุทฺธสารีริกธาตูนํ อจฺฉินฺทนตฺถาย โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สงฺคามํ กาตุฯ
กุโต ปเนตํ ภวิสฺสติ ยํ โกสินารกา มลฺลา อปฺปพลนิกายา อปฺปเสนา หุตฺวา สกฺกุเณยฺยุ
มหพฺพลนิกาเย มหาเสเน อรโย ปฏิพาหิตุฯ อปฺปฏิรูป โข ปเนตํ โหติ ยเมตฺถ สงฺคาโม อุปฺปชฺเชยฺยฯ
เอวํ มนสิกโรนฺตา โกสินารกา มลฺลา เตสํ พุทฺธสารีริกธาตุโย อวิภชิตฺวา ยาว นานาราชธานีนํ
ราชฑูตา สมาคตา อเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย จ วิภชาเปสุ วายมึสุเยว, ตาว อาคเมสุฯ
เอวฺหิ สติ โทโณ นาม พฺราหฺมโณ ตาสํ สตฺตนฺนํ ราชธานีนํ ราชฑูตานํ สุนฺทรกถํ กเถตฺวา
เตเยว ราชฑูเต โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ สมคฺเค กตฺวา สฺญาเปตฺวา พุทฺธสารีริกธาตุโย
อฏฐธา สมํ สุวิภตฺตํ วิภชิตฺวา เตสํเยว เอเกกํ ยถิจฺฉิตํ นิยฺยาเทสิฯ เอวฺหิ สติ สเจ โย โกจิ ขตฺติโย
๑
บัณฑิตพึงทราบไวเปนความรูประกอบ ทานอธิบายอีกนัยหนึ่งวา ตีณิ โกสลฺลานิ อายโกสลฺลํ อปาย‐
โกสลฺลํ อุปายโกสลฺลํฯ ที.ปา. ๑๑/๒๒๘/๒๓๑ ดูคําอธิบายใน อภิ.วิ. ๓๕/๘๐๗/๔๓๙, ที.อ. ๓/๓๑๕, วิสุทฺธิ.
๓/๕, วิสทฺธิ.ฏีกา. ๓/๑๒

21. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๒๑
ราชา ปจฺฉา อตฺตโน ราชฑูตํ สปริวารํ กุสินารํ ปาเหสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตุฯ เตเนว
จสฺส โกสินารกา มลฺลา นิสฺสํสยเมวํ วทิสฺสํสุ วิภชิตาเยว พุทฺธสารีริกธาตุโยติฯ โส เจ ขตฺติโย
ราชา โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ ยุทฺธมสชฺชิสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย อจฺฉินฺทิตุฯ เต โกสินารกา
มลฺลา เตหิ สตฺตหิ ขตฺติเยหิ ราชูหิ สทฺธึ สมานจิตฺตา สมานฉจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา เตเนว สทฺธึ
ยุทฺธํ กเรยฺยุฯ
ตถา หิ วิภตฺตาสุเยว พุทฺธสารีริกธาตูสุ อสฺโสสุ โข ปปฺผลิวนิยา โมริยา ภควา กิร
กุสินารายํ ปรินิพฺพุโตติ ทูตฺจ สปริวารํ โกสินารกานํ มลฺลานํ กุสินารํ ปาเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย
อภิยาจิตุ, ยสฺมา จ นาสกฺขึสุ โกสินารเก มลฺเล ปุนป เตสํเยว สนฺตกา พุทฺธสารีริกธาตุโย
วิภชาเปตุ, ตสฺมา ตโต อวเสสํ องฺคารํ อภิหรึสุฯ อิจฺเจวํ โกสินารกา เจว มลฺลา โทโณ จ นาม
พฺราหฺมโณ อิมินาว อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคตา อเหสุ ทีฆทสฺสิโน จ, กาลานุรูป รฏฐปฺปสาสโนปายํ
อนุยุฺชมานา อตฺตโน กุสินารานครํ ตถารุปมหพฺภยโต โสตฺถิภาวปฺปตฺตมกํสูติฯ
ม. ๓๓ ถาอํานาจใหญ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๙ ส.ค. ๕๔, ซ้ํา ม. ๒๖๔)
สเจ หิ อิสฺสรชโน อุปายโกสลฺลปทฏฐาเนน อิสฺสริยพเลน สมนฺนาคโต หุตฺวา รฏฐวาสี‐
อาทีนํ อตฺถสาธิกานิ กิจฺจานิ อนุยุฺเชยฺย, อตฺตโน อานุภาวํ วิปฺผาเรตุ สกฺโกติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ
ทีฆนิกายสฺส ปาฏิกวคฺเค จกฺกวตฺติสุตฺตํฯ๑
ทฬฺหเนมิสฺส กิร มหาราชสฺส เชฏฐปุตฺโต กุมาโร ปตุ
โอวาเท สุปติฏฐิโต หุตฺวา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปริปูเรสิฯ กถํฯ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ อนฺโต‐
ชนสฺมึ พลกายสฺมึ ขตฺติเยสุ อนุยนฺเตสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคมชานปเทสุ สมณพฺราหฺมเณสุ
มิคปกฺขีสุ จ,๒
เต สุขิเต เจว นิรนฺตราเย จ กตฺวา อารกฺขติ โคเปติ, เตสํ ภยานิ อาวรติ
นปฺปวตฺเตติ, เย วิชิเต อธนา โหนฺติ เตสํ ธนํ อนุปฺปเทติ ยํ นิสฺสาย เต ปรวิหึสาสมุฏฐาปกํ มิจฺฉา‐
ชีวํ น ปโยเชนฺติ, เย สมณพฺราหฺมณา ธมฺมิกา โหนฺติ๓
มทปฺปมาทา ปฏิวิรตา, เต กาเลน กาลํ
อุปสงฺกมิตฺวา กุสลากุสลมฺป สาวชฺชานวชฺชมฺป อตฺถานตฺถมฺป ปริปุจฺฉติ ปริปุฺหติ๔
ยํ อกุสลํ
สาวชฺชฺจ ตํ ปชหติ, ยํ กุสลํ อนวชฺชฺจ ตํ วตฺตสมาทานํ กตฺวา ภาเวติฯ๕
ตโต ตสฺส เตชานุภาโว
๑
ดูรายละเอียด ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๕.
๒
อันโตชน พลกาย กษัตริย อนุยนต พราหมคหบดี ประชา ชี มิคปกษี
๓
ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฐา
๔
สํานวนพระสูตรวา กึ ภนฺเต กุสลํ กึ อกุสลํ กึ สาวชฺชํ กึ อนวชฺชนฺติ ปริปุจฺฉติ ปริปฺหติฯ
๕
สํานวนพระสูตรวา ตํ สมาทาย วตฺเตติฯ

22. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒๒
เจว กิตฺติสทฺโท จ สพฺพทิสาสุ อภิปตฺถรึสุฯ๑
เย เต นคเรสุ ขตฺติยา วา ปฏิราชาโน วา ตํ ปวตฺตึ
ปชานนฺติ, เตสุ เอโกป เตน สทฺธึ ยุคคาหํ คหมาโน วา นิปจฺจการํ อกโรนฺโต วา นตฺถิฯ โส
จาตุรงฺคิกํ เสนํ อากฑฺฒิตฺวา ยํ ยํ นครํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺถ อนุวตฺตนํ ปฏิลภิฯ โส ธมฺมิเกน
อุปาเยน จกฺกวตฺติรชฺชํ อปาปุณิ สมุทฺทปริยนฺตํ ปฐวึ ปสาสิตุ อสกฺขิ จ, โน อาณายฯ อิทํ กิฺจาป
ปรมฺปราภตํ ตํตํอิสฺสริยาภิวฑฺฒนภูตสฺส ปน อุปายโกสลฺลสฺส อตฺถปริทีปกํ สาธกํ โหติฯ
ม. ๓๓ ในฝายศาสนธรรม (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๔ ซ้ํา ม. ๒๖๔)
พุทฺโธ ภควา อิทํ อุปายโกสลฺลํ ปทฏฐานํ กตฺวา เวเนยฺยานํ ธมฺมํ ปกาเสนฺโต อชฺฌาสย‐
กาลานุรูเปน อิทํ อุปายโกสลฺลํ อนุวตฺตติฯ กถํฯ เย ชนา อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อุสฺสนฺนสนฺตานา โหนฺติ,
เตสํ สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานตฺถาย ทุจฺจริตํ ตสฺส จ วิปากํ ทสฺเสติ, เย ชนา
กุสเลหิ ธมฺเมหิ อุสฺสนฺนสนฺตานา โหนฺติ เตสํ ปติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ภิยฺโยโส มตฺตาย กุสลานํ
ธมฺมานํ สมาทานตฺถาย สุจริตํ ตสฺส จ วิปากํ ทสฺเสติ, เย มุทุกาธิมุตฺติกา โหนฺติ, เตสํ ทิฏฐ‐
ธมฺมิกตฺถํ เทเสติ, เย มชฺฌิมาธิมุตฺติกา โหนฺติ เตสํ สมฺปรายิกตฺถํ เทเสติ, ยทา เต ติกฺขาธิมุตฺติกา
โหนฺติ ตทา เตสํ ปรมตฺถํ เทเสติฯ อปจ ยาทิเส กาเล ยาทิโส ธมฺโม เทเสตพฺโพ ตาทิเส กาเล
อนุรูป ตาทิสํ ธมฺมํ เทเสติฯ เตน หิสฺส ภควโต สาสนํ สปฺปาฏิหาริยคุณํ โหติ ยํ อนุปฏิปชฺชนฺโต
ปฏิปตฺติยานุรูป ผลํ ลภติฯ ตปฺปจฺจยา จ ภควติ สทฺธาสมฺปนฺนา ภควโต อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ
เนมิตฺตกนามํ อกํสุฯ อิติ โส ภควา อิทํ อุปายโกสลฺลํ ปฏิจฺจ ยาวชฺชตนา เทวมนุสฺสานํ อตฺถาย
หิตาย สุขาย จ พุทฺธสาสนํ โลเก ปติฏฐาเปตุ สกฺโกติฯ
ม. ๓๔ สมเด็จพระบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๘)
มหาราชา ปน อิมินา อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคโต รฏฐสฺสาภิวุฑฺฒึ อิจฺฉมาโน
สมยานุรูเปสุ เนติปเวณิรฏฐปฺปสาสเนสุ กุสโล หุตฺวา อตฺตโน รฏฐสฺส เจว ทยฺยานํ จ อุปฺปชฺชิตพฺพ‐
ภยนฺตรายํ ปฏิเสธิตุ กุสโลปายํ อจินฺตยิฯ ยํ ยํ หิตานุหิตํ โหติ สาตฺถํ ตํ ตํ อุปายโกสลฺเลน
อุปฺปาเทตฺวา จิรฏฐิติกํ เอกรชฺชํ กาเรติฯ ตสฺมา หิ สพฺเพ ทยฺยรฏฐนิวาสิโน ทยฺยา อีทิสฺส
มหาราชวรสฺส เมตฺตาทิปารมึ นิสฺสาย สุขิตา หุตฺวา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณึสุฯ
อุงฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต วุตฺตฺเจตํ๒
ภควตา
คุนฺนฺเจ ตรมานานํ อุชํ คจฺฉติ ปุงฺคโว
๑
ขอสังเกต: ทานแตงจักรวรรดิวัตร เปนปจจุบันกาล แทรกไวระหวางอตีตกาล
๒
บัณฑิตพึงพิจารณา จ ศัพทที่เรียงไวเปนลําดับที่ ๔

23. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๒๓
สพฺพา ตา อุชํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต อุชํ คเต สติ
เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฐสมฺมโต
โส เจ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา
สพฺพํ รฏฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโกติฯ๑
อยํ โข ปเนตฺถ ทุติยมงฺคลวิเสสกถา โหติฯ (ขาด ม. ๓๔ พระราชจริยา)
? รฏฐาภิปาลโนปายกถา
ม. ๓๔ พระราชจริยารัฏฐาภิปาลโนบายนั้น (ปรับจาก พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๐)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ ปเนตฺถฯ รฏฐํ อภิปาลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน จ
โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ ทยฺยานมินฺทสฺส ปเนวรูโป ราชจริยารฏฐาภิปาลโนปาโย
ราชาณาจกฺกสฺส เจว สพฺพปชาย จ หิตาย สุขาย ปรมเตชานุภาเวน กตราชกิจฺจํ นาม โหติฯ
อิทฺจ ตสฺส รตนโกสินฺทมหานครการาปนโต ปฏฐาย สตสฺสุปริ เอกวีสติมสฺส สํวจฺฉรสฺส โปฏฐ‐
ปทมาสโต ปฏฐาย ยาว รตนโกสินฺทมหานครการาปนโต ปฏฐาย สตฺตสฺสุปริ ทฺวาวีสติมสฺส
สํวจฺฉรสฺส สาวนมาสา๒
กตราชกิจฺจํ อาหริตฺวา วณฺเณตพฺพํฯ
พุทฺธจกฺกภาเค ปน ยทา อคฺคิ มุตฺโต ราชเคหปฺปริเวเณ สิริรตนสตฺถาราเม พุทฺธ‐
มหามณิรตนปฏิมากรุโปสถาคารสฺส สมีป ฐิตํ มหาชเนน สกฺกตํ ปูชิตํ พุทฺธวรงฺคถูปปาสาทํ ฑหติ,
ตทา โส ทยฺยานมินฺโท อคฺคิภยา ปมุจฺเจตฺวา เอตํ พุทฺธมหามณิรตนปฏิมากรํ หราเปตฺวา อคฺคิ‐
ภยกฺเขมฏฐาเน อมรินฺทวินิจฺฉเย นาม ภทฺทปเฐ ปติฏฐาเปตฺวา ปุนทิวเส อคฺคิภยุปสมกาเล ปุน
ยถาปติฏฐิตฏฐาเน ปติฏฐาเปสิ, ตสฺส จ มหามหํ กาเรสิฯ เอวรูเป สปฺปฏิภยกาเลป โส พุทฺธ‐
สาสนสุสมาหิโต หุตฺวา พุทฺธสาสนิเกหิ มานิตํ ปูชิตํ พุทฺธมหามณิรตนปฏิมากรํ ว มนสิกโรติ
อนุสฺสรติ อาวชฺเชติฯ อิทมฺป พุทฺธสาสนิกานํ ปติปาโมชฺชมาวหติเยวฯ
น เจส เกวลํ พุทฺธสาสนสุสมาหิโต โหติ, อถโข พุทฺธสาสนาภิปนฺโน หุตฺวา
นครราชสีมามณฺฑลิสฺสรสฺส อฏฐงฺคเตชาวุธสฺส นาม ปุตฺตสฺส พุทฺธสาสเน สามเณรภาเวน ปพฺพชฺชํ
ทาเปสิฯ อิทมฺป กลฺยาเณ นิเวเสนฺตีติ ฐานสงฺคหํ คจฺฉติ ชนานฺจ “อยมฺป มหาราชา พุทฺธ‐
าสนปสนฺโน โหติ พุทฺธมามโกเยวาติ อภินิเวสมาวหติฯ
๑
องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๗๐/๙๙.
๒
ตั้งแต กันยายน ศก ๑๒๑ ถึง สิงหาคม ศก ๑๒๒.

24. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒๔
ราชาจกฺกภาเค เจส ปุตฺตานํ วุฑฺฒึ อากงฺขนฺโต สงฺคหํ กโรนฺโต สิปฺปุคฺคหณตฺถาย ปุตฺเต
ยุโรปเทสํ เปเสสิฯ เตปสฺส สิปฺปุคฺคหณตฺถาย เปสิตปุตฺตา กาลานุรูเปน อุคฺคหิตสิปฺปา หุตฺวา
ทยฺยรฏฐํ นิวตฺตึสุฯ นิทานวุตฺถุมฺหิป วุตฺตํ ขตฺติยมหาสาลาป คหปติมหาสาลาป ปุตฺตนตฺตูนํ สงฺคหํ
กโรนฺตา ตกฺกสิลายํ ทิสาปาโมกฺขสฺสาจริยสฺส สนฺติกํ สิปฺปุคฺคหณตฺถาย อเปสยิตฺถาติฯ เอวํ
มาตาปตโร นาม ปุตฺตานมนุกมฺปนฺตา สงฺคหํ กโรนฺตา สิปฺป สิกฺขาเปนฺติเยวฯ เอวรูโปยํ ปุตฺต‐
สงฺคโห สิปฺปสิกฺขาเปนฺตีติ ฐานสงฺคหํ คจฺฉติ นามฯ๑
สพฺเพปสฺส ปุตฺตา อุคฺคหิตสิปฺปา อตฺตโน อตฺตโน สมฺปตฺตฏฐาเน ฐิตา, ยานิ สมุปฺปนฺนานิ
กิจฺจานิ, ตานิ อนิกฺขิตฺตธุรา หุตฺวา กโรนฺติฯ เตปสฺส ปุตฺตา จกฺกวตฺติโน รฺโญ ปารมีธมฺมา‐
ลงฺการุปมปุตฺตา วิย ปรมเตชานุภาวาลงฺการุปมา ปรเสนปฺปมทฺทนา โหนฺติ ทยฺยรฏฐมณฺฑลโคปกา
ทยฺยรฏฐวาสิโคปกาฯ จกฺกวตฺติสุตฺเตป ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา อเหสุ สูรา วิรงฺครูปา
ปรเสนปฺปมทฺทนาติ๒
วณฺณิตเมวฯ อิจฺเจวํ ราชจริยวตฺตํ มหานิสํสํ โหติ รฏฐาภิปาลโนปาย‐
ปทฏฐานภูตํฯ
ม. ๓๕ ฝายราชอาณาจักร (พระมหาสองสูน, แตงปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
อาณาจกฺเก หิ ปุพฺเพ ขตฺติโย มหาราชา ทยฺยานมินฺโท ธมฺมิกํ รฏฐาภิปาลโนปายํ
ปริปูเรนฺโต อตฺตโน โอรเส ปรสมยสงฺขาตํ สิปฺป สิกฺขาเปตุ ยุโรปปเทสํ เปเสสิฯ ยทา จ โอรสา
สพฺพสิปฺปปารคู โหนฺติ ตทา สพฺเพ อนุปุพฺเพน โปราณกทิฏฐานุคตึ คณฺหนฺตา อตฺตโน อตฺตโน
นครํ ปจฺจาคมึสุฯ วุตฺตฺเหตํ ตสฺมึ ตสฺมึ วตฺถุนิทาเน “เย ขตฺติยมหาสาลา วา
พฺราหฺมณมหาสาลา วา คหปติมหาสาลา วา สพฺพกิจฺเจสุ ปณฺฑิตา โหนฺติ สมตฺถา, เตสุ เอเกโก,
ยํ ตกฺกสิลานครํ นิคเมสุ มหาชนํ อนุสาสนฺตสฺส ทิสาปาโมกฺขาจริยสฺส วสนฏฐานภูตํ ตทา
สพฺพชเนหิ จ อติวิย ครุกตํ โหติ มานิตํ, ตสฺมึ สิปฺปสิกฺขนตฺถาย อตฺตโน อตฺตโน โอรสนตฺตาโร
เปเสสีติฯ กิฺจาปทํ ปตรา ปุตฺตานํ กาตพฺพกิจฺจสงฺขาตํ ปุตฺตสงฺคหมตฺตํ “สิกฺขํ สิกฺขาเปนฺตีติ สงฺขํ
คจฺฉติ, สพฺเพ ปเนเต โอรสา เอวํ อุคฺคหิตสพฺพสิปฺปา มหนฺเตสุ ฐานนฺตเรสุ ราชกิจฺจกรณตฺถาย ธุรํ
๑
กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ ก็ดี สิปฺป สิกฺขาเปนฺติ ก็ดี เปนหนาที่ของบิดามารดาที่พึงปฏิบัติตอบุตร ตาม
หลักทิศ ๖ ดังบาลีวา อิเมหิ โข คหปติปุตฺต ปฺจหิ าเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปตโร ปจฺจุปฏิตา
ปฺจหิ โข าเนหิ ปุตฺต อนุกมฺปนฺติ ปาปา นิวาเรนฺติ กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ สิปฺป สิกฺขาเปนฺติ ปฏิรูเปน ทาเรน
สฺโเชนฺติ สมเย ทายชฺช นิยฺยาเทนฺติฯ (ที.ปา. ๑๑/๑๙๙/๒๐๓)
๒
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๕.

25. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๒๕
คณฺหนฺตา ปฏิปกฺขปริมทฺทเน เจว สปชสฺส รฏฐสฺส รกฺขาวรณคุตฺติยํ จ รฺโ กิจฺจานิ สาธุนา
อุปตฺถมฺเถสุ สํวิทหึสุฯ เต หิ, รฺโญ จกฺกวตฺติสฺส โอรสา ตสฺส ปริวารา อเหสุ วิย ปฺญายึสุฯ
วุตฺตฺเหตํ จกฺกวตฺติสุตฺเต “ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา อเหสํ สูราวิรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนาติ ฯ
เอวมฺปทํ ตสฺเสว รฏฐาภิปาลโนปายสฺส มหโต อตฺถาย จ หิตาย จ สํวตฺตติ นาม ฯ
? สมานตฺตตากถา
ม. ๓๗ สมานัตตตนานั้น (ขอสอบป ๒๕๕๐, พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๘ เทียบ ม. ๒๘๘)
สมานตฺตตาติ ปเนตฺถฯ สมาโน ปรสฺส อตฺตา เตนาติ สมานตฺโต, ตสฺส ภาโว สมานตฺตาฯ
ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเล ยถารหํ ปวตฺติตธมฺเมสุ สมจริยา สมานตฺตตา นามฯ
ตตฺรายํ จริยาวิเสโสฯ โย อตฺตโน ญาตโก โหติ, ตสฺมึ ปุคฺคเล ยถารหํ มานนายป อสมานิสฺสริย‐
ยสวสธนปริวารเหตุ อนวมฺญนายป ญาตกฏฐานานุรูปโต สมํ จรติฯ อยํ ญาติธมฺเม
สมจริยา นามฯ อยฺจ ยสฺสตฺถิ, ตสฺส วิปุลผลาวหํ อุตฺตมมงฺคลํ โหติฯ ตสฺมา ภควาป คิหิโน เจว
ปพฺพชิเต จ อิมิสฺสํ สมจริยาย ปติฏฐาเปตุ โอวทิฯ กถํฯ ฆรมาวสตํ คิหีนํ โภควลฺชนกิจฺจํ ทสฺเสนฺโต
ญาติสงฺคหสงฺขาตํ ญาติพลึ กรณียํ อุทฺทิสิ, ยํ กตฺวา โภคานํ อาทิเย อาทิยติ นาม น จ
นิรตฺถกฏฐาเนน โภเค วลฺเชติ นามฯ ปพฺพชิตานมฺป ยถารหํ ญาตตฺถจริยํ กาตุ โอกาสํ อทาสิฯ
กถํฯ ภิกฺขุสฺส ญาตกานํ เภสชฺชกมฺมํ น นิวาริตํ, อตฺตโน สนฺตกํ ญาตกานํ ททนฺตสฺส กุลทูสกกมฺมํ
น โหติ, น สทฺธาเทยฺยวินิปาตนํ, ญาติกภูตาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ททนฺตสฺส วา ตสฺสา หตฺถโต
สหตฺถา ปณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ภุฺชนฺตสฺส วา อาปตฺติ วา น โหติ, ญาตกภูตํ คหปตึ วา
คหปตานึ วา จีวราทิปจฺจยํ วิฺญาเปนฺตสฺส กตวิฺญตฺติ น โหติฯ ภควตาป อยํ ญาตตฺถจริยา
อวิชหิตาเยวฯ
ม. ๓๗ และมีเรื่องเลาในอรรถกถา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๒/๑๕๒ เทียบ ม. ๒๘๘)
นิทสฺสนฺเจตฺถ ธมฺมปทฏฐกถาวตฺถุฯ โส ยทา ญาตกานํ ภณฺฑนกลหวิคฺคหวิวาทา
อุปฺปชฺชนฺติ ตทา เต วูปเสติฯ โส จ ยทา โกสลราชา วิฑูฑโภ สกฺยวํสํ วินาเสตุกาโม จาตุรงฺคิกเสนิโย
ยุทฺธสชฺโช กตุปาสโน เยน สากิยา ตทาภิมุโข คจฺฉติ ตทา ทฺวิกฺขตฺตุ กุสโลปาเยน ตํ ปฏิกฺขิป
นิวารยิฯ๑
อปจ สตฺถา เย ญาตกา ติตฺถิยปกฺกนฺตา, เตสํ ปจฺเจกํ ปริหารํ อทาสิฯ เตหิ ญาตเกหิ
ธมฺมวินเย ปพฺพชิตุกาเมหิ ยถา อฺเญหิ ติตฺถิเยหิ ธมฺมวินเย ปพฺพชิตุกาเมหิ จาตุมฺมาเส ติตฺถิย‐
๑
ธ.อ. ๓/๕.

26. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒๖
ปริวาโส จริตพฺโพ ตถา น ติตฺถิยปริวาโสฯ๑
ยทา เต ญาตกา ปพฺพชฺชายตฺถาย อาคจฺฉนฺติ ตทา
เต ปพฺพาเชสิฯ ตสฺมา หิ ญาตกา อฺเญหิ วิสฺสาสปรมา โหนฺติ สุขทุกฺเขสุ จ สหภาคี สุขานุทายิ
โน กรณีเยสุ พลานุปฺปทายิโนฯ ยถา หิ อสมฺปนฺนสาโข รุกฺโข วาเตน ปหโต สณฺฐาตุ น สกฺโกติ
น จริสฺเสว วินาสํ ปาปุณาติ ตถาเยว อฺญาตโก ชโนฯ จกฺกวตฺติราชาป ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉนฺโต
ญาติสาโลหิเตหิ เจว อมจฺเจหิ จ ปริวุโต หุตฺวา อคมาสิฯ
โก ปน วาโท อฺเญสุ ชเนสุฯ ยสฺส ปน ญาติสงฺคโห อกตปุพฺพโก โหติ โส อโยนิโส
มนสิการกตฺตา อตฺตโน พลมุปจฺฉินฺทติฯ เอตมสฺส ปราภวโต มุขํฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา ปราภวสุตฺเต
ชาติถทฺโธ ธนถทฺโธ โคตฺตถทฺโธ จ โย นโร
สฺญาติมติมฺเญติ ตํ ปราภวโต มุขนฺติ๒
ตสฺมา หิ ญาติสงฺคเห สมานตฺตา ฐานานุรูปโต ปวตฺเตตพฺพาฯ
ม. ๓๘ อีกประการหนึ่ง ชนผูเปนมิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๑ ทายเลม ซ้ํา ม. ๒๘๙)
อปจ ยํ โย อตฺตโน มิตฺโต โหติ, ตสฺส อตฺตนา อธิกตรวฑฺฒนปฺปตฺตกาเล วา หายนปฺปตฺต‐
กาเล วา อฺญถาภาวาคมเนน อวฏฐิตจิตฺโต หุตฺวา มิตฺตฏฐานานุรูปโต สมํ จรติ, อิทํ มิตฺตธมฺเม
สมจริยา นามฯ มิตฺโต จ นาเมส กิฺจาป อตฺตโน ญาตโก น โหติ, อตฺตนา ปน สทฺธึ เสวิตฺวา
ทฬฺหํ วิสฺสาสํ อาปชฺชนฺโต ทฬฺหญาติสทิโส โหติฯ ยถาห วิสฺสาสา ปรมา ญาตีติฯ โส หิ มิตฺโต
อตฺตโน มิตฺตสฺส กิจฺเจสุ อุปฺปนฺเนสุ สหายภาวํ ปตฺวา ตานิ กตฺวา สาเธติ, อตฺตโน จ มิตฺตสฺส
สมฺปตฺติยา วิปตฺตึ ปตฺตาย เตน สมานทุกฺขภาวํ ปตฺวา สมสฺสาเสติฯ มิตฺตา จ โข พหุปฺปเภทาว
โหนฺติ, อตฺถิ มิตฺตปฏิรูปกาติ อริยโวหาเรน วุจฺจมานา ปาปมิตฺตา, อตฺถิ สุหทาติ อริยโวหาเรน
วุจฺจมานา กลฺยาณมิตฺตาฯ อิติ มิตฺตา สงฺเขปโต ทุปฺปเภทาเยว โหนฺติ, อปจ มิตฺตภชนา จ
ญาตกมานนา จ นานา โหนฺติฯ กถํฯ โย โกจิ มาติโต วา ปติโต วา ยาว สตฺตมา ปตามหยุคา
สมฺพนฺธตาย ญาตกฏฐาเน มานิโต โหติ, ตํตํกิจฺเจสุ ปน สห อยนภาเวน มิตฺตฏฐาเน ภชิโต โหติฯ
สา จ โข มิตฺตภชนา เตสมฺญตโร พลวพาหิรปจฺจโย โหติ เยหิ ปริหานึ วา วุฑฺฒึ วา ปาปุณาติฯ
ตสฺมา หิ พุทฺธาทโย มหาชนสฺส ปาปมิตฺตวิวชฺชนกลฺยาณมิตฺตภชนตฺถาย เอวํ โอวทึสุ
น ภเช ปาปเก มิตฺเต น ภเช ปุริสาธเม
ภเชถ มิตฺเต กลฺยาเณ ภเชถ ปุริสุตฺตเมติฯ๓
๑
ดูรายละเอียดใน วินย. ๑/๑๐๐/๑๔๗.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๐๔/๓๔๗.
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๑๖/๒๕.

27. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๒๗
ม. ๓๘ แลกัลยาณมิตรนั้น (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๓๘ ซ้ํา ม. ๒๘๙)
เต “โภคสมฺปตฺติยา เจว โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตาย จ คุณสมฺปตฺติยา วุฑฺฒิปฺปจฺจภูตาติ
สํวณฺณิตา โหนฺติฯ ตสฺมา โย กลฺยาณมิตฺตํ เสวติ, โส านานุรูเปน ทานาทิสงฺคหวตฺถุวิธาเนน ตสฺส
จิตฺตํ คณฺเหยฺยฯ อิทฺหิ สนฺนิฏานํ ทฏพฺพํฯ ภควา สิงฺคาลมาณวํ นาม คหปติปุตฺตํ โอวทนฺโต
สิงฺคาลสุตฺเต เอตทโวจ “ปฺจหิ โข คหปติปุตฺต าเนหิ กุลปุตฺเตน อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา
ปจฺจุปฺปฏาตพฺพา ทาเนน ปยวชฺเชน อตฺถจริยาย สมานตฺตตาย อวิสํวาทนตาย จาติฯ๑
อิจฺเจวํ
มิตฺตธมฺเม สมานตฺตตา ยถารหํ มิตฺตภูเตสุ ปุคฺคเลสุ ปวตฺเตตพฺพาฯ
ม. ๓๙ อีกประการหนึ่ง ชนผูนับเนื่อง (พระธรรมกิตติวงศ, ๑๕ ธ.ค. ๕๕ เทียบ ม. ๒๙๐)
อปจ ยํ เอกคเณ ปริยาปนฺนา ชนา เอกีภาวานุรูปโต สมํ จรนฺติ, น สทตฺถปสุตา หุตฺวา
ปเรสํ วิเหสาย พหุกํ สทตฺถํ ลทฺธุ วายมนฺติ, สพฺเพ ปน เอกโต หุตฺวา อฺญมฺญสฺส อตฺถํ
รกฺขนฺติ, อิทํ ตปฺปริยาปนฺนธมฺเม สมจริยา นามฯ คณปริยาปนฺเนหิ นาม สทตฺถํ รกฺขนฺเตหิ
ปรตฺโถป รกฺขิตพฺโพเยว โหติ, เอวํ สติ สทตฺโถป ถิโร โหติ จิรฏฐิติโกฯ สเจ ปน อตฺตตฺถปฺญา
หุตฺวา ปรตฺถภฺชกา ภเวยฺยุ, สทตฺโถป น จิรฏฐิติโก สิยาฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ เสยฺยถาป นาม ตโย
วา จตฺตาโร วา ทารุทณฺฑกา อฺญมฺญํ นิสฺสาย ฐปตา โหนฺติ เตสุ เอโก วา เทฺว วา เกนจิ
อปนีตา โหนฺติ, เสสา ทุพฺพลา หุตฺวา อฺญมฺญํ สนฺธาเรตุ น สกฺโกนฺติ, เอวํ สติ สพฺเพ เอกํเสน
นิปตนฺติเยว, เอวํ สมปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ ธมฺมปทคาถาย ปกิณฺณกวคฺเค อยมตฺโถป นิทฺทิฏโฐ
ปรทุกฺขูปธาเนน โย อตฺตโน สุขมิจฺฉติ
เวรสํสคฺคสํสฏโฐ เวรา โส น ปริมุจฺจตีติฯ๒
เตน ภควา อฺญมฺญสฺส อตฺถํ อนุรกฺขิตุ ภิกฺขุสงฺฆสฺสป คหฏฐคณสฺสป
โอวาทมทาสิฯ ตตฺถ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺโนวาทโต สนฺนิฏฐานํ ทฏฐพฺพํฯ กถํฯ ภควา หิ “อิธ ภิกฺขเว
ภิกฺขุนา เมตฺตํ กายกมฺมํ...เมตฺตํ วจีกมฺมํ...เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว
รโห จ...เย เต ลาภา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺป ตถารูปเหิ ลาเภหิ
อปฺปฏิวิภตฺตโภคี โหติ, สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคี,...สีลสามฺญคโต วิหรติ
๑
ที.ปา. ๑๑/๒๐๒/๒๐๔.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๑/๕๓.

28. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๒๘
สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ จ รโห จ...ทิฏฐิสามฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จาติ อาทีสุ๑
เจว “ยาวกีวฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขู เย เต ภิกฺขู เถรา รตฺตฺู จิรปพฺพชิตา สงฺฆปตโร สงฺฆปรินายกา
เต สกฺกริสฺสนฺติ ครุกริสฺสนฺติ มาเนสฺสนฺติ ปูเชสฺสนฺตีติ...ปจฺจตฺตฺเญว สตึ อุปฏฐเปสฺสนฺติ กินฺติ
อนาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี อาคจฺเฉยฺยุ อาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี ผาสุ วิหเรยฺยุนฺติอาทีสุ๒
จ อาคตนเยหิ ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทิฯ คหฏฐานํ ปน ทินฺโนวาเท สนฺนิฏฐานํ วชฺชีนํ ลิจฺฉวิราชูนํ เทสิเต
อปริหานิยธมฺมสุตฺเต ทฏฐพฺพํฯ ตตฺถ เอกจฺโจ ธมฺโม คณานุสาสโนปายวิธินา ปวตฺตํ
วชฺชิรฏฐปฺปสาสนํ อนุโลเมนฺติฯ
? สมานตฺตตากถา
ม. ๓๙ เจาลิจฉวีทั้งหลาย (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๓, ซ้ํา ม. ๒๙๐)
ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ วชฺชี กิร สมคฺคา คณภาเวน รฏฐกิจฺจํ กโรนฺติ, วชฺชี อนภิสฺสรา หุตฺวา
วาเรน รชฺชํ ปาปุณนฺติ, สณฺฐาคาเร กรณียานิ วินิจฺฉิตุ สนฺนิปตนฺติฯ วชฺชี สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ,
สมคฺคา วุฏฐหนฺติ, สมคฺคา วชฺชิกรณียานิ กโรนฺติ, วชฺชี อปฺญตฺตํ น ปฺญเปนฺติ ปฺญตฺตํ น
สมุจฺฉินฺทนฺติ, ยถาปฺญตฺเต โปราเณ วชฺชิธมฺเม สมาทาย วตฺตนฺติ, วชฺชี เย เต วชฺชีนํ วชฺชิ‐
มหลฺลกา เต สกฺกโรนฺติ ครุกโรนฺติ มาเนนฺติ ปูเชนฺติ เตสฺจ โสตพฺพํ มฺญนฺติ, วชฺชี ยา ตา
กุลิตฺถิโย กุลกุมาริโย, ตา น โอกฺกสฺส ปสยฺห วา เสนฺติ, วชฺชี ยานิ ตานิ วชฺชีเจติยานิ อพฺภนฺตรานิ
เจว พาหิรานิ จ ตานิ สกฺกโรนฺติ ครุกโรนฺติ มาเนนฺติ ปูเชนฺติ, เตสฺจ ทินฺนปุพฺพํ กตปุพฺพํ ธมฺมิกํ
พลึ โน ปริหาเปนฺติฯ ตทุภยํ เจตฺถ สาธกํ โหติฯ วุตฺตนเยเนว ภควา อฺญมฺญสฺส อตฺถํ อนุรกฺขิตุ
นิกายปริยาปนฺนานํ ชนานํ โอวาทํ อทาสิฯ
ม. ๔๐ สมานัตตตา (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๗ ส.ค. ๒๕๕๔ ซ้ํา ม. ๒๙๑)
อิติ ตปฺปริยาปนฺนธมฺเมสุ สมานตฺตตา เอกนิกายปริยาปนฺเนสุ ชเนสุ ยถารหํ ปวตฺเตตพฺพา
วฯ อยํ พหุปฺปยตํ ชเนติฯ พหุปฺปยตา ปนายํ สพฺเพสํ นิกายปริยาปนฺนานํ ชนานํ อตฺถาย หิตาย
ปวตฺตติ, น เกวลํ ยสฺส กสฺสจิ นิกายสฺเสว อตฺถาย หิตาย ปวตฺเตยฺยฯ กถํฯ๓
เย หิ สมานตฺตตา‐
สมนฺนาคตา โหนฺติ, เต เจ อปฺปฏฐานา สิยุ, อิสฺสรานํ ปยา โหนฺติ, เตสํ สนฺติกา สงฺคหํ ลภนฺติ,
สเจ สมานฏฐานา สิยุ, อฺญมฺญสฺส ปติฏฐา ภวิตุ สกฺโกนฺติ, สเจ อิสฺสรา สิยุ, อปฺปฏฐานานํ
๑
สาราณียธรรม ๖ เมตตากายกมฺมํ เมตตาวจีกมฺมํ เมตฺตมโนกมฺมํ สาธารณโภคี/อปฺปฏิวิภตฺตโภคี
สีลสามฺญคโต ทิฏฐิสามฺญคโต (ที.ปา. ๑๑/๓๑๗/๒๕๗)
๒
อปริหานิยธรรม ขอ ๔, ๗ (องฺ.สตฺตก. ๒๓/๒๑/๒๒)
๓
ใช อถโข แทน กถํ ก็ได เปน น เกวลํ..., อถโข เย สมานตฺตตาสมนฺนาคตา โหนฺติ เต...ฯ

29. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๒๙
ปกฺขภาวํ ลภนฺติ, เต ยานิ กานิจิ อิสฺสรานํ กิจฺจานิ สมุปฺปนฺนานิ ภเวยฺยุ, ตานิ ภตฺติวเสน สกฺกจฺจํ
กตฺวา สาธุกํ นิปฺผาเทนฺติฯ ตโต เนสํ กายิกาป มนสิกาป สามคฺคี อฺญมฺญสฺส ปยภาวการณา
สาธุกํ ปวตฺตติฯ อยํ หิ สามคฺคี เยน สงฺเฆน ปวตฺติตา โหติ, ตตฺถ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปวตฺเตติฯ
วุตฺตฺเหตํ ราชสุภาสิตภูตํ
สพฺเพสํ สงฺฆภูตานํ สามคฺคี วุฑฺฒิสาธิกาติ
สงฺเขปโต ปน, โย พหุนฺนํ ชนานํ ปโย โหติ, ตสฺส วุฑฺฒิเยว ปาฏิกงฺขา โน ปริหานิฯ ภควาป
ปฺจกงฺคุตฺตรสฺส อปริหานิยธมฺมสุตฺเต๑
มหานามสฺส ลิจฺฉวิโน เอตทตฺถาย ฆรมาวสมาเนหิ
กตฺตพฺพกิจฺจํ อุทฺทิสิฯ ตตฺรายํ สรูปตฺโถฯ เย เกจิ ราชานํ ขตฺติยํ มุทฺธาภิสิตฺตํ อาทึ กตฺวา ยาว กุเล
สุ ปจฺเจกาธิปจฺจํ กาเรนฺติ, ตาว อิสฺสรชนา อตฺถิ, เตสุ โย โกจิ กุลปุตฺโต อุฏานวิริยาธิคเตหิ
โภเคหิ พาหาพลปริจิเตหิ เสทาวกฺขิตฺเตหิ ธมฺมิเกหิ ธมฺมลทฺเธหิ มาตาปตโร เจว ปุตฺตทารทาส‐
กมฺมกรโปริเส จ เขตฺตกมฺมนฺตสามนฺตสโพฺยหาเร จ พลิปฏิคฺคาหิกา เทวตา จ สมณพฺราหฺมเณ จ
สกฺกโรติ ครุกโรติ มาเนติ ปูเชติ, ตเมน มาตาปตุอาทโย สกฺกตา ครุกตา มานิตา ปูชิตา
กลฺยาเณน มนสา อนุกมฺปนฺติ จิร ชีว ทีฆมายุ ปาเลหีติ มาตาปตุอาทีหิ อนุกมฺปตสฺส กุลปุตฺตสฺส
วุฑฺฒิเยว ปาฏิกงฺขา โน ปริหานีติฯ
ม. ๔๐ แมพระเจาจักรพรรดิราช (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๔ ซ้ํา ม. ๒๙๒)
ปสาสนการี หิ ราชา จกฺกวตฺตี จาตุสมุทฺทปริยนฺตํ ปฐวึ อภิวิชินิโต สพฺเพสุ จกฺกวตฺติวตฺตํ
ปวตฺตาเปสิ, สเมน ธมฺมิเกน มหาชนํ เมตฺตํ ทตฺวา รชฺชํ กาเรตฺวา อุปาเยน จกฺกวตฺติรชฺชํ อปาปุณิ
สมุทฺทปริยนฺตํ ปฐวึ ปสาสึตุ อสกฺขิ โน ทณฺเฑน สตฺเถนฯ อยฺจ พหุปฺปยตา ปฏิพาหนกฺรกฺขเณ
สามคฺคิยา อาวหนปจฺจโย โหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทุกนิปาเต อลีนจิตฺตชาตกํฯ๒
ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ
ม. ๔๑ ในอดีตกาล พระเจาพรหมทัต (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๒/๓๐ ซ้ํา ม. ๒๙๒)
อตีเต กิร ราชา พฺรหฺมทตฺโต พาราณสิยํ รชฺชํ กาเรนฺโต เอกํ สพฺพเสตํ ราชโภคฺคํ หตฺถา‐
ชานียโปตกํ ลภิ, ตทาสฺส กิตฺติสทฺโท สกลชมฺพุทีเป อพฺภุคฺคโตฯ อปรภาเค ตสฺส อคฺคมเหสี
คพฺภินี อโหสิฯ ตสฺสา ปริปากคพฺภกาเล พาราณสีราชา ทิวงฺคโตฯ โกสลราชา ปนสฺส กาลกตภาวํ
สุตฺวา “ตุจฺฉํ กิร รชฺชนฺติ มหติยา เสนาย อาคนฺตฺวา นครํ ปริวาเรสิฯ นครวาสิโน นครทฺวารานิ
ปทหิตฺวา ทฬฺหํ นครารกฺขํ อกํสุฯ ตสฺมึ สมเย เทวี ปุตฺตํ วิชายิฯ โส มหาชนสฺส ลีนจิตฺตํ ปคฺคณฺหนฺโต
๑
กุมารลิจฉวีสูตร องฺ.ปฺจก. ๒๒/๕๘/๘๘. เทียบ ม. ๔
๒
ดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๗/๑๖๑/๕๒, ชา.อ. ๓/๒๗.

30. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๓๐
ชาโต, ตสฺมา “อลีนจิตฺตกุมาโรติ นามํ กรึสุฯ ชาตทิวสโต ปฏฐาย ปนสฺส นาครา อโนสกฺกิตฺวา
สมคฺคา หุตฺวา ราชกุมารํ มงฺคลหตฺถิโน กุมฺเภ นิสีทาเปตฺวา อาทาย โกสลรฺญา สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา
ปจฺจามิตฺเต ปราชยํ ปาเปตฺวา โกสลราชานํ ชีวคฺคาหํ คเหตฺวา กรมรํ กตฺวา อาเนตฺวา ราชกุมารสฺส
นิยฺยาเทสุฯ ราชกุมาโร ตํ โอวทิตฺวา อุยฺโยเชสิฯ ตโต ปฏฐาย ราชกุมารสฺส อานุภาโว สกลชมฺพุ‐
ทีป ปตฺถริฯ อฺโญ ปฏิสตฺตุ นาม อุฏฐาตุ สมตฺโถ นาโหสิฯ (กาสิกรฏฐสฺส อนนฺตรสามนฺโต)
ม. ๔๑ และพระราชกุมารก็ไดรับ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๔, ๐๑๐/๑๐๓, ซ้ํา ม. ๒๙๒)
พาราณสิยํ จ ปน ราชกุมาโร สตฺตวสฺสิกกาเล อภิเสกํ ปตฺวา อลีนจิตฺตราชา นาม หุตฺวา
สเมน ธมฺเมน รชฺชํ กาเรตฺวา ยาวชีวํ สุขปฺปตฺโต อโหสิฯ สตฺถา อิมํ อตีตํ อาหริตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส
โอวาทํ อทาสิฯ
อลีนจิตฺตํ นิสฺสาย ปหฏฐา มหตี จมู
โกสลํ เสนาสนฺตุฏฐํ ชีวคฺคาหํ อคาหยิ
เอวํ นิสฺสยสมฺปนฺโน ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย
ภาวยํ กุสลํ ธมฺมํ โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา
ปาปุเณ อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยนฺติฯ๑
? กรุณากถา
ม. ๔๓ ความมีกรุณาไดชื่อวา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๒๒)
กรุณากถา ปนายํฯ การุฺญตา นาม กรุณาย ภาโวฯ กรุณา เหสา พฺยฺชนโต อตฺถโต จ
เวทิตพฺพาเยวฯ พฺยฺชนโต ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรติ กํ สุขํ รุนฺธตีติ วา กรุณาฯ
อตฺถโต ปน ปรทุกฺขาปนยนกามตา กรุณา นามฯ๒
อยํ หิ วิเหสาย อุชุวิปจฺจนีกภูตา อฺญมฺญสฺส
อตฺถจริยาย พลวปฺปจฺจยภูตา โหติ ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อฺเญหิ วิเสสตโร โหติฯ ปกติยา
หิ ชนนิกาเยสุ อิสฺสรา อนฺตมโส กุลเชฏฐกาป กรุณาวิหาริโน โหนฺติฯ อยํ กรุณา ปุคฺคลวเสน
อปริมาณา ว ปวตฺตติฯ ตตฺถ อุกฺกฏฐโต ตาวฯ อาณาจกฺเก ขตฺติโย ราชา กรุณาการณาเยว
รฏฐวาสีหิ อติกฺกนฺโต โหติ อติมานิโตฯ ยถา มาตาปตโร อตฺตโน ปุตฺเตสุ กรุณายนฺติ เตสํ
หิตกฺกรา โหนฺติ, เอวเมว โสป ราชา รฏฐวาสีสุ กรุณายติ, เตหิ สทฺธึ สมานทุกฺขสุโข โหติ, ยสฺมา
เจส กรุณาสมาคโต โหติ ตสฺมา ธมฺมฏฐิโต โหติ อปกฺขปาตี น ฉนฺทา โทสา โมหา ภยา อคตึ
คจฺฉติ รฏฐนิวาสีนํ จ สุขทุกฺขํเยว มนสิกโรติฯ อนฺตมโส กทาจิป โส สยํว รฏฐวาสิโน ปริคฺคหิตุ
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๑๖๑/๕๒.
๒
นิท.อ. ๒/๔๒๙; สงฺหค.ฏีกา. ๑/๑๐๖‐๗.วิสุทฺธิ. ๒/๑๒๒, ๑๔๐; อภิ.วตาร. ๑/๗๖ เทียบ ม. ๑๔๙.

31. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓๑
อฺญาตกเวเสน นิกฺขมิตฺวา วิจรติฯ (นิทสฺสนฺเจตฺถ กตฺถจิ อฏฐกถาย วตฺถุ) ยทา ปจฺจามิตฺตา
ปจฺจุปฏฐิตา นครํ ปริวาเรนฺติ ตทา รฏฐวาสีนํ ภยํ สํวริตุ เสนํ อากฑฺฒิตฺวา นิกฺขมิตฺวา ยุทฺธํ กโรติฯ
อีทิสเมตํ ปุนปฺปุนํ ภวติฯ เอวํ หิสฺส กรุณา อปริมาณาว ปวตฺตติ ตสฺมา โส รฏฐนิวาสีหิ อติกฺกนฺโต
โหติ อติมานิโตฯ
ม. ๔๔ ควรไดรับอภัยและรับความยกยอง (พระธรรมวโรดม, น.๒๙๓, ๓๒๙)
ปชาย อภยทานฺเจว อภิสมฺภาวนฺจ ลภิตุ ยุตฺโต, เสยฺยถาป มานุสกานํ เทวตาฯ
ตปฺปจฺจยา เจส โลเกหิ สมฺมติเทวราชาติ สมฺมานิโต โหติ, ยํ ยํ กุสลํ มหาชเนน ตสฺเสว มหาราชสฺส
ภิยฺโยโส มตฺตาย วุฑฺฒิภาวาย อุทฺทิสฺส กตํ โหติ อุปจิตํ, ตสฺส ตสฺเสว ปตฺติยา อรหภูโตฯ
ม. ๔๔ ในฝายศาสนจักร (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒ ก.ย. ๕๔)
พุทฺธจกฺเก ปน ภควาป เอตเทว กรุณํ ปฏิจฺจ ธรมานกกาลโต ปฏฐาย ยาวชฺชตนา พุทฺธ‐
สาสนิกานํ สรณํ โหติ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโตฯ กรุณา เจสา ภควโต โพธิสตฺตกาลโต
ปฏฐาย ปารมิปูรณสฺส ปจฺจโย โหติ, ยํ เหตุสมฺปทาย เอกเทสภูโต มหากรุณาสมาโยโคติ สงฺขํ
คจฺฉติ, ผลสมฺปทาภูตสฺส จ อนุตฺตรสพฺพฺุตฺญาณาวโพธสฺส ปจฺจโย โหติฯ โส ภควา อภิสมฺโพธิโต
ปฏฐาย ยาว ปรินิพฺพานา มหากรุณาย นิยุตฺโต หุตฺวา เตสุ เตสุ นครคามนิคมาทีสุ จาริกฺจรมาโน
เวเนยฺยานํ ธมฺมํ เทเสตฺวา เต อุปนิสฺสยานุรูปโต โลกิยสมฺปตฺติมฺป โลกุตฺตรสมฺปตฺติมฺป ปาเปสิฯ
อายุหปริโยสาเนป พาฬฺหคิลาโน ปรินิพฺพานมฺจเก นิปนฺโน หุตฺวา กิฺจาป ตสฺสํ รตฺติยา
ปรินิพฺพายิสฺสติ, สุภทฺทปริพฺพาชกสฺส ปน ธมฺมํ เทเสตฺวา อรหตฺตํ ปาเปสิ ปจฺฉิมสาวกภาวํ
ปฏิลาเภสิฯ อยมฺปน ยถาวุตฺโต อตฺโถ ภควโต สตฺเตสุ ปวตฺตมหากรุณาย ยาวมหนฺตภาวปริทีปโกฯ
ม. ๔๔ เพราะเหตุนี้พระองค (พระธรรมวโรดม, น. ๒๙๓, ๓๒๙)
อิติป โส ภควา ยาวชฺชตฺตนา พุทฺธสาสนิกานํ สรณมุตฺตมํ โหติ, อิมเมวตฺถํ สนฺธาเยตํ
มงฺคลกิริยาย วจีสจฺจาธิฏฐาเน วุตฺตํ
มหาการุณิโก นาโถ อตฺถาย หิตาย สุขาย สพฺพปาณินํ
ปูเรตฺวา ปารมี สพฺพา ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ
เอเตน สจฺจวชฺเชน มา โหนฺตุ สพฺพุปทฺทวาฯ
ม. ๔๕ ฝายพุทธจักร (ปรับจาก พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๗)
พุทฺธจกฺเก ปน ขตฺติโย มหาราชา พุทฺธสาสเน ภิกฺขุภาเวน ปรมโอรสาธิราชสฺส มหา‐
วชิราวุธสฺส มกุฏราชกุมารสฺส เจว สามเณรภาเวน มหิตฺลอตุลฺยเตชสฺส ราชปุตฺตสฺส จ ปพฺพชฺช‐
มนุฺญาสิฯ กิฺจาป เอวรูปาปสฺส ราชจริยา กลฺยาเณ นิเวเสนฺตีติ สงฺคหํ คจฺฉติ นาม มหโต
ปนตฺถาย สํวตฺตติฯ กถํฯ อาณาจกฺกสฺส เจว พุทฺธจกฺกสฺส จตฺถการี อโหสิฯ โส จ เจติยวิหาร‐

32. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๓๒
ทานาทึ มหาทานํ พหูหิ จ ปจฺจเยหิ ภิกฺขุสงฺฆสฺสุปฏฐานํ อกาสิฯ กิฺจาป เจวรูป มหตฺถิกํ โหติ
พุทฺธสาสเน ปนสฺส ปุตฺตปพฺพชฺชาย๑
กลํ นคฺฆติ (นาคฺฆติ)
เตนาหุ โปราณา อโสเกน มหาราเชน ปุฏฐา วิสฺสชฺเชนฺตา ตุมฺเห มหาราชา พุทฺธสาสนสฺส
มหาปริจฺจาคํ กโรนฺตา คณนาปมาณโต ธมฺมกฺขนฺธสมํ จตุราสีติสหสฺสสงฺขยํ พหุ ถูปมาวาสฺจ
อการยิตฺถฯ เอวรูปมฺป กโรนฺตา พุทฺธสาสนญาตกา นาม น โหถ, ราชปุตฺตุปสมฺปทํ ปน ททนฺตา
อนุชานนฺตา ปพฺพชิตกาเล พุทฺธสาสนญาตกา นาม โหถาติฯ๒
อถ อโสโก มหาราชา พุทฺธสาสเน
ภิกฺขุภาเวน มหินฺทกุมารสฺส ราชปุตฺตสฺส เจว ภิกฺขุนีภาเวน สงฺฆมิตฺตากุมาริกาย ราชธีตุ
จุปสมฺปทมนุฺญาสิฯ ปพฺพชิตกาเล เจเต เทฺว ลงฺกาทีเป พุทฺธสาสนํ ปติฏฐาเปสุฯ กิฺจาป อจิเรน
ปพฺพชิตา, มหนฺตํ ปนตฺถเมวํ สมฺปาเปสุฯ
? เมตตากถา
ม. ๔๘ เมตตานั้น (ปรับจาก พระธรรมวโรดม น. ๔๗๙)
ยา ปน เมตฺตา อฺญมฺญสฺส ผริตฺวา ภาเวตพฺพา, สา ทุพฺพิธา โหติ โอทิสฺสผรณา
อโนทิสฺสผรณาติฯ ตตฺถ โอทิสฺสผรณา นามฯ ยา เมตฺตา อตฺตโน ญาตกาทโย อุทฺทิสฺส ผริตฺวา
ภาเวตพฺพา, สา วุจฺจติ โอทิสฺสผรณาฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ เสยฺยถาป นาม มาตาปตโร
เมตฺตาสหคเตน เจตสา อตฺตโน ปุตฺตธีตูสุ เมตฺตายนฺติ, ตาสฺจ วุฑฺฒึ อภิกงฺขนฺติ, เอวเมว
โอทิสฺสผรณา เมตฺตา ผริตฺวา ภาเวตพฺพาฯ อโนทิสฺสผรณา ปเนสาฯ ยา ปน เมตฺตา
มุโขโลกนาภาวโต สพฺพสตฺเต อโนทิสฺส อารพฺภ ผริตฺวา ภาเวตพฺพา สา วุจฺจติ อโนทิสฺสผรณาฯ
นิทสฺสนํ เจตฺถ ขตฺติเยน มหาราเชน อตฺตโน รฏฐนิวาสีนํ ผริตฺวา ภาเวตพฺพา เมตฺตาฯ อยมฺป
อโนทิสฺสผรณา เมตฺตา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน อปฺปมาณํ อปริยนฺตํ ผริตฺวา ภาเวตพฺพา โหติ,
ปฏิฆวตฺถุภูตโต จ นีวรณโต๓
วิมุตฺตจิตฺตตฺตา เมตฺตา เจโตวิมุตฺติ นามฯ
ม. ๔๘ เมตตาคุณ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๒๓๒๔, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๘)
อยํ เมตฺตา เยน อาเสวิตา โหติ ภาวิตา พหุลีกตา, ตสฺส สนฺตาเน ปติฏฐิตพลวปฺปจฺจโย
โหติ, ยํ ปฏิจฺจ โส อตฺตโน จิตฺตวาเร ปวตฺตเมตฺตานุรูปโต โอธิโสป อโนธิโสป ปรหิตานิ ปโยเชติฯ
กถํฯ ตาสุ โอทิสฺสกผรณา เมตฺตา พลวปจฺจโย โหติ, ยํ ปฏิจฺจ มาตาปตโร อตฺตโน ปุตฺตธีตโร
๑
ปพฺพชฺชา อิตฺ.,ปพฺพชน นปุ.,ปพฺพาชน นปุ.
๒
โย หิ โกจิ มหาราช อฑฺโฒ วา ทลิทฺโท วา อตฺตโน โอรสํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชติ,อยํ วุจฺจติ มหาราช ทายาโท
สาสนสฺสาติฯ (วินย.อ. ๑/๕๐)
๓
อาฆาตวตฺถุสมฺภูตโต พฺยาปาทนีวรณโต

33. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓๓
โปเสนฺติ, ปุตฺตธีตโร จ อตฺตโน มาตาปตูนํ ปฏิการํ กโรนฺติฯ อโนทิสฺสกผรณา ปน เมตฺตา
พลวปจฺจโย โหติ, ยํ ปฏิจฺจ ราชาโน รฏฐนิวาสิโน สุขิเต กตฺวา โคเปนฺติ อภิปาเลนฺติ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ
เวปุลฺลํ ปาเปนฺติฯ อปจ โอทิสฺสกผรณา เมตฺตา ยสฺมา ธมฺมตาย อุปฺปชฺชติ ตโต จ อุตฺตรึ ภาเวตุ
สกฺกา โหติ, ตสฺมา อนจฺฉริยา โหติฯ อโนทิสฺสผรณา ปน เมตฺตา ยสฺมา กลฺยาณชฺฌาสเยเนว
อุปฺปชฺชติ อิสฺสามจฺฉริยาทีหิ จ อารกา โหติ ตสฺมา อจฺฉริยา โหติฯ กถํฯ ปกติยา เหตฺถ สตฺตา
อตฺตตฺถปฺญา โหนฺติ กทริยา, อตฺตานฺจ โปเสตุกามาเยว โหนฺติ, กทาจิ ปเรสํ หิตํ จรนฺตาป
ญาตกาทีนํ สมฺพนฺธีนเมว จรนฺติฯ วิฺู ปน ปุริโส สพฺเพ สตฺตา สุขกามทุกฺขปฏิกูลภาเวน
สมานปตฺถนา โหนฺติ, ตถาป เต อตฺตโน อตฺตโน จริยาสามตฺถิยานํ เจว กาลเทสานฺจ
กุสลากุสลานฺจ วเสน นานา โหนฺติ สุขํ อธิคจฺฉนฺติป ทุกฺขํ อธิคจฺฉนฺติปติ สมฺปสฺสมาโน ยทา
อตฺตนา ยาทิสํ สุขํ ปฏิลภติ, ปเรสมฺป ตาทิสฺส สุขสฺส ปฏิลาภตฺถาย เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปาเทติ,
ตทาสฺส เมตฺตา อตฺตนา สทฺธึ อสมฺพนฺธภูตานํ ปเรสํ อโนธิโส ผริตา นาม โหติฯ
ม. ๔๙ แตนั้นจึงพาบุคคล (ปรับจากขอสอบป ๒๕๒๓, พระธรรมวโรดม น. ๔๘๑)
เอวรูปา หิ เมตฺตา ยสฺสตฺถิ, โส ปุคฺคโล อชฺฌาสยวเสน ปเรสํ สุขวตฺถุมฺป ตํปาปุณโนปายํป
อุปฺปาเทติ, ยถาวุตฺตปฺปการา โข ทุพฺพิธา เมตฺตา เยสมตฺถิ, เต ปุคฺคลา ปฏิรูปเก พทฺธสุตฺตํ
คเหตฺวา อิโตจิโต จ อากฑฺฒนฺโต วิย ตสฺมึ ตสฺมึ กรณีเย อฺญมฺญสฺส สงฺคหํ กโรนฺติฯ สา จ
ทุพฺพิธา ปุพฺเพกตกุสลวเสน มนุสฺเส เสฏฐภาวปฺปตฺเต กตฺวา วิภชติฯ
ม. ๔๙ เมตตานั้นเปนคุณ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒ ก.ย. ๕๔)
เมตฺตา ปเนสา พฺรหฺมวิหารานมฺญตโร โหติฯ๑
พฺราหฺมเณหิ กตฺตาติป ปตา ภูตภพฺยานนฺติป๒
สมฺภาวิโต, เอโก เทววิเสโส พฺรหฺมา นาม โส เมตฺตจิตฺโต หุตฺวา สกพนฺธุภูตํ ปชํ อภิปาเลติฯ อปจ
โข มาตาปตโรป เมตฺตาวิหารธมฺมภาวโต ปุตฺตานํ พฺรหฺมาติ๓
วุจฺจนฺติ, ตเถว ปฐวิสฺสรา ราชาโนป
เมตฺตาวิหารธมฺมภาวโต ปชาย เทวาติ สมฺมตา โหนฺติ, ตสฺมา เต สมฺมติเทวาติ วุจฺจนฺติฯ
๑
เมตฺตา ปเนสา จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํ อฺญตโร (พฺรหฺมวิหาโร) โหติฯ ให อฺญตโร โยค พฺรหฺม‐
วิหาโร มาเปนวิกติกัตตานาม นี้ไดความและถูกสภาวธรรม แตถาแตงเปน เมตฺตา ปเนสา จตุนฺนํ พฺรหฺม‐
วิหารานํ อฺญตรา (เมตฺตา) โหติฯ ให อฺญตรา โยค เมตฺตา มาเปนวิกติกัตตานาม จะทําใหเนื้อความผิดไป
วา มีเมตตาหลายอยางในพรหมวิหาร ซึ่งผิดความมุงหมายในที่นี้
๒
ที.สี. ๙/๓๓/๒๔.
๓
แตงเปน พฺรหฺมาติ เปนเอกวจนะ เพราะมุงที่พระพรหมผูสรางเทานั้น ไมไดมุงพระพรหมทั่วๆ ไป

34. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๓๔
ม. ๔๙ คุณขอนี้เปนสําคัญ (พระเมธีวราภรณ, เฉลยในสํานัก ๒๘ มิ.ย.๕๔)
อยํ เมตฺตา พุทฺธสาสเน อิจฺฉิตพฺพาเยว โหติ, ธมฺโม จ วินโย จ สฺวากฺขาโตติ ปริทีปกา
โหติฯ วุตฺตมฺป เอตํ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติฯ สา สาสนปฏิปตฺติยา มูลภูตาติ ปสํสิตพฺพาฯ
ม. ๔๙ คุณธรรมขอนี้ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๐)
อยํ หิ เมตฺตา พุทฺธสาสเน อิจฺฉิตพฺพา โหติ, สา จ ภควตา เทสิโต ปฺญตฺโต ธมฺมวินโย
สฺวากฺขาโต โหตีติ อตฺถปริทีปกา สายํ เมตฺตา ภควตา ธมฺมปฏิปตฺติยา ปทฏฐกภาเวน “อจฺฉรา‐
สงฺฆาตมตฺตํป เจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เมตฺตจิตฺตํ อาเสวติ ภาเวติ มนสิกโรติ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน
วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทกโร อโมฆํ รฏฐปณฺฑํ ภุฺชติ โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตีติ๑
ปสํสฏฐา โหติฯ ตสฺมา เมตฺตจิตฺตํ มนสิกโรนฺโต สตฺถุ โอวาทานุสาสนิยา อนุรูปปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ
นามฯ
ม. ๔๙ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๕ ทายเลม)
สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ ธมฺมเทสนาชนนตฺถาย อตฺถุปฺปตฺติยา อนุรูปโต เวเนยฺเย อิมสฺมึ ทุวิธ‐
เมตฺตาสงฺขาเต ธมฺเม นิโยเชติฯ กถํฯ ยํ โอทิสฺสผรณา เมตฺตา ภาเวตพฺพาติ วุตฺตํ, ตตฺริทํ
นิทสฺสนํ โหติฯ ปพฺพชิตปกฺเข ตาว อิทํ ทฏฐพฺพํฯ สมฺมาสมฺพุทฺโธ “อุปชฺฌาเยน ภิกฺขเว สทฺธิ‐
วิหาริกมฺหิ สมฺมา วตฺติตพฺพนฺติอาทิกานิ๒
วตฺตานิ ปฺญาเปสิฯ ตตฺรายํ สรุปตฺโถฯ อุปชฺฌาโย หิ
ปตา ปุตฺเตว อตฺตโน สทฺธิวิหาริเก สมฺมา วตฺเตยฺย, ตํ เมตฺตาเยยฺย ปยาเยยฺย, ตถา อาจริโยป
อนฺเตวาสิเก, สทฺธิวิหาริกาทโยป อุปชฺฌายาทีสุ สมฺมา วตฺเตยฺยุเยว เต สพฺเพว อตฺตนา
กาตพฺพวตฺตภาเวน อฺญมฺญสฺส ภารคฺคาหา ภเวยฺยุฯ คหฏฐปกฺเขป ทฏฐพฺพํฯ สมฺมา‐
สมฺพุทฺโธป ปุตฺตาทีนํ คิหีนํ “ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปตโร ปจฺจุปฏฐาตพฺพาติอาทิกํ๓
โอวาทํ
อทาสิฯ ตตฺรายํ สรูปตฺโถฯ ปุตฺโต ภรณาทีหิ อตฺตโน มาตาปตูนํ ปจฺจุปฏฐานํ กเรยฺย, มาตา‐
ปตโรป ปาปา นิวารณาทีหิ อตฺตโน ปุตฺตํ อนุกมฺเปยฺยุ, ตถา อนฺเตวาสีป อุปฏฐานาทีหิ อตฺตโน
อาจริยานํ, อาจริยาป วินยนาทีหิ อตฺตโน อนฺเตวาสึ, สามิโก สมฺมานนาทีหิ อตฺตโน ภริยาย,
ภริยาป กมฺมนฺตสุสํวิทหนาทีหิ อตฺตโน สามิกํ, กุลปุตฺโต ทานาทีหิ อตฺตโน มิตฺตามจฺจานํ,
มิตฺตามจฺจาป ปมตฺตรกฺขณาทีหิ กุลปุตฺตํ, อยิรโก ยถาพลํ กมฺมนฺตสํวิธานาทีหิ อตฺตโน ทาส‐
๑
องฺ.เอก. ๒๐/๔๔‐๔๕/๑๒.
๒
วินย. ๑/๘๒/๙๑.
๓
ที.ปา. ๑๑/๑๙๙/๒๐๓.

35. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓๕
กมฺมกรานํ, ทาสกมฺมกราป ปุพฺพุฏฐานาทีหิ อตฺตโน อยิรกํ, กุลปุตฺโต เมตฺตากายกมฺมาทีหิ
สมณพฺราหฺมนานํ ปจฺจุฏฐานํ กเรยฺย, สมณพฺราหฺมณาป ปาปา นิวารณาทีหิ กุลปุตฺตํ อนุกมฺเปยฺยุฯ
ยํ อโนทิสฺสผรณา เมตฺตา ภาเวตพฺพาติ วุตฺตํ, ตตฺริทํ นิทสฺสนํ โหติฯ สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ
“อนาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี อาคจฺเฉยฺยุ, อาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี ผาสุ วิหเรยฺยุนฺติ๑
ปจฺจตฺตฺเญว สตึ อุปฏฐเปยฺยุนฺติ อาทินา นเยน
สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส สพฺเพสํ ชีวิตํ ปยํ
อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา น หเนยฺย น ฆาตเยติ๒
อาทินา นเยน จ ภิกฺขู อนุสาสติฯ อิติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวเนยฺเย อิมิสฺสํ ทุวิธเมตฺตาย
นิโยเชตุ กาเลน กาลํ ธมฺมเทสนํ อกาสิฯ
อานิสํสโต ปเนสา เมตฺตา อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺเถ สาเธติฯ กถํฯ เยน หิ เมตฺตา
อาเสวิตา โหติ ภาวิตา พหุลีกตา, โส สุขํ เสติ ปฏิวินีตาฆาโต อุปสนฺตปฏิโฆ อปฺปฏิหโต จ โหติ
อคฺคฺยาทิสฺชาตนฺตรายโต อารกา โหติ มนุสฺสาทีนํ จ ปโย โหติฯ
ม. ๕๐ เมื่อพรรณนาถึงผล (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๒๖)
อานิสํสโต ปเนสา เมตฺตา อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺเถ สาเธติฯ อตฺตโน ตาวฯ เยน หิ
เมตฺตา อาเสวิตา โหติ ภาวิตา พหุลีกตา, โส สุขํ เสติ พฺยาปาเทนาสมฺผุฏโฐ โหติ สมาหิตจิตฺโต
อปฺปฏิหตจิตฺโต อคฺคฺยาทิปฏิปกฺขสฺชาเตหิ อนฺตราเยหิ ปริมุจฺจติ มนุสฺสาทีนฺจ ปโย โหติฯ เย
ปน ปรชนา ผริตเมตฺตาย พเลน อนุคฺคหิตา โหนฺติ, เต สุขวตฺถุมฺป ตํปาปุณโนปายมฺป ปฏิลภนฺติ,
ยํ อตฺตโน อตฺตโนเยว พเลน ปฏิลทฺธุ น สกฺกา โหติฯ ตโต เต เมตฺตาย อตฺตโน อนุคฺคหก‐
ปุคฺคลสฺส ปฏิการํ อากงฺขมานา ตํ เมตฺตายนฺติฯ อิทํ เมตฺตาสริกฺขโก อานิสํโสฯ
วุตฺตฺเหตํ เตมิเยน นาม โพธิสตฺเตน
ปูชโก ลภเต ปูชํ วนฺทโก ปฏิวนฺทนนฺติฯ๓
อานิสํสเภโท ปนสฺสาเยว ปเภทโต โหติฯ กถํฯ เมตฺตา หิ ทุพฺพิธา โหติ โอธิโส ผรณา
เมตฺตา อโนธิโส ผรณา เมตฺตาฯ ตตฺถ โอธิโส ผรณา เมตฺตา ติกฺขพลา โหติ สีมา
ปนสฺสา สมฺพาธาฯ อิตรา วิตฺถาราสีมา มนฺทพลา ปน โหติฯ เสยฺยถาป นาม ขีลาทิพทฺธํ รสฺส‐
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๒๐/๓๒.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๒๐/๓๒.
๓
ขุ.ชา. ๒๘/๔๐๑/๑๕๔.

36. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๓๖
โยตฺตํ อากฑฺฒิยมานํ ทีฆโยตฺตโต ทฬฺหตรภาวํ คจฺฉติ รสฺสตาย ปน อีสกเมว ผริตุ สกฺกา โหติ,
เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ ตทุภยมฺปน อตฺถํ สมฺปสฺสมาเนหิ วิฺูหิ กาเลน ปวตฺเตตพฺพํฯ
ม. ๕๐ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาสองสูน ๙ ก.ค. ๒๕๕๕ ตัดความไทยบางสวนออก)
ยสฺมา หิ อมฺหากํ มหาราชา ทยฺยานมินฺโท เมตฺตาชฺฌาสโย สมาโน ราชภเฏ อมจฺจเสวเก
เจว ราชวํสานุวํสิเก จ โปเสนฺโต ยถานุรูป เตสํ อิสฺสริยยสกิตฺติปริวารวเสน วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ
อุปฺปาเทติ อนฺตมโส อนฺโตชนสฺมึ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ ตสฺมา เมตฺตานุภาเวนสฺส สพฺเพ
ชนา อภยา อเหสุ สุขิตา นิรนฺตรายา, เต จ โอกาสํ ลภิตฺวา อกสิเรน ชีวิตกปฺปนอุปายภูตานิ
กิจฺจานิ ปโชยิตุ สมตฺถา โหนฺติ ฐานานุรูเปน อตฺตโน อตฺตโน โภคสมฺปทาทีหิ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ
วินฺทนฺติฯ ตถา เหโส กโรนฺโต วา วาเจนฺโต วา ยํ ยํ เมตฺตาวเสน จินฺติตํ ตํ ตํป เมตฺตาสมุฏฐานํ
จินฺเตติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ อมฺหากํ หิ มหาราชา สฺยามิกานมินฺโท ทาเส ปเรสํ ทาสภาวโต
โมเจตุกาโม เตสํ ภุชิสฺสภาวํ กโรติ ตสฺมา รฏเฐ ทาสพฺยโมจนปริยาปนฺนํ ราชปฺญตฺตึ ปกาเสสิฯ
โส มหาราชา “อิมินา อุปาเยน ทยฺยรฏเฐ กุลปุตฺตา เจว กุลธีตโร จ อตฺตโน อตฺตโน สพฺพกิจฺจานํ
โกวิทา โหนฺติ สมตฺถา, สพฺเพหิ กลฺยาณชเนหิ ภวิตพฺพํ, สกฺกา อตฺตโน ชาติภูมิยํ
ภตฺติยา ปาตุกมฺมาย จาติ จินฺเตนฺโต ยุวชนาทีนํ สิกฺขาย มุลนิธึ ฐเปสิฯ อนฺตมโส เย วิเทสิกา ชนา
อตฺตโน อตฺตโน ชีวิตํ กปฺเปตุมฺป วณิชฺชกมฺมํ กาตุมฺป ทยฺยรฏฐํ อาคตา เต ตตฺถ รฺญา ทินฺนํ
ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ ลภิตฺวา นิรุปสคฺคา หุตฺวา ผาสุ วสนฺติฯ สาสนูปถมฺภเน โส มหาราชา
พุทฺธมามโก หุตฺวา มหชฺฌาสโย พาหิรสาสนิกสฺส อนุคฺคหนตฺถํ สาสนกิจฺจปยุตฺตํ อารามํ การาเปตุ
สกํ ภูมึ ปริจฺจชิฯ เนว เกวลํฯ เกจิป หตฺถีอสฺสาทโย ติรจฺฉานา อตฺถิ, โส หิ สพฺพฏฐาเนสุ เตสํ
ธมฺมิกํ อภยทานํ อทาสิฯ เสยฺยถีทํฯ นีติปฺญตฺตึ เตน “เกนจิ หตฺถีอสฺสาทโย ทุพฺพลกาเล น
ฆาเตตพฺพา กิจฺเจสุ จ น ปโยเชตพฺพาติ ปกาสิตา โหติฯ
อปรํ ปน สพฺเพสํ สมฺโมทนียํ โหติฯ กถํฯ ตสฺส ปุพฺเพ สํวณฺณิโต สพฺเพสํ ปติปาโมชฺช‐
สงฺขาตสมฺโมทนชนนสมตฺถโก ญาติวํสสนฺนิปาโต เจว สหชาติโปสนฺจ อตฺถิ, “ตํ สตฺถุ ญาติ‐
สนฺนิปาเต ปากฏํ ภวิสฺสติเยว ปจฺจุปฺปนฺนาตีตกาเล จิทํ มหจฺฉริยํ โหติ จิรสฺสํ ทิสฺสตีติ เวสฺสนฺตร‐
ชาตเก ทสฺสิตํ โปกฺขรวสฺสธาราปวสฺสาปนํ วิยฯ เย เตน เมตฺตาย อนุคฺคหิตา โหนฺติ เตสํป ตสฺมึ
ติพฺพา ภตฺติ เจว คารโว จ อตฺถิ, เอวรูโป เหส กลฺยาโณ คุโณ นานาปเทเสสุ อพฺภุคฺคจฺฉติ,
ตสฺมา โส ขตฺติโย มหาราชา มหาชเนน “อีทิโส รฏฐวาสีหิ สทฺธึ วิสฺสาสิโก ราชา น สุลโภติ
ปสํสิโต โหติ ปคฺคหิโตฯ

37. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓๗
? ปฏิสนฺถารกถา
ม. ๕๑ ปฏิสันถารกุสลตาตั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๒๘+ทายเลม หนา ๙)
ปฏิสนฺถารกุสลตาติ ปเนตฺถฯ อยมสฺสา อตฺถวณฺณนาฯ ปฏิสนฺถาเร กุสโล ปฏิสนฺถาร‐
กุสโล, ตสฺส ภาโว ปฏิสนฺถารกุสลตาฯ ปฏิสนฺถาโร นาม สงฺคโห ปฏิสนฺถรณํ กถาสลฺลาโป จ,
กิริยโต ปนายํ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตสฺส อาคนฺตุกสฺส อนฺตมโส กถายป กาตพฺโพ โหติ ยา
สมฺโมทนาติ วุจฺจติฯ เอตฺตกาป สมฺโมทนา ปฏิสนฺถารกิจฺจํ สาเธติ, อาคนฺตุกสฺส ตุฏฐึ อุปฺปาเทติ,
ภิยฺโย มิตฺติสณฺฐิตฺยตฺถาย สนฺถวพฺรูหนตฺถาย จ สงฺคโหปาโย โหติ๑
, ตสฺมา มิตฺเตน มิตฺตสฺส
กาตพฺพกิจฺจภาเวน ปยวชฺชนฺติ นาม จตุสงฺคเหสุ สงฺคหิตา โหติฯ
สา จ น เกวลํ มิตฺเตน มิตฺตสฺส กาตพฺพาเยว, อถโข อิสฺสเรหิป อตฺตโน สนฺติเก อนฺโต‐
ชนานํ อสฺสาทปฏิลาภาย อฺเญสมฺป สมฺภาวนชนนาย จ๒
กาตพฺพา, ตสฺมา ราชธมฺมภาเวน
อปเรสุป จตุสงฺคเหสุ วาจาเปยฺยนฺติ นาเมน สงฺคหิตา โหติฯ อปจ น เกวลํ กถาย ปฏิสนฺถาโรเยว,
ปฏิรูปกาเล ปน วตฺถูหิ ปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพฯ โส หิ ปฏิสนฺถาโร ยถากามานุรูปานํ ปาน‐
โภชนาวสถาทีนํ ทานวเสน วตฺถูหิ กาตพฺโพ โหติ, อยํ วุจฺจติ อามิสปฏิสนฺถาโร, อปจ สงฺคหสงฺขาตํ
ปฏิสนฺถารํ ธมฺเมน ปวตฺตาเปตุ ยุชฺชติฯ
อิทํ เจตฺถ นิทสฺสนํฯ ยํ ปฏิสนฺถารการโก อาคนฺตุกสฺส อตฺตโน สนฺติกํ อาคตสฺส
ยถาสภาวโต สมานตฺตตาย สงฺคณฺหาติ, ตฺจ อตฺตโน อนุรูป สมฺมานนมฺป อาทรมฺป ปฏิลาเภติ,
อิทํ ธมฺมปฺปฏิสนฺถาโร นามฯ๓
ม. ๕๒ การปฏิสันถารนี้ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๓๒)
อยํ พุทฺธุปฺปาทปุพฺพกาเลป โปราณกานํ ปณฺฑิตานํ สมาจิณฺณธมฺโม ว โหติฯ๔
นิทสฺสนํ
เจตฺถ โพธิสตฺเตน เวสฺสนฺตเรน ชูชกสฺส นาม พฺราหฺมณสฺส อตฺตโน เทฺว ทารเก ยาจิตุ อาคตสฺส
๑
เปนอุบายเครื่องยึดเหนี่ยวน้ําใจ เพื่อตั้งอยูในไมตรี และทวีความสนิทยิ่งขึ้น
๒
ปลูกความนิยม
๓
โส ปเนส ปฏิสนฺถาโร “ปฏิสนฺถารโก อาคนฺตุกานํ ฐานานุรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสยฺย, เต จ อาคนฺตุเก
ฐานานุรูเปน สมฺภาวนมานนาทราทิภาวํ ปฏิลาเภตีติ เอวมาทินเยหิ กาตพฺโพ โหติ, อยํ วุจฺจติ ธมฺมปฏิสนฺถาโรฯ
(พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๓๑)
๔
โส อาคนฺตุโกป กลฺยาณจิตฺโต วา โหตุ ปทุฏฐจิตฺโต วา, ตสฺส กิจฺจวเสน กตฺตพฺโพเยว โหติฯ
(พระเมธีวราภรณ, เฉลยในสํานักวัดโมลีฯ ๒๕๕๔)

38. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๓๘
เจว สกฺกสฺส เทวราชสฺส มทฺทึ นาม ราชเทวึ ยาจิตุ พฺราหฺมณวณฺเณน๑
อาคตสฺส จ กโต ปฏิสนฺถาโร
ฯ ตทา หิ โส เวสฺสนฺตโร ตสฺส ตสฺส นานปฺปการํ ปฏิสนฺถารํ อกาสิฯ กถํฯ โส เตน เตน สทฺธึ มธุรํ
สมฺโมทนียํ กถํ กเถสิ, ปาเท ปกฺขาเลสิ, อสฺสปทสฺส อนฺโต ปเวเสสิ, วรานิ วนมูลผลานิ โภเชสิ
คิริคพฺภราภตํ สีตํ ปานียํ ปาเยสิฯ๒
พุทฺธุปฺปาทกาเลป พุทฺเธน ภควตา ปฏิสนฺถารคารโว เทสิโตเยวฯ ตสฺมา อยํ ปฏิสนฺถาโร
ปพฺพชิเตนป กาตพฺโพ โหติฯ กถํฯ อาคนฺตุกสฺส วิหารํ สมฺปตฺตสฺส อาวาสิกภูเตน ภิกฺขุนา วตฺต‐
ภาเวน โส กาตพฺโพฯ กิฺจาป อนนุฺญาตานํ อนามฏฐปณฺฑปาตาทิทาเน สทฺธาเทยฺยวินิปาตนํ
เจว เภสชฺชกรณสงฺขาตํ เวชฺชกมฺมํ จ ปฏิกฺขิตฺตานิ โหนฺติ, สเจ ปน เต อาคนฺตุกา หุตฺวา อาวาสํ
อาคจฺเฉยฺยุ, เต ปฏิสนฺถารารหาเยว โหนฺติ, ภิกฺขู อุฺเฉหิ วา อฺเญหิ วา ยถิจฺฉิเตหิ อามิเสหิ
เต สงฺคหิตุ ลภนฺติ, ยทิ วา ปน เต คิลานา ภเวยฺยุ, เตสํ ยํ วา ตํ วา เภสชฺชํ กตฺวา ทาตุ๓
ลภนฺติฯ
โทโส ว เหตฺถ นตฺถิฯ สเจ ปน ภิกฺขูหิ เมตฺตจิตฺเตหิ หุตฺวา ปจฺโจปการภูตํ อามิสํ อนาสึสมาเนหิ
ตถารูป กตํ สิยา, เอตํ กุสลํ สิยาฯ
ม. ๕๒ แมสมเด็จพระบรมศาสดาจารยเอง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๓๒)
ปฏิสนฺถาโร จ นาเมส ปกติยา สมฺมาสมฺพุทฺเธนป วตฺตวเสน อาคนฺตุกานํ กริยเตเยวฯ
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ ทิสาวาสิโน ภิกฺขู นาม วุตฺถวสฺสา หุตฺวา ปวารณาย สตฺถุ ทสฺสนตฺถาย
อาคมํสุ, สพฺเพ เต สตฺถารา กตปฏิสนฺถารา อเหสุฯ สตฺถา เตหิ สทฺธึ สลฺลปมาโน “กจฺจิ โว
ภิกฺขเว ขมนียํ, กิจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ คมนียาทีนีติ๔
เอวมาทินเยเนว การณานุรูปโต ปุจฺฉิตฺวา, เตหิ
อาโรจิเต, ตมตฺถํ ญตฺวา, เอกทา ปุน สิกฺขาปทปฺญตฺตึ ปฺญาเปสิป, เอกทา โส ทฬฺหี‐
๑
คนปลอมตัวใช ‐เวเสน, เทวตาปลอมตัวใช ‐วณฺเณน (พระมหาชัยศรี กิตฺติปฺโญ, น. ๓๗)
๒
ดูรายละเอียดใน ชาตกฏฐกถา มหานิปาตวณฺณนา (ชา.อ. ๑๐/๕๕๙) ทานเลาไวในคาถาวา
สฺวาคตนฺเต มหาพฺรหฺเม อโถ เต อทุราคต
อนฺโต ปวิส ภทฺทนฺเต ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต
ติณฺฑุกานิ ปยาลานิ มธุเก กาสมาริโย
ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุฺช พฺรหฺเม วร วร
อิทป ปานีย สีต อาภต คิริคพฺภรา
ตโต ปว มหาพฺรหฺเม สเจ ตฺว อภิกงฺขสีติฯ
๓
ประกอบยาใหตามความรูความเขาใจ
๔
กจฺจิ ภิกฺขเว ขมนีย กจฺจิ ยาปนีย กจฺจิตฺถ อปฺปกิลมเถน อทฺธาน อาคตาติ (เชน วินย. ๔/๙๐/๑๐๘)

39. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๓๙
กรณตฺถาย อนุปฺญตฺตึ ปฺญาเปสิป, ครุกฺเจ ภเวยฺย, ลหุกํ ปฺญาเปสิฯ เอกทา โส
อตฺถานุรูเปน อเนกปริยาเยน อาคนฺตุกานํ โอวาทานุสาสนึ อทาสิ, เอกทา วิเสสปฏิสนฺถารวเสน
เตสํ เสนาสนานิ ปฺญาเปสิฯ เอกทา ปฏิสนฺถาโร นาเมส สมฺมาสมฺพุทฺเธนป อวิเสสโต
สนฺติกสมฺปตฺตานํ ติตฺถิยานํป กริยเตเยวฯ
อาคาริเยป, โส ปเนส ปฏิสนฺถาโร กิจฺจวเสน อาคาริเยหิ กาตพฺโพเยวฯ อยํ ปฺจ‐
พลีนมฺญตรา อติถิพลีติ วุจฺจติฯ อติถิพลี จ นาเมสา๑
, อตฺถโต, ยทา อาคนฺตุกา อตฺตโน สนฺติกํ
อาคจฺฉนฺติ, ตทา ฐานานุรูเปน เคหสามินา เตสํ กาตพฺพาฯ โส ปเนส ปฏิสนฺถาโร อติถิพลึ
สนฺธาย วุตฺโต อริยสาวเกหิ อุปฺปนฺนโภคานํ พลสฺสานุปทานวเสน กาตพฺโพ, อนวชฺชกมฺมสฺส ปโยเค
อุฏฐานวเสน, อนิสฺสารภาวโต สมฺปตฺติยา สารสฺสาทิยนวเสน กาตพฺโพฯ๒
ม. ๕๓ แลปฏิสันถารนั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๐ ก.ย. ๕๔)
กิฺจาป เหส ปฏิสนฺถาโร ยสฺส กโต ตสฺส สงฺคหุปาโย โหติ, สเจ ปน อกุสเลน กโต
ภเวยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ ยํ โส อนตฺถชนโก ภเวยฺย สกฺเยหิ ราชูหิ ปเสนทิโกสลสฺส กุมารสฺส
วิฑูฑภสฺส นาม กโต วิยฯ เตหิ กิร กตปฏิสนฺถาโร อนนุรูโป หุตฺวา ตสฺส อิเม มํ อวมฺญนฺตีติ
มฺญนาปจฺจโย โหติ เยน โส เตสุ อาฆาตํ พนฺธิ, ตสฺมา หิ ปจฺฉาภาเค รชฺชํ กาเรตฺวา เสนํ
อากฑฺฒิตฺวา สกฺยชนปทํ คนฺตฺวา สกฺเยหิ สทฺธึ ยุทฺธํ กตฺวา เต วินาสปฺปตฺเต อกาสิฯ เตสํ ปน
อีทิโส อนตฺโถ ปฏิสนฺถารกุสลตาย อภาวโต ปวตฺโตฯ โส หิ ปฏิสนฺถาโร อตฺถชนโกเยว สิยา,
ปฏิสนฺถารากุสลตาย ปน อนตฺถชนโก ชาโตฯ ตสฺมา หิ ปฏิสนฺถารกุสลตา อิจฺฉิตพฺพา, ตปฺปจฺจยา
โส อตฺถสาธโกเยวฯ
? ปฏิสนฺถารกถา
ม. ๕๓ แลปฏิสันถารอันบุคคล (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๗ ก.ย. ๕๕, เกา ดู ๐๐๘/๓๔)
กุสเลน หิ ปุคฺคเลน อนุรูปกาเล โกสลฺเลน กโต ปฏิสนฺถาโร กโรโต มงฺคลภูตํ ผลํ
อาวหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ สีหฬวํสาวตารภูเต มหาวํเส วตฺถุฯ สีหฬทีเป กิร โกลาหเล อุปฺปนฺเน
๑
พจนานุกรมฯ พันตรี. ป. วา พลิ ปุ. เครื่องบูชา, พลี. ค. ผูมีกําลัง, อติถิ ปุ. แขก; นาสงสัยวา
ทําไมทานแตงเปน พลี ในที่นี้แกใหมเปนปุงลิงค อยํ ปฺจพลีนมฺญตโร อติถิพลีติ วุจฺจติฯ อติถิพลิ จ นาเมส,
อตฺถโต ยทา อาคนฺตุกา อตฺตโน สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ, ตทา ฐานานุรูเปน เคหสามินา เตสํ กาตพฺโพฯ (มโนรถ‐
ปูรณี ๒/๕๒๓, อาคนฺตุกานํ พลิ)
๒
อติถิพลี จ นาเมสา โภคานมตฺถคหนตฺถํ อริยสาวเกหิ อนวชฺชกมฺเมสุ อุฏฐานวเสน อุปฺปนฺนานํ
โภคานํ พเลหิ กาตพฺพาฯ (พระเมธีวราภรณ, วัดโมลีโลกยาราม, ๒๕๕๔ ควรแก พลี เปน พลิ ที่เปน ปุงลิงค)

40. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔๐
วฏฏคามณิอภโย ราชา ทมิเฬหิ สทฺธึ ยุชฺฌิตฺวา ปราชิโต สปุตฺตทาโร อนุราธปุรํ ปหาย ปลายิตฺวา
เวสฺสคิริวิหารสฺส อุปวเน นิลียิฯ โส ตตฺถ วสนฺโต เวสฺสคิริวิหาเร เนวาสิเกน มหาติสฺสตฺเถเรน กตํ
อนามฏฐปณฺฑทานาทิกํ ปฏิสนฺถารํ ปฏิลภิฯ ปจฺฉา โส อนุราธปุรํ ปจฺจาคนฺตฺวา ทมิฬราชานํ
ฆาเตตฺวา ปุน ราชา หุตฺวา เถรสฺส อุปการํ อนุสฺสรนฺโต อภยคิริวิหารํ กาเรตฺวา อทาสิฯ
กทาจิ โย โกจิ ปทุฏฐจิตฺโต หุตฺวา อาคโตป โหติ, ปฏิสนฺถาโร ปนสฺส ทุฏฐจิตฺตํ
วูปสเมตฺวา ตํ กลฺยาณจิตฺตชาตํ กาตุ สกฺโกติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ สีหฬทีเป โกลาหลสฺส อุปฺปนฺนกาเล
อุปฺปนฺนํ เจติยคิริวิหาเร เนวาสิกสฺส อภยตฺเถรสฺส วตฺถุฯ ตทา กิร เอกสฺมึ ฐาเน ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา
วสนฺตา อภยปมุขา โจรา “เจติยคิรึ วิลุมฺปสฺสามาติ อาคมึสุฯ เถโร ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภตฺตสปฺป‐
อาทีนิ สชฺชาเปตฺวา เตสํ สมฺปตฺตานํ โจรานํ ทาเปตฺวา สนฺตปฺเปสิฯ เต ตาทิสํ ปฏิสนฺถารํ ปฏิลภิตฺวา
อุปฺปนฺนเมตฺติจิตฺตา หุตฺวา, ยํ “วิลุมฺปสฺสามาติ ปุเร อุปฺปนฺนจิตฺตํ, ตํ ปฏิสํหริตฺวา ตสฺมึ วิหาเร
ธมฺมิการกฺขํ อกํสุ, อฺเญสํ จ โจรานํ ภิกฺขุวิหึสาย โอกาสํ นาทํสุฯ กิฺจาป อิทํ วตฺถุ อวิภูตตฺถํ
โหติ๑
, อิทํ ปน เอตมตฺถํ ปริทีเปตุ อลํ โหติ “ปฏิสนฺถาโร นาม อสาธุ การณํ สาธุชาตํ กาตุ
สกฺโกติ, มหพฺพลสฺส ชนนิกายสฺส อาสนฺนฏฐาเน นิวาสิโน อปฺปพลสฺส ชนนิกายสฺส ชยปจฺจโย
โหติ ยถาตํ มหนฺตสฺส โจรนิกายสฺส อาสนฺนฏฐาเน ปติฏฐิตอุปสฺสยสฺส อภยตฺเถรสฺส, วุตฺตมฺป เจตํ
อสาธุ สาธุนา ชิเนติ
เอตฺถ หิ โย อิสฺสรชโน โหติ, โส เจ ปฏิสนฺถารคารโว เจว ปฏิสนฺถารกุสโล จ สิยา, ตสฺส
ปฏิสนฺถารานิสํโส ภิยฺโยโส มตฺตาย ปวตฺตติ, มหาชโน ตํ ปสํสติป มาเนติป, ตสฺส กิตฺตึ สพฺพทิสาสุ
ปกาเสติป, เอวํ มหาชเน ตสฺมึ อิสฺสรชเน เมตฺติจิตฺเต ชาเต ตสฺส วุฑฺฒิ อนุปวตฺตติฯ
ม. ๕๓ เหตุดังนั้น โบราณบัณฑิต (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๔)
ตสฺมา โปราณกปณฺฑิตา ราชธมฺมภาเวน จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อุทฺทิสึสุ ยานิ ปริปูเรตฺวา
ราชา รฏฐวาสีหิ ครุกโต โหติ มานิโตฯ อยมสฺส กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท ทิสาสุ อพฺภุคฺคจฺฉติฯ เอวํ
สติ วเทสิกา ตสฺส รฏฐํ อาคจฺฉนฺติ ตสฺมึ รฏเฐ กสิกมฺมวาณิชฺชกมฺมานิ ปโยเชนฺติฯ เตน ตเมว
รฏฐํ อากิณฺณมนุสฺสํ โหติ มหาโภคํ ตฺจ พหุชนํ มหนฺตโภคฺจ นิสฺสาย มหพฺพลํ โหติ สนฺตร‐
พาหิรานํ จ ปจฺจตฺถิกานํ ภีรุฉมฺภีตํฯ รฏฐนิวาสีนมินฺโท หิ มหาราชา สพฺเพสํ ชนานํ ปฏิสนฺถาร‐
๑
สํานวนไทยวา “เรื่องเปนอยางไรอยู”. สํานวนเดิมใช กงฺขนียตฺถํ

41. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๔๑
กุสโล โหติฯ เต ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ว, เตน จ วุจฺจมานํ วจนํ สุตฺวา, โสมนสฺสชาตา โหนฺติ, อยํ
โข อจฺฉริยคุโณ รฺเญ สํวิชฺชติฯ๑
ทฏฐพฺพฺเหตํ โหติ มหาปรินิพฺพานสุตฺเต ภควตา ยถาเทสิเตน รฺโญ จกฺกวตฺติสฺส
อจฺฉริยภูตธมฺเมน “ขตฺติยปริสา พฺราหฺมณปริสา คหปติปริสา สมณปริสา จาติ จตุปฺปริสา ราชานํ
จกฺกวตฺตึ ทสฺสนาย อุปสงฺกมติ ทสฺสเนน ตา อตฺตมนา โหนฺติ ตตฺร เจ ราชา จกฺกวตฺติ ภาสติ
ภาสิเตนป ตา อตฺตมนา โหนฺติ อติตฺตา ว จตุปฺปริสา โหนฺติ, อถ ราชา จกฺกวตฺติ ตุณฺหี โหตีติฯ๒
สเจป จตุปฺปริสา ราชูปถมฺภนํ ปฏิลเภยฺยุ, เตน ตา อตฺตมนา ภวิสฺสนฺติ เจว รฺเญ สภตฺติจิตฺตา
ภวิสฺสนฺติ จฯ เตน หิ ราชูปถมฺภเนน จตุปฺปริสา สุขิตา โหนฺติ, เตน จ ตา นิรนฺตรายา โหนฺติฯ
ตปฺปจฺจยา หิ, เย วิเทสิกา ชนา รฏฐํ อาคตา โหนฺติ, เย จ ราชเตเชน สุขวิหาริโน โหนฺติ, เต
ปเนเต ยถิจฺฉิตํ สมฺมาอาชีวํ ปยุฺชนฺตา นานาภณฺเฑหิ รฏฐํ สมิทฺธิภาวํ ปาเปนฺติฯ
วุตฺตฺหิ ปูฏเภทนนฺติ๓
โปราณกสฺส วาณิชปถนครสฺส๔
โถมนวจนํ โหติ, อิทํ โข ตทา
รฏฐสฺส เอกํ องฺคสมฺปนฺนคุณํ โหติฯ ยํ คุณวิเสสมาคมฺม ตสฺส รฺโญ กิตฺติสทฺโท นานารฏเฐสุ
อพฺภุคฺคจฺฉติ, โส คุณวิเสโส โอปานนฺติ โปราณกโวหารวเสน วุจฺจติ, ยถาตํ มจฺฉาทีนํ ชลาลโย,
ยตฺถ สพฺเพ ชลจรา นิวสนฺติ เจว ปวนฺติ จฯ
รฏฐปาลีหิ กตมิตฺตสมฺพนฺธภูเต รฏเฐ รฺโญ ทายาทภาวโต ปตฺตาภิเสเก ราโชรเส อาทึ
กตฺวา ยาว ฐานนฺตรปฺปตฺตเสวกามตฺตภูตชนโต มเหสกฺขา อาคนฺตุกา อิมํ ทิสํ อาคจฺฉนฺตา
ราชปฏิสนฺถาเร ตสฺสนฺติ เจว สกสกรฏเฐสุ นิวตฺตมานกาเลป อตฺตมนา โหนฺติ จ ปากฏีภูตํ จ
รฺโญ กิตฺติสทฺทํ ปกาเสนฺติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ หิมวนฺโต ว ปพฺพโต
อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สราติฯ๕
อยํ หิ รฺโญ ปฏิสนฺถารสฺส กุสลภาโว ปฏิสนฺถารกุสลตาติ วุจฺจติ, สา ปเนสา ทุติย‐
มงฺคลวิเสสภูตา โหติฯ
๑
เต รฏฐนิวาสิโน ราชานํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตฺวา ทสฺสเนน อตฺตมนา โหนฺติ, เตน ภาสิตํ วจนํ
สุตฺวา ว อตฺตมนา โหนฺติฯ
๒
ที.ม. ๑๐/๑๓๖/๑๖๘.
๓
ขุ.อุ. ๒๕/๑๗๒/๒๒๐. (ดู ม. ๓๐๕)
๔
วาณิช ป. พอคา, วาณิชฺช นป. ความเปนพอคา, การคาขาย, วณิชฺชา อิต. การคาขาย
๕
ขุ.ธ. ๒๕/๓๑/๕๕.

42. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔๒
? กาลฺุตากถา
ม. ๕๗ กาลัญุตาขอตนนั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๓๑ ต.ค. ๕๔ เทียบ ม. ๒๔๗)
กาลฺุตาติ ปเนตฺถฯ เอตฺถ หิ กาโล นาม ตํตํกรณียปฺปโยคานุรูปา เวลา วา โอกาโส
วาฯ ตาทิสํ กาลํ ชานาติ สีเลนาติ กาลฺู, ตสฺส ภาโว กาลฺุตาฯ สา สพฺพกรณียปโยเค
อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ สเจ หิ อกาลฺู ภเวยฺย, โส กรณียสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต ตํ น กโรติ,
เอวํ สติ โย อตฺโถ อตฺตนา ปฏิลภิตพฺโพ โหติ ปาปุณิตพฺโพ, ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, โย
อตฺโถ อตฺตนา ปฏิลทฺโธ โหติ โส ปริหายติ, อตฺตโน จ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ภยํป อนฺตราโยป
อุปฺปชฺชนฺติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆาวุกุมารสฺส ปุพฺพภาควตฺถุฯ๑
อตีเต กิร พฺรหฺมทตฺโต นาม กาสิกราชา มหนฺตํ เสนาพฺยูหํ อาทาย โกสลรฏฐํ หตฺถคตํ
กาตุ อคมาสิฯ ตทา เจตฺถ ทีฆีติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ, ตํ สุตฺวา ตสฺส เอตทโหสิ “โกสลรฏฐํ
เม ขุทฺทกํ เจว โหติ อปฺปธนํ จ, เอตฺถ จ โยธาป วาหนานิป อปฺปกานิ โหนฺติ, อาวุธาทิโกโสป
ยุทฺธภณฺฑานิป ปริพฺพยาคารานิป๒
อูนกานิ โหนฺติ อปริปูรานิ, น สกฺกา เอกวารมตฺตมฺป
มหาพเลน พฺรหฺมทตฺเตน สทฺธึ ยุชฺฌิตุนฺติฯ โส เอวํ สนฺนิฏฐานํ กตฺวา ราชินึ อาทาย
อฺญาตกเวเสน นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายิฯ พฺรหฺมทตฺโต ปน ยุทฺธาภาวโต สุเขน โกสลรฏฐํ
หตฺถคตํ อกาสิ, ปจฺฉา จ ตํ ทีฆีติราชานํ สราชินึ ชีวคฺคาหํ อคาหยิฯ อยมฺปเนตฺถ อตฺถทีปนาฯ
โกสลรฏฐํ หิ ขุทฺทกํ โหติ มหนฺตภูตสฺส จ กาสิรฏฐสฺส สามนฺตสีมาย ฐิตํ โหติ, เอวํ สนฺเต,
เตน โกสลรฺญา อตฺตโน รฏเฐ อิสฺสรภาวํ ธาเรนฺเตน โยธาป วาหนานิป พหูนิ สชฺเชตพฺพานิ
โหนฺติ, อุปโภคปริโภคาป อาวุธยุทฺธภณฺฑานิป ปริพฺพยวตฺถูนิป ปริปูรานิ อุจฺจินิตพฺพานิ โหนฺติ,
รฏฐาวรณารกฺขาป ภิยฺโยโส มตฺตาย รฏฐพลานุพฺรูหนาย โยธพลานมุปฺปทานานิป สํวิทหิตพฺพานิ
โหนฺติฯ ยถาวุตฺตเมตํ สพฺพกรณียํ อรีนํ อปจฺจุปฏฐิตกาเล ปริปูรํ กาตพฺพํ โหติฯ สเจ ตํ ตํ กรณียํ
อมนสิกาเรนป วิชหเนนป อูนกํ กเรยฺย, อรีสุ ปจฺจุปฏฐิเตสุเยว สํวิทเหยฺย, กถฺจรหิ ตํ ตํ กรณียํ
ขิปฺปเมว สมฺปาเทตุ สกฺขิสฺสติฯ อรโย สุเขน ปริมทฺทนฺติฯ เอวํ กาลฺุตาภาวโต กาลาติกฺกมนํ
ปจฺฉา หายนปจฺจโย โหติฯ
๑
ดูรายละเอียดใน วินย. ๕/๒๔๓/๓๒๒.
๒
ปริพฺพย ป. เสบียง

43. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๔๓
ม. ๕๗ อีกประการหนึ่ง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๒ เทียบ ม. ๒๔๘)
อปจ อกาลฺู ปุคฺคโล กิจฺจํ กโรนฺโตป อกาเล กโรติ ตสฺส กิจฺจสฺส กาตพฺพกาเล
อสมฺปตฺเต ตรมาโน ว ตํ กโรติ, เอวํ สติ, ตสฺส กิจฺจํ น สาธุกํ สมิชฺฌติฯ นิทสฺสนํ เหตฺถ อชาต‐
สตฺตุวตฺถุฯ โส หิ มคธรฏเฐ ราชา หุตฺวา วชฺชีรฏฐสฺส ลิจฺฉวิหี สทฺธึ สงฺคามํ อกาสิฯ ตทา หิ เต
ลิจฺฉวิโน สามคฺคีธมฺเม ปติฏฐิตา อเหสุ อรีสุ ปจฺจุปฏฐิเตสุ สมคฺคา สมานฉนฺทา หุตฺวา
สามตฺถิเยน สกรฏฐสฺส ปาลนตฺถาย อรีหิ สทฺธึ ยุทฺธํ อกํสุ, ตสฺมา ราชา อชาตสตฺตุ ยถิจฺฉิตํ ชยํ
นาลภิฯ อถาปรภาเค กุสโลปายํ ลภิตวา ตตฺถ เตสํ ปริเภทํ กาเรตุ วสฺสการํ
พฺราหฺมณํ มคธมหามตฺตํ เปเสสิ เตน อุปาเยน ชยํ ลภิตฺวา วชฺชีรฏฐํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิฯ๑
อิทเมตฺถ สนฺนิฏฐานํ ทฏฐพฺพํฯ อาทิกาเล อกาโล สงฺคามํ กาตุ, ตสฺมา รฺโญ อชาตสตฺตุสฺส
สงฺคาเม ชยสงฺขาตํ ผลํ น ยถิจฺฉิตํ สมิชฺฌติ, ปจฺฉากาเล ปเนส กาลานุรูป กุสโลปายํ ปยุฺชิ,
ตสฺมา ผลํ สมิชฺฌติฯ อิทเมตฺถ สาธกํ โหติฯ อยมตฺโถ ชาตกปกรเณป คามณิราชสฺส ภาสิตภาเวน
คาถาย ปาททฺวเยน อุทฺทิฏโฐ
อป อตรมานานํ ผลสาว สมิชฺฌตีติฯ๒
ม. ๕๘ อีกฝายหนึ่ง (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๕ ซ้ํา ม. ๒๔๘)
อปโร นโยฯ โย อกาลฺุตาย, สมฺปตฺเต กตฺตพฺพกาเล, กรณียํ น กโรติ, โส ปน
กตฺตพฺพกาลํ อติกฺกาเมนฺโต ตโต ปจฺฉา กาตุ อารภติ, เอวํ สนฺเต, โย โย อตฺโถ อตฺตนา
ปฏิลภิตพฺโพ โหติ ปาปุณิตพฺโพ, ตํ ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, โย อตฺโถ ปฏิลทฺโธ, โส
ปริหายติฯ ทฏฐพฺพฺเจตฺถ เทวทตฺตสฺส วตฺถุนา นิทสฺสนํ โหติฯ โส สมตฺถกาเล พุทฺธ‐
สาสนสฺส สตฺถุภูตสฺส ภควโต โอวาทานุสาสนึ นากาสิฯ โส สตฺถารา สทฺธึ เวรี หุตฺวา
วิจรนฺโต สตฺถริ อาฆาตํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ ปทุฏฐจิตฺโต หุตฺวา, อตฺตโน มโนรเถ อนิปฺผนฺเน, อถา‐
ปรภาเค คยาสีสปเทเส วิหรนฺโต ครุกาพาธิโก หุตฺวา สตฺถุ คุณํ สํสรนฺโต “เชตวนํ คมิสฺสามิ นยถ
มํ ตนฺติ สิสฺเส ยาจิตฺวา สตฺถารํ ทฏุ อสกฺโกนฺโต ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิฯ ยถาหุ โปราณา “เทวทตฺโต
ปฐวึ ปาวิสีติฯ
๑
อห อิเม วชฺชี เอวมหิทฺธิเก เอวมหานุภาเว อุจฺเฉชฺชิสฺสามิ วชฺชี วินาเสสฺสามิ วชฺชี อนยพฺยสน
อาปาเทสฺสามีติ...ฯ ที.ปา. ๑๑/๖๘/๘๖.
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๘/๓.

44. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔๔
โส เจ สมตฺถกาเล กตฺตพฺพกาลํ น อติกฺกาเมสฺสติ, ภควโต ปน โอวาทานุสาสนึ กริสฺสติ,
โส ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยานุรูป โลกียโลกุตฺตรสงฺขาตํ วิเสสํ อปาปุณิสฺสติฯ ยสฺมา หิ โส
กตฺตพฺพกาเล กรณียสฺส กรณตฺถาย สมาหิตจิตฺโต อโหสิ, ตสฺมา, โย โย อตฺตนา ปฏิลภิตพฺโพ
โหติ ปตฺตพฺโพ, ตํ ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, ปฏิลทฺโธ จตฺโถ ปริหายติฯ ชาตกฏฐกถายํป
ตกฺกสิลายํ ปฺจนฺนํ มาณวกสตานํ โอวาทํ ททนฺตสฺส ทิสา ปาโมกฺขาจริยสฺส ภาสิตภาเวน คาถายํ
อุทฺทิฏฐมิทํ โหติฯ อตีเต กิร ตกฺกสิลายํ ทิสา ปาโมกฺขาจริโย ปฺจมาณวสตานิ๑
สิปฺป
อุคฺคณฺหาเปสิฯ เตสมพฺภนฺตเร เอโก มาณโว เอกทิวสํ ทารุอาหรณตฺถาย อรฺญํ คนฺตฺวา ทารูนิ
อุทฺธริฯ โส กุสีตตาย โอหีโน อโหสิ, สายณฺหสมเย ยาวทตฺถํ สุกฺขทารูนิ อุทฺธริตุ อสกฺโกนฺโต
อลฺลทารูนิ ภฺชิตฺวา ตานิ อุทฺธริตฺวา อคมาสิฯ ทิสาปาโมกฺขาจริโย หิ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา อิทํ วตฺถุ
อุทฺทิสิฯ ตโต โส สพฺเพสํ มาณวกานํ โอวาทตฺถาย ตํ มาณวํ วิครหนฺโต อิมํ คาถมาห
โย ปุพฺเพ กรณียานิ ปจฺฉา โส กาตุมิจฺฉติ
วรุณกฏฐํ ภฺโชว ส ปจฺฉา อนุตปฺปตีติฯ๒
ม. ๕๘ แมสมเด็จ (พระมหานพพร แตง ซ้ํา ม. ๒๔๙)
ภาสิตมิทํ ภควตา กาลาติกฺกมนเหตุ อตฺถาปคมนภาวํ ทสฺเสนฺเตน
อุฏฐานกาลมฺหิ อนุฏฐหาโน
ยุวา พลี อาลสิยํ อุเปโต
สํสนฺนสงฺกปฺปมโน กุสีโต
ปฺญายมคฺคํ อลโส น วินฺทตีติ๓
ตตฺรายมตฺโถฯ ปฐมโยพฺพเนป ฐิโต พลสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อลสภาวํ อุเปโต สมุเปโต น
สิยา, เอวฺหิ โลกโต เจว ธมฺมโต จ ลทฺธพฺพอตฺตตฺถปรตฺถสมฺปาทเนน นาติกฺกาเมตพฺโพ สิยาฯ
ยถาวุตฺตปฺปกาโร หิ อกาลฺู กรณียสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต กิจฺจานิ น กโรติป, ตสฺส
กาตพฺพกาเล อสมฺปตฺเต ตรมาโน ว กิจฺจานิ กโรติป, ตสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต ตโต ปจฺฉา
๑
ใน พระมงคลวิเสสกถา หนา ๕๘ วา มาณพ ๕๐ แตสํานวนตัวอยางนี้ทานแตงเปน มาณพ ๕๐๐
(ปฺจมาณวสตานิ) ทําใหแยงกันเอง แตเมื่อตรวจดูใน ธมฺมปทฏฐกถา สตฺตโม ภาโค (ธ.อ. ๗/๖๔) พบวา
ทานกลาวถึง มาณพ ๕๐๐.
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๗๑/๒๓.
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๓๐/๕๒.

45. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๔๕
ตานิ กิจฺจานิ กาตุ อารภติ, อตฺตนา ปฏิลทฺธพฺพํ อตฺถํ น ปฏิลภติ, โสปสฺส ปฏิลทฺโธ อตฺโถ
ปริหายติฯ เตนาห ภควา อตฺตโคปนวเสน
นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ คุตฺตํ สนฺตรพาหิรํ
เอวํ โคเปถ อตฺตานํ ขโณ โว มา อุปจฺจคา
ขณาตีตา หิ โสจนฺติ นิรยมฺหิ สมฺปตาติฯ๑
? กาลฺุตากถา
ม. ๕๙ บุคคลผูเปนกาลัญู (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๔, ๐๑๑/๗๖, ซ้ํา ๒๕๐)
โย หิ กาลฺู หุตฺวา กาลสฺส ปฏิรูป ธุรํ กโรติ โส ปฏิรูปการี นามฯ ปฏิรูปการี โภเค
อาทึ กตฺวา วิปุลาหิ๒
สมฺปตฺตีหิ วุฑฺฒึ ปาปุณาติฯ อิมมตฺถํ วิภาเวตุ ชาตกวณฺณนายํ จุลฺลก‐
เสฏฐิวตฺถุ อาหริตฺวา กถิตํฯ ตตฺถ หิ อุฏฐาเนน เจว ปฺญาย จ วณิชฺชกมฺมํ กาลานุรูป กตฺวา
นิยุฺชมานสฺส น จิรสฺเสว พหุ ธนํ สมุฏฐาเปตฺวา ปจฺฉาภาเค มหาเสฏฐิฏฐานํ ลภนฺตสฺส
จูฬกนฺเตวาสิกสฺส อสิถิลปรกฺกโม ปสํสิโตฯ ยถาหฯ
อปฺปเกนป เมธาวี ปาภเฏน วิจกฺขโณ
สมุฏฐาเปติ อตฺตานํ อณุ อคฺคึ ว สนฺธมนฺติฯ๓
ภควาป
ปฏิรูปการี ธุรวา อุฏฐาตา วินฺทเต ธนนฺติ๔
อิมินา เอวรูป ปุคฺคลํ ปสํสติฯ กิฺจาป ปเนตํ อาทิมฺหิ วจนํ การกํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ,
สมูหภูตานํ ปน ชนานํ สาธารณํ โหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ เย พหุกาว เอกโต หุตฺวา
เอกฏฐาเน ปุถุภูตํ กตฺวา นิวสนฺติ, ยํ ปเทโสติ โวหาเรน วุจฺจติ ขุทฺทกํ วา โหตุ มหนฺตํ วา๕
, ตตฺถ
เจ ชนา สมคฺคา เอกฉนฺทา เอกจิตฺตา อุฏฐานสมฺปนฺนา อสิถิลปรกฺกมา หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน
กมฺมนฺตสงฺขาตํ ธุรํ กาลเทสานุรูป เจว อนากุลฺจ กตฺวา นิยุฺเชยฺยุ ปฏิรูปการิโน จ ภเวยฺยุ, โส
อิทฺโธ ภเวยฺย ผีโต (เตหิ) โภเคหิ จ สมฺปนฺโน, เย (โภเค) พลวปฺปจฺจยภาเวน นิสฺสาย ตสฺมึ ปเทเส
นิวาสิโน อตฺตโน ปเทสํ สํวิทหิตุ ปาเลตุ ตโต จ อุตฺตรึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาเปตุ สกฺโกนฺติฯ
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๓๒/๕๖.
๒
วิปุล ค. กวางขวาง, มาก เวปุลฺล นป. ความไพบูลย
๓
ขุ.ชา. ๒๗/๔/๒.
๔
สํ.ส. ๑๕/๘๔๕/๓๑๖.
๕
โย ภูมิภาโค ปเทโสติ โวหาเรน วุจฺจติ ขุทฺทโก วา โหตุ มหนฺโต วา, ตตฺถ...ฯ (พระมหานพพร)

46. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔๖
ตโต ปเทโส อนุปุพฺเพน กิตฺติยสวสาทินา อภิวฑฺฒติ, วิเทสิเกหิ ครุกโต โหติ มานิโต
ปเทสํ สมุฏฐาเปติ สกฺโกติ, อตฺตนา ว อตฺตานํ อนุรกฺขิตุ สกฺโกติ สพฺเพสํ ปริปุณฺณสงฺขาตา วุฑฺฒิ
อุปฺปชฺชติ อิทํป สมฺมาปยุฺชนฺตานํ ปจฺจโย โหติฯ เหฏฐา วุตฺตทีฆาวุชาตเก กาสิรฏฐํ นิทสฺสนํฯ
ยถาวุตฺตปฺปการา กาลฺุตา กาลิกกรณียสฺส ปฏิรูปา โหติฯ
ม. ๖๐ อีกบรรยายหนึ่ง (อ.ชรินทร, ๐๐๗/๑๒, ซ้ํา ๒๕๑)
อปโร นโยฯ ตํตํกาลานุรูปกิจฺจปฺปโยคชานนภาโว กาลฺุตาติ วุจฺจติฯ กาลฺุตาติ
ปเนตฺถฯ กาลํ ชานาตีติ กาลฺูฯ กาลํ วา ชานาติ สีเลนาติ กาลฺู กาลํ วา ชานิตุ สีลมสฺสาติ
กาลฺูฯ ตสฺส ภาโว กาลฺุตาฯ สา จ นิพทฺธกิจฺเจสุ อิจฺฉิตพฺพาฯ ยตฺตโก หิ กิจฺจปฺปโยค‐
กาโล อติกฺกมติ, ตตฺตโก อตฺโถ ปริหายติ (วินสฺสติ), ตสฺมา ภควา ภิกฺขูนํ อปฺปมาทํ อุปฺปาเทนฺโต
“กถมฺถูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติปตนฺตีติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพนฺติอาทินา๑
นเยน
ทสกงฺคุตฺตเร ทสมสุตฺเต อาหฯ ยสฺมา ปน อตีโต กาโล อีสกมฺป นิวตฺตติ, ตสฺมา อตฺตโน
วุฑฺฒิมากงฺขมาเนน สมฺมา อติกฺกาเมตพฺโพฯ ภควา ปพฺพชิตานํ อนุกูลํ เอตฺถ ตนฺติภูตํ ธมฺมํ
เทเสนฺโต “กาลฺู จ กถํ โหติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาลํ ชานาติ อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส อยํ กาโล
ปริปุจฺฉาย อยํ กาโล โยคสฺส อยํ กาโล ปฏิสลฺลานายาติ๒
เอวํ ปุริมสฺมึ วิกปฺเป กาลฺุตานิทฺเทสํ
วิภชิฯ
คหฏเฐสุ ปน สตฺถา
อติสีตํ อติอุณฺหํ อติสายมิทํ อหุ
อิติ วิสฺสฏฐกมฺมนฺเต อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเวติ๓
หานิปกฺเข (เจว อิมํ คาถมาห)
โย จ สีตฺจ อุณฺหฺจ ติณา ภิยฺโย น มฺเญติ
กรํ ปุริสกิจฺจานิ โส สุขา น วิหายตีติ๔
วุฑฺฒิปกฺเข จ อิมํ คาถมาหฯ
๑
องฺ.ทสก. ๒๔/๔๘/๙๒.
๒
องฺ.สตฺตก. ๒๓/๖๕/๑๑๕.
๓
ที.ปา. ๑๑/๑๘๕/๑๙๙.
๔
เรื่องเดียวกัน.

47. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๔๗
ม. ๖๑ บุคคลผูรูจักใชกาล (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๓๘ ซ้ํา ม. ๒๕๑)
โย หิ ปุคฺคโล กาลจฺจยสฺสานุรูเปน อตฺถํ อุปฺปาเทติ โส “ปฏิรูปการีติ วุจฺจติฯ
เอวรูโป อนากุลภาเวน กิจฺจํ สาเธตุ สกฺโกติ, ธุรํ จ วหิตฺวา อกาลฺุนา อธิกตรํ เวปุลฺลํ ปาเปตุ
สกฺโกติฯ วิจกฺขณา หิ ปณฺฑิตาป พหุกานิ ตํตํอุปกรณานิ กตฺวา กาลานุรูเปน ธุรํ สาเธตุ อิจฺฉนฺติฯ
เวลาย อุชุกปวตฺติ ตเถว อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ ตสฺมา อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป กาลฺุตา นิพนฺธกิจฺจสฺส
ปฏิรูปา โหติฯ
ม. ๖๑ บุคคลผูอกาลัญู (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๑๕ พ.ย. ๕๕ ซ้ํา ม. ๒๕๒)
โย หิ อกาลฺู หุตฺวา กาลํ น ชานาติ อกาเล จ กิจฺจํ กโรติ โส น เกวลํ อตฺตโนเยว
ปริหานึ อาเนติ อฺเญสํ อตฺตปริยาปนฺนานํ ชนานมฺปฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ อกาลฺู
เสนิโย อนนุจฺฉวิเก กาเล โยเธหิ สทฺธึ อภิติกฺกนฺโต อรโย อพฺภุยฺยาติ, เอวํ สติ อนายตนโส อตฺตโน
พหุเก โยเธ ปริกฺขยํ ปาเปยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ ยํ กทาจิ ปราชยํ ปตฺวา สกเทสํ อรีนํ วสคตํ
ปาเปยฺยฯ ชาตกปกรเณป อยํ อตฺโถ สนฺติเก เอกํ อกาลราวึ กุกฺกุฏํ มนฺตชฺฌายเก มาณเว อกาเล
วสฺสิตสทฺเทน๑
อุฏฐาเปตฺวา เต มนฺตสชฺฌาโยกาสา ปริหาเปนฺตํ ครหนฺตสฺส ทิสาปาโมกฺขสฺส
อาจริยสฺส ภาสิตภาเวน ชนตาย ปวตฺติยา สํสนฺทนํ กตฺวา อุทฺทิฏโฐ
อมาตุปตุสํวฑฺโฒ อนาจริยกุเล วสํ
นายํ กาลมกาลํ วา อภิชานาติ กุกฺกุโฏติฯ๒
พุทฺธาทโย หิ สปฺปุริสา กาลฺุตาย ปติฏฐหนฺติ กิจฺจํ กาลานุรูป นิยุฺชนฺติ
อตฺถุปฺปาทเนน จ กาลํ วีตินาเมนฺติ, อิติ เต อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺถาย หิตาย สุขาย จ
ปฏิปชฺชนฺติ นามฯ เตนายํ กาลฺุตา สตฺตนฺนํ สปฺปุริสธมฺมานมฺญตโร โหติฯ
อยมฺปน กาโล โลกสนฺนิสฺสิตสตฺตนิกาย สงฺขาตสฺส โลกสนฺนิวาสสฺส วิปริณามํ ปฏิจฺจ
วิปริณามธมฺโมติ สงฺขํ คจฺฉติฯ อยฺจ โลกสนฺนิวาโส สงฺขโต โหติ ธมฺมตาย วิสเย ปติฏฐาติ ชรา‐
๑
อพฺภุยฺยาติ เขาโจมตี, อนายตนโส โดยเหตุไมสมควร, วสฺสิตสทฺเทน เสียงขัน;ขอควรคํานึง วิกาล กับ
อกาล มีความหมายตางกัน ในเรื่องนี้ไมควรใชแทนกัน, อนุรูป คุณ., ปริกฺขีณ กริยา, วิเสสนะ, ปริกฺขย นาม., พหุล
คุณ., พาหุลฺล นาม., ปริณาม นอมไป, วิปริณาม เปลี่ยนแปลง, กุปโต กําเริบ, กุปฺปโต โกรธ, ปราชโย นาม.
ปราชิโต คุณ., ในประโยค ย‐ต เฉพาะประโยค ย ตองแตงเปนปจจุบันกาลเทานั้น ในประโยค ต ตองเรียง ต
ที่รับ ย ไวเปนตัวแรกเสมอ, ประโยค สเจ หรือ เจ ตองมีประโยครับอีกหนึ่งประโยค ระหวางประโยค สเจ กับ
ประโยครับนั้น ไมใช “ฯ” ใหใช “,”
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๑๑๙/๓๘.

48. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๔๘
ทุกฺขาทีสุ ปตนสีโล จ โหติ, ตสฺมา อุปตฺถมฺภกปจฺจยภูตานิ พลานิ ปฏิจฺจ สนฺธาเรตุ สกฺโกติฯ ตานิ
ปนสฺส สนฺธารณภูตานิ พลานิ อสมฺปกติกานิ โหนฺติฯ โน เจ เอวรูปานิ พลานิ ภเวยฺยุ, โส
โลกสนฺนิวาโส สนฺธาเรตุ สกฺโกติฯ ยถา กึ วิยฯ ยถา ยงฺกิฺจิ วตฺถุ เกนจิ อธาริยมานํ ปฐวีตเล
ปตนสีลํ โหติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ
ม. ๖๒ ที่สุดจนชั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๐ ก.ย. ๕๔ ซ้ํา ม. ๒๕๒)
อนฺตมโส กิฺจาป โยโกจิ เอกเทสโต สพฺพโลกสฺส คุณํ วา โทสํ วา ทาตุ สมตฺถํ ยงฺกิฺจิ
อุปกรณวตฺถุ กาตุ สกฺโกติ ตํ ปน โลกสฺส วิปริณามการณํ ภวิตุ สกฺกา โหติ, เตน การเณน กาโล
วิปริณาเมติ มฺเญฯ ตสฺมา เหตฺถ ปจฺจยสงฺขตา สงฺขารวิเสสา ยถากาลํ วิปริณาเมนฺติฯ กถํฯ
กทาจิ ปณีตา หุตฺวา ปาตุภวนฺติ กทาจิ หีนาฯ
ม. ๖๒ สมเด็จบรมบพิตร (ปรับจากฉันท, พระธรรมคุณาภรณ ซ้ํา ม. ๒๕๒)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา กาลานุรูป ปริมาณํ วิชานิตฺวา กาลาตีตํ ปุราณจาริตฺตํ สมูหนิตฺวา
สมฺปตฺเต อนุรูปกาเล ปุเนว สาธุกํ ปฺญาเปสิ, รฏฐสฺส ถิรภาวาย เนคมชานปทาทีสุ
ธมฺมิการกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิ, ตสฺมา ยาวชฺชตนา เอกรชฺชํ ปติฏฐาเปตุ สกฺโกติฯ อยมฺป ปุริม‐
มงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติ
? ปุตฺตสงฺคหกถา
ม. ๖๓ ปุตตสังคหะขอ ๒ นั้น (ปรับจาก พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๙ ขอสอบป ๒๔๙๘)
ปุตฺตสงฺคโหติ เอตฺถ อยมตฺถวณฺณนาฯ อาทิมฺหิ ปุตฺโต นาม มาตาปตูหิ ชาโต โหติ ปจฺฉา
ปเนตํ ทินฺนปุตฺตาทิสฺส ตทฏฐนียสฺส ปรสฺสาป อธิวจนํฯ เอตฺถ ปน โอรสสงฺขาโตเยว อตฺรโช ปุตฺโต
อธิปฺเปโตฯ โลกสนฺนิวาเส ชาโต ปุตฺโต นาม มาตาปตโร นิสฺสาย ยาว วยปฺปตฺตา มาตาปตูหิ
โปสิโต โหติฯ อยฺหิ ชลาพุชอณฺฑชาทิโยนีสุ สาธารโณ โหติฯ ตสฺมา อาทิมฺหิ อตฺตโน ปุตฺตสฺส
โปสนรกฺขณํ มาตาปตูนํ ภาโร โหติฯ มาตาปตโร อตฺตโน ปุตฺตํ โปสิตุ โภเค ปริเยสนฺติ, ยํ กตฺวา
โภคานํ อาทิเย อาทิยนฺติ นาม, โภเค สุฏุ วลฺเชนฺติ, ครหา จ มุจฺจนฺติฯ สุตฺเตสุ ภควาป
ปุตฺตสงฺคหํ ฆรมาวสนฺตานํ อริยสาวกานํ กรณียํ อุทฺทิสิฯ กถํฯ อิธ อริยสาวโก อุฏฐานวิริยาธิคเตหิ
โภเคหิ พาหาพลปริจิเตหิ เสทาวกฺขิตฺเตหิ ธมฺมิเกหิ ธมฺมลทฺเธหิ ปุตฺตทารํ สุเขติ ปเณติ สมฺมา สุขํ
ปริหรตีติอาทินา๑
นเยน อุทฺทิสิฯ ภควา จ “ปุตฺตา วตฺถุ มนุสฺสานนฺติ๒
อาทิมาหฯ ตตฺรายมตฺโถ
๑
เทียบ องฺ.ปฺจก. ๒๒/๕๘/๘๘.
๒
สํ.ส. ๑๕/๑๖๔/๕๑.

49. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๔๙
เวทิตพฺโพฯ ยถา หิ ปฐวี รุกฺขานํ วิรูหนฏฐานํ โหติ, พหุกา รุกฺขา ปฐวึ นิสฺสาย วฑฺฒิตฺวา วิรูหิตฺวา
มหาวนภาวํ คจฺฉนฺติ, เอวเมว ปุตฺตาป อนุกฺกเมน ปชาย กุลวํสํ วฑฺเฒนฺติฯ ปุตฺตา นาม ตโย โหนฺติฯ
กตเม ตโยฯ อติชาโต อนุชาโต อวชาโต จาติฯ
ตตฺถ อติชาโตติ อตฺตโน คุเณหิ มาตาปตโร อติกฺกมิตฺวา ชาโต เตหิ อธิกคุโณติ อตฺโถฯ
อนุชาโตติ คุเณหิ มาตาปตูน อนุรูโป หุตฺวา ชาโต เตหิ สมาคุโณติ อตฺโถฯ อวชาโตติ คุเณหิ
มาตาปตูน อสโม หุตฺวา ชาโต เตหิ นิหีนคุโณติ อตฺโถฯ๑
ตตฺถ อติชาโต ปุตฺโต กุลวํสํ ฐเปตุฺเจว ภิยฺโยโส มตฺตาย วฑฺเฒตุฺจ สกฺโกติฯ อนุชาโต
ยถารหํ กุลวํสํ อนุรกฺขิตุ สกฺโกติฯ อวชาโต ปน เอกนฺเตน กุลวํสํ วินาเสติฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ
เสยฺยถาป นาม อคฺคํ พีชํ สามิเกน สุรกฺขิตํ จิรํ วฑฺฒติ วิรูหติ, มชฺฌิมํ พีชํ ยถารหํ วฑฺฒติ, หีนํ
พีชํ ปุปฺผผเลหิ อสมฺปตฺตํ สามิกํ น โตเสติ ฉินฺทิตพฺพํ จ โหติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ ตสฺมา
มาตาปตโร อตฺตโน ปุตฺตํ เหฏฐวุตฺตนเยน ปกติโปสนโต สุฏุตรํ โปเสยฺยุฯ โส ปุตฺโต มาตาปตูหิ
สุโปสิโต อวชาตา ปริมุจฺจติ, จิรํ จ กุลวํสํ อนุรกฺขิตุ สมตฺโถ โหติฯ
ม. ๖๔ สมเด็จพระโลกนาถเจา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๐ ดู พระธรรมวโรดม น. ๑๑๐)
ตสฺมา ภควา สิงฺคาลมาณวํ โอวทนฺโต ปฺจหิ ฐาเนหิ มาตาปตูนํ กิจฺจํ ทสฺเสสิ “อิเมหิ โข
คหปติปุตฺต ปฺจหิ าเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปตโร ปจฺจุปฏิตา ปฺจหิ โข าเนหิ ปุตฺต
อนุกมฺปนฺติ ปาปา นิวาเรนฺติ กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ สิปฺป สิกฺขาเปนฺติ ปฏิรูเปน ทาเรน
สฺโเชนฺติ สมเย ทายชฺช นิยฺยาเทนฺติฯ๒
ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ ตตฺถ ปุริเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ มาตาปตโร ปุตฺตํ ปจฺจุปฏเฐนฺติ, ยํ
นิสฺสาย ปุตฺโต ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา อภิชาโต วา อนุชาโต วา โหติ ตติเยน ฐาเนน ปุตฺตํ
ปจฺจุปฏเฐนฺติ, ยํ นิสฺสาย ปุตฺโต อตฺตานํ สมุฏฐาเปตุ สมตฺโถ โหติฯ ปจฺฉิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ
ปจฺจุปฏเฐนฺติ, มาตาปตโร เตน เตน ปกาเรน ปุตฺตํ อุปตฺถมฺเภนฺติ นามฯ
เอวฺหิ ญตฺวา ปณฺฑิตา มาตาปตโร สกปุตฺตํ อตฺตโน อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปโต
อุปตฺถมฺภนฺติ, สมฺมา สุขํ ปริหรนฺติ สมฺมา วิเนนฺติ, ปาปธมฺเมสุ น ปาเตนฺติฯ ปุตฺโต ปน นาเมส
มาตาปตูหิ สมฺมา ปริหริตพฺพตาย อริยโวหาเรน คหปตคฺคีติ สงฺขํ คจฺฉติฯ เสยฺยถาป นาม
ปกติยา อคฺคิ, โย ตสฺสตฺถํ คณฺหิตุ กุสโล โหติ, ตสฺส อุณฺหาโลกกรณาทิกํ อตฺถํ สาเธติ, สเจ ปน
๑
เฉพาะยอหนานี้ คัดมาจากมังคลัตถทีปนี (มงฺคล. ๑/๓๗๗/๓๔๖)
๒
ที.ปา. ๑๑/๑๙๙/๒๐๓.

50. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๕๐
อกุสโล สิยา, นานปฺปการํ อนตฺถํ อุปฺปาเทติ, ตสฺมา อยํ อคฺคิ สาตฺถิโก เจว โหติ อนตฺถิโก จ,
เอวเมว ปุตฺโต มาตาปตูหิ ปฺจหิ ฐาเนหิ อนุคฺคหิโต ปริหริโต เตสํ อตฺถํ อาวหติ, ปุตฺต‐
สมนฺนาคตตฺตปริยาปนฺนผลภูตํ จ อภินนฺทนํ อุปฺปาเทติ (ตสฺมา เต มาตาปตโร ปุตฺเตหิ อภินนฺทนฺติ)ฯ
วุตฺตฺเหตํ “นนฺทติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมาติฯ๑
อถวา ปุตฺโต นาเมส กุลวํสมฺป อทฺธนิยํ จิรฏฐิติกํ กโรติฯ
สเจ ปน มาตาปตูหิ ปฺจหิ ฐาเนหิ ยถารหํ อนนุคฺคหิโต พาลภาวํ อาปชฺเชยฺเยว, เอวํ สติ มาตาป
ตูนํ ทุกฺขโทมนสฺสํ อุปฺปาเทติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา “โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมาติฯ๒
อถวา เอวรูโป
ปุตฺโต นาเมส กุลวํสมฺป นจิรสฺเสว วินาเสติฯ ตสฺมา เอวํ มาตาปตโร เหฏฐา ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ
สงฺคหวิธาเนหิ สกปุตฺตํ สมฺมา ปริหเรยฺยุ อุปตฺถมฺเภยฺยุฯ (ขาด ม. ๖๔‐๖๕ สมเด็จบรมบพิตร)
? รฏฐาภิปาลโนปายกถา, วณฺณกถา
ม. ๖๕ ในฝายพระราชอาณาจักร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๓๗ ทายเลม, ซ้ํา ม. ๒๖๕)
อาณาจกฺเก หิ ทยฺยานมินฺเทน รฺญา อารกฺขาภาคภูตาย รชฺชสนฺติอาวรณคุตฺติยา
พลานีกปริหารปฺญตฺติป ปฺญตฺตาฯ อิทํ (กิจฺจํ) มนุสฺเสสุ ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทวเสน
จตุวณฺณานํ วิภตฺตกาลโต ปฏฐาย ขตฺติยภูตานํ ภาโร โหติฯ ตตฺถ ขตฺติยา นาม เย รฏฐสนฺติ‐
อาวรณคุตฺติกิจฺจํ กโรนฺติ, เย ปสาสกา เจว เย จ เนสํ ทายาทา, เตป ขตฺติโยติ สงฺขํ คจฺฉนฺติฯ
พฺราหฺมณา นาม เย สาสนกิจฺจพฺยาวฏา เวทงฺคกุสลา หุตฺวา กุลปุตฺตานํ อาจริยฏฐาเน ฐตฺวา เต
สิปฺปานิ สิกฺขาเปนฺติ, นานายฺญวิธิมฺหิ จ อธิการิโน (อธิการา) โหนฺติฯ เวสฺสา นาม เย
วณิชฺชกมฺมํ ปโยเชนฺติ, สพฺเพสํ จ สุขวตฺถูนิ สํวิทหนฺติฯ สุทฺทา นาม เย หีนชจฺจา หุตฺวา กายพเลน
ปเรสํ ภติกมฺมาทิกํ กตฺวา ชีวนฺติฯ๓
เย หิ ชนา รฏฐนฺติป ปเทโสติป ลทฺธูปจารโวหาเร ยสฺมึ กิสฺมิฺจิ
ฐาเน สมูหภูมิภาเวน ปฏิวสนฺติ, เตสํ กิจฺจสํวิภาโค ตํ (ฐานํ) ถิรํ กตฺวา อารกฺขิตุํ อิจฺฉิตพฺโพ โหติฯ
จกฺกวตฺติสุตฺเตป อยมตฺโถ ทีปโต โหติฯ กถํฯ ภูตปุพฺพํ ทฬฺหเนมิ นาม ราชา จกฺกวตฺติ อโหสิ,
ตสฺส เตชานุภาวปฏิมณฺฑนภาเวน จกฺกรตนปโยคภูตาย หตฺถิอสฺสรถปตฺติวเสน จาตุรงฺคินี เสนา
อโหสิ, โส สพฺเพสุ อนฺโตชนปริชเนสุ อนฺตมโสป มิคปกฺขีสุ อารกฺขิตพฺพติรจฺฉานคเตสุ ธมฺมิกํ
อารกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิฯ ตเถว เอเกกสฺมึ รฏเฐป ขตฺติโย สมฺปาทิตพลนิกาโย อโหสิ เหฏฐา
๑
สํ.ส. ๑๕/๒๖/๙.
๒
สํ.ส. ๑๕/๒๗/๙.
๓
คัมภีรอภิธานวรรณนา (พระมหาสมปอง, น. ๔๓๙, ๕๑๙, ๕๖๐, ๖๒๙) วิเคราะหไววา
ขตฺตสฺสาปจฺจํ ขตฺติโย, เขตฺตานํ อธิปติภูตตฺตา วา ขตฺติโย, พฺราหฺมุโณ อปจฺจํ พฺราหฺมโณ, วิสตีติ เวสฺโส
ธนคิทฺเธน อิโต จิโต วิสติ จรตีติ เวสฺโส, สทตีติ สุทฺโท ลามิเกหิ ภตึ สูทติ ปคฆรตีติ สุทฺโท.

51. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕๑
ยถาวุตฺเต ทีฆาวุชาตเก กาสิกราชา วิยฯ
ม. ๖๕ อันมหาชนผูตั้งอยูในชุมชน (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๒๔ มิ.ย. ๕๕ ซ้ํา ม. ๒๖๕)
โย โกจิ ภูมิภาโค “รฏฐนฺติ วา “ปเทโสติ วา ลทฺธูปจารโวหาโร โหติ, ตตฺถ สมูหตาคเตหิ
ชเนหิ อตฺตโน รฏฐสฺส ถิรภาวาย อภิปาลนตฺถาย กิจฺจวิภาโค อิจฺฉิตพฺโพฯ ตตฺริทํ จกฺกวตฺติสุตฺเตป
วุตฺตํฯ กถํฯ อตีเต ทฬฺหเนมิ นาม ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกรตนโยคฺคภูตาย หตฺถิอสฺสรถปตฺติ‐
สงฺขาตาย จาตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อโหสิ, โส อนฺโตชนาทีสุ สพฺพชเนสุ อนฺตมโสป
โคปนียมิคปกฺขีสุ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิฯ เอเกกสฺส รฏฐสฺส ราชาป สมฺพหุลานิ โยธาทิ‐
พลานิ สํวิทหติ ทีฆาวุชาตกปกรเณ กาสิราชา วิย พุทฺธกาลโต ปุพฺเพ พิมฺพิสาราทโย ราชาโน วิย
จฯ เตสุ ราชา มาคโธ พิมฺพิสาโร กิฺจาป พุทฺธสาสเน อภิสทฺโธ โหติ อภิปฺปสนฺโน,
ราชกิจฺจปฺปโยเค ปน ราชธมฺเมน กิจฺจานิ ปยุฺชติฯ อยมตฺโถ วินยปฏเก มหาวคฺคสฺส
ปพฺพชฺชาขนฺธเก อาวิภูโต โหติฯ กถํฯ เอกสฺมึ หิ สมเย ตสฺส รฺโญ มาคธสฺส พิมฺพิสารสฺส
ปจฺจนฺโต กุปโต โหติ ยํ ปฏิจฺจ โส วูปสมตฺถาย เปเสตุ โยเธ สํวิทหาเปสิฯ อาณาปตา โยธา
สมฺพหุลาว คนฺตุ อนิจฺฉกา โหนฺติ, เต ปลาตา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชึสุฯ ราชา มาคโธ
พิมฺพิสาโร ตมตฺถํ ญตฺวา โวหาริเก มหามตฺเต ปุจฺฉิ โย ภเณ ราชภฏํ ปพฺพาเชติ, กึ โส ปสวตีติฯ
เต อุปชฺฌายสฺส เทว สีสํ เฉเทตพฺพนฺติ อาหํสุฯ โส เอตํ นิทานํ เอตํ ปกรณํ อาโรเปตฺวา ภควนฺตํ
อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ภนฺเต อยฺยา ราชภฏํ น ปพฺพาเชยฺยุนฺติฯ ภควาป อนุชานิฯ ตโต จ เอตํ
นิทานํ เอตํ ปกรณํ อารพฺภ วีติกฺกมนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติภาเวน สิกฺขาปทํ ปฺญาเปสิ น ภิกฺขเว
ราชภโฏ ปพฺพาเชตพฺโพ, โย ปพฺพาเชยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติฯ๑
ม. ๖๖ อันหนาที่รักษาความสงบนี้ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๓๘, ๐๐๒/๑๒๓ ซ้ํา ม. ๒๖๖)
อิทํ หิ รฏฐสฺส สนฺติภาวรกฺขณกิจฺจํ โลเก ขตฺติเยหิ อาเสวิตํ พหุลีกตํ โหติฯ ตสฺมา หิ เนสํ
ปุพฺพนามานํ อาทิมฺหิป อนฺเตป เนมิตฺตกนามานิ อเหสุฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ “เสนิโยติ วจนํ รฺโญ
พิมฺพิสารสฺส เนมิตฺตกนามํ อโหสิ “อถโข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโรติอาทีสุ วิย, เสนาปตีติ
วจนํ เวสาลิยํ สีหราชกุมารสฺส เนมิตฺตกนามํ อโหสิ “เตน โข ปน สมเยน สีโห เสนาปติ นิคฺคณฺฐ
สาวโกติอาทีสุ วิยฯ โส จ โข สนฺติภาโว อฺญมฺญปจฺจโย โหติฯ ยทา พาหิรสนฺติภาโว ปุเรตรํ
ปวตฺตติ, ตทา สนฺตรสนฺติภาโว ปจฺฉา อนุปวตฺตติฯ ตโต ตตฺถ ตตฺถ ชนา กุโต ภยนฺตรายาภาวโต
น พฺยาปชฺชนฺติ, อภีรุกา โหนฺติ อจฺฉมฺภิโน อนุตฺตราสิโน, ตปฺปจฺจยา ปกติยา อตฺตโน อตฺตโน
๑
วินย. ๑/๑๐๒/๑๕๒.

52. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๕๒
กมฺมนฺเต ปโยเชตุ กรณียานิ จ กาตุ ลภนฺติฯ สนฺติภาวรกฺขเณ หิ อุสฺสารณนิวารณปโหนกํ พลํ
อิจฺฉิตพฺพํ, เยน อุปฺปนฺนสฺส อุสฺสารณสฺส๑
นิวารณํ สมิชฺฌติ, กณฺฏเกน กณฺฏกุทฺธรณํ วิยฯ
“กณฺฏเกนาติอาทิกํ เหตํ ปภวภูตภเวน สทิสาการํ ภยนิวารณวิธานํ สนฺธาย อฏฐกถาย วุตฺตํฯ
เตน วิจกฺขณา ขตฺติยา, ยถา รฏฐสฺส สพฺพพลํ สมฺปชฺชิสฺสติ, ตถา พฺยาวฏา หุตฺวา รฏฐ‐
ปสาสโนปายํ ปโยเชนฺติฯ (ขาด ม. ๖๗ สมเด็จบรมบพิตร)
? วิริยกถา, ทีปกถา
ม. ๖๘ จะพรรณาพระคุณ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๘๒, ซ้ํา ม. ๒๗๑)
วีริยํ๒
หิ กิจฺจปฺปโยเค จิตฺตสฺส ปคฺคณฺหนภูตํ๓
อสิถิลกรณภูตฺจ โหติฯ ตฺจ ปาลิยํ วีริยํ
อุฏฐานํ อุสฺสาโห ธิติ อฏฐิติ วายาโม ปรกฺกโม อปฺปฏิวาณี ปธานํ ปคฺคโห จาติ อาคตลกฺขณาทีหิ
อากาเรหิ ลทฺธนามํ โหติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ วีรภาวเหตุ วีริยํ๔
วุฏฐานเหตุ อุฏฐานํ อุสฺสหนเหตุ
อุสฺสาโห๕
ธรณเหตุ ธิติ๖
อฏฐานเหตุ อฏฐิติ วายมนเหตุ วายาโม ปรกฺกมนเหตุ ปรกฺกโม
อปฺปฏิกฺกมนเหตุ อปฺปฏิวาณี ปคฺคหณเหตุ ปธานํ วา ปคฺคโห วาติ วุตฺตปฺปการํ เจตํ วีริยํฯ วีริยํ
ปเนตํ ยํ ธมฺมิกํป อธมฺมิกํป กิจฺจํ ปคฺคณฺหาติ ตํ ทฬฺหํ กโรติฯ ตสฺมา ตํ วีริยํ ธมฺมิเกเยว กิจฺเจ
ปยุฺชิตพฺพํ, เอวํ สติ อิฏฐํ วิปุลผลํ สาเธติฯ
อปจ ตํ เกนจิ อธมฺมิเกเยว กิจฺเจ ปโยชิตํ ตสฺเสว วินาสาย วิปตฺติยา จ สํวตฺตติฯ
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏพฺพํฯ ยถา หิ วฑฺฒกีนํ วาสีผรสุอาทีนิ ปเรสํ ปหรณาทีหิ มิจฺฉากมฺมนฺเตสุ๑
ปยุฺชิยมานานิ อตฺตโน จ ปเรสฺจ อนตฺถมาวหนฺติ, กฏาทีนํ ปน ฉินฺทนาทีสุ สมฺมากมฺมนฺเตสุ
ปยุฺชิยมานานิ ตํ ตํ ยถิจฺฉิตํ กมฺมนฺตํ อภินิปฺผาเทนฺติ, เอวเมว วีริยมฺปฯ สมฺมาปโยชิตํ หิ วีริยํ
สพฺเพสํ อตฺถสาธกํ โหติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏพฺพํฯ เอโก กิร จุลฺลกเสฏสฺส อุปฏาโก วีริเยน
สมนฺนาคโต กาเลน กาลํ วณิชฺชํ ปยุฺชิตุุ ทกฺโข อนลโส หุตฺวา น จิรสฺเสว มหทฺธนภาวํ ปาปุณาติ,
ปจฺฉาป มหาเสฏภูโต โหติฯ
๑
อุสฺสารณ นป. ความวุนวาย
๒
เนื่องจากคัดลอกจากตางแหลง บทบาลีจึงลักลั่นไมลงเปนแบบเดียว เปน วีริยํ บาง วิริยํ บาง
๓
ยุ ปจจัย ถา ‐ ห/ร อยูหนา แปลงเปน อณ, ‐ห อยูหนาเปน อน ไดบาง
๔
วีรสฺส ภาโว วีริยํ. (วิมาน.อ. ๑/๑๒๙)
๕
ทุกฺขลาภํ อุทฺธํ วา สหติ ขมตีติ อุสฺสาโห. (อภิธานวรรณา, น. ๒๑๔)
๖
ติฏฐติ เอตฺถ สุภาสุภผลนฺติ ธิติ, ปวตฺตนวเสน กุสลสนฺตานํ ธาเรตีติ ธิติ. (สงฺคณี.อ. ๑/๓๐๖)
๑
พระธรรมวโรดม (น. ๒๕๙) แตงอุปมานี้ ใชศัพทวา สาวชฺชกมฺเมสุ ตรงขามกับ อนวชฺชกมฺเมสุ

53. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕๓
โส หิ
อปฺปเกนป เมธาวี ปาภเฏน วิจกฺขโณ
สมุฏาเปติ อตฺตานํ อณุุ อคฺคึว สนฺธมนฺติฯ๑
เอวมาทินา นเยน ปสํสนียภาวํ ปาปุณาติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆาวุกุมารวตฺถุ ทฏพฺพํฯ
ม. ๖๙ ทีฆาวุกุมาร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔๒, ซ้ํา ม. ๒๗๒)
อตีเต กิร ทีฆีติสฺส โกสลรฺโญ โอรสภูโต ทีฆาวุ นาม กุมาโร ปตุ รฏสฺส พฺรหฺมทตฺตสฺส
กาสีรฺโญ หตฺถงฺคตกาลโต ปจฺฉากาเล ปสูโตฯ ปตุสนฺตกํ รชฺชํ อภินิคฺคณฺหิตุ อุฏฐานสงฺขาตํ วีริยํ
อารภิฯ อาทิมฺหิ พาราณสิยํ หตฺถาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺป สิกฺขิตุ อตฺตานํ นิยฺยาเทสิฯ ปจฺฉา หตฺถิ‐
สาลายํ มฺชุนา สเรน คายิ วีณฺจ วาเทสิฯ ตํ สุตฺวา พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชา อภิรโต หุตฺวา ตสฺส
อมิตฺตปุตฺตภาวํ อชานนฺโตว ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา วิสฺสฏโฐ นิราสงฺโก หุตฺวา อนฺเตปุเร กิจฺจํ กาเรสิฯ
ทีฆาวุ กุมาโร อนุปุพฺเพน อตฺตโน ภตฺติฺเจว สามตฺถิยฺจ ตสฺส ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสสิฯ
พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชาป ปโมทิโต หุตฺวา อพฺภนฺตริเก วิสฺสาสิกฏฐาเน ฐเปสิฯ ตโต ปฏฐาย โส
กุมาโร ตสฺส วลฺลโภ หุตฺวา ตํ ฐาเนสุ อนุจริฯ เอกทา พฺรหฺมทตฺตํ กาสีราชานํ ชีวิตา โวโรเปตุ
โอตารํ ปฏิลภิฯ ตํขณํ ปน “ทีฆํ ปสฺส มา รสฺสนฺตฺยาทิกํ๒
ปตรา ทินฺโนวาทํ อนุสฺสรนฺโต ตสฺส
อุตฺตราสมตฺตเมว อุปฺปาเทตฺวา ตสฺส ชีวิตํ อทาสิฯ
เตน โส อตฺตโน กุลสนฺตกํ โกสลรฏฐํ ปฏิลภิ พฺรหฺมทตฺตสฺส จ กาสีรฺโญ ธีตรํ ลภิตฺวา
มเหสิฏฐาเน ฐเปสิฯ ปจฺฉา กาสีรฏฐํ เจว โกสลรฏฐฺจ เอกโต กตฺวา ปสาสิฯ
ม. ๖๙ ความเพียรเปนองคอันหนึ่ง (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๗ พ.ย. ๕๔ ซ้ํา ม. ๒๗๒)
วิริยํ ปน เย ธมฺเม นิสฺสาย เมธาวี อตฺตานํ โภเค อิสฺสริเย จ สมุฏฐาเปติ เย จ นิสฺสาย
อตฺตานํ ทีปสทิสํ กโรติ เตสํ เอกมงฺคํ โหติ, ตสฺมา หิ ภควา เอวมาห
อุฏฐาเนนปฺปมาเทน สฺญเมน ทเมน จ
ทีป กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรตีติ๓
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๔/๒.
๒
สํานวนพระไตรปฎกวา “มา โข ตฺว ตาต ทีฆาวุ ทีฆ ปสฺส มา รสฺส น หิ ตาต ทีฆาวุ เวเรน เวรา สมฺมนฺติ
อเวเรน หิ ตาต ทีฆาวุ เวรา สมฺมนฺตีติ (วินย. ๕/๒๔๔/๓๒๗)
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘.

54. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๕๔
เอตฺถ หิ ทฺวีหิ นเยหิ สนฺนิฏฐานํ ลพฺภติ พฺยฺชนโต เจว อตฺถโต จฯ พฺยฺชนโต ตาวฯ
ตฺตถ ทีโป นาม อตฺตโน นิวาสนฏฐานภูโต ทีปโก วา คามนิคมปเทสานํ วา ปติฏฐาโนกาโส วาฯ
อยํ นิวาสนฏฐานตฺตา สามิกภาเวน ตตฺถ ชาตานํ ชนานํ ปติฏฐาสงฺขาโต ทีโป โหติฯ โอโฆ นาม
โย สนฺตรพาหิโร อนฺตราโย นิวาสนฏฐานสฺส อุปฺปชฺเชยฺยฯ เสยฺยถาป นาม สมุทฺเท ทีปโก อคฺคิ‐
ภูธรุพฺภิชฺชนาทีหิ อุปฺปนฺนการเณหิ สยํ อุทฺรียติ เอวํ สติ โอโฆ ตํ อภิกีรนฺโต สมุทฺทํ กโรติ โส วา
ปน อุทกสมุฏฐาเน ฐิโต โหติ ยทา มหาวาโต อุปฺปนฺโน สาครํ โขเภติ ตทา โอโฆ ตํ อภิกีรนฺโต
ตตฺถ ชาตานํ ชนานํ อุทกภยํ อุปฺปาเทติ เอวเมว อนฺตราโย นิวาสนฏฐานสฺส อุปฺปชฺชนฺโต ทฺวีหิ
การเณหิ อุปฺปชฺชติฯ กถํฯ สามคฺคีเภทอฺญมฺญปริสงฺกาทีหิ อพฺภนฺตริกการเณหิ อุปฺปชฺชติป
ปจฺจามิตฺตวิมทฺทนาทีหิ พาหิรกการเณหิ อุปฺปชฺชติปฯ อนฺตรายา เหเต นิวาสนฏฐานํ สามิกานํ
อนิสฺสยํ กโรนฺติ ตํ ทีปกํ สมุทฺทชาตํ กโรนฺโต วิยฯ
ม. ๗๐ สมเด็จพระโลกนาถเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๘๘ เทียบ ม. ๒๗๓)
สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ อตฺตโน นิวาสนฏฐานสฺส ทีปสฺส อารกฺขาภิปาลนปฺปฏิสงฺขรณํ กตฺวา
อนฺตรายสงฺขาตสฺส โอฆสฺส อนาภิกีรเณ นรํ นิโยชิตุ อุฏฐาเนนปฺปมาเทน สฺญเมน ทเมน จาติ๑
จตุพฺพิธาย องฺคสมฺปตฺติยา โอวาทํ อทาสิฯ
สเจ หิ ปเทสสามิโก อนุฏฐาโน โหติ กุสีโต อลโส ปมตฺโต อสฺญโต วินาสฺจ น วูปสเมติ,
อนุปฺปชฺชมาโน อนฺตราโย อุปฺปชฺชติฯ สเจ เหส ยถาวุตฺตาย จตุพฺพิธาย องฺคสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต
โหติฯ กถํฯ วิริยสมฺปนฺโน โหติ ทกฺโข อนลโส, ยํ กิจฺจํ อสํวิทหิตํ ตํ สํวิธาตุ, ยฺจ กิจฺจํ อกตํ ตํ
กาตุ ตํ ตํ รกฺขิตฺวา สมํ สตตํ ปวตฺเตตุ อปมชฺชิตฺวา อนเปกฺขิตฺวา ตํ ตํ ปริหาเปตฺวา, ยา ปริหานิ
อนุปฺปนฺนา ตาย สฺญมํ นิเสธนํ กโรนฺโต, ยา จ ปริหานิ อุปฺปนฺนา ตํ วินาเสตุ อภิกงฺขมาโน โหติ,
อนุปฺปชฺชมาโน อนฺตราโย น อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน จ อนฺตราโย วูปสเมติฯ ยถา หิ มหาชโน ทีเป วา
นินฺนฏฐาเน วา นิวสนฺโต นินฺนฏฐานํ ถลํ กโรติ อาวรณพนฺธํ พนฺธติ, ยํ โอโฆ นาภิกีรติ,
อปฺปมาเทน จ สฺญมติ รกฺขติ โคเปติ ปริวตฺตนํ กโรติฯ อิติ อิมสฺมึ ภาสิตตฺเถ พฺยฺชนโต ยํ
โอโฆ นาภิกีรติ, ตํ กโรติ นามฯ
อตฺถโต ปน กุสลธมฺโม สํสารสาคเร สํสรนฺตสฺส สตฺตโลกสฺส ทีโป นาม โหติฯ กุสล‐
อนฺตรายกโร สงฺกิเลสธมฺโม โอโฆติ วุจฺจติฯ เอเต หิ สตฺตา อตฺตโน นาถกรณภูตํ กุสลมาคมฺม
สํสารวฏเฏ อตฺตานํ สมุฏฐาเปตุ สกฺโกนฺติ อปาเย นิมุคฺคา น โหนฺติ, โภคอิสฺสริยยสาทิกาสุ ตาสุ
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘.

55. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕๕
ตาสุ สมฺปตฺตีสุ อตฺตานํ สมุฏฐาเปนฺติ, อตฺตภาวํ โสตฺถินา ยาเปตุ สมตฺถา โหนฺติ ปฏิพลาฯ เนว
ชีวิตเหตุ อปายคามีภูตานิ ตีณิ ทุจฺจริตานิ จรนฺตีติฯ
ม. ๗๐ โดยอรรถนั้น (พระธรรมกิตติวงศ ปญหา ๖ ธ.ค. ๕๔ ซ้ํา ม. ๒๗๓)
อตฺถโต ปนฯ เยเกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเปเต สํสารสาครสงฺขาเต โอเฆ ปตมานานํ
สตฺตานํ นาถภูตตฺตา ทีโปติ วุจฺจนฺติฯ เยเกจิ ปน สงฺกิเลสสงฺขาตา อกุสลา ธมฺมา กุสลานํ
วิทฺธํสกา โหนฺติ, สพฺเพเต โอโฆติ วุจฺจนฺติฯ เมธาวิโน สตฺตา อิเม อุฏฐานาทโย ธมฺเม นาถภาเวน
อาคมฺม โภคอิสฺสริยาทีสุ สมฺปตฺตีสุ อตฺตานํ สมุฏฐาเปนฺติ โสตฺถินา ยาเปตุ สกฺโกนฺติ, ชีวิตการณา
จ อปายคมนียาทีนํ กายทุจฺจริตาทีนํ อกุสลานํ ธมฺมานํ จริยํ นาปชฺชนฺติฯ
สเจ หิ กตกุสลา สตฺตา สงฺกิเลเสหิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ภเวยฺยุ, เต สงฺกิเลสา เตหิ กตานํ
กายสุจริตาทีนํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายํ กโรนฺติ, เต จ อปาเยป วฏฏทุกฺเขป ปาเตนฺติฯ ยถา กึฯ
ยถา หิ โยโกจิ สมุทฺทมชฺเฌ ภินฺนนาโว ชโน ทีปตีรํ ปตฺโต โหติ, อถ นํ โอโฆ โอตฺถริตฺวา อาทาย
ปุน สาคเร ปาเตติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ
ตสฺมา หิ สตฺถา เมธาวิโน ทีปกรณธมฺโมติ ลทฺธโวหาเรหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยํ โอโฆ นาภิกีรติ
ตํ ทีป กาตุ โอวทิ สํวรปฺปธานํ อนุรกฺขนาปฺปธานํ ภาวนาปฺปธานํ ปหานปฺปธานํ จฯ วุตฺตฺเหตํ
ภควตาฯ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ
วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย
ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ
ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ
กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ
วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตีติฯ๑
อตฺถโต หิ อิมสฺส พุทฺธวจนสฺส วิกปฺเปน เอวํ
ปฏิปชฺชมาโน ยํ โอโฆ นาภิกีรติ ตํ ทีป กโรติ นามฯ
อิเมสํ อุภินฺนํ วิกปฺปานํ อตฺโถ มหาปรินิพฺพานสุตฺเต อานนฺทาทีนํ ภิกฺขูนํ พุทฺเธน เทสิต‐
ธมฺเมน สทฺธึ สํสนฺทติฯ กถํฯ ตตฺถ วุตฺตํ ตสฺมาติหานนฺท ภิกฺขเว อตฺตทีปา วิหรถ อตฺตสรณา
อนฺญสรณา ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนฺญสรณาติอาทิกํฯ๒
อิทํ หิ กิฺจาป ภิกฺขูนํ
อนุจฺฉวิกปฏิปทาย ปริทีปกํ โหติ, เอวํ ปน สนฺนิฏฐานทสฺสนสฺส อุปเทสภูตํ โหติ “โยโกจิ อตฺตโน
๑
ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๔.
๒
ที.ม. ๑๐/๙๓/๑๑๙.

56. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๕๖
เทสสงฺขาตํ ทีป กาตุ อิจฺฉติ ยํ อนฺตรายสงฺขาโต โอโฆ อภิกีริตุ น สกฺโกติ, โสป อตฺตสรโณ
ภเวยฺย, น อฺญสรโณ เหฏฐา จ ยถาวุตฺเต อุฏฐานาทโย จตฺตาโร อาทึ กตฺวา ธมฺเม
ปริปูเรยฺยาติฯ
? วิริยกถา
ม. ๗๑ ตนของตนแล (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๔, ซ้ํา ม. ๒๗๔)
เตน วุตฺตํฯ
อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ โก หิ นาโถ ปโร สิยาติ๑
วิริเยน ทุกฺขมจฺเจตีติ๒
จฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ
วฏฏคามณิอภยราชาฯ พุทฺธปรินิพฺพานา สตฺตสึสาธิกานํ จตุวสฺสตานมจฺจเยน วฏฏคามณิอภโย
ราชา ลงฺกาทีเป รชฺชํ กาเรสิ เอกทา ทมิฬานํ ปราชโย อโหสิ, ปลายิตฺวา วเน นิลียิฯ โส
วิริยสมฺปนฺโน อตฺตโน นครํ ลภิตุกาโม หุตฺวา ปณฺณรส วสฺสานิ ชเน สงฺคณฺหนฺโต ทมิฬราชาโน
ปราเชตฺวา สนฺตกํ นครํ ปฏิลภิตฺวา นิพฺพเยน รชฺชํ กาเรสิฯ อิจฺเจวํ วีริยํ มหนฺตพลํ หุตฺวา อิจฺฉิตํ
ผลํ สาเธติฯ เตน วุตฺตํ วายเมเถว ปุริโส ยาว อตฺถสฺส นิปฺปาทาติ กยิรา เจ กริยาเถนนฺติ จฯ เอวํ
กโรนฺโต น อตฺถสฺส นิปฺปทา, ปจฺนา นานุตปฺปติฯ
ภควาป ปพฺพชิตานํ จตุรงฺคิกํ มหาปธานํ ปสํสํ กามํ ตโจ จ นหารู จ อฏฐิ จ อวสิสฺสตุ
สรีเร อวุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสวิริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา
วิริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสนฺตีติฯ๓
ภควาป หิ วิริยํ ปฏิจฺจ อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา เอก‐
โลกคฺโค อโหสิฯ กถํ อภินิกฺขมนํ อภิกฺขนโต ปฏฐาย ฉ วสฺสานิ ทุกฺกรกิริยํ กตฺวา นานาวิธาเนน
โพธิญาณํ คเวสนฺโต ปริโยสาเน อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตวา อตฺตโน จิตฺตปริสุทฺธํ
อกาสิฯ
มหาเตชานุภาโว หิ มหาราชา จกฺกวตฺติ ปฐวีมณฺฑลํ อภิวิชินิโต นานาปเทสํ อตฺตโน วเส
กตฺวา วิริยํ ปฏิจฺจ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปริปูรํ จริ, รฏฐาพลานุพฺรูหนาย โยธวาหนพลานุปทานาย จ
สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหิ, อตฺตานํ สุจริเต ปติฏฐาเปสิฯ เอวํ วิริยํ อุตฺตมปุริสสฺส สมฺปตฺติภูตํ โหติฯ อิทํ
วิริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสนฺนํ ปารมีนมฺญตรํ โหติ ยํ “วิริยปารมีติ โวหาเรน วุตฺตํฯ อิทฺจ
ขตฺติยสฺส ทสวิธานํ ราชธมฺมานมฺญตรํ โหติ ยํ ตโปติ โวหาเรน วุตฺตํฯ ยถา ภควา สมฺมา‐
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๒๒/๓๖.
๒
สํ.ส. ๑๕/๘๔๓/๓๑๕.
๓
องฺ.ทุก. ๒๐/๒๕๑/๖๔.

57. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕๗
สมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา คามชนปทนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน เวเนยฺยานํ ธมฺมเทสนํ เทเสสิ,
อยมสฺส จริยา ปรหิตปฏิปตฺติ โหติ สตฺตูปการสมฺปทา เอวํ ขตฺติโย ราชา มุทฺธาภิสิตฺโต วิริเยน
สมนฺนาคโต รฏฐวาสีนํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สพฺพกรณียานิ กโรติฯ
ม. ๗๑ วิริเยน (พระมหาสองสูน ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
วุตฺตฺเหตํ ภควตา วิริเยน ทุกฺขมจฺเจตีติฯ ปุคฺคโล หิ ทุกฺขํ วินฺทนฺโต วิริเยเนว ตํ
อติกฺกมิตุ สกฺโกติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ วฏฏคามณิอภยรฺโ วตฺถุฯ โส กิร พุทฺธปรินิพฺพานโต
ปฏาย จตุนฺนํ สํวจฺฉรสตานมุปริ สตฺตตึสสํวจฺฉรสฺสจฺจเยน ลงฺกาทีเป รชฺชํ กาเรสิฯ ตสฺส รชฺเช
ทมิเฬหิ อจฺฉินฺเน โส ปลายิตฺวา อรฺเ นิลียิฯ โส อโนสีทิตจิตฺโต ปุน รชฺชํ อตฺตโน หตฺถคตํ กาตุ
มิจฺฉติฯ มหุสฺสาเหน สมนฺนาคโต ปณฺณรส วสฺสานิ มหาชนํ สมาทเปตฺวา พลนิกายํ สํหรนฺโต สกํ
รชฺชํ อจฺฉินฺทิตุกาโม ทมิเฬน ยุทฺธํ กตฺวา ทมิฬราชานํ มาเรตฺวา นิรภเยน รชฺชํ กาเรสิฯ ตถา หิ
วิริยํ มหพฺพลํ โหติ อิจฺฉิตตฺถสาธกํฯ วุตฺตมฺป เจตํ วายเมเถว ปุริโส ยาว อตฺถสฺส นิปฺปทา กยิรา
เจ กยิราเถนํ ทฬฺหเมนํ ปรกฺกเมติฯ ตตฺรายํ อิปฺปาโยฯ ปุริโส เอวํ กโรนฺโต, อิจฺฉิตํ ผลํ
สมิชฺฌติ วา น วา สมิชฺฌติ ปจฺฉา อวิปฺปฏิสารี โหติฯ ปพฺพชิเตสุ ธมฺมสามิ ภควา จตุนฺนํ
องฺคปจฺจงฺคานํ อคณนโต มหาวิริยสงฺขาตํ จตุรงฺคมหาปธานํ ปสํสนฺโต “อปฺปฏิวาณํ สุทาหํ ภิกฺขเว
ปทหามิ กามํ ตโจ นหารุ จ อฏ จ อวสิสฺสตุ สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ ยนฺตํ ปุริสตฺถาเมน
ปุริสวิริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วิริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตีติ วจนโต ภิกฺขูนํ
ทสฺเสสิฯ ชิโนป สมฺมาสมฺพุทฺโธ มหาวิริยํ ปฏิจฺจ สมฺมาสมฺโพธิญาณํ อภิสมฺพุทฺโธ โลเก เอโก
อคฺโคติ วุจฺจติฯ กถํฯ โส มหาภินิกฺขมนโต ปฏาย สมฺมาสมฺโพธิญาณํ คเวเสนฺโต ฉ วสฺสานิ
ทุกฺกรกิริยํ ปูเรตฺวา ปริโยสาเน จิตฺตภาวนาย สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิฯ
ม. ๗๒ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจา (๐๐๙/๔๕, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๖)
จกฺกิวํเส หิ ปฺจโม จุฬาลงฺกรโณ มหาราชา อิมสฺมึ ปุรตฺถิมทิสาภาเค (ปเทเส กุปฺปเต)
อุสฺสาหปฺปตฺโต สฺยามานํ อภิวฑฺฒนํ กตฺตุกาโม สุฏุ ราชอาณาจกฺกํ โคเปตุ รกฺขิตุ ปาเลตุ จ
สมตฺเถ ราชภเฏ ฐเปตฺวา ยํ ยํ อนุปฺปนฺนํ การณํ ราชอาณาจกฺกสฺส อนตฺถํ โหติ สภยํ ตสฺมึ ตสฺมึ
การเณ อปฺปมตฺโต อนฺโต โกลาหลํ เจว พหิทฺธา จ ปจฺจามิตฺเต ปฏิเสธิตุ พลนิกาเย จตุสงฺคห‐
วตฺถูหิ สงฺคณฺหนฺโต โรคอคฺคฺยาทิปฏิปกฺขสฺชาเต อนฺตราเย สฺยามานํ อุปฺปนฺเน ตํ วูปสเมตุ ฆเฏนฺโต
วายมนฺโต ทยฺยภาสาย พายัพ อิติ เจว อีสาน อิติ จ มณฺฑเลสุ อุปฺปนฺนํ โกลาหลํ วูปสเมนฺโต วิย

58. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๕๘
อนฺโต เจว พหิทฺธา จ โจเร วิทฺธํเสสิฯ๑
เสฎโฐ หิ มหาการุณิโก มหาราชา ทาสพฺยโต ธนกฺกีเต
ทาสพฺยปตฺเต ชเน เจว ชนานํ คีวํ จ อธมฺมิกํ ราชอาณํ จ ปโมเจสิ ยํ สฺยามรฏฐสฺส อภิวุฑฺฒิยา
ปวตฺตติ ตํ กตฺวา อนิกฺขิตฺตธุโร หุตฺวา สเมน ธมฺเมน กรณฺยานิ อกาสิฯ โส กิจฺจานุกิจฺเจสุ ปสุโต
ธมฺมิเก ฐานคฺเค อฏฏํ อุปธาเรนฺโต วินิจฺฉยามจฺเจ ฐเปสิฯ ราชธุรํ กโรนฺตานํ ราชภฏานํ นานาตนฺตึ
ววฏฐเปตฺวา กุลปุตฺตานํ สิกฺขฺเจว กสิกมฺมวาณิชกมฺมฺจ อภิวฑฺเฒสิ สฺยามรฏเฐ ปฐมํ ถูม‐
รถมคฺคสาสนเปสนาทีนิ กาเรตฺวา ตสฺมึ นิฏฐิเต สุจิรํ สพฺพานิ ตานิ ปติฏฐาเปตุ อิจฺฉนฺโต นิจฺจํ
อตฺตโน กรณฺยานิ โอโลเกสิฯ
มหาปุฺโญ ตุ มหาราชา อตฺตโน เขทํ อจินฺตมาโน ยถา มหาชนโก นาม โพธิสตฺโต
นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตฺวา นาวาย ภินฺนาย มหาสมุทฺทตีรํ อทิสฺวา ตตฺถ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต
โอสีทนํ อปฺปตฺวา มณีเมขลาเทวธีตาย รกฺขิโต เจว โคปโต จ โสตฺถินา ตีรํ อคมาสิ เอวํ กตฺวา
เสฏฐํ ทุลฺลภํ ราชธมฺมํ ปูเรสิฯ ตปฺปจฺจยา โส สวีริโย วิสารโท หุตฺวา ยถิจฺฉิตํ อิทฺธึ อคจฺฉิฯ เสฏโฐ
วิริยาทิมงฺคลธมฺโม อมฺหากํ มหาราชวรสฺส อุปฺปชฺชิฯ
? โลกตฺถจริยากถา
ม. ๗๓ โลกัตถจริยานั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๖ ก.ย. ๕๕)
โลกตฺถจริยา นาม โลกสฺส อตฺถาย จรณํฯ ตตฺถ โลโกติ พฺยฺชนโต สพฺพาวติยา ปฐวิยา
เอตสฺสา วา เอกเทสสฺเสตํ อธิวจนํ, อุปจารโวหารโต ปน ตตฺถ นิวุตฺถสตฺตนิกายสฺสฯ ตสฺมา
ปริยายโต นิวาสนฏฐานภูตปฐวิยา เจว สตฺตนิกายสฺส จ อตฺถาย ปวตฺติตา จริยา โลกตฺถจริยาติ
สงฺขํ คจฺฉติฯ อยํ พุทฺธาทีนํ ปุริสรตนภูตานํ ปุคฺคลานํ นิมิตฺตปฏิปทา โหติฯ อมฺหากํ หิ ภควา
สมฺโพธิปตฺตกาลโต ปฏฐาย อปฺปมาณํ โลกตฺถจริยาปริยาปนฺนํ พุทฺธกิจฺจํ ปริปูเรสิฯ กถํฯ โส หิ
ภควา ปจฺจูสสมเย เจว สายณฺหสมเย จ ญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โลกํ โวโลเกนฺโต๒
, เย พุทฺธ‐
เวเนยฺยา มคฺคผลาธิคมาย วา ติรตนคมนาย วา อฺญคุณปฏิลาภาย วา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา
โหนฺติ, เต ญาณชาลอนฺโตคเธ๓
ทิสฺวา มหากรุณํ ปฏิจฺจ เต อุปคมิตฺวา๔
ธมฺมํ เทเสสิฯ อิทํ พุทฺธ‐
กิจฺจํ ปฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมเทสนํ อาทึ กตฺวา ปวตฺติตํ โหติฯ ยทา จ สาวกา พหุกา ภวนฺติ,
ตทา เต ทิสาสุ สตฺถุสาสนสงฺขาตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส ปกาสนตฺถาย เปเสสิฯ อิทมฺป โลกสฺส อตฺถ‐
๑
ยํ อธมฺมิกํ กาลาตีตํ, ตํ สมูหนิ.
๒
ในที่นี้ควรแตงเปน ทรงแผขายคือพระญาณกอนตรวจดูโลก
๓
ศัพทเฉพาะ, สํานวนนิยม
๔
รูปศัพท อุปคมิตฺวา คลาย อุปสงฺกมิตฺวา แตไมเหมือนกัน ไมควรสับสน

59. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๕๙
หิตสุขํ อารพฺภ ปวตฺติตํ โหติฯ อยมตฺโถ ติปฏเก พุทฺธวจเน ปากฏีภูโต โหติฯ วตฺตฺเหตํ ภควตา
“จรถ ภิกฺขเว จาริกํ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ
มา เอเกน เทฺว อคมิตฺถ เทเสถ ภิกฺขเว ธมฺมํ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ
สพฺยฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสถ, สนฺติ สตฺตา อปฺปรชกฺขชาติกา
อสฺสวนตา ธมฺมสฺส ปริหายนฺติ ภวิสฺสนฺติ ธมฺมสฺส อฺญาตาโร อหมฺป ภิกฺขเว เยน อุรุเวลาเสนา‐
นิคโม เตนุปสงฺกมิสฺสามิ ธมฺมเทสนายาติฯ๑
ตโต ปฏฐาย ยาวชีวํ ตตฺถ ตตฺเถว จาริกํ จริตฺวา
โลกสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตฺวา สาสนธมฺมํ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาเปสิฯ
ม. ๗๓ พระคันถรจนาจารย (สามเณรอุทัย, ๐๐๗/๑๓, ๐๐๖/๖)
อิจฺเจวมยฺหิ อตฺถจริยา คนฺถกาเรหิ ตีสุ พุทฺธจริยาสุ โลกตฺถจริยาติ ตีสุ จ สมฺปทาสุ
สตฺตูปการสมฺปทาติ วณฺณิตา โหติ ปสํสิตาฯ
ม. ๗๓ พระมหากษัตริยเจาผูครองแผนดิน (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๗)
ขตฺติยราชูหิป จกฺกวตฺติราชูหิป อฺเญหิ ราชูหิป พหุชนหิตสุขาวหา ราชจริยา
จริตาเยว โหติ ปริปูริตาฯ เตสํ เจตฺถ จกฺกวตฺติวตฺตปูรณสงฺคหวตฺถุจรณาทิราชจริยา นิทสฺสนํฯ
ม. ๗๔ จักรวรรดิวัตรนั้น (พระมหานพพร แตงตามอรรถกถา)
จกฺกวตฺติวตฺตํ หิ ทฺวาทสวิธํ โหติฯ เสยฺยถีทํฯ จกฺกวตฺติสุตฺตนเยน “อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย
เอกํ ขตฺติเยสุ เอก อนุยนฺเตสุ เอก พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอก เนคมชานปเทสุ เอก สมณพฺราหฺมเณสุ
เอก มิคปกฺขีสุ เอก อธมฺมการปฏิกฺเขโป เอก อธนาน ธนานุปฺปทาน เอก สมณพฺราหฺมเณ
อุปสงฺกมิตฺวา ปฺหปุจฺฉน เอกนฺติ เอวเมต ทสวิธํ โหติ, ตพฺพณฺณนานเยน “อธมฺมราคสฺส จ
วิสมโลภสฺส จ ปหานนฺติ เอวเมตํ ทุพฺพิธํ โหติ อิจฺเจวํ เตน จกฺกวตฺติสุตฺตนเยน สทฺธึ ทฺวาทสวิธ
โหติฯ๒
(ขาด ม. ๗๔‐๗๘)
ม. ๗๖ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาสองสูน ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
ขตฺติโย หิ มหาราชา ทยฺยานมินฺโท วิริยสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต ธมฺเมน รชฺชํ กาเรนฺโต
พุทฺธสาสเน อุปตฺถมฺภนํ กโรนฺโต อนฺโตชนสฺมึป ราชวํสานุวํสิเกสุ พลกายสฺมึป ขตฺติเยสุ อนุยนฺเตสุ
พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคมชานปเทสุ สมณพฺราหฺมเณสุ มิคปกฺขีสุ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ
สพฺเพเต สุขิเต นิรนฺตราเย กตฺวา รกฺขติ โคเปติฯ อยํ จริยา เหฏา วุตฺตนเยเนว จกฺกวตฺติวตฺเต
๑
วินย. ๔/๓๒/๓๙‐๔๐.
๒
ที.อ. ๓/๕๖.

60. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖๐
เจว สงฺคหวตฺถุธมฺเม จ อนุโลเมติฯ ยสฺมา โส กิจฺจกรเณ อติวิย อุสฺสาหปฺปตฺโต ตสฺมา โส
อนุปุพฺเพน ทุพฺพโล อาพาธิโก โหติ ตปฺปจฺจยา “สพฺพชนานํ หิตานุหิตาย กิจฺจํ ปูรยมาเนน มยา
ชีวิตํ รกฺขิตุ สกพลํ อนุทาตุ วฏฏตีติ ปรวิสยภูตํ ยุโรปทีป อคมาสิ เอวํ โส นครราชวํสปริวาร‐
ชนรชฺชทยฺยิเกหิ ปริพาหิรตฺตา ลีนจิตฺโต เจว ปุพฺเพ อุปตฺถมฺภนปริจารสงฺขาเตน อุปฏาเนน
อปริปุณฺณตาย กิลนฺตจิตฺโต จ โหติฯ อยํ ปเนเตน จริยา สมาจิณฺณา โหติ พุทฺเธน วิยฯ ปมโพธิยํ
กิร พุทฺโธ เวเนยฺยสตฺตานมุปนิสฺสยํ ปจฺจเวกฺขนฺโต “สนฺติ สตฺตา อปฺปรกฺขชาติกา ภวิสฺสนฺติ
ธมฺมสฺส อฺาตาโรติ ชานิตฺวา ธมฺมเทสนาย นิฏงฺคโต “น ตาวาหํ ปรินิพฺพายิสฺสามิ ยาว เม
ภิกฺขุอาทโย น พุทฺธปริสา ภวิสฺสนฺติ วิยตฺตา วินีตา วิสารทา พหุสฺสุตา ธมฺมธรา
ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนา สามีจิปฏิปนฺนา อนุธมฺมจาริโน สกํ อาจริยกํ อุคฺคเหตฺวา อาจิกฺขิสฺสนฺติ
เทเสสฺสนฺติ ปฺญเปสฺสนฺติ ปฏเปสฺสนฺติ วิวริสฺสนฺติ วิภชิสฺสนฺติ อุตฺตานีกริสฺสนฺติ อุปฺปนฺนํ
ปรปฺปวาทํ สหธมฺเมน สุนิคฺคหิตํ นิคฺคเหตฺวา สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ, น ตาวาหํ
ปรินิพฺพายิสฺสามิ ยาว เม อิทํ พฺรหฺมจริยํ น อิทฺธฺเจว ภวิสฺสติ ผีตฺจ วิตฺถาริตํ พาหุชฺ ปุถุ
ภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ อายุสงฺขารํ อธิฏหิฯ สเจ อายุสงฺขารุปจฺเฉทโก อาพาโธ
ภควโต อุปฺปชฺเชยฺย เอวํ สนฺเต โส อิทฺธิปาทพเลน ตํ วิโนเทตุ วายมนฺโต ยาว ตสฺส จตุปริสา เจว
พฺรหฺมจริยํ จ น อิทฺธฺเจว ภวิสฺสติ ผีตฺจ วิตฺถาริตํ พาหุชฺ ปุถุภูตํ น ตาว ชีวิตํ รกฺขนฺโต
ปรินิพฺพายิสฺสฯ
? มิตฺตสมฺปตฺติกถา
ม. ๗๙ มิตรสมบัติ (สํานวนที่ ๑ พระมหาวีรชัย ตนฺติปาโล วัดสามพระยา, เฉลย ๒๗ มิ.ย. ๕๔ )
ปฐมา ปเนสา มิตฺตสมฺปตฺติ มิตฺตสมฺปทาติ วุจฺจติฯ โย หิ ปุคฺคโล สาธารณโต สนฺทิฏโฐ
เจว สมฺภตฺโต จ โหติ, โส มาตา มิตฺตํ สเก ฆเรติอาทีสุ วจเนสุ มิตฺตภูโต นาม โหติฯ โย ปน
อฺญมฺญสฺส เมตฺตจิตฺโต โหติ, โส อริยมิตฺตกโร สิยาติอาทีสุ มิตฺตภูโตเยวฯ โย จ อสาธารณโต
อฺญมฺญสฺส ปยสหาโย เมตฺตจิตฺโต จ, ๑
โส ปาปมิตฺโต กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ มิตฺตภูโต โหติฯ
โย สหาโยป อมจฺโจป หุตฺวา เอกฏฐาเน กมฺมํ กโรติ, โส น มิตฺตภูโต นาม, ยทา ปน โส สุจิรมฺป
เอวํ เสวนฺโต อฺญมฺญสฺส ปยมิตฺโต เมตฺตจิตฺโต จ, ตทา อฺญมฺญสฺส อติปฺปยมิตฺโตเยว โหติฯ
โส หิ มิตฺโต ปาป กลฺยาโณปติ ทุวิโธ โหติฯ ปาโป ปาปมิตฺโตติ วุจฺจติ, กลฺยาโณ กลฺยาณมิตฺโตติ
๑
อรรถกถาปรมัตถโชติกา วา; มิชฺชติ ตายติ จาติ มิตฺโต, สมฺปชฺชติ เอตาย คุณวิภูตึ ปาปุณาตีติ
สมฺปทา, มิตฺโต เอว สมฺปทา มิตฺตสมฺปทาฯ (ขุทฺทก.อ. ๑/๓๑๔, ๓๔๓)

61. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๖๑
วุจฺจติฯ โส จ มิตฺโต พาหิโร พลวปจฺจโย หุตฺวา เสวกํ ปรหานึ วา อภิวฑฺฒึ วา ปาเปตุ สกฺโกติฯ
เตน โลกนาโถ ภควา เอวํ กเถสิ พาหิรํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ กริตฺวา นาฺญํ เอกงฺคมฺป สมนุปฺปสฺสามิ,
ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ ภิกฺขเว ปาปมิตฺตา ปาปมิตฺตตา ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย
สํวตฺตติ พาหิรํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ กริตฺวา นาฺญํ เอกงฺคมฺป สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย
สํวตฺตติ ยถยิทํ ภิกฺขเว กลฺยาณมิตฺตา กลฺยาณมิตฺตตา ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตีติฯ๑
กณฺห‐
ปกฺเข เหตฺถ ยถาวุตฺโต อตฺโถ มคธรฏฐิสฺสรสฺส อชาตสตฺตุมหาราชสฺส วตฺถุนา เวทิตพฺโพฯ โส กิร
อชาตสตฺตุ ราชกุมารกาเล รชฺชํ น กาเรสิฯ โส ทุฏฐจิตฺตํ เทวทตฺตภิกฺขุ นิสฺสาย ตสฺส วจนํ
สทฺทหิตฺวา ครุกกมฺมํ ปตุฆาตกมฺมํ อกาสิ, ทิฏเฐว ธมฺเม เจว ปรสฺมึ โลเก จ ภิยฺโย มหา‐
วิปฺปฏิสารํ ปตฺโต, ตสฺมึ จ อตฺตภาเว ปาปุณิตพฺพอคฺคปฺปฐมผลสฺส อุปนิสฺสยคฺคํ อุปจฺฉินฺทิฯ
ม. ๗๙ มิตรสมบัติ (สํานวนที่ ๒, พันโทชรินทร ตรวจแก, ๐๐๗/๑๔)
มิตฺตสมฺปตฺติ ปเนตฺถฯ มิชฺชตีติ มิตฺโตฯ สมฺปชฺชติ เอตายาติ สมฺปตฺติฯ มิตฺเตน สมฺปตฺติ
มิตฺตสมฺปตฺติฯ สา จ สพฺพชนสฺส พหูปการา โหติ อตฺถสาธิกาฯ
ปริยาเยน จ เย ชนา อติวิย อฺญมฺญํ ปยายนฺติ, เต มิตฺตาติ วุจฺจนฺติ มาตา มิตฺตํ สเก
ฆเรติอาทีสุ วิยฯ เย ชนา อฺญมฺญํ เมชฺชนฺติ สินิยฺหนฺติ, เต มิตฺตาติ วุจฺจนฺติ อริยมิตฺตกฺกโร
สิยาติอาทีสุ วิยฯ
นิปฺปริยาเยน ปน เย สนฺทิฏฐา โหนฺติ สมฺภตฺตา สุหชฺชา เมตฺตจิตฺตา (อติปฺปยสหายกา
โหนฺติ, สุหชฺชุ เมตฺตจิตฺตา) เต มิตฺตาติ วุจฺจนฺติ ปาปมิตฺโต กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ วิยฯ สหกมฺม‐
การิโน ปน ชนา สหาโยติ วุจฺจนฺติ, โน ปน มิตฺโตติ วุจฺจนฺติฯ ยทา จ เต อฺญมฺญํ ปยายนฺติ
เมตฺตายนฺติ, ตทา มิตฺโตเตฺวว วุจฺจนฺติฯ มิตฺโต จายํ ปเภทโต “ปาปมิตฺโต กลฺยาณมิตฺโตติ ทุวิโธ
โหติฯ ตตฺถ โย กายทุจฺจริตาทีสุ อภิรมติ อนตฺเถเยว จ นิโยเชติ, โส ปาปมิตฺโต นามฯ เอกนฺต‐
หิเตสี ปน วุฑฺฒิปฺปกฺเข ฐิโต กลฺยาณมิตฺโต นามฯ มิตฺโต หิ พาหิโร พลวปจฺจโย โหติ โส ตํเสวกํ
วฑฺฒนํ วา หายนํ วา ปาปาตุ สกฺโกติฯ ยถาหฯ (วุตฺตฺเหตํ ภควตา) พาหิรํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ
กริตฺวา นาฺญํ เอกงฺคมฺป สมนุปฺปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ ภิกฺขเว ปาป‐
มิตฺตา ปาปมิตฺตตา ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ พาหิรํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ กริตฺวา นาฺญํ
เอกงฺคมฺป สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ ภิกฺขเว กลฺยาณมิตฺตา กลฺยาณ‐
๑
องฺ.เอก. ๒๐/๑๑๒/๒๒.

62. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖๒
มิตฺตตา ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตีติฯ๑
หานิปกฺเข เจตฺถ อชาตสตฺตุวตฺถุ กเถตพฺพํฯ อลทฺธาภิเสกกาเล กิเรส ปาปเกน เทว‐
ทตฺเตน สทฺธึ มนฺเตตฺวา ตสฺส วจนํ คเหตฺวา ปตุฆาตมกาสิฯ ตปฺปจฺยา ทิฏเฐว ธมฺเม สมฺปราเย
อติกฏกํ ทุกฺขํ อนุภวิ, อุปจฺฉินฺนมคฺคุปนิสฺสยาตา จ โสตาปตฺติผลโต ปริหายิฯ โส หิ กิฺจาป
สกลเมทนิภุฺชโก ราชา หุตฺวา (สมาโน) สพฺพํ อาณํ อติกฺกมติ น จ สกฺกา โหติ ทณฺเฑน นิเสเธตุ
ปตริ ปน กตาปราธตาย นิจฺจํ วิปฺปฏิสารี โหติ สตฺตุพฺพิคฺโค, รชฺเช จ สุขํ น วินฺทติฯ น
เกวลฺเจตฺถ, อถโข ปนสฺส ปาปโก กิตฺติสทฺโท สพฺพตฺถ อพฺภุคฺคโตฯ โส หิ ทิฏเฐว ธมฺเม ตํนิทานํ
ทุกฺขํ ปปฺโปสิ สมฺปราเย กถาเยว นตฺถิฯ เอวํ จ ราชา ปาปมิตฺตสํสคฺคเหตุเยว เอวรูป นาม
วินาสํ ปาปุณิฯ
ม. ๘๐ ในศุกลปกษ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๙ เทียบ ม. ๓๐๐)
สุกฺกปกฺเข หิ เอกนิปาต ภีรุกชาตเก๒
พาราณสีรฺโญ ปุตฺตสฺส ตกฺกสิลรฺโญ วตฺถุ สาธกํฯ
ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ กุมารกุมาเลป กิร ตกฺกสิลราชา กนฺตารมคฺเคน ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา ตตฺถ รชฺชํ
กาเรสิ, อนฺตรามคฺเค โส กลฺยาณมิตฺตํ ปจฺเจกพุทฺธํ ลภิตฺวา ตสฺส โอวาเท ฐิโต ปโลภิยมานานํ
ยกฺขีนํ วสํ น อคมิ โสตฺถินา ตกฺกสิลํ ปาปุณิฯ โส รชฺชปตฺโต อุทานํ อุทาเนสิ
กุสลูปเทเส ธิติยา ทฬฺหาย จ
อวตฺถิตตฺตา ภยภีรุตาย จ
น รกฺขสีนํ วสมาคมิมฺห เส
ส โสตฺถิภาโว มหตา ภเยน เมติฯ๓
เตน วุตฺตํ โปราณาจริเยหิ ยถา กุมารกุมาเล กุลปุตฺโต อตฺตโน สามตฺถิยานุรูป สิปฺป
สิกฺขิตฺวา วยปฺปตฺโต กุลาธิปติ โหติ ยโสโภคสมปฺปโต เอวํ พาราณสีราชสฺส ปุตฺโต กุมารภูโต
อปฺปมตฺโต หุตฺวา ตกฺกสิลํ คนฺตฺวา รชฺชาภิเสกปตฺโต อโหสิฯ ตกฺกสิลราชปุตฺโต วา กุลปุตฺโต วา
ทฺวินฺนํ นครานมนฺตเร กนฺตารมคฺคปฏิปนฺโน ตตฺถ อติเขทุปสคฺคํ ปาปุณิตฺวา อนิกฺขิตฺตธโร หุตฺวา
อนุปุพฺเพน ตเมว อติกฺกมิฯ
เอตฺถ หิ รูป สทฺโท คนฺธํ รโส โผฏฐพฺพํ จาติ ปฺจวิโธ กามคุโณ “ยกฺขินีติ วุจฺจติฯ สา
๑
องฺ.เอก. ๒๐/๑๑๒/๒๒.
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๑๓๒/๔๓, ชา.อ. ๒/๔๐๒.
๓
เรื่องเดียวกัน.

63. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๖๓
ยกฺขิณี อนฺตรามคฺเค อตฺตโน วสํ ปาเปตุ ราชกุมารํ ปโลเภตฺวา ตกฺกสิลํ ปาปุณิตุ น เทติ ยํ
กุลปุตฺตา วนฺตเร ปสเวยฺยุฯ กถํฯ เย กุลปุตฺตา อปายมุขภูเตน นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนคนฺธ‐
วิเลปนขชฺชสายนวิภูสยเนน รชฺชนียสฺส จ ผสฺสูปกาเรน อฺเญน รชฺชนฺติ, อตฺตโน อตฺตโน วาสนาย
มตฺถกํ ปาปุณิตุ น สกฺโกนฺติ, วยสฺส อนฺตเร ปตนฺติ, เต มุฬฺหา ตสฺส ยกฺขินียา วสํ ปติตา นาม
โหนฺติฯ ยถา หิ อสมฺมุฬฺโห ราชกุมาโร ยกฺขินียา วสํ อปตีโต หุตฺวา โสตฺถิภาเวน ตกฺกสิลํ ปตฺโต
ตตฺถ รชฺชํ กาเรสิ, เอวํ กุลปุตฺตา สติสมฺปชฺเญน สมนฺนาคตา หุตฺวา เตสุ ปฺจสุ กามคุเณสุ น
มุยฺหนฺติ, ยกฺขินียา วสโต ปริมุจฺจาเปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วาสนาย มตฺถกํ ปาปุณนฺติฯ ยถา จ
ราชกุมาโร ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส โอวาเท ปติฏฐิตตาย เอวรูป ผลํ อธิคจฺฉิ, เอวํ กุลปุตฺตา
ปณฺฑิตสฺส โอวาทํ คเหตฺวา ตํ อนุจริตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ฐานานุรูป ตํ ตํ กลฺยาณธมฺมํ อธิคจฺฉนฺติฯ
อิจฺเจวํ ปาปมิตฺตา หายนเหตุกา โหติ, กลฺยาณมิตฺตตา วฑฺฒนเหตุกา โหติฯ ตสฺมา กลฺยาณ‐
มิตฺตา อิเธว อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ
ม. ๘๑ ขอนี้พึงสาธกดวยเรื่องอันมาในสังยุตตนิกาย (๐๐๕/๕๐, คัดจากพระไตรปฎก)
สาธกฺเจตฺถ สงฺยุตฺตนิกาเย มหาวารวคฺเค อาคตเมตํ ทฏฐพฺพํฯ อถ โข อายสฺมา
อานนฺโท ภควนฺต เอตทโวจ อุปฑฺฒมิท ภนฺเต พฺรหฺมจริยํ ยทิท กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา
กลฺยาณสมฺปวงฺกตาติฯ (ภควา เอตทโวจ) มา เหว อานนฺท อวจ สกลเมว หิท อานนฺท พฺรหฺมจริย
ยทิท กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตาฯ กลฺยาณมิตฺตสฺเสต อานนฺท ภิกฺขุโน
ปาฏิกงฺข กลฺยาณสหายกสฺส กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส อริย อฏงฺคิก มคฺค ภาเวสฺสติ อริย อฏงฺคิก
มคฺค พหุลีกริสฺสตีติฯ (ตโต อฏฐงฺคิกํ มคฺคํ วิภชิตฺวา ภควา อาห) ตทิมินาเปต อานนฺท ปริยาเยน
เวทิตพฺพ ยถา สกลเมวิท พฺรหฺมจริย ยทิท กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตาติฯ
มมฺหิ อานนฺท กลฺยาณมิตฺต อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ ชราธมฺมา สตฺตา
ชราย ปริมุจฺจนฺติ มรณธมฺมา สตฺตา มรเณน ปริมุจฺจนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา
สตฺตา โสกปริเทวทุกฺข โทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺติฯ อิมินา โข เอต อานนฺท ปริยาเยน เวทิตพฺพ
ยถา สกลเมวิท พฺรหฺมจริย ยทิท กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตาติฯ
องฺคุลิมาโร ปน ปุพฺเพ จณฺฑโจโร หุตฺวา ปจฺฉา กลฺยาณมิตฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ลภิตฺวา
ทุจฺจริตานิ ชหิตฺวา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อิทานิ ภิกฺขู สจฺจาธิฏฐาเนน
ตสฺส เมตฺตจิตฺตํ อปทิสิตฺวา ภพฺภินิยา อิตฺถิยา สพฺเพสฺจ ชนานํ โสตฺถิมงฺคลสฺส ปริตฺตํ สชฺฌายนฺติฯ
ตฺจ ปริตฺตํ ปรมฺปราย องฺคุลิมาลปริตฺตํ นามฯ อิทํ เหฏฐวุตฺตตฺถสาธกํ โหติฯ เอวํ กลฺยาณ‐
มิตฺตตา พุทฺธสาสเน อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ

64. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖๔
ม. ๘๒ ในสิงหาโลวาทสูตร (พระมหานพพร แตงตามพระไตรปฎก เทียบ ม. ๓๕๕)
วุตฺตฺเหตํ ภควตา สิงฺคาโลวาทสุตฺเตฯ๑
ปาปมิตฺโต อมิตฺโต มิตฺตปฏิรูปโกติ วุจฺจติ โส
อฺญทตฺถุหโร วจีปรโม อนุปฺปยภาณี อปายสหาโย จาติ จตุพฺพิโธ โหติฯ กลฺยาณมิตฺโต ปน สุหโทติ
วุจฺจติ โสป อุปการโก สมานสุขทุกฺโข อตฺถกฺขายี อนุกมฺปโก จาติ จตุพฺพิโธ โหติฯ อิจฺเจวํ สตฺถา
ปาปมิตฺตฺเจว กลฺยาณมิตฺตฺจ ทสฺเสสิฯ ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต กลฺยาณมิตฺตเมว สกฺกจฺจํ
ปยิรุปาเสยฺย มาตา ปุตฺตํว โอรสํ, ปาปมิตฺตํ อารกา ปริวชฺเชยฺย มคฺคํ ปฏิภยํ วิย ปริวชฺชนฺโตฯ
ทฺวาทสนิปาเต หิ มิตฺตามิตฺตชาตเก อาคตา มิตฺตสฺมึ สุปติฏฐิตา โสฬสาการา เวทิตพฺพาฯ
ปวุตฺถฺจสฺส สรติ อาคต อภินนฺทติ
ตโต เกลายิโก โหติ วาจาย ปฏินนฺทติฯ
มิตฺเต ตสฺเสว ภชติ อมิตฺเต ตสฺส น เสวติ
อกฺโกสนฺเต นิวาเรติ วณฺณกาเม ปสสติฯ
คุยฺหฺจ ตสส อกฺขาติ ตสฺส คุยฺหฺจ คูหติ
กมฺมฺจ ตสฺส วณฺเณติ ปฺญมสฺส ปสสติฯ
ภเว จ นนฺทติ ตสฺส อภเว ตสฺส น นนฺทติ
อจฺฉริย โภชน ลทฺธา ตสฺส อุปฺปชฺชเต สติ
ตโต น อนุกมฺปติ ปหาโสป ลเภยฺยิโตฯ
อิจฺเจเต โสฬสาการา มิตฺตสฺมึ สุปติฏฐิตา
เยหิ มิตฺตฺจ ชาเนยฺย ทิสฺวา สุตฺวา จ ปณฺฑิโตติฯ๒
วุตฺตฺเหตํ
สหาโย อตฺถชาตสฺส โหติ มิตฺตํ ปุนปฺปุนํ
สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ ครุ โหติ สคารโวติฯ
ภควาป สิงฺคาลมาณวสฺส โอวาทํ อทาสิ “ปฺจหิ โข คหปติปุตฺต ฐาเนหิ กุลปุตฺเตน
อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา ปจฺจุปฏฐาตพฺพา ทาเนน ปยวชฺเชน อตฺถจริยาย สมานตฺตตาย
อวิสวาทนตายฯ อิเมหิ โข คหปติปุตฺต ปฺจหิ ฐาเนหิ กุลปุตฺเตน อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา ปจฺจุปฏฐิตา
ปฺจหิ ฐาเนหิ กุลปุตฺต อนุกมฺปนฺติ ปมตฺต รกฺขนฺติ ปมตฺตสฺส สาปเตยฺย รกฺขนฺติ ภีตสฺส สรณ โหนฺติ
๑
ที.ปา. ๑๑/๑๘๖/๑๙๙.
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๑๗๑๓/๓๔๐.

65. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๖๕
อาปทาสุ น วิชหนฺติ อปรปชปสฺส ปฏิปูเชนฺติฯ
? มตฺตฺุตากถา
ม. ๘๓ สมเด็จพระผูมีพระภาคเจาประทานโอวาทไวให (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๑)
อิติ ภควา มิตฺตสงฺคหุปายํ ญาเปตุ โอวาทํ อทาสิฯ มิตฺตมจฺจตา จ ทิฏฐธมฺมิกตฺเถ
อิจฺฉิตพฺพาเยว โหติฯ สเจ มิตฺตมจฺจาตา น สิยา, ปุคฺคโล อนาโถ อตาโณ หุตฺวา เสยฺยถาป นาม
อสมฺปนฺนมูลสาโข รุกฺโข มหนฺวาเตน ปหริยมาโน มหนฺตวาเตน ปหริยมาโน วาตพลํ ตาเณตุ
อสกฺโกนฺโต ปฐวิตเล ปเตยฺย, เอวํ อตฺตานํ สณฺฐาตุ น สกฺโกติฯ
ตสฺมา สุคโต ทิฏฐธมฺมิกตฺถเทสนาย อริยสาวเก โอวทนฺโต ฆรมาวสนฺตานมริยสาวกานํ
จตุสงฺควตฺถูนมฺญตรํ มิตฺตสงฺคหปริยาปนฺนกิจฺจํ ทสฺเสสิฯ มิตฺตสงฺคโห หิ นาเมส, กิฺจาป
โภคานํ วลฺชนภูโต โหติ, เยน ปเนเต มิตฺตานมตฺถาย วลฺชิตา โหติ, โส โภคโต สมุปฺปนฺนํ สารํ
อาทิยติ นามฯ มิตฺตา หิ นาเมเต ปุคฺคลวเสน ภินฺนปฺปเภทา โหนฺติ, ตสฺมา มิตฺตานํ สงฺคโห
ปุคฺคลปฺเปกฺขวเสน กาตพฺโพฯ
ม. ๘๓ คนเดียวกันความตองการก็ยังตางไป (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๒)
โลกสฺมึ หิ สพฺเพสเมกสฺส อตฺโถ กาลาทิวเสน นานปฺปกาเรน ปวตฺตติ, ตสฺมา มิตฺตสงฺคโห
อุปายโกสเลน ปุคฺคลสฺส เจว กายสฺส จ อนุรูปโต กาตพฺโพ โหติฯ มิตฺตสงฺคหโกวิโท เจป
มิตฺตสงฺคหํ กเรยฺย, โส ปริวารวา ภวิสฺสสติ, ตสฺส จ ปริวารา สกปฺปเรสํ อตฺถาย กิจฺจปฺปยุฺชเน
พลวปฺปจฺจยา ภวิสฺสนฺติฯ ตสฺมา มิตฺตสงฺคโห ปริวารยสฺเจว ปริวารสมฺปทฺจ สมฺปาเทติ,
อิมสฺสตฺถสฺสาวิภาวนตฺถาย จ ทฏฐพฺพเมตฺถ อาฬวิวาสิโน หตฺถกสฺส อุปาลกสฺส มิตฺตสงฺคหสฺส
วตฺถุนา นิทสฺสนํฯ
ภควา กิร, ยทา อาฬวิยํ วิหรติ, ตทา หตฺถโก อาฬวโก มหาปริวาเรหิ อุปาสเกหิ ปริวุโต,
เยน ภควา, เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข
หตฺถกํ อาฬวกํ ภควา เอตทโวจ “มหตี โข ตฺยายํ หตฺถก ปริสา, กถมฺปน ตฺวํ หตฺถก อิมํ มหตึ
ปริสํ สงฺคณฺหสีติ, เตน “สตฺถารา เม วุตฺตาสุสาสนีนเยน ทานาทิจตุสงฺคเหหิ ปริวาเร สงฺคณฺหามิ,
โสหิ หิ “โย หิ นโร ยาทิเสน อากาเรน มยา สงฺคณฺหิตพฺโพ, ตาทิเสน ตํ ตํ สงฺคณฺหามีติ
สมนุปสฺสนฺโต “พหุปริวาเร ทาเนน เปยฺยวชฺเชน วา อตฺถจริยาย วา สมานตฺตตาย วา สงฺคณฺหามีติ
วุตฺเต “สาธุ สาธุ หตฺถก, โยนิ โข ตฺยายํ หตฺถกํ มหตึ ปริสํ สงฺคเหตุ, เยป หิ เกจิ หตฺถก
อตีตมทฺธานํ มหตึ ปริสํ สงฺคเหสุ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ มหตึ ปริสํ สงฺคเหสุ, เยป
หิ เกจิ หตฺถก ฯเปฯ สงฺคณฺหิสฺสนฺติ,ฯเปฯ สงฺคณฺหนฺตีติฯ

66. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖๖
อถโข ภควา อจิรปกฺกนฺเต หตฺถเก อาฬวเก, ภิกฺขู อามนฺเตสิ “อฏฐหิ ภิกฺขเว อจฺฉริเยหิ
อพฺภูตธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ หตฺถกํ อาฬวกํ ธาเรถ, หตฺถโก หิ นาเมส, โย อุปาโย ปรสงฺคณฺหณตฺถาย
สํวตฺตติ, ปุคฺคลสฺส เจว ตํขณสฺส จ อนุจฺฉวิเก ตสฺมึ (อุปาเย) อาชานฺนโต ปริวาเรหิ เจว ยเสน จ
วฑฺฒติ, พหุปริวารสมงฺคี เจว อตฺตโน พลวปฺปจฺจโย จ ปเรสฺจ อวสฺสฺโย โหติฯ วุตฺตฺเหตํ
ภควตา ปฺจกนิปาตงฺคุตฺตเร
สาขาปตฺตผลูเปโต ขนฺธิมา ว มหาทุโม
มูลวา ผลสมฺปนฺโน ปติฏฐา โหติ ปกฺขินนฺติฯ๑
อิจฺเจวํ กลฺยาณมิตฺตตา นาถกรณธมฺมภูตา เจว โลกสนฺนิวาเส จ สมปฺปตาย ปชาย
ปติฏฐภูตา โหตีติฯ
ม. ๘๔ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจา (พระมหานพพร แตง)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา สงฺคโหปาเย พฺยตฺโต โหติ ปฏิพโล ตปฺปจฺจยา ราชวํสิกานฺเจว
อฺเญสฺจ เสวกาทีนํ จิตฺตานิ คเหตุ สกฺโกติ อนุปุพฺเพน อตฺตโน อานุภาเวน กิจฺจานุกิจฺจานิ
สาเธติ รฏฐาธิปติสฺส มหาราชสฺส จ วิเทสรฺโญ จ ปพนฺธนํ กโรติ
สกลอาณาจกฺเกปสฺส กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉิฯ กถํฯ ยทา เจส ยุโรป คจฺฉติ ตทา ตตฺถ
ตตฺถ มิตฺตสมฺปทาย สมนฺนาคตตฺตา ปจฺจคฺคมนํ ลภติฯ ยถาห สุนนฺทสารถึ เตมิยกุมาโร โพธิ‐
สตฺตภูโต
ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ นิคเม ราชธานิโย
สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ
อกุทฺโธ สฆรํ เอติ สภาย ปฏินนฺทิโต
ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ๒
ม. ๘๕ มัตตัญุตาขอตนนั้น (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๔๖ ซ้ํา ม. ๒๗๘)
มตฺตฺุตา ปเนตฺถฯ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตฺู ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ, ตสฺส ภาโว
มตฺตฺุตาฯ วิตฺถารโต เจสา “โภเคสุ กรณีเยสุ อตฺตภาวปริหาเร ปุคฺคเลสุ ธมฺเมสุ จ มตฺตฺุตาติ
อาทินา นเยน สํวณฺเณตุ สกฺกา โหติฯ สงฺเขปโต ปน อิทํ ลพฺภติ “เย กิจฺจาทิปโยคา มตฺตฺุตาย
อุปตฺถมฺภิตา โหนฺติ, เต สพฺเพว อิฏฐํ กนฺตํ มนาป ผลํ สาเธนฺตีติฯ อิทานิ โข ปนาหํ นิทสฺสน‐
๑
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๓๘/๔๖.
๒
ขุ.ชา. ๒๘/๔๐๑/๑๕๔.

67. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๖๗
มตฺตวเสน โภเคสุ มตฺตฺุตเมว สํวณฺณยิสฺสามิฯ สา จ กิจฺจเภทโต ปริเยสนารกฺขปริโภควเสน
ติวิธา โหติฯ โภคา หิ คิหีหิ กามโภคีหิ สุขสฺส อุปการาย อิจฺฉิตา โหนฺติฯ กถํฯ โภคี นาม
“อาทิมฺหิ เม อตฺถิ อุฏฐานวิริยาธิคตา โภคา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธาติ
อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ, อิทํ “อตฺถิสุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา เตหิ โภเคหิ อตฺตานํ สุเขติ
ปเณติ มาตาปตุอาทโย ภจฺเจ สุเขติ ปเณติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ, อิทํ “โภค‐
สุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา อานณฺยเหตุ อตฺตานํ ภุชิสฺสํ นิรุปทฺทวฺจ สมฺปสฺสติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ
อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ อปฺปฏิหตจิตฺโต โหติ, อิทํ “อนณสุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา จ เต โภเค นิสฺสาย
อนวชฺเชหิ กายสุจริตาทีหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา สมฺมา ชีวิตํ กปฺเปติ สาวชฺชานิ กายทุจฺจริตาทีนิ
อกาตุ ลภติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ อิฏฐํ กนฺตํ มนาป ผลํ อนุภวิตุํ ปฏิลภติ, อิทํ
“อนวชฺชสุขนฺติ วุจฺจติ๑
เอวํ ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา สุขาวหํ ผลํ สาเธนฺติฯ น ปน อธมฺมิกา
อธมฺมทฺธา โภคา ตเถว สาเธนฺติฯ ตสฺมา โภคปริเยสนา สมฺมา ปวตฺเตตพฺพาฯ ยา สา โภค‐
ปริเยสนา ปรสฺส โภคสามิกภาวภฺชเนน ปวตฺติตา โหติ เถยฺเยน วา วฺจเนน วา อจฺฉินฺทเนน วา
วสพเลน วา อธมฺมิเกหิ วา ปนฺเญหิ อากาเรหิ, เอวรูปา “อเนสนาติ วุจฺจติฯ อเนสนา เหสา
พุทฺธาทีหิ สาวชฺชาติ ครหิตา โหติ เยน จ สมนุยุฺชิตา ตสฺส อตฺถํ น อุปฺปาเทติฯ
ม. ๘๕ ความแสวงหาเวนจากอาการ (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๘ ธ.ค. ๕๔ ซ้ํา ม. ๒๗๘)
ยา สา ปริเยสนา ตาทิเสหิ เถยฺยาทิอากาเรหิ วิรหิตา เจว อตฺตโน จ อุฏฐานวิริเยนป
กายพเลนป ปฺญาพเลนป โภคพเลนป ปรสฺส โภคสามิกภาวาภฺชเนนป ปวตฺติตา โหติ,
เอวรูปา สุปริเสนา นาม โหติ, อุฏฐานสมฺปทาติป วุจฺจติฯ สา พุทฺธาทีหิ อนวชฺชาติ ปสฏฐา โหติ
เยน จ สมนุยุฺชิตา ตสฺส อตฺถํ อุปฺปาเทติฯ กมฺมนฺเตสุ หิ โกจิ กสฺมิฺจิ เทเส กสฺมิฺจิ กาเล จ
กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส ปฏิรูโปเยว, ตสฺมา ตํ ตํ กมฺมนฺตํ ปยุฺชนฺโต มตฺตฺูเยว ภเวยฺย, เอวรูโป
มตฺตฺูเยว ปฏิรูปการี นามฯ เตน ปยุฺชิโต กมฺมนฺโต วิปุลํ ผลํ นิปฺผาเทติฯ เย จ อุฏฐาน‐
วิริยาธิคตา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา อตฺถิ, เต อารกฺขสมฺปทา‐
วเสน ถาวรา โหนฺติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ ธนํ อตฺถิ, ธนสามิโก ปน ธนารกฺขวิธึ น ชานาติ,
ตสฺส ตํ ธนํ สนฺตรายํ หุตฺวา น สณฺฐาติฯ เคหํ อตฺถิ, เคหสามิกสฺส ปน เคหารกฺขพลํ อปฺปโหนกํ
โหติ, ตสฺส เคหํ ชิณฺณภาวํ คจฺฉติ อนุปุพฺเพน โอลุคฺควิลุคฺคํ โหติฯ วิตฺถาริกํ กสิกมฺมเขตฺตํ อตฺถิ,
เขตฺตสามิโก ปน ตสฺมึ สพฺพเขตฺเต กสิกมฺมํ น กโรติ, เย จสฺส เขตฺตํ กาลิกคเหน คณฺหนฺติ, เต
๑
กามโภคีสุข มาใน องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๖๒/๙๐.

68. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๖๘
อปฺปกา โหนฺติป น สพฺพเขตฺเต กสิกมฺมํ กโรนฺติป, เอวํ สติ กิฺจาป ตสฺส เขตฺเต สุฺญฏฐานํ
ภเวยฺย, เตน ปน เขตฺตสามิเกน สพฺพกฺเขตฺตสฺส สุงฺกธนํ สมํ ทาตพฺพํ โหติฯ อฺเญป ธนพเลน
อารกฺขิตพฺพโภคา สนฺติเยว, โภคสามิโก ปน สมฺมา สํวิธาตุ น สกฺโกติ, เอวํ สติ ตสฺส
ตํตํโภคารกฺขาย วลฺชิตํ ธนํ เอกํเสน ปริกฺขยํ คจฺฉติ น จ ลทฺธพฺพตฺถํ อาวหาติฯ อิติ อารกฺข‐
วิรหิตาป ทุรารกฺขิตาป โภคา ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, เนว จิรฏฐิติกา โหนฺติ น จ โภคสามิกสฺส
ยถิจฺฉิตตฺถํ สาเธนฺติฯ สเจป โภคานํ กิฺจิ ทุรารกฺขภยาทิกํ น ตถา ภเวยฺย, โส ปน โภคสามิโก
อฺญทตฺถุ ปุนปฺปุนํ โภคนิทานํ กุกฺกุจฺจมฺป มโนปโทสมฺป ลภติฯ อีทิสา หิ เวกลฺลสมนฺนาคตา
อารกฺขา “อนารกฺขาติ วุจฺจติฯ
อปจ โภคา สํวิชฺชนฺติ, เตสมฺปน อารกฺขพลํ นปฺปโหติ, เต อนุปุพฺเพน ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติป,
น จิรสฺเสว อนฺตรธายนฺติป น ถาวรา สณฺฐหนฺติปฯ อถวา โภคสามิโก สํวิชฺชมาเน สเก โภเค น
รกฺขติป โภเค สีมาตีตํ ปริภุฺชติป, เอวํ สติ โภคา น ติฏฐนฺติฯ
ม. ๘๖ ตอมีสมบัติเทาไร (พระธรรมกิตติวงส, ๐๐๘/๕๐, ๐๑๑/๙๒ ซ้ํา ม. ๒๗๙)
อถโข โภคา ยาวตกา (ยาวตา) สนฺติ, เตสํ อารกฺขพลํ ตาวกตํ (ตาวตา) สํวิธาตพฺพํ, เอวํ
สติ, เต โภคา จิรํ สณฺฐหนฺติ, เต จ สณฺฐิตา โภคา อปฺปกา วา โหนฺติ พหุกา วา, ตํ นปฺปมาณํ,
เต โภคสามิกสฺส อารกฺขพฺยาปารานุจฺฉวิกํ อตฺถํ อาวหนฺติฯ อีทิสา จ โข อารกฺขาย มตฺตฺมฺุตา
อารกฺขสมฺปทา นามฯ ปุคฺคลานํ หิ สมตฺถภาโว นานา โหติ, ตสฺมา โภคารกฺขา ปุคฺคลานํ
พลานุโลเมน ปวตฺเตตพฺพา, น โภคานํ ปมาณานุโลเมน โภคปฺปมาณํ เหตฺถ คเหตุ น ยุตฺตํฯ
? กาลฺุตากถา
ม. ๘๖ บุคคลทั้งหลายยอมมีสามารถตางกัน (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๕๕ ซ้ํา ม. ๒๗๙)
เย หิ โลกสนฺนิวาเส อตฺถิ, เตสุ เอกจฺจสฺส สามตฺถิยํ พหุกํ อตฺถิ, เอกจฺจสฺส ตพฺพิปรีตํ
อตฺถิ, เตสํ สามตฺถิยานุรูเปน อารกฺขา ปวตฺเตตพฺพา, ปุคฺคลสฺส พลสงฺขาตํ สามตฺถิยํ ปมาณนฺติ
วตฺตพฺพํ, น โข ธนํ ปมาณนฺติ วตฺตพฺพํฯ อาวาโส วิสาลภูโต โหติ, ภิกฺขู ปนสฺสานุรกฺขกา อปฺปกา
หุตฺวา อารกฺขาย นปฺปโหนฺติฯ อาวาโส จ อวิลาสภูโต โหติ, ภิกฺขู ปเนตฺถ พหู นิวสนฺติ, เต
สพฺเพสํ อปฺปโหนกเสนาสนตาย กิลมนฺติฯ
ปฏิรูปภาโว เจ ภเวยฺย, โส อุภินฺนํป อตฺถสาธโก โหติฯ เย หิ รฏฐสฺส เสนาย โยธา
อปฺปกา โหนฺติ, เต รฏฐสฺส วิสาลภูเตสุ ภูมิภาเคสุ กิจฺจกรณตฺถาย เตสํ สุสํวิหิตพฺพตาย เอกีภูตา
สมคฺคา หุตฺวา สมาคนฺตุ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา ริปูนํ รฏฐสฺส วิลุมฺปนกาเล เต โยธา ริปูหิ สทฺธึ
อภิยุชฺฌิตุฺเจว, รฏฐา จ เต ปลาเปตุ น สกฺโกนฺติฯ อิจฺเจวํ โยธาธิปติ อุฬารภาววเสน เสนํ

69. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๖๙
ปฏิรูป กเรยฺย, เอวฺหิ สนฺเต โยธา รฏฐสฺส วิสาลภูเตสุ ภูมิภาเคสุ กิจฺจกรณวเสน รฏฐํ โคเปตุ
สกฺโกนฺติ, โน เจ, โยธา ริปูนํ ปฏิพาหนํ น สาเธนฺติฯ สเจ พลานุรูเปน ปวตฺเตตพฺพํ อารกฺขกิจฺจํ
ภเวยฺย, โยธา ยถาวุตฺตตฺถํ สาเธตุ สกฺโกนฺติฯ
ม. ๘๖ อนึ่งโภคทรัพยที่ไดขวนขวายสั่งสมขึ้นไว (พระมหาอภิวัตร รวบรวม,๐๐๕/๕๖ ซ้ํา ม. ๒๗๙)
เย จ โข อุฏฐานวิริยาธิคตา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา
อตฺถิ, อารกฺขสมฺปทา จ โหนฺติ เต โภคสามิกสฺส อตฺถิสุขเมว อุปฺปาเทนฺติฯ ยทา เตหิ อตฺตานํ
สุเขติ ปเณติ มาตาปตุอาทโย ภจฺเจ สุเขติ ปเณติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํฯ
โภคสามิโก ปน โภคปริโภเค มตฺตํ ชาเนยฺย, เอวํ สติ เต โภคา อตฺถํ สาเธนฺติฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ
เสยฺยถาป นาม ปุคฺคโล เอกํเสน ชลาสยโต อุทกํ ปคฺฆเรติ, น อฺญํ อุทกํ นิคฺฆเรติ,
ชลาสโย สุกฺขติ, สเจ ปน อฺญํ อุทกํ นิคฺฆราเปยฺย, ชลาสโย นิจฺจํ อุทกสฺส ปริปูเรติ, เอวเมว
โภคสามิโก เอกํเสน โภเค ปริภุฺชติ, น อฺเญ โภเค อุปฺปาเทติ, โภคา เอกํเสน ปริกฺขยํ
ปาปุณนฺติ สเจ ปเนส น เอกํเสน โภเค ปริภุฺเชยฺย, อฺเญ โภเค อุปฺปาเทยฺย, โภคา ปริกฺขยํ น
ปาปุณนฺติ ถาวรา โหนฺติฯ
ม. ๘๖ ความรูจักประมาณ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๐ ทายเลม, ซ้ํา ม. ๒๘๐)
สมชีวิตาติ ปเนตฺถฯ สมชีวิตา นาม ยํ อายวเยสุ๑
มตฺตํ ชานนฺโต ลทฺธโภคํ วลฺชิตโภคโต
พหุตรํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตานํ สุเขติ ปเณติ เจว โภเค จ อนุพฺรูเหติฯ อยํ ปมาทชีวิตาอมิตพฺพยตา
สงฺขาตาย อสมชีวิตาย ปฏิปกฺขภูตาฯ โย หิ โภคปริโภเค มตฺตํ ชานนฺโต โภคานํ หายนมุขํ ปริวชฺเชติ
โภคานํ วฑฺฒนมุขํ เสวติ, โส โภคพลานุรูป สุขํ อธิคจฺฉติฯ ยถา ปริเยสนาย อารกฺเข ปริโภเค จ
มตฺตฺุตา ปุคฺคลสฺส อตฺถาวหา โหติ เอวํ รฏฐสฺสป ยตฺถ ชนตา ปุถุภาเวน นิวสติ ยสฺส จ
อตฺตโน อิสฺสรภาเวน ปสาสนสฺส อาณกฺเขตฺตํ อตฺถิฯ กถํฯ เย ตํ รฏฐํ ปาเลนฺติ, เต สุปริเยสนาย
ปติฏฐเปยฺยุ, สกรฏฐปวตฺตาปนตฺถาย โภเค สมฺมา ปริเยเสยฺยุ, รฏฐนิวาสีนํ อิจฺฉิตผลสมฺปชฺชนสฺส
อุปการภูตํ อาชีวปโยควิธึ อนุสาเสยฺยุ, เตสํ อายโต พลิมตฺตกํ คณฺเหยฺยุ, เนว อนวเสสโต
คณฺเหยฺยุ น จ เตสํ พลิคหณนิทาน วิเหสํ อุปฺปาเทยฺยุ ยถา รฏฐฺจ รฏฐวาสิโน จ อุโภป อตฺถํ
ลภนฺติ เอวํ กเรยฺยุฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ ยถา หิ เฉโก โคปาลโก คาวิยา ขีรํ ทุหนฺโต อนวเสสโต
๑
อายวเยสุ ในรายไดและรายจาย อาย (ปุ.) รายได, การมา, การถึง, การมาถึง, ความเจริญ,
สวย, อากร, ภาษี, สรีระ วย (ปุ.) รายจาย, ความเสื่อม, ความสิ้นไป, ความสิ้นเปลือง, ความแปรไป
อมิตพฺพยตา ไมประหยัด, สุรุยสุราย, มีการใชจายอันนับไมได

70. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๗๐
อคณฺหิตฺวา วจฺฉสฺส อตฺถาย อวเสสํ กตฺวา ทุหติ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ ยา จ ตตฺถ ชนานํ
ชูตปฺปมาทฏฐานานุโยคาทิอปายมุขปริยาปนฺนา อนนุจฺฉวิกา โภคปริเยสนา, ตํ น อุปตฺถมฺเภยฺยุ
เจว ยถา เต สุเขน ตาทิสํ ปริเยสนํ กาตุ น สกฺโกนฺติ ตถา นิวาเรยฺยุ จฯ อปจ รฏฐปาลิโน
อารกฺขสมฺปทาย ปติฏฐเปยฺยุฯ กถํฯ รฏฐพลานุคตานํ รฏฐโภคานํ อารกฺขโนปายํ วิชาเนยฺยุ, น จ
รฏฐโภเค นิรตฺถกวลฺชเนน ปริกฺขยํ ปาเปยฺยุฯ ยถา หิ รุกฺขสฺส โทสภูตา รุกฺขาทนิโย ยตฺตกา
อตฺถิ, ตตฺตโก ตสฺส รุกฺขสฺส โปสกาหาโร เตน ตา โปเสตุ จชิตพฺโพ โหติ เอวํ เจ รฏฐสฺส
นิรตฺถกวลฺชเน ภาโร พหุโก สิยา, รฏฐสฺส พหุกมฺป พลฺเจว โภคา จ ตสฺมึ ภาเร นิรตฺถกํ
วลฺชิตพฺพา โหนฺติฯ
ม. ๘๗ อนึ่งโสด (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๖ ซ้ํา ม. ๒๘๐)
อถวา ปเทโส สมชีวิตาย ปติฏฐเหยฺยฯ กถํฯ โส โภควลฺชเน ปมาณํ ชาเนยฺย, น
ลภิตพฺพโภคโต อติเรกตรํ โภคํ วลฺเชยฺย, โภคานุรูเปน จ กรณียานิ อภินิปฺผาเทยฺยฯ เอวํ สนฺเต
ปเทโส อิทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปปฺโปติฯ ตสฺมา ปเทสฺส ปวุฑฺฒิป เวปุลฺลํป จิรฏฐิติป โหนฺติ โน ปริหานิฯ
(ขาด ม. ๘๗ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจา)
ม. ๘๘ รัฏฐาภิปาลโนบายนั้น (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๗)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ ปเนตฺถฯ รฏฐํ อภิปาเลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน
จ โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ โส ปเนส รฺโญ เตชานุภาวมาคมฺม เตน กตกรณีโย เจว
รฏฐสีมายุปตฺถมฺภนุปาโย จ โหติฯ รฏฐาภิปาลโนปาโย หิ นาเมส รตนโกสินฺทสกสฺส สํวจฺฉรสตสฺสุปริ
ฉพฺพีสติเม สํวจฺฉเร โปฏฐปทมาสโต ปฏฐาย ยาว สํวจฺฉรสตสฺสุปริ สตฺตวีสติเม สํวจฺฉเร สาวน‐
มาสา ปจฺฉิเม สํวจฺฉเร กตกรณีโย โหติฯ เอวํราชกรณียํ อุทฺทิสิตพฺพํ โหติ
ม. ๘๘ ในฝายพุทธจักร (พระมหานพพร อริยญาโณ ยังไมสงอาจารยเพื่อตรวจแก)
พุทฺธจกฺเกป ทยฺยานมินฺโท มหาราชา ราชาธิวาสอารามํ ปฏิสงฺขโรติฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ
ยตฺถ หิสฺส อิสฺสรสุนฺทโรติ๑
วิสฺสุโต ปตามโหป มหามกุโฏติ๒
นามโก ปตาป พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา
วสิ, ยตฺถ จ ธมฺมยุตฺติกนิกาโย อาโท อุปฺปาทิโต อโหสิ ปติฏฐิโต, โส ปเนส อาวาโส ราชาธิวาโสติ
นาเมน ปากโฏ อโหสิ, ปจฺฉา โส กาลานุรูเปน ชิณฺณภาวํ คจฺฉติ โอลุคฺควิลุคฺโค โหติ, โสปสฺส
มหาราชา ปฏิสงฺขรณํ กาตุ อารภิฯ สเจ ปนสฺส ปฏิสงฺขรณกิจฺจํ พลวตเรหิ กุสลฉนฺทาทีหิ ปวตฺติตํ
๑
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลานภาลัย (ธงชัย สุมนจักร, รูทันฉันทแตง, ๒๕๕๐ : ๑๙๔)
๒
พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัว (เรื่องเดียวกัน)

71. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗๑
สิยา ตเมว ทิฏฐธมฺเม อิฏฐํ กนฺตํ มนาป ผลํ สาเธติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ ตสฺสาป อารมฺภกาเล
ปุพฺพเจตนา โอทคฺยํ อุปฺปาเทติ, ตโตปสฺส กรณกาเล มุฺจนเจตนา กายิกสุขฺเจว เจตสิกสุขฺจ
อุปฺปาเทติ ตโตปสฺส กตกิจฺจกาเล อปราปรเจตนา ปติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทติ อริยสาวกสฺส วิย
วุสิตพฺรหมฺจริยสฺส, ตปฺปจฺจยา โส กตํ กรณียนฺติ อาโภคํ กโรติฯ สเจ ตีสุ กาเลสุ ปวตฺติตา เจตนา
ปริปุณฺณา ภเวยฺย, สา อายุเขมสุขานํ อฺเญสฺจ กิตฺติคุณาทีนํ พลวปจฺจโย โหติฯ อิจฺเจวํ เตน
รฺญา ปฏิสงฺขรณกิจฺจํ เขตฺตสมฺปทํ อารพฺภ กตํ หุตฺวา ปริปูริตํ ปุฺญานุภาเวน โสตฺถิภาวาย
สํวตฺตติฯ
ม. ๘๘ ในฝายราชอาณาจักร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๗)
อาณาจกฺเกป หิ เสฏโฐ มหาราชา อาณาลกฺขณฺเจว ถลิกเสนานาวิกเสนา ธมฺมนุฺญ‐
สาลฺจ อุกฺกฏฐนีติฺจ ปฺญเปตฺวา ยุตฺติธมฺมสงฺขาตํ วา ธมฺมนุฺญสาลํ วินิจฺฉยามจฺจานํ วา
อฏฏวินิจฺฉยราชปฺญตฺตึ ฐเปสิฯ โส อาณาเขตฺตํ โคเปตุ วา รกฺขิตุ วา เอกํชลปกฺขนฺทนพยคฺฆํ
นาม วิฆาตนาวํ เจว ติสฺโส จ อนฺโตทกนาวาโย กาเรสิฯ ปุรตฺถิมทิสาภาเค ทยฺยภาสาย
ฉะเชิงเทรา อิติ เอวํ ลทฺธนามํ นครํ คตมคฺคสงฺขาตํ ธูมรถมคฺคํ กาเรตฺวา อุตฺตรทิสาภาเค สุเขน
ชนานํ วิจรณตฺถาย วิณฺหุโลกนครํ คตมคฺคสงฺขาตํ ธูมรถมคฺคํ วฑฺฒาเปสิฯ โส วิเทสปกฺเข
ราชาณาจกฺกสฺส สมนฺตา ปสาสนฺเตหิ ปรงฺคีชเนหิ (ฝรั่งเศษ) สทฺธึ อาณาเขตฺตํ วิภชนฺเต มหา‐
อมจฺเจ ฐเปตฺวา สฺยามานฺเจว ปรงฺคีชนานฺจ สามคฺคึ อุปฺปาเทสิฯ
รฏฐาภิปาลโนปาโย ปน มหาราชสฺส กรณฺยปูรเณ นิทสฺสนภูโต อโหสิ อยํ ตติโย มงฺคล‐
วิเสโส นามฯ สฺยามานฺหิ มหาราชา สมํ กรณฺยานิ กตฺวา สฺยาเมหิ เจว วิเทสิกชเนหิ จ มานิโต
อโหสิ ปคฺคหิโตฯ อถาปรภาเค ยุโรปนครโต เทวมหานครํ นิวตฺติตฺวา โลกนาโถ สตฺถา กปล‐
วตฺถุนครํ ปเวเสนฺโต วิย มหาชนสฺส อติวิย ปติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทสิฯ
สฺยามานมินฺโท หิ มหาราชา, เทวานํ ปโย ปยทสฺสีติ ลทฺธนาโม อโสกมหาราชา วิย,
รฺโญ รฏฐนิวาสีนํ เมตฺตตาย เจว เตสฺจ รฺเญ ภตฺติตาย สมงฺคิภูโต ทฏฐพฺโพฯ เอวํ สาธุ
ปฏิปตฺติยํ ปริยาปนฺนา หิ รฺโญ จริยา สุภสิริโสตฺถิฺเจวุตฺตมมงฺคลวิเสสฺจ สมุฏฐาปกา
ยถาสํวณฺณิตตฺถสฺสเสกเทสภูตา โหติฯ
? กตฺตุกมฺยตาฉนฺทกถา
ม. ๙๐ กัตตุกัมยตาฉันทะนั้น (พันโทชรินทร ตรวจแก ๐๐๗/๑๗)
กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ ปเนตฺถฯ กตฺตุกมฺยตาเอว ฉนฺโท กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทฯ โส ปเนโส, โย
โย อตฺโถ อิจฺฉิโต ปฏฐิโต อตฺตหิโต วา ปรหิโต วา, ตสฺส ตสฺส สมฺปาทนตฺถํ มนสิกาตพฺโพ โหติ

72. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๗๒
เยวฯ กสฺมาฯ อยฺหิ อิทฺธิปาทงฺคนฺติ วิริยสฺสุปตฺถมฺภกปจฺจโยติ เจตโส อโนสกฺกนกรธมฺโมติ จ
วุจฺจติฯ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท จ นาเมส ยทาป นิราโส อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติปารํ น ปสฺสติ ตทา จิตฺตํ
ปคฺคณฺหาติเยวฯ มหาการุณิโก หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อิมํป กตฺตุกมฺมยตาฉนฺทํ ปฏิจฺจ อนุตฺตรํ
สมฺมาสมฺโพธิญาณํ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา คามนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน อุปนิสฺสยานุรูเปน เวเนยฺยานํ
ธมฺมํ เทเสสิ เตเยว สคฺคมคฺเค เจว โมกฺขมคฺเค จ ปติฏฐาปยมาโนฯ เอวฺหิ วุตฺตนเยเนเตน
ปาวจนํ ยาวชฺชตนา สุปติฏฐาปตมโหสิฯ มหาราชาป รฏฐปฺปสาสโนปายโกวิโท อิมสฺมึ กตฺตุ‐
กมฺยตาฉนฺเท ปติฏฐาย อนุกฺกเมน ทยฺยวาสีนํ อตฺถาย หิตาย สุขาย ทยฺยรฏฐํ อภิปาเลสิ เจว
โคปสิ จฯ
ปุคฺคลฺุตาติ ปเนตฺถฯ ปุคฺคลํ วิจินิตุ ชานาตีติ ปุคฺคลฺูฯ ตสฺส ภาโว ปุคฺคลฺุตาฯ
สา เจสา ตํตํกิจฺจานุยุฺชเน นิจฺจํ ปตฺถยิตพฺพา อิจฺฉิตพฺพาฯ อิสฺสโรป หิ กิจฺเจสุ ปุคฺคลํ นิโยเชนฺโต
ปุคฺคลฺู ภเวยฺย, ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ นิโยเชตพฺพานิโยเชตพฺเพ ปุคฺคเล วิจินิตุ ชาเนยฺยฯ กิจฺจ‐
ปโยเค จ ปฏิรูป ปุคฺคลํ วิจินิตุ ยุชฺชติ เอวมสฺส วิจินิตฺวา นิโยชนํ กิจฺจสาธกํ โหติ โน เจ วิจิเนยฺย ตํ
น กิจฺจสาธกํฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ มลฺลขตฺติยา หิ กุสินารายํ กุสินาราวาสีนมิสฺสรา
ปุโรหิตฏฐานนฺตเร โทณพฺราหฺมณํ ฐเปสุฯ โทโณ นาเมโส ตาสํ สตฺตนฺนํ ราชธานีนํ ราชทูตานํ
สุนฺทรกถํ กเถตฺวา เตเยว ราชทูเต โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ สมคฺเค กตฺวา สฺญาเปตฺวา พุทฺธ‐
สารีริกธาตุโย อฏฐธา สมํ สุวิภตฺตา วิภชิตฺวา เตสเมว เอเกกํ ยถิจฺฉิตํ นิยฺยาเทสิฯ๑
อิติ ยถาวุตฺตปฺปการมสฺส ปณฺฑิตสฺส โทณสฺส กมฺมํ อตฺตโน นครสฺส อุปฺปชฺชนกนฺตราย‐
วูปสมสํวตฺตนิกํ โหติเยวฯ มหาราชา หิ ปุคฺคลฺุตาย สมนฺนาคโต รฏฐปฺปสาสโนปายโกวิโท
หุตฺวา กิจฺจนิโยชนสฺมึ ปฏิรูเป ราชภเฏ วิจินนฺโต ยุตฺตฏฐาเน ปติฏฐาเปตฺวา อุปเนตพฺพปุคฺคเล
อุปเนตฺวา อปเนตพฺพปุคฺคเล อปเนตฺวา ราชกิจฺจํ อนุปุพฺเพน วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาเปสิฯ
เสฏโฐ ปน มหาราชา มงฺคลวิเสเส ยถาวุตฺเตหิ ทฺวีหิ คุเณหิ เจว ปุพฺเพว ยถาวุตฺเตหิ
อปเรหิ จ สมนฺนาคโต สมปฺปโต หุตฺวา อนุปุพฺเพน รฏฐาภิปาลโนปายสงฺขาตํ ราชธมฺมํ ปริปูเรติฯ
กถํฯ
๑
สพฺพทูเตสุ อาคเตสุ, โทณพฺราหมโณ สตฺตนฺนํ นครทูตานํ มชฺเฌ ปยํ มนาป วาจํ กเถตฺวา เต
สมสฺสาเสสิฯ อถ สารีริกธาตุโย อฏฐโกฏฐาเส กตฺวา วิภชิตฺวา สตฺตนฺนํ นครานํ ทูตานํ อทาสิฯ (เฉลยขอสอบ
ป ๒๕๔๙)

73. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗๓
อถาปรภาเค ปนายํ อาณาภูตํ นีติปทํ ปฺญาเปสิ (สุวณฺณคฺฆปฺปฺญตฺติปทํ) สุวณฺณํ
อคฺฆาเปสิฯ เทวมหานคเร ปชาย นามสฺส อาโรปนปณฺณํ๑
กาเรสิ จฯ มหาชนสฺส จายํ อจฺฉํ วิมลํ
ปริสุทฺธฺจ ปานียํ ปวนตฺถาย ปป อิมสฺมึ มณฺฑเล กาเรสิ วิสฺสุโลกนครโต ปฏฐาย ยาว วิชยนคเร
ตาราคามา (ตโต ยาว) อุตฺตรติตฺถนครา ธูมรถมคฺคํ วฑฺฒาเปสิฯ ตาราคามโต จ ปฏฐาย ยาว
สคฺคโลกนครา อปรํ วฑฺฒาเปสิฯ อิจฺเจตํ นิฏฐาปตํ อยฺจ วชิรปุรโต ปฏฐาย ยาว ทกฺขิณมณฺฑลา
ทกฺขิณทิสาย ธูมรถมคฺคํ การาเปสีติฯ (ขาด ม. ๙๑‐๙๓)
ม. ๙๔ กัตตุกัมยตาฉันทะ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๖/๗๔, ๐๐๘/๕๒, ซ้ํา ม. ๓๗๗)
กตฺตุกมฺยตาเอว ฉนฺโท กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทฯ โส วีริยสฺส อุปตฺถมฺภกปจฺจโย วีริยวนฺตสฺส จ
อโนสกฺกนกโร โหติฯ ชาตกปกรณกเรหิ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺส เจว ติกฺขวีริยสฺส จ อนฺตราย‐
ปริโมจนภาวํ ปุคฺคลาธิฏฐานมุเขน ทีเปตุ มหาชนกชาตเก มหาชนโก นาม โพธิสตฺโต วาณิชฺชตฺถาย
นาวาย มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิตฺวา นาวาย ภินฺนาย สตฺต ทิวเส พาหาพเลน มหาสมุทฺทํ ตรติ, ตทา
มณิเมขลา นาม สมุทฺทรกฺขิกา เทวธีตา อาคนฺตฺวา ตํ อุโภหิ พาหาหิ อุกฺขิปตฺวา เนตฺวา เขมภูมึ
ปาเปสีติอาทิกํ วุตฺตํฯ สจสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท น ภเวยฺย, กุโต ตสฺส ยาว เทวธีตุยาคมนา
มหาสมุทฺเท วายมนฺตสฺส วีริยํ ภวิสฺสติฯ โย จ อตฺตโน อธิปฺปายพลํ สมฺปสฺสติ โส วายาเมเนว
กสิกมฺมาทีนิ กมฺมานิ ปโยเชติฯ
ม. ๙๔ บุคคลผูมีความหวัง (พระธรรมกิตติวงศ ปญหา ๑๔ ก.ย. ๕๔ ซ้ํา ม. ๓๗๗)
โย หิ สาโส โหติ, โส ยาว อตฺถสฺส นิปฺปทา วายมติเยว, อิทเมตฺถ ปกติฯ เอกจฺโจ ปน
ปน นิราโสป หุตฺวา อิมเมว กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ ปฏิจฺจ วิริยํ น โอสฺสชติฯ โส วายมมาโนเยว, สเจ
อิจฺฉิตตฺโถ น นิปฺปชฺเชยฺย, ปฏิรูป เม กตนฺติ อสฺสาทํ ลภติ, อตฺตาป อตฺตานํ ครหิตุุ น ลภติ,
วิฺูป ตํ อนุวิจฺจ ปสํสนฺติฯ อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อุปวาทวิรหิตํ กมฺมํ ปจฺฉา วิปฺปฏิสารฐานิยํ
น โหติฯ โย นิราโส หุตฺวา วิริยํ โอสฺสชติ, โส สพฺพปกาเรน อุปวาทโต น มุจฺจติฯ ปเรสํ อุปวาโท
นปฺปมาณํ โหติ, อตฺตโน ปน ปมาณํฯ ตํ หิ ปจฺฉา วิปฺปฏิสารํ อุปฺปาเทติฯ พุทฺโธป อิมํ โอวาทํ
อทาสิ
สิฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ สิตฺตา เต ลหุเมสฺสตีติฯ๒
๑
ปชาย อภิธานปฺปณฺณํ
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๕/๖๕.

74. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๗๔
โอวาโท เหส โสตูนํ ภิกฺขูนํ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ ชเนตุ วุตฺโต อตฺตโน เจว ปเรสฺจ
อตฺถสํวตฺตนิกํ กิจฺจํ ปยุฺชนฺตานํ พุทฺธสาสนิกานํ อุทาหรณภูตารโห จ โหติฯ เอตฺถ นาวาวจนํ
อุปมามตฺตํเยวฯ กถํฯ เสยฺยถาป นาม นาวา ชลมคฺเคน คตานํ ปาริมตีรํ วา คตานํ นิสฺสยวาหนํ
โหติ, สเจ นาวาย ฉิทฺทํ ภเวยฺย, ตตฺถ อุทกสฺส ปเวโส โหติ, ตปฺปจฺจยา สา น สุเขน คจฺฉติ
ทนฺธคมนํ ชเนติ อุทเก วา ปน โอสีทติ, สเจ ปน ตํนาวาคตา ชนา วายามสมาคตา หุตฺวา นาวํ
สิฺเจยฺยุ ฉิทฺทํ จ ปทหิตุ ยงฺกฺจิ อุปายํ จินฺเตตฺวา เตน ตํ อจฺฉิทฺทํ กาตุ สกฺกุเณยฺยุ, สา สิตฺตา
นาวา สลฺลหุกา เจว นิรนฺตรายา จ หุตฺวา สีฆํ คจฺฉติ, เอวเมว อตฺตภาโวป กมฺมนฺโตป
วสนฏฐานมฺป อนฺตมโสป รฏฐํ ภวาภเวสุ สํสรนฺตานํ สตฺตานํ นิสฺสยวเสน นาวาสทิสา โหนฺติ, สเจ
เต อตฺตภาวาทโย น ถิรา ภเวยฺยุ วา เยน เกนจิ การเณน วิปตฺตึ คจฺเฉยฺยุ วา, ทนฺธากาเรน
ปวตฺตนฺติ สพฺพปกาเรน วา วุฑฺฒึ ปาปุณิตุ น สกฺโกนฺติ, สเจป เตสํ นิสฺสิตภูตา สามิกา
อนิกฺขิตฺตธุรา หุตฺวา อนุปฺปนฺนานํ ฉิทฺทานํ อนุปฺปาทาย สํวเรยฺยุ อุปฺปนฺนานิ อุปายโส ปชเหยฺยุ
กาเลน เตสํ อุปฏฐานปฏิสงฺขรณาทีนิ ปยุฺเชยฺยุ เต จ อปริหาเปนฺตา ปฏิชคฺเคยฺยุ, เอวํ เต ตสฺมึ
ตสฺมึ ภเว ขิปฺป วุฑฺฒิปารํ คจฺฉนฺติ หีนภาวํ น คจฺฉนฺติฯ อิติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท อตฺถสิทฺธิยา
วิริยสฺส อุปตฺถมฺภกปจฺจโย โหติฯ
ม. ๙๕ แมสมเด็จพระผูมีพระภาค (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๕๔, สังเกตุ “กาล”, ซ้ํา ม. ๓๗๘)
ภควาป มหากรุณาชนิตํ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ ปฏิจฺจ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิ พุทฺธ‐
กิจฺจฺจ ปูเรนฺโต สาสนํ ปติฏฐาเปสิฯ โน เจ ตสฺส ภควโต กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท อภวิสฺส, กถํ นาม
โส ภควา วิสารโท หุตฺวา อภินิกฺขมนํ อนิกฺขมิสฺส, ทุกฺกรกิริยากาเล กิลมถสฺส ขโม อภวิสฺส, เอวํ
สนฺเต ฆราวาสาย อาวตฺติสฺส, น โมกฺขปตฺติยา อปรกฺกมิสฺส มารวสํ อปาปุณิสฺสฯ อถวา โพธิญาณํ
ปตฺวา ภควา ปฏิสฺจิกฺขมาโน “อธิคโต โข มยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต
อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโยติ๑
อุปฺปนฺนปริวิตกฺโก อโหสิฯ อิติ ภควโต ปฏิสฺจิกฺขโต จิตฺตํ
อปฺโปสฺสุกฺกตาย นมิเยว โน ธมฺมเทสนายฯ ยสฺมา ปนสฺส ภควโต มหากรุณาพเลน อุปตฺถมฺภิโต
กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ติกฺขํ ปวตฺตติ ตสฺมา ธมฺมเทสนาย ธุรํ น นิกฺขิปฯ
อถโข ภควา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส “สนฺติเยว สตฺตา, เย ติกฺขินฺทฺริยา
ธมฺมํ อาชานิตุ สกฺโกนฺติ, อปเรป จ สตฺตา ฐเปตฺวา อภพฺพสตฺเต กิฺจาป มุทินฺทฺริยา โหนฺติ ธมฺมํ
ปน สุตฺวา โลกิยผลานิ ปาปุณิตุ สกฺขิสฺสนฺติ, อภพฺพาเยว หิ สตฺตา ธมฺมํ โสตุ น มนสิกโรนฺติ, เตน
๑
ม.ม. ๑๓/๕๐๙/๔๖๑.

75. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗๕
เต ยงฺกิฺจิ ผลํ ปาปุณิตุ น สกฺขิสฺสนฺติเยวฯ เสยฺยถาป นาม ยานิ กานิจิ อุปฺปลาทีนิ อตฺถิ, เตสุ
อปฺเปกจฺจานิ อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ติฏฐนฺติ, สุริยรสฺมิสมฺผสฺสํ อาคมยมานานิ ฐิตานิ, ตานิ อชฺช ปุปฺผนกานิ,
อปฺเปกจฺจานิ สโมทกํ ฐิตานิ, ตานิ เสฺว ปุปฺผนกานิ, อปฺเปกจฺจานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโต‐
นิมฺมุคฺคโปสินี, ตานิ ตติยทิวเส ปุปฺผนกานิ, เตสุป อปฺเปกจฺจานิ สโรคานิ อตฺถิ, ตานิ เนว
ปุปฺผิสฺสนฺติ มจฺฉกจฺฉปภกฺขาเนว ภวิสฺสนฺติ, เอวํ อิธ สตฺตา นานปฺปเภทา โหนฺติ, เตสุ อปฺเปกจฺเจ
อปฺปรชกฺขา อปฺเปกจฺเก มหารชกฺขา อปฺเปกจฺเจ ติกฺขินฺทฺริยา อปฺเปกจฺเจ มุทินฺทฺริยา โหนฺตีติ๑
ฯ เอวํ
ปฏิสฺจิกฺขิตฺวา ปน ภควา ธมฺมํ เทเสตุ อธิฏฐหิ, โลกสฺส จ อตฺถาย หิตาย สุขาย ธมฺมํ เทเสสิ,
อตฺตโน กายเขทํ อคเณนฺโต ว พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตฺวา อุตฺตรึ วิตฺถาเรสิฯ อิติ ภควา อตฺตโน โลเก
อุปฺปาทํ โลกสฺส อตฺถสาธกํ อกาสิฯ
ม. ๙๕ กัตตุกัมยตาฉันทะ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒ ต.ค. ๒๕๕๕ ซ้ํา ม. ๓๗๙)
กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ ปเนตฺถฯ อยํ หิ ทุกฺกรมฺป อิจฺฉิตตฺถํ สาเธติฯ สาธกํ เจตฺถ ตติย‐
สงฺคีติยา อาคตวตฺถุฯ๒
ตทา กิร โมคฺคลฺลีปุตฺตตฺเถโร มิจฺฉาทิฏฐิเก พฺราหฺมณกุเล ชาโตฯ
สิคฺควตฺเถโร อติเรกสตฺตวสฺสานิ วิริเยน ตํ กุลํ ปโลเภตุ คนฺตฺวา ตํ กุลปตฺตํ อาเนตฺวา สาสเน
ปพฺพาเชตุ อสกฺขิฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ อาทิมฺหิ เถโร ตสฺส กุลสฺส เคหทฺวารํ ปณฺฑาย ปาวิสิฯ น
ปน เอกทิวสมฺป กฏจฺฉุมตฺตํ อลตฺถฯ ปุนปฺปุนํ ปวิสนฺโต เอกทิวสํ อติจฺฉถ ภนฺเตติ วจนมตฺตํ อลตฺถฯ
ตโต ภตฺตํ อลตฺถ ตโต วิสฺสาสํ ตโต เคเห ภตฺตกิจฺจํ กาตุ ปเวสํ (อลตฺถ)ฯ ตปฺปจฺจยา
โมคฺคลฺลีปุตฺเตน มาณเวน สทฺธึ วิสฺสาสํ อาปชฺชิตฺวา ติณฺณํ เวทานํ ปารคุตาย เตสํ คณฺฐิฏฐาเนสุ
สกพุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ตํ ปฏิชานาเปสิฯ ตโต นํ จิตฺตยมเก พุทฺธธมฺมปริยาปนฺนํ ปฺหํ ปุจฺฉิ ยํ
มาณโว วิสชฺเชตุ อสกฺโกนฺโต ยสฺส จ วิสชฺชนํ ชานิตุ อิจฺฉนฺโต เถรํ อนุคนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจติฯ
ปพฺพชิตวาน โส พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา ตตฺถ ปเภทปฺปตฺโต หุตฺวา ปจฺฉาภาเค ลทฺธูปสมฺปโท หุตฺวา
กมฺมฏฐานํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิฯ อปรภาเค อโสกมหาราชสฺส รชฺชสมเย ชมฺพุทีเป สงฺฆ‐
ปาโมกฺโข อโหสิฯ ตทา จ พหุกา ติตฺถิยา ลาภสกฺการํ ปฏฐยมานา พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตฺวา สกานิ
สกานิ ทิฏฐิคตานิ ทีเปสุฯ เถโร ตถา พุทฺธสาสเน อุปฺปนฺนสฺส อพฺพุทสฺส กณฺฏกสฺส จ วิทฺธํสเน
อโสกมหาราชสฺส พหูปกาโร อโหสิฯ อถาปรภาเค ตสฺมึ สมเย สนฺนิปติตฺวา ตติยสงฺคีตึ กโรนฺตสฺส
๑
สํานวนนี้เปนมติจากคัมภีรอรรถกถา; ในพระไตรปฎก (เชน ม.ม. ๑๓/๕๑๑/๔๖๓) พระพุทธเจา
ตรัสเปรียบสัตวทั้งหลายดวยบัว ๓ เหลา แตในอรรถกถา เชน สุมังคลวิลาสินี เลม ๒ (ที.อ. ๒/๑๐๕) ทาน
อธิบายขยายออกไปอีก จึงเปรียบสัตวทั้งหลายดวยบัว ๔ เหลา
๒
ดูรายละเอียดใน วินย.อ. ๑/๓๙.

76. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๗๖
ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปมุโข อโหสิฯ ตโต ปรํ ปจฺจนฺติเมสุ ปเทเสสุ สาสนธมฺมสฺส ปกาสนตฺถาย เถเร
เปเสสิฯ อิติ สิคฺควตฺเถโร กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ ปฏิจฺจ วิริเยน ตํ พฺราหฺมกุลํ คนฺตฺวา โมคฺคลฺลีปตฺต‐
มาณวํ ปโลเภตฺวา ตํ ยถิจฺฉิตํ ปพฺพาเชตุ อสกฺขิฯ
ม. ๙๖ อีกเรื่องหนึ่ง (ปรับจากพระไตรปฎก, เทียบ ๐๐๘/๔๒, ๐๐๑/๙๕ ซ้ํา ม. ๓๗๙)
อปรฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ อตีเต กิร ทีฆีติสฺส โกสลรฺโญ โอรสภูโต ทีฆาวุ นาม กุมาโร ปตุ
รฏฐสฺส พฺรหฺมทตฺตสฺส กาสีรฺโญ หตฺถงฺคตกาลโต ปจฺฉากาเล ปสูโตฯ ปตุสนฺตกํ รชฺชํ
อภินิคฺคณฺหิตุ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อารภิ ตสฺเสว สนฺตเก วสนตฺถาย โอตารํ คเวสิ ปจฺฉา เตน
พฺรหฺมทตฺเตน วิสฺสาสิกสารถิฏฐาเน ฐปโตฯ อถโข พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชา มิควํ คมิตุกาโม ทีฆาวุ
รถํ โยชาเปตฺวา ตํ รถํ อภิรุยฺห นิกฺขมิ, ทีฆาวุ กุมาโร รถํ เปเสสิฯ ตถา ตถา รถํ เปเสสิ, ยถา
ยถา อฺเญเนว เสนา อคมาสิ, อฺเญเนว รโถ๑
ฯ อถโข พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชา ทูรํ คนฺตฺวา ทีฆาวุ
กุมารํ เอตทโวจ “เตนหิ ภเณ มาณวก รถํ มุฺจสฺสุ กิลนฺโตมฺหิ นิปชฺชิสฺสามีติ ทีฆาวุสฺส กุมารสฺส
อุจฺฉงฺเค สีส กตฺวา เสยฺย กปฺเปสิฯ ตสฺส กิลนฺตสฺส มุหุตฺตเกเนว นิทฺท โอกฺกมิฯ ตทา โส พฺรหฺ
มทตฺตํ กาสีราชานํ ชีวิตา โวโรเปตุ โอตารํ ปฏิลภิตฺวา โกสิยา ขคฺคํ นิพฺพาหิตฺวา ตํ
ปโพเธตฺวา “ปตา เม เตน มาริโต อิทานาหนฺตํ มาเรสฺสามีติ รฺโญ อตฺตโน ปฏิปกฺขภาวํ ทสฺเสสิฯ
พฺรหฺมทตฺโต อุตฺราสิโต หุตฺวา กุมารํ อตฺตโน ชีวิตํ ยาจิตฺวา “ทมฺมิ เต โกสลรฏฐนฺติ สจฺจํ อทาสิฯ
ตํขณํ ปเนส “มา โข ตฺวํ ตาต ทีฆาวุ ทีฆํ ปสฺส มา รสฺสนฺตฺยาทิกํ ปตรา ทินฺโนวาทํ อนุสฺสรนฺโต ตํ
เวรํ วูปสเมตฺวา ตสฺส ชีวิตํ อทาสิฯ เตน โส อตฺตโน กุลสนฺตกํ โกสลรฏฐํ ปฏิลภิ พฺรหฺมทตฺตสฺส จ
กาสีรฺโญ ธีตรํ ลภิตฺวา มเหสิฏฐาเน ฐเปสิ ปจฺฉา กาสีรชฺชํป กาเรสิฯ อิจฺเจวํ ทีฆาวุ กุตฺตุ‐
กมฺยตาฉนฺทาคมฺม ยถิจฺฉิตตฺถํ อภินิปฺผาเทสิฯ
ม. ๙๖ สวนพระมหาชนก (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร ๐๐๑/๙๖, ซ้ํา ม. ๓๗๙)
มหาชนเกน หิสฺส อาสาย อภินิปฺผตฺติภาเว
อาสึเสเถว ปุริโส นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต
ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหูติ๒
อิมาย โอวาทภูตาย คาถาย อุทฺทิฏมิทํ (นิทสฺสนํ) โหติฯ พุทธสาสเน, กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท
นาเมส สตฺถารา อิทฺธิปาทธมฺโมติ ปสํสิโต, อยฺหิ อิทฺธิปาทภูโต โหติ, อยฺจ ฉนฺทิทฺธิปาท‐
๑
วินย. ๕/๒๔๔/๓๓๐.
๒
ขุ.ชา. ๒๘/๔๕๐/๑๖๗.

77. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗๗
ธมฺโมติ วุจฺจติฯ โส ปเนส โพธิปกฺขิยธมฺมสมุทาเย สงฺคหํ คโต โหติฯ อิมมาคมฺม สมฺมาสมฺพุทฺโธ
สมฺมาสมฺโพธิญาณํ อภิสมฺพุชฺฌิ เตเนเวโส สพฺพฺูติ วุจฺจติฯ
? ปุคฺคลฺุตากถา
ม. ๙๗ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร ๐๐๑/๙๗, ซ้ํา ม. ๓๘๐)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน สมงฺคิภูโต หุตฺวา อนุปุพฺเพน นานุปสคฺคโต
รฏสฺส เจว รฏนิวาสีนฺจ วิโมจเน สมตฺถภูโต, ปจฺจกฺขโต จิตฺตสฺสสฺสาทมนุปฺปทาตุ รฏา‐
ภิปาลโนปายปริยาปนฺนํ ทานาทิทสวิธํ ราชธมฺมํ ปริปูเรติ นามฯ อยํ โข มงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติฯ
ม. ๙๗ ปุคคลัญุตานั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๒/๕๒, เทียบ ม. ๓๘๐)
ปุคฺคลฺุตาติ ปเนตฺถฯ ปุคฺคลํ วิจินิตํ ชานาตีติ ปุคฺคลฺู, ตสฺส ภาโว ปุคฺคลฺุตาฯ
วิภาคโต เจสา อิตฺตรอิสฺสราทิวเสน ทสฺเสตพฺพา น เกวลํเยว เสวิตพฺพา เสวิตพฺพปุคฺคลวเสน,
อิสฺสโรป กิจฺเจสุ ปุคฺคลํ นิโยเชนฺโต ปุคฺคลฺู ภเวยฺย,
นิโยเชตพฺพานิโยเชตพฺพปุคฺคเล วิจินิตํ ชาเนยฺยฯ กิจฺจปฺปโยคปฏิรูเป ปริวารปุคฺคเล วิจินิตํ
ชานนํ ปุคฺคลฺุตาย อธิปฺเปตตฺโถ โหติฯ ปุคฺคลนิโยชเน หิ ปฏิรูป ปุคฺคลํ วิจินิตํ ยุชฺชติ เอวํ
วิจินิตฺวา นิโยชนํ กิจฺจสาธกํ โหติ, โน เจ วิจิเนยฺย, ตํ น กิจฺจสาธกํฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ
อนุตฺตรํ อภิสมฺโพธึ สมฺพุชฺฌิตฺวา ตถาคโต พุทฺธกิจฺจํ ปริปูเรตํ คามนิคมาทีสุ จาริกฺจรมาโน
ชนานํ ธมฺมํ เทเสตฺวา ราชคหํ อนุปฺปตฺโต ตตฺเถว วิหาสิฯ ตํ สุตฺวา กปลวตฺถสฺมึ สุทฺโธทโน นาม
มหาราชา โพธิญาณปฺปตฺตํ สพฺพฺุภูตํ อตฺตโน ปุตฺตํ ปสฺสิตุกาโม โลกนาถํ กปลวตฺถํ อาเนตํ
อมจฺจํ เปเสสิฯ
โส สตฺถุ สนฺติกํ ปตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา อรหตฺตปฺปตฺโต อิธ ปพฺพชิ, น ปน สตฺถารํ อาราเธสิฯ
สุทฺโธทโน ปน ตโต สาสนํ อสฺสุณิตฺวา ปุน ทูเต เปเสสิฯ นว วาเร อิมินา นิยาเมน ทูเต เปเสสิฯ
ทสเม วาเร กาฬุทายึ นาม อมจฺจํ เปเสสิฯ โส กิฺจาป คนฺตฺวา สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา
อรหตฺตปฺปตฺโต ปุริมามจฺจา วิย อิธ ปพฺพชิ, กปลวตฺถุคมนตฺถาย ปน สตฺถารํ อาราเธสิฯ
สุทฺโธทนฺจ ราชานํ ยถิจฺฉิตํ ปุตฺตทสฺสนํ ธมฺมสฺสวนฺจ อลาเภสิฯ กิจฺจปโยเค อปฺปฏิรูปสฺส
ปุคฺคลสฺส นิโยชนํ น กิจฺจสาธกํ โหติฯ
ม. ๙๗ บางคราวหาเปนแตเพียง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๖๐, ซ้ํา ม. ๓๘๑)
โน เจ วิจิเนยฺย ตํ น กิจฺจสาธกํฯ นิทสฺสนํ เจตฺถฯ อโสกราชกาเล, ยทา ติตฺถิยา สยํ
มุณฺเทตฺวา พุทฺธสาสเน ปพฺพชิตา วิหาเรสุ วิจรนฺตา อุโปสถาทีนิป ปวิสึสุ, ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ เตหิ
สทฺธึ อุโปสถาทีนิ นากาสิฯ อโสกมหาราชา อตฺถุปฺปตฺตึ อชานิตฺวา “ภิกฺขุสงฺโฆ สมคฺโค เอกีภูโต

78. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๗๘
หุตฺวา เตหิ สทฺธึ อุโปสถํ น กโรตีติ อมจฺเจหิ วุตฺตตฺถมตฺตํ ญตฺวา, “อโสการามํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ
อุโปสถํ กาเรหีติ๑
เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิฯ ตํ คนฺตฺวา “อิทานิ ภนฺเต ภิกฺขุสงฺโฆ สนฺนิปตตูติ รฺโญ
อาณาปเนน รฺญา เปสิโตมฺหีติ วตฺวา สงฺฆตฺเถรํ อาทึ กตฺวา ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ, โส, ตตฺถ โย ตสฺส วจนํ
นากาสิ อยํ รฺญา อาณตฺตวจนํ น กโรตีติ ตํ มฺญิตฺวา อสินา เตสเมเกกสฺส สีสํ ปาเตตุ อารภิฯ
เอวํ กิจฺจปโยเค อปฺปฏิรูปสฺส ปุคฺคลสฺส นิโยชนํ น กิจฺจสาธกํฯ
ม. ๙๗ ครั้งนั้นติสสกุมาร (ปรับจาก พระมหาสมหมาย ๐๐๖/๑๐๙, ดูอรรถกถา ซ้ํา ม. ๓๘๑)
ตโต เจตฺถ รฺโญ เอกมาติโก ภาตา ติสฺสกุมาโร สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิหาสิฯ โส ตํ อมจฺจํ
ตถา วิปฏิปนฺนํ ทิสฺวา คนฺตฺวา สยํ ตสฺส อาสนฺเน อาสเน นิสีทิฯ โส เถรํ สฺชานิตฺวา สตฺถํ นิปาเตตุ
อวิสหนฺโต คนฺตฺวา รฺโญ อาโรเจสิฯ ราชา สุตฺวา ว ตาวเทว สรีเร อุปฺปนฺนทาโห หุตฺวา ปาป เม
ภวิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา ตํ อธิกรณํ วินิจฺฉิตํ พฺยตฺตํ ปุคฺคลํ อุจฺจินิฯ อิมสฺมิฺจายํ อธิกาเร โมคฺคลฺลี‐
ปุตฺตตฺเถโร ธุรคฺคาโห หุตฺวา ตํ อธิกรณํ วูปสเมตํ สมตฺโถ นทิยา อุปริ ปาตลีปุตฺตํ อาคนฺตฺวา เตสํ
ติตฺถิยานํ เสตกานิ วตฺถานิ ทตฺวา อุปฺปพฺพาเชตฺวา ติปฏกปริยตฺติธเร ปภินฺนปฏิสมฺภิเท ภิกฺขู
อุจฺจินิตฺวา สพฺพํ สาสเน มลํ วิโสเธสิฯ ตสฺมา หิ ปฏิรูปสฺส ปุคฺคลสฺส อุจฺจินิตฺวา นิโยชนํ ขุทฺทเกสุ
จ มหนฺเตสุ จ กิจฺเจสุ อตฺถสาธกํ โหติ สุสํวตฺตนิกนฺติฯ๒
ม. ๙๘ แมสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๙๘, ซ้ํา ม. ๓๘๑)
สมฺมาสมฺพุทฺโธป อภิสมฺโพธึ สมฺพุชฺฌิตฺวา ปฐมเทสนํ โสตุ อนุรูป เวเนยฺยํ วิจินนฺโต
[อธิคโต โข มยายํ ธมฺโม คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิต‐
เวทนีโย๓
, น มนฺทพุทฺธีหิ ญาตุฺเจว ทฏุฺจ สกฺกา, เอวํ สนฺเต, พุทฺธสฺส อภิสมฺโพธิ โลกานํ
อตฺถาวหา น โหติ, ยทา หิ พุทฺธานุพุทฺโธ เจ อริโย สาวกสงฺโฆ ภเวยฺย, อิจฺเจวํ ติรตนํ
พุทฺธธมฺมสงฺฆวเสน ปริปุณฺณํ ภวิสฺสติ, ตทา พุทฺธภูมิ เวปุลฺลํ ปาปุณิสฺสตีติ] จินฺเตตฺวา อาฬาโร
กาลาโม เจว อุทฺทโก จ รามปุตฺโตติ อุโภ ตาปสา ติกฺขพุทฺธิโน โหนฺติ,
๑
วิหารํ คนฺตฺวา อธิกรณํ วูปสเมตฺวา อุโปสถํ การาเปหีติ. วินย.อ. ๑/๕๓
๒
วินย.อ. ๑/๕๕, ๖๑
๓
ม.ม. ๑๓/๕๐๙/๔๖๑.

79. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๗๙
สเจ เต มยา อธิคตํ ธมฺมํ สุณิสฺสํสุ, ขิปฺป ธมฺมํ อสมฺพุชฺฌิสฺสํสูติ สมนุปสฺสนฺโต อุโภ
กาลมกํสูติ๑
ญตฺวา ตโต โส ปฺจวคฺคิยา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺนาม ปฐมํ อนุตฺตรํ ธมฺมเทสนํ โสตุ
อนุรูปา โหนฺตีติ สมนุปสฺสนฺโต เต ปฺจวคฺคิเย วิจินิฯ สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ มคธรฏเฐ พุทฺธสาสนํ
ปติฏฐาตุกาโม หุตฺวา อุรุเวลกสฺสโป หิ พหูหิ มคธวาสีหิ สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต
อปจิโต, เอวํ สนฺเต, ปฐมตรํ สยํป อุรุเวลกสฺสปาทีนํ ธมฺมเทสนาย คมิสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เตสํ
ธมฺมเทสนาย คนฺตฺวา เต อมตํ ปาเยตฺวา อุรุเวลกสฺสป วิจินิตฺวา ตํ คเหตฺวา อคมาสิฯ
ม. ๙๘ ขอความในประถมสมโพธิ (พันโทชรินทร ตรวจแก, ๐๐๗/๒๑, ซ้ํา ม. ๓๘๒)
ตถา หิ อิทํ ปฐมโพธิกถายํ วุตฺตํ สตฺถา อนุจฺฉวิกานํ ปุคฺคลานํ อุจฺจินิตตฺตา พุทฺธกิจฺจํ
นิฏฐาเปสิ, ยสฺมา หิ สตฺถา อภิฺญาย เจว ทสพลญาณสฺส จ องฺคภูเตน กตฺตุกมฺยตา‐
ฉนฺทูปการเกน จ เจโตปริยญาเณน สมนฺนาคโต ว, ตสฺมา สพฺพกิจฺจเมว อภินิปฺผาเทสิฯ สเจ ปน
ฉนฺทสมนฺนาคโตป ปุคฺคโล สพฺพกิจฺเจสุ อนุรูป นาลภิ, โส สพฺพกิจฺจํ อภินิปฺผาเทตุ น สกฺโกติฯ
ธมฺมปทฏฐกถายมฺป อิทํ ธมฺมสงฺคาหกาจริเยหิ วุตฺตํ สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานาป
ลทฺธูปสมฺปทา หุตฺวา นจิรสฺเสว สตฺถารา สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ อคฺคสาวกฏฐาเน ปสํสิตา, ภิกฺขู อุชฺฌายึสุ
สตฺถา มุโขโลกเนน สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานํ อคฺคสาวกฏฐานํ เทติ, อคฺคสาวกฏฐานํ เทนฺเตน
นาม ปฐมํ ปพฺพชิตานํ ภิกฺขูนํ ทาตุ วฏฏตีติ, สตฺถา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ตมตฺถํ อาห อยํ ภิกฺขเว มม
ปุตฺเตหิ ตทา ปตฺถิตปตฺถนา, เต ยถาปตฺถิตเมว ลภึสุ, นาหํ มุขํ โอโลเกตฺวา เทมีติฯ๒
เอตฺตาวตาว
สตฺถา ตํตํกรณีเยสุเยว อนุจฺฉวิกํ ปุคฺคลํ อุจฺจินิตุ สมตฺโถ นามาติ วุจฺจติ
ทยฺยานมินฺโท หิ ราชา ทีฆทสฺสี กิจฺจานุกิจฺเจสุ อนุจฺฉวิเก ราชภเฏ วา ราชปุริเส วา ราช‐
ยุตฺตเก วา อุจฺจินาติ, อุจฺจินิตฺวาน จ ปน โส ตํตํกรณียานํ อนุจฺฉวิกํ สิปฺป อตฺตโน คามทารเกป
ราชปุตฺตาทิเกป สิกฺขาเปติ, โส จ ราชกิจฺเจสุ อนุจฺฉวิเก ปุคฺคเล อุจฺจินาติ เจว, ฐานโต จ
อนนุจฺฉวิเก นีหรติ, เอวฺหิ สนฺเต, โส โสตฺถินา ราชกิจฺจํ นิฏฐาเปสิฯ อยเมว ปุคฺคลฺุตา‐
ปริยาปนฺนา ทุติยา มงฺคลวิเสสกถา โหตีติฯ (ขาด ม. ๙๙ สวนราชกิจ)
๑
สํานวนพระไตรปฎกวา “อย โข อาฬาโร กาลาโม ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ทีฆรตฺต อปฺปรชกฺข‐
ชาติโก ยนฺนูนาห อาฬารสฺส กาลามสฺส ปม ธมฺม เทเสยฺย โส อิม ธมฺม ขิปฺปเมว อาชานิสฺสตีติ...สตฺตาห
กาลกโต อาฬาโร กาลาโมติฯ และแสดงถึงทาน อุทฺทโก รามปุตฺโต ขอความเหมือนกับที่แสดงแลว (ม.ม. ๑๓/
๕๑๒/๔๖๕)
๒
สฺชยวตฺถุ ธมฺมปทฏฐกถา ปฐโม ภาโค (ธ.อ. ๑/๑๐๓)

80. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘๐
? สหกรณกถา
ม. ๑๐๖ สหกรณ นั้น (พระธรรมวโรดม, น.๒๗๒, ๐๐๖/๕๖, เทียบ พระธรรมกิตติวงศ ม. ๓๐๘)
สหกรณนฺติ เอตฺถฯ สห กรณภาโว สหกรณํฯ ตฺจ สภาวกิจฺจวเสน สงฺขาเรสุ เจว
สพฺพกมฺมนฺเตสุ จ ปวตฺตติ สหปฺปโยคโต ปฏาย ยาว ปจฺจตฺตปโยคา สพฺพกมฺมนฺตานํ สํสิชฺฌนตฺถํฯ
อิทมฺปน สหกรณํ เหตุผลปฺปฏิพทฺธภาวโต ปวตฺติยมานํ ยถิจฺฉิตํ อตฺถหิตํ สุฏุ สาเธติฯ ตตฺถ
สงฺขารา ตาวฯ สงฺขารงฺคานิ หิ สรีรภาวโต สมุสฺสิตานิ หุตฺวา ปจฺจตฺตกรณียํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ยาว จ
ตานิ สรีรปฺปวุตฺติยา อุปตฺถมฺภนภูตานิ สามคฺคิยา สมฺมา ปวตฺตนฺติ, ตาว สรีรสฺส ผาสุ โหติฯ
สรีรสฺส ผาสุกตาย สติ, สรีรงฺคานิ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ สุฏุ กาตุ สกฺโกนฺติ, สเจ ตตฺเถกํ
สรีรงฺคํ ตโต อติเรกตรํ อปากติกํ หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน กิจฺจํ น กโรติ, อฺญานิป อปากติกานิ‐
เยว โหนฺติฯ เตสฺจ อปากติกภาโว ยํ สรีรปฺปวุตฺติยา อุปการภูตํ นฏฐํ ตสฺส ปมาณโต วตฺตติฯ
เตสุ ยํ สรีรสฺส ปวุตฺติยา พลวปจฺจยภูตํ โหติ, ตญเจ ยสฺส กสฺสจิ โรคสฺส วเสน อปากติกํ หุตฺวา
อปรานิป ทุพฺพลภาวฺจ วิการภาวฺจ ปาเปติฯ ตโต ตปฺปจฺจยา อุปฺปนฺนโรควเสน สรีรสฺส อผาสุ
ภวิสฺสติฯ โส จ โรโค ตํ สรีรํ ทุพฺพลํ กตฺวา ชีวิตนฺตรายํป กริสฺสติฯ ตสฺมา เอวํ สรีรงฺคานิ ยถา
ธมฺมตาย อฺญมฺญสฺส สหกรณํ อิจฺฉนฺติฯ เตนาห ภควา เตสํ สหกรณพลํ นิทสฺสิตุ อปฺปาพาโธ
อปฺปาตงฺโก สมเวปากินิยา คหณิยา สมนฺนาคโต นาติสีตาย นาจฺจุณฺหาย มชฺฌิมาย ปธานกฺขมายาติฯ๑
อิทมฺป อาโรคฺยปรมา ลาภาติ๒
วจนโต ปรมลาภภูตํ อุทฺทิฏ โหติ ตํ ลภมานกภิกฺขู วิเนตฺวา
กาลานติกฺกมนโต อนธิคตธมฺมานํ อธิคมาย ปธานํ ปฏิกจฺเจว กาเรตุฯ
ม. ๑๐๗ สวนทั้งหลายยอมรวมกันเขา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๖๒)
ยถา หิ หตฺถาทโย อวยวา สโมสริตฺวา สรีรนฺติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ, เอวํ “อาหาโร อจฺฉาทนํ
สยนาสนํ คิลานปจฺจยเภสชฺชํ จาติ จตฺตาโร สงฺขารนิสฺสยภูตา ปจฺจยา สหการีนฺเจว เตสํ เตสํ
วตฺถูนฺจ สหกรณํ ปฏิจฺจ ยถิจฺฉิตานิ สกสกกิจฺจานิ สาเธนฺติฯ เย เกจิ ปุคฺคลา วา ยา กาจิ วา
ชนตา สรีรสฺส อวยวา วิย สหกรณํ ปฏิจฺจ คณภาเวน อนฺตมโส รฏฐภาเวนป สโมสริตุ สกฺโกนฺติฯ
ปุคฺคลโต ตาว กุเลป คเณป กิจฺจกรเณ อฺญมฺญสฺส กิจฺจวิภาโค ปฐมํ อิจฺฉิตพฺโพ, ตทนนฺตรา
สหกรณํ อิจฺฉิตพฺพํฯ ตทุภยํ เจ สมฺพนฺธภาเวน ปวตฺเตยฺย, ยถา อวยวานํ สหกรณํ สรีรํ ผาสุ‐
ภาเวน ปวตฺตาเปติ, เอวํ ตํ กุลํ วา คณํ วา ปติฏฐาเปติ วุทฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลฺจ ปาเปติฯ
๑
ที.ม. ๑๐/๑๗๓/๒๐๕.
๒
ม.ม. ๑๓/๒๘๗/๒๘๑.

81. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๘๑
สตฺถา หิ โปราณกํ รฏฐปฺปสาสนนยภูตํ สหกรณวิธึ ทสฺเสตุกาโม ทีฆนิกาเย
สีลขนฺธวคฺคสฺส กูฏทนฺตสุตฺเต รฺโญ มหาวิชิตสฺส วตฺถุ กเถสิฯ ตตฺรายมตฺโถฯ โส กิร ราชา
มหาวิชิโต สหกรณุปสคฺคสงฺขาตรฏฐกณฺฏกภูตํ อฺญมฺญสฺส วิเหฐนํ วิทฺธํเสตุ มหายฺญสงฺขาตํ
รฏฐปฺปสาสโนปายํ ปูเรสิ, กถํ, เย ปน รฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ กสิโครกฺเข เตสํ ราชา มหาวิชิโต
พีชภตฺตํ อนุปฺปทาสิ, เย รฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ วาณิชฺชาย เตสํ ราชา มหาวิชิโต ปาภฏํ
อนุปฺปทาสิ, เย รฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ ราชโปริสา เตสํ ราชา มหาวิชิโต ภตฺตเวตฺตนํ อนุปฺปทาสิ,
เตว มนุสฺสา สกมฺมปสุตา รฺโญ ชนปทํ น วิเหเฐสุ, มหา จ รฺโญ ราสิโก อโหสิ, เขมฏฐิตา
ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปฬา, มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มฺเญ
วิหรึสูติฯ๑
ม. ๑๐๗ บุคคลหรือคณะ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๓ ก.ย. ๕๔ เทียบ ม. ๓๑๐)
สหกรณปริยาปนฺโน หิ ปุคฺคโล วา โหตุ คโณ วา โส เจ คณา วูปกฏโฐ อฺเญหิ สห กิจฺจานิ
น กเรยฺย, ยถา หิ สกกิจฺจํ อกโรนฺตา วา อูนกํ กโรนฺตา วา สรีรสฺส อวยวา อจลา นาม ภวนฺติ, ตเถว
โหติ, สรีเร อุปฺปนฺนโรคสทิสตฺตา ตสฺมึ สหกรเณ อุปฺปนฺนโรโคติ สงฺขํ คจฺฉติฯ กถํฯ ยถา หิ สรีเร
อุปฺปนฺนโรโค พลํ หาเปติป วิปตฺตึ ปาเปติป, ตเถว โหติฯ
ธมฺมโต ปน ตเถว สหกรณํ อิจฺฉิตพฺพํเยว โหติฯ สุจริตกมฺมํ เจตฺถ นิทสฺสนํ ทฏฐพฺพํฯ ตํ เจ
ติทฺวาเรหิ สมฺปโยคํ น คจฺฉติ น สุจริตภาวํ สมฺปาเทติฯ กสฺมาฯ สเจ หิ กุกฺกุจฺจปกโต หุตฺวา กาเยน
สุจริตํ กเรยฺย, วาจา ปนสฺส น อนุโลเมยฺย มโน จสฺส ทุจฺจริตปุเรกฺขาโร ภเวยฺย, เตน กตํ สุจริตํ น
สาตติกํ๒
สุจริตกมฺมํ โหติ, ยทา ปเนตํ ติทฺวาเรหิ สมฺปโยคํ คจฺฉติ, ตทา สุจริตภาวํ สมฺปาเทติฯ
ธมฺมจารินาป อฺเญสํ สหกรณํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติเยวฯ ตฺเจ น ภเวยฺย, สาตติกา ธมฺมจริยา ทุกฺกรา
โหติฯ สเจป อูนกํป อธิกมฺป หุตฺวา น สเมน ธมฺเมน ปวตฺเตยฺย, เอวํ สนฺเต เอกีภาโว น ภเวยฺยฯ เตน
ภควตา ภิกฺขู สีลสามฺญตาย ปติฏฐาเปนฺเตน เตสํ จรณปทฏฐานตฺถาย การณานุรูปานิ สิกฺขาปทานิ
ปฺญตฺตานิ, ตํ ตํ ปฺญตฺตสิกฺขาปทํ ยสฺมา เอตฺถ ภิกฺขู สหชีวนฺติ เอกชีวิกา สภาคชีวิกา
สภาควุตฺติโน โหนฺติ, ตสฺมา สาชีวนฺติ วุจฺจติฯ๓
ตํ ปริปูเรนฺโต ภิกฺขุ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ วุจฺจติ, โส
สหกรณสมนฺนาคตานมฺญตโร โหติฯ สตฺถา เจว สาวกา จ สหกรเณ สมานจฺฉนฺทา หุตฺวา สาสนํ
ปกาเสนฺตา มหาชนํ อธมฺมโต อปเนตฺวา ธมฺเม ปติฏฐาเปสุํ, ตสฺส วิปตฺตึ ปฏิหนิตฺวา ตํ โสตฺถึ
ปาปยึสุ นามฯ ยถา หิ ยุทฺธเสนา ยํ ยํ ปาปุณนฺติ ตตฺถ ตตฺถ อนตฺถํ กโรนฺติ, ตถา เต ยตฺถ ยตฺถ
๑
ที.สี. ๙/๒๐๖/๑๗๓.
๒
เปนไปตอเนื่อง
๓
วินย.อ. ๑/๒๙๑.

82. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘๒
จาริกํ จรนฺติ ตตฺถ ตตฺถ หิตํ สุขฺจ อุปฺปาเทนฺติ, เตน สตฺถา ธมฺมราชาติ โวหรียติ, สารีปุตฺโต
ธมฺมเสนาปตีติ โวหรียติ, สงฺโฆ จ ธมฺมเสนาติ โวหรียติฯ อิติ สตฺถา เจว สาวกา จ สหกรณํ
นิสฺสาย เอกีภูตา หุตฺวา พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย สาสนํ ปติฏฐาเปนฺติฯ
ม. ๑๐๘ สมเด็จบรมบพิตร (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๘๒)
เสฏโฐ หิ ทยฺยนมินฺโท ราชา คมฺภีรปฺญาย สรฏฐปาลึ ราชมหามตฺตํ ฐเปสิ รฏฐปาลี
อตฺตโน สหกรณํ สเมน ธมฺเมน ปวตฺตาเปตุ สกฺขิสฺสติ โสตฺถินา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ จ
อาวหิสฺสตีติฯ โส มหามจฺจาลยาทิกํ ฐานํ กาเรตุ ราชปฺญตฺตึ ปฺญาเปตฺวา เจว ตตฺถ ตตฺเถว
ราชภฏานํ เสฏฐํ กติกํ กาเรตฺวา จ สุเขน เตสํ สหกรณํ อุปฏฐาเปตฺวา กลฺยาเณ สีเล วา ธมฺเม
วา ปชํ ปติฏฐาเปตุ วฑฺฒนธมฺมาลยํ เจว สหกรณาลยํ จ กาเรสิฯ ทยฺยรฏเฐ หิ ปชา ราชภเฏหิ
ปุนปฺปุนํ โอวทิตํป อนุสฺสาสิตํป สหกรณตฺถํ ญตฺวา อนุปุพฺเพน ตเมว วฑฺเฒตฺวา อตฺตานมฺป ปรมฺป
อปเฬตฺวา ธมฺเมน โภเค สมฺปณฺเฑตฺวา อาทเรน อฺญมฺญํ สงฺคณฺหาติ อิทํ อนฺโตสหกรณํ นามฯ
มหาราชา วิเทเสหิ สทฺธึ สามคฺคึ เจว สมฺพนฺธเมตฺตึ จ กตฺวา อฺญมฺญสฺส อุภยมฺป
อตฺถํ อุปฺปาเทติ อิทํ (พหิสหกรณสงฺขาตํ) รฏฐสฺสนฺตเร สหกรณํ นามฯ มหาราชสฺส จ รฏฐปาลี
สหปชาชาติยา สนฺนิปาตนสงฺขยํ คนฺตฺวา เจว อตฺตโน จ กรณฺยารหํ ภารํ กตฺวา สนฺติผลาภิมุขํ
สหกรณปฏิพทฺธํ ทยฺยรฏฐํ ปสาสติ, อิทานิ สหกรณปฏิสํยุตฺตํ ปชาธิปเตยฺยปสาสนํ สหปชาชาติยา
เจว ทยฺยรฏฐปาลินา จ สมํ อติจินฺติตํ โหติ อติอิจฺฉิตํฯ อุภยมฺเปตํ อนฺโตสหกรณฺเจว
พหิสหกรณฺจ มหาราชสฺส รฏฐปาลินา รฏฐสฺส วุฑฺฒิกาเมน มหุสฺสาเหน อุปฺปาทิตํ มหพฺพลํ
อภินิปฺผาเทสฺสติ รฏฐํ สมิทฺธิฺเจว จิรฏฐิติฺจ เขมสุวตฺถิภาวฺจ ปาเปสฺสติ จฯ อิทํ โข
ทยฺยานมินฺทสฺส มหาราชสฺส กตาภินีหารปารมิยา ปริปูรณภูตํ โหติฯ อยํป ปริมมงฺคลวิเสสภูโต โหติฯ
? สนฺติกถา
ม. ๑๐๙ สันติ นั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๕ ก.ย. ๕๔, ๐๐๘/๑๓๘‐๑๔๐, เทียบ ม. ๓๑๑)
สนฺตีติ ปเนตฺถฯ๑
สา หิ สหกรณสมุฏฐานา โหติ โลกโต เจว ธมฺมโต จ อิจฺฉิตพฺพาฯ ตตฺถ
โลกโต ตาวฯ กุลิสฺสรสฺสป คณิสฺสรสฺสป อนฺตมโส รฏฐปาลีนมฺป ปสาสโนปาโย สนฺติปรายโน โหติ
สนฺติภาวาย สํวตฺตติเยวฯ กถํฯ ยทา กุลวาสิโน ชนา อฺญมฺญํ กลหนฺติป วิวทนฺติป, คณวาสิโน
ชนา อฺญมฺญํ วิเหเฐนฺติป ตปฺปจฺจยา น เตสํ สุขสํวาโส, ตทา กุลิสฺสเรนป คณิสฺสเรนป เตสํ
อนุปฺปนฺนานํ กลหาทีนํ อนุปฺปาทาย ปฏิพาหนํ เจว เตสํ อุปฺปนฺนานํ วูปสมนํ จ มนสิกาตพฺพานิ
โหนฺติ นิจฺจฺจ เตสํ สนฺติวาโส รกฺขิตพฺโพ โหติฯ น โข เอตฺตกํ กาตพฺพกิจฺจํ อตฺถิ, อฺญมฺป
๑
สมนํ สนฺติ นามฯ (อภิธานวรรณนา น. ๓๑)

83. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๘๓
อตฺถิเยวฯ กถํฯ อตฺตโน กุเล วา คเณ วา ปริชนา อฺเญสํ กุเลน วา คเณน วา สทฺธึ สามนฺต‐
ฆรวาสิโนป สหกมฺมนฺตการิโนป อตฺถิ, กทาจิ ปเนเต อสมคฺคา โหนฺติ กลหวิวาทาปนฺนา
ตปฺปจฺจยาป น เตสํ สุขสํวาโส, เอวํ ตตฺถ สพฺเพหิ อิสฺสเรหิ อฺญมฺญสฺส เมตฺติ๑
เจว วิสฺสาโส
จ ปุเรตรํ กาตพฺพา โหนฺติฯ ตโต สพฺเพสํ สุขสํวาโส ภวิสฺสติเยวฯ
อาณาจกฺเกป กทาจิ สมฺพหุลา โจรา โจริกํ กโรนฺตาป วิโลป กโรนฺตาป วิฆาตํ กโรนฺตาป
อุปฆาตํ กโรนฺตาป วิจรนฺติ, ตปฺปจฺจยา พหูชนา นิจฺจํ อุพฺพิคฺคหทยา โหนฺติ, น จ อตฺตโน กาเย
เจว ชีวิเต จ โภเคสุ จ วิสฺสาสํ อาปชฺชิตุ สกฺโกนฺติ, เต โจรา รฏฐกณฺฏกสทิสา หุตฺวา รฏฐปาลีหิ
ปฏิกจฺเจว วูปสเมตพฺพา โหนฺติฯ
ตสฺมา หิ รฏฐปาลิโน อนฺโตรฏเฐ สนฺติรกฺขณตฺถาย กตาปราธานํ๒
ทณฺฑํ ปเณตุ
ชนานํ ธนนิทานํ วิวาทํ วูปสเมตุ เตสํ อิสฺสริยาทีนิ โคเปตุ จ นีติปฺญตฺติโย ปฏฐเปนฺติ อฏเฏ
ตีเรตุ วินิจฺฉยสาลํ กาเรนฺติป โจราทีหิ อุปฺปชฺชมานานิ ภยาทีนิ ปฏิพาหิตุ อารกฺขํ สุสํวิหิตํ กโรนฺติป
ยานิ วา ปนฺญานิ กรณียานิ สํวิทหนฺติ, พหิรฏเฐ จ สนฺติรกฺขณตฺถาย จตุรงฺคินึ เสนํ สํวิทหนฺติป
อายุธาทิยุทฺธภณฺฑานิ สมฺพลานิ วาหนานิ อฺเญ จ อุปโภคาทโย สํหรนฺติป วิเทเสหิ สทฺธึ มิตฺต‐
ภาวํ กโรนฺติป เอกปกฺขิกภาเวน สหภาคิโน โหนฺติปฯ สา จ สนฺติ รฏฐาภิปาลนสฺส อธิปฺเปตตฺโถ
โหติ อเนเกหิ ธเนหิ ปฺญาย วิริเยน สามตฺถิเยน สหกรเณน อภินิปฺผาเทตพฺพา สพฺพปฐมฺจ
กาตพฺพาฯ
ม. ๑๐๙ ในทางคดีธรรม (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๑๓๖ ซ้ํา ม. ๓๑๒)
ธมฺมโต ปเนสา สนฺติ พุทฺธสาสนสฺส อาทิ โหติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา สนฺติเมว
สุสิกฺเขยฺยาติฯ ปุน จ ปรมฺป สนฺติมคฺคเมว พฺรูหยาติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ พุทฺธสาสนิกา จ กาเยน
วา วาจาย วา มนสา วา ยงฺกิฺจิ กมฺมํ กโรนฺตา สนฺติเปกฺขา สนฺติปรายนา ภเวยฺยุฯ ภควาป ภิกฺขูนํ
สิกฺขาปทานิ ปฺญาเปนฺโต อุปฺปนฺนานํ อาสวฏฐานิยานํ ธมฺมานํ ปฏิฆาตาย อายติฺจ อุปฺปชฺชมานานํ
สํวราย ปฺญาเปติ, อตฺถโต ปน ภิกฺขูนํ สนฺติวิหาราย ปฺญาเปติฯ สงฺเฆน อนฺวฑฺฒมาสํ อุทฺทิฏฐสฺส
ปาฏิโมกฺขสฺสาวสาเน อยมตฺโถ อุทฺทิฏโฐ ตตฺถ สพฺเพเหว สมคฺเคหิ สมฺโมทมาเนหิ อวิวทมาเนหิ
สิกฺขิตพฺพนฺติฯ๑
๑
เมตฺติ, เมตฺตา อิต. ความเอ็นดู, เมตฺตาจิตฺต ค. ผูมีจิตเมตตา
๒
อปราธีนํ ก็ใชได กตาปราธีนํ ใชไมได เพราะเปนวิเคราะหซอนวิเคราะห
๑
วินย. ๒/๘๘๑/๕๗๑.

84. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘๔
ม. ๑๑๐ ฝายคฤหัสถ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๕๘ ซ้ํา ม. ๓๑๒)
อาคาริเยป นิจฺจสีลวเสน ปฺจงฺคสมนฺนาคตานิ ปฺจ สีลานิ ปฺญตฺตานิ โหนฺติฯ กตมานิ
ปฺจฯ ปาณาติปาตา เวรมณี อทินฺนาทานา เวรมี กาเมสุ มิจฺฉาจารา เวรมณี มุสาวาทา เวรมณี
สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฐานา เวรมณี เอตานิ พหุชนานํ ผาสุวิหารตาย ปฺญตฺตานิ โหนฺติฯ จิตฺต‐
สิกฺขาย ภาวนาติ จิตฺตภาวนาสงฺขาตา จิตฺตสิกฺขาฯ สา ปเนสา จิตฺตสฺส สมถสฺสานุรกฺขนตฺถาย
เจว จิตฺตสฺส จ อวิกฺเขปนตฺถาย อาเสวิตา โหติ ภาวิตา พหุลีกตาฯ ปฺญาสิกฺขาย ภาวนาติ
วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตา ปฺญาสิกฺขาฯ สา ปเนสา จิตฺตสฺส สมถสฺส ปฏิปกฺขภูตานํ กิเลสาสวานํ
ปฏิฆาตาย อาเสวิตา โหติ ภาวิตา พหุลีกตาฯ โย สมโถ พหิทฺธภูโต เจว อชฺฌตฺตภูโต จ โหติ,
โส เจตฺถ (จิตฺตสมเถ) อธิปฺเปโต โหติฯ ตสฺมา เอวํ ปฏิปชฺชมาโน อุปสนฺโตติ วุจฺจติฯ วุตฺตมฺป เหตํ
สนฺตกาโย สนฺตวาโจ สนฺตมโน สุสมาหิโต
วนฺตโลกามิโส ภิกฺขุ อุปสนฺโตติ วุจฺจติฯ๑
(ขาด ม. ๑๑๐ สันติยอมเปนผล)
? ขตฺติยสมฺปตฺติกถา
ม. ๑๑๒ โปราณบัณฑิตได (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร ๐๐๑/๑๑๒, ดูเทียบ ๐๐๙/๖๒)
ขตฺติยสมฺปตฺติโย หิ โปราณกปณฺฑิเตหิ รฺโ วิจกฺขณานุรกฺขนปฺปฏิปตฺตีนมตฺถาย อุทฺทิฏาฯ
เอตา หิ รฏนิวาสีนํ อตฺถาย หิตาย สุขาย จ สํวตฺตนฺติฯ กตมา ฉฯ อาโรคฺยสมฺปตฺติ อารกฺข‐
สมฺปตฺติ ปริวารสมฺปตฺติ อภยสมฺปตฺติ ทารสมฺปตฺติ ปุตฺตสมฺปตฺติ จาติ ฉ อิมา ขตฺติยสมฺปตฺติโยฯ
เอตาสุ อาโรคฺยสมฺปตฺติ ตาว วุจฺจเตฯ
อาโรคฺยสมฺปตตีติ รฺโ อโรคภาเวน สมฺปตฺติฯ สา ปเนสา รฺโ ปธานภาเวน มหา‐
สมฺปตฺติภูตา โหติฯ ยทา หิ ราชา สุขิโต โหติ อโรโค พลปฺปตฺโต, ตทา โส รฏสฺส วุฑฺฒิยา เจว
รฏนิวาสีนฺจ อตฺถาย หิตาย สุขาย จ นิรุปสคฺคภาเวน กิจฺจานุกิจฺจานิ กโรติฯ ตสฺมา รฺโ
สุขวาโส ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
อารกฺขสมฺปตฺตีติ รฺโ ธมฺเมน สเมน รฏปฺปสาสนํฯ ตํ ปเนตํ รฺโ ปธานภาเวน
มหาสมฺปตฺติภูตํ โหติฯ รฏนิวาสิโน หิ, โย รฏาธิโป ธมฺเม โต โหติ, ตมาคมฺม สุขวิหาริโน
โหนฺติ, สพฺเพเต, โย ปน รฏสฺสโร ธมฺมปริพาหิโร โหติ วิโรธนสมนฺนาคโต ตมาคมฺม ทุกฺขิตา โหนฺติ
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๓๖/๖๖.

85. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๘๕
สปฺปฏิภยาฯ ตปฺปจฺจยา รฏสฺส วุฑฺฒิ วา หานิ วา โหติฯ ตสฺมา รฺโ ธมฺเมน สเมน รฏ‐
ปสาสนํ ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
ปริวารสมฺปตฺตีติ ปริวาเรหิ สมฺปตฺติฯ สา ปเนสา รฺโ ปธานภาเวน มหาสมฺปตฺติภูตา
โหติฯ กถํฯ เย หิ อมจฺจา เจว เสวกา จ รฺโ กิจฺจานุกิจฺจานํ ปยุฺชเน สหภาคิโน อุชุตาธมฺม‐
ฐิตตาเมตฺตาสูรตาหิ เจว พุทฺธิสจฺเจหิ จ ราชภตฺติยา จ สมนฺนาคตา โหนฺติ, เย จ ยาวชีวํ สุจริเต
สมาหิตา หุตฺวา รฏสฺส วุฑฺฒิยา กิจฺจานุกิจฺจานิ กโรนฺติ, เตสํ สามตฺถิยฺเจว พลฺจ ถามฺจ
ปฏิจฺจ เอกํเสน รฏสฺส อภิวฑฺฒนํ โหติ, ตปฺปจฺจยา ราชาภินีหาโร รฏนิวาสีนํ สนฺติสุขํ อุปฺปาเทติฯ
ตสฺมา รฺโ ปริวารสมฺปตฺติ ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
อภยสมฺปตฺตีติ อภยภาเวน สมฺปตฺติฯ สา ปเนสา พาหิรกา รฏเ วิคตปฏิปกฺขตาสงฺขาต‐
นิพฺภยภูตา โหติฯ สเจ ขตฺติโย ราชานุภาเวน ปจฺจามิตฺตานํ วูปสมนตฺถาย อุปายกุสโล วา วิเทเสหิ
วา สทฺธึ มิตฺตสมฺพนฺธนกุสโล โหติ, รฏ เขมํ โหติ สุขิตํ นิพฺภยํฯ ตสฺมา รฺโ รฏเ
วิคตปฏิปกฺขตาสงฺขาตนิพฺภยภาโว ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
ทารสมฺปตฺตีติ ขตฺติยนาริยา สมฺปตฺติฯ สา ปเนสา รฏสฺสาภิวุฑฺฒิยา วิรุฬฺหิยา เวปุลฺลาย
จ กิจฺจานุกิจฺจานํ ปยุญชเน สิรินาริรตเนน สมปตฺติภูตา โหติฯ ตสฺมา รฺโ ทารสมฺปตฺติ
ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
ปุตฺตสมฺปตฺตีติ ขตฺติยงฺกุเรหิ สมฺปตฺติฯ สา ปเนสา รฺโ ขตฺติยวํสานุเคหิ ปุตฺเตหิ
สมฺปตฺติภูตา โหติฯ ตสฺมา รฺโ ปุตฺตสมฺปตฺติ ขตฺติยสมฺปตฺติ โหติฯ
? ขนฺติกถา
ม. ๑๑๙ ขันติเปนธรรมเครื่องทําใหงาม (สํานวนที่ ๑ พระเมธีวราภรณ, เฉลย ๙ ก.ย.๕๔)
ขนฺตีติ ปเนตฺถฯ ขมตีติ ขนฺติ ขมนํ วา ขนฺติ อธิวาสนกฺขนฺตีติ อตฺโถฯ สุรตสฺส ภาโว
โสรจฺจํฯ๑
ขนฺติ จ โสรจฺจฺจ ขนฺติโสรจฺจํฯ ตทุภยํ ยุคนทฺธธมฺโม โหติฯ เทฺว หิเม ธมฺมา ยสฺส
ปุคฺคลสฺสตฺถิ โส อิมสฺมึ โลเก โสภโณ นาม โหติฯ อุโภเปเต ธมฺมา ขตฺติเยน มหาราเชน
ทยฺยิกานมินฺเทน นิจฺจํ อาเสวิตา โหนฺติ ภาวิตา พหุลีกตาฯ ยานิ หิ นานปฺปการานิ กลฺยาณานิป
๑
ปโรปวาทํ ปโรปการํ สีตุณฺหาทิเภทฺจ คุโณปโรธํ ขมติ สหติ อธิวาเสตีติ ขนฺติฯ (สารตฺถ.ฏี. ๑/๖๘๘)
ขนฺตีติ อธิวาสนกฺขนฺติฯ โสรจฺจนฺติ สุสีลภาโว สุรตภาโวฯ (องฺ.อ. ๒/๙๙) โสรจฺจํ สุจิสีลตาเยว อปฺปฏิกูล‐
สมาจารตาฯ (องฺ.อ. ๓/๑๒๖, สุตฺต.อ. ๒/๑๗๕) ปาปโต สุฏุ โอรตตฺตา โสรจฺจํ (สงฺคณี.อ. ๑/๖๙๘) บางแหง
มุงถึงพระอรหัตผลวา อรหตฺตผลํ ปน อธิปฺเปตํฯ ตมฺป หิ สุนฺทเร นิพฺพาเน รตภาวโต โสรจฺจนฺติวุจฺจติฯ (สุตฺต.อ.
๑/๒๐๒), บางแหงมุงถึงศีล วา โสรจฺจนฺติ สีลํฯ (เถร.อ. ๑/๔๒๐)

86. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘๖
ปาปกานิป ปวุตฺติการณานิ ตสฺส อุปฺปชฺชนฺติ ตานิ สพฺพาเนว น สกฺกา สํวณฺเณตุฯ ตานิ จ สพฺเพสํ
รฏฐวาสีนํ ปฺญายนฺติฯ
กิฺจาป ปวุตฺติการณานิ ทุกฺขาวหานิ อนตฺถานิ ทุกฺขมานิ จ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ โส ปน
ขตฺติโย มหาราชา อตฺตโน ขนฺติวเสน เนว สงฺกมฺปติ น สมฺปกมฺปติ น สมฺปเวธติฯ เตน หิ อาเสวิโต
ขนฺติธมฺโม ปจฺจกฺขโต สพฺเพสํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ ปฺญายติ, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต๑
กาเล ภิยฺโยโส
มตฺตาย ปริปูริโต โหติฯ ยทา หิ เยสํ เกสฺจิ รฏฐวาสีนํ วินาสกรํ ภณฺฑนกลหวิคฺคหวิวาทาทิกํ
โกลาหลํ รฏเฐ อุปฺปชฺชติ ตทา พหู ชนา ขนฺติยา อสมนฺนาคตตฺตา มรณภยภีตา หุตฺวา สุเขน ชีวิตํ
กปฺเปตุ นาสกฺขึสุฯ อจฺฉริยํ โข ปเนตํ ยํ โส นานปฺปกาเร โกลาหเล ปจฺจุปฏฐิเต ขนฺติโสรจฺจวเสน
อุปสมฺมติ น สมีรติ, เยเกจิ ปน ชนา อฺญมฺญํ อพฺภาจิกฺขนฺติ อสุกฺจ อสุกฺจ อุปวทนฺติฯ
ยฺหิ โส สพฺพํ โกลาหลํ วูปสเมนฺโต อติโสภติ, ตํ ปจฺจกฺขโต สพฺเพสํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ ญายติ “โส
ภิยฺโยโส มตฺตาย ปุตฺตเก มาตาปตโร วิย สพฺเพ ทยฺยรฏฐวาสิโน เมตฺตายติ กรุณายตีติฯ
ม. ๑๑๙ ขันติเปนธรรมเครื่องทําใหงาม (สํานวนที่ ๒ สามเณรอุทัย ขะกิจ, ๐๐๗/๒๓)
พุทฺธสาสเน ปน กลฺยาณภาวกรโณ ธมฺโม ขนฺติ โสรจฺจํ จาติ ทุพฺพิโธฯ ตตฺถ ขนฺตีติ ขมนํ
สมฺปตฺเตหิ วา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ ขมตีติ ขนฺติ สหตีติ อตฺโถฯ อธิวาสนลกฺขณา ขนฺติฯ กถํฯ ขนฺติ
ขมนตา อธิวาสนตา อจณฺฑิกฺกํ อนสฺสุโรโป อตฺตมนตา จิตฺตสฺสาติฯ สีตาทิเก อุปคเต สหนฺตี
ขนฺติ เต อตฺตโน อุปริ วาเสนฺตี วิย โหตีติ วุตฺตํฯ โสรจฺจนฺติ สุรตสฺส ภาโวฯ กลฺยาณธมฺเมสุ
โสมนสฺสภาโวติ อตฺโถฯ ตทุภยฺจ เอกปริยาปนฺนํ เอกาพทฺธํ หุตฺวา สามนฺตา ธมฺมกลฺยาณตาย
จรนฺตานํ กลฺยาณภาวกรณํ โหติ ปติฏฐากรณํฯ ทยฺยิกานมินฺโท หิ อคฺคสาสนูปตฺถมฺภโก มหาราชา
วิเสเสน ตทุภยํ จริ ปริปูเรสิฯ ยมฺปน สมฺปตฺตปฏิฆวตฺถุ มมฺมจฺเฉทกวจีกมฺมํ วา อนตฺถาวหวจีกมฺมํ
วา โหติ, ตํ สพฺพโส สพฺเพน น สกฺกา วตฺตุฯ อยฺจ มหาราชา ขนฺติยา เจว โสรจฺเจน จ สมนฺนาคโต
หุตฺวา พลวปฏิฆวตฺถูสุ ปจฺจุปฏฐิเตสุ เนว สงฺกมฺป น สมฺปกมฺป น สมฺปเวธิฯ๒
๑
หรือ วีติวตฺเต (เชน วิสุทฺธิ. ๒/๒๕๙)
๒
อรรถกถาสุมังคลวิลาสินี (ที.อ. ๓/๒๗๕) วา ขนฺติ ขมนตา อธิวาสนตา อจณฺฑิกฺก อนสฺสุโรโป
อตฺตมนตา จิตฺตสฺสาฯ ขันติ คือ ความอดทน ความกลั้น ความไมเดือดดาล ความไมหุนหันพลันแลน ความใจ
เย็นแหงจิตฯ โสรจฺจนฺติ กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจาสิโก อวีติกฺกโมฯ โสรัจจะ คือ ความ
เสงี่ยม ความไมลวงลนออกมาทางกาย ความไมลวงลนออกมาทางวาจา ความไมลวงลนออกมาทางกายและ
วาจา

87. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๘๗
โย ปน น ขนฺติยา เจว โสรจฺเจน จ สมาคโต โหติ, โส สุเขน สณฺฐาตุ น สกฺโกติฯ
อิทฺจูภยํ สพฺพาวนฺตานํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ ปาตุรโหสิฯ เย เกจิ ขนฺติยา อสมนฺนาคตา มนุสฺสา, ยํ
สพฺพตฺถ ทยฺยรฏฐวาสีนํ วินาสกรํ ปฏิฆวตฺถุการณํ โกลาหลํ จ เอกนินฺนาทํ อโหสิ, ตํ สหิตุ
อสกฺโกนฺตา ภีตา จิตฺตุตฺราสคตา หุตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน ชีวิตํ กปฺเปนฺติฯ สเจ ขนฺติยา เจว
โสรจฺเจน จ สมาคตา ภเวยฺยุ, ตโต ปรํ น จิตฺตุตฺราโส ภวิสฺสติฯ ตตฺถ ทยฺยิกานินฺโท มหาราชา
อติวิย ขนฺติโสรจฺเจน สมนฺนาคโต กสฺมิฺจิ วินาสกเร ปฏิฆวตฺถุมฺหิ ปจฺจุปฏฐิเต น สมีรติ สณฺฐาตุ
สกฺโกติฯ
ตตฺถ ปน มนุสฺสา อฺญมฺญํ อพฺภาจิกฺขนฺติฯ เอวมฺป สติ โส มหาราชา ขนฺติ‐
โสรจฺจสมฺปนฺโน หุตฺวา นานาการณานิ สหิตุ สนฺธาเรตุ สุฏุ สกฺโกติฯ เอวฺเจส หิตชฺฌาสโย หุตฺวา
สพฺพาวนฺตานํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ วิริเยน เจว พุทฺธิยา จ อปฺปมาณํ หิตฺเจว สุขฺจ ปจฺจาสึสนฺตีติฯ
ม. ๑๒๐ ขันติเปนประธาน (ขอสอบป ๒๕๕๑ พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๖๔)
ขนฺตีติ ปเนตฺถฯ สา สีลํ สมาธิ จาติ ทฺวินฺนํ คุณานํ ปธานฺเจว อุปฺปาทการณฺจฯ
วุตฺตมฺป เจตํ
สีลสมาธิคุณานํ ขนฺตี ปธานการณนฺติฯ๑
ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ สีลมฺป สมาธิป อกฺขนฺตึ ปฏิจฺจ น อุปฺปชฺชนฺติ, ขนฺตึ ปน ปฏิจฺจ
อุปฺปชฺชนฺติฯ เตสุ สีลํ ตาวฯ เอตฺถ หิ ปฺจ สิกฺขาปทสงฺขาตานิ สีลานิ ปวุจฺจเรฯ ขนฺติ ปเนสา
ปาณาติปาตานิเสธสฺส การณํฯ ขนฺติสมนฺนาคโต หิ ปุคฺคโล โกธาทิปฬนสฺส เจว ยาวเทว อตฺตโน
อิจฺฉาปสิทฺธิยา ปาณาติปาตสมตฺถาย อธมฺมิกาย อตฺริจฺฉาย จ ขโม โหติฯ ขนฺติ อิมินากาเรน
ปาณาติปาตาเวรมณีสงฺขาตสฺส ปฐมสีลสฺส รกฺขณการณํฯ สา จ อทินฺนาทานาเวรมณีสงฺขาตสฺส
ทุติยสีลสฺส รกฺขณการณํ โหติฯ ยทา หิ อธมฺมิกา ปรภณฺฑาทาเน อตฺริจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตทา เจ
ขนฺติ น ภเวยฺย, อิทํ สีลํ อชฺฌาจรติ, ขนฺตึ ปน ปฏิจฺจ อิทํ รกฺขึตุ สกฺโกติฯ ขนฺติ อิมินากาเรน
ทุติยสีลสฺส รกฺขณาการณํฯ สา จ ตเถว กาเมสุมิจฺฉาจาราเวรมณีสงฺขาตสฺส ตติยสีลสฺส รกฺขณ‐
การณํฯ กถํฯ อธมฺมิกานํ กามานํ อกฺขโม ปุคฺคโล อิทํ สีลํ รกฺขิตุ น สกฺโกติฯ ยทา หิ ขนฺติ‐
สมนฺนาคโต หุตฺวา ยาว อธมฺมิเก กาเม เชตุ สกฺโกติ ตาว ขโม โหติ, ตทา ตติยสีลํ รกฺขิตุ สกฺโกติฯ
ขนฺติ อิมินากาเรน ตติยสีลสฺส รกฺขณการณํฯ สา จ มุสาวาทาเวรมณีสงฺขาตสฺส จตุตฺถสีลสฺส
รกฺขณการณํฯ กถํฯ โย ยาว ปรวิสํวาทนาธิปฺปาเยน มุสาวาทเจตนํ เชตุ สกฺโกติ ตาว ขโม โหติ,
๑
บอกวัตร, สวดมนตฉบับหลวง พิมพครั้งที่ ๑๒/๒๕๒๒, น. ๒๒๑.

88. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๘๘
โส อิทํ สีลํ รกฺขิตุ สกฺโกติฯ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ สพฺเพ กทาจิ อตฺตทตฺถาย วิสํวาทกา ภเวยฺยุฯ
สเจ ปน ยาว ตํวิสํวาทนาธิปฺปายํ เชตุ สกฺโกติ ตาว ขโม ภเวยฺย, อิทํ จตุตฺถสีลํ รกฺขิตุ
สกฺโกติ, สจฺจวาโจ โหติ ปณฺฑิตานฺจ ปสํสนีโยฯ ขนฺติ อิมินากาเรน จตุตฺถสีลสฺส รกฺขณการณํฯ
สา จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฐานา เวรมณีสงฺขาตสฺส ปฺจมสีลสฺส รกฺขณการณํฯ กถํฯ ขนฺติยา
มชฺชปานเจตนํ เชตุ อสกฺโกนฺโต มชฺชปายี โหติ, น อิทํ สีลํ รกฺขิตุ สกฺโกติ, โย ปน มชฺชรสฺู
นานาวิธมชฺชปานสุขปฏิสํเวที วา ภูตปุพฺโพ, สเจ ปจฺฉา ขนฺติโก หุตฺวา ตํตํมชฺชปานเจตนํ เชตุ
สกฺกุเณยฺย, โส อิทํ สีลํ รกฺขิตุ สกฺโกติ นานาวิธมชฺชปานา วิรมติฯ ขนฺติ อิมินากาเรน ปฺจม‐
สีลสฺส รกฺขณการณํฯ
โย ปน โกธสฺส เจว อธมฺมิกอตฺริจฺฉาย จ อธมฺมิกกามสฺส จ ปรวิสํวาทนกาย วจี‐
ปโยคสมุฏฐาปกเจตนาย จ มชฺชปานสุขกามตาย จ ขโม โหติ ขนฺติยา จ เต โกธาทโย เชตุ สกฺโกติ,
ตสฺส สีลํ เจว สมาธิ จ สุเขน ภวนฺติฯ ปริสุทฺธสีลสฺส หิ จิตฺตํ สุเขน สมาธิยติ, เอวํ จิตฺตสฺส สมาธิ
ภวติฯ ขนฺติยา หิ อุปฺปนฺเนหิ สีลสมาธิคุเณหิ สมฺปนฺโน ปุคฺคโล สพฺเพ กุสลธมฺเม วฑฺเฒตุ สกฺโกติ,
เตน วุตฺตํ
สพฺเพป กุสลา ธมฺมา ขนฺตฺยาเยว วฑฺเฒนฺติ เตติ๑
? จตุจกฺกกถา
ม. ๑๒๕ ลําดับนี้ (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๑๒๕)
อิทานาหํ มงฺคลวิเสโสติ ลทฺธนามํ วิเสสสุวตฺถิมงฺคลสมุฏานํ สพฺพคุณสมฺปตฺตึ อาหริตฺวา
กเถสฺสามิ ปฺาปารมิยานุพฺรูหนตฺถายฯ อิมฺหิ สุตํป มงฺคลวิเสสํ ปฏิจฺจ อุตฺตมปฺาพเลน
ปจฺจเวกฺขณฺเจว เตสฺจ สพฺพคุณสมฺปตฺตีนํ ปฏิปชฺชนตฺถาย ราชปณิธานฺจ เสฏสฺส ทยฺยาน‐
มินฺทสฺส มหาราชสฺส อุตฺตริตรํ ปริปูริภูตํ หุตฺวา อุปฺปชฺเชยฺยุฯ เอวํ อุปฺปนฺเน ราชปณิธาเน, มหาราชา
สมฺมาวายามสมงฺคี หุตฺวา ราชกรณียํ ปยุฺชติ อสมฺปนฺนานํ ตํตํคุณสมฺปตฺตีนํ สมฺปาทนตฺถาย เจว
ภิยฺโยโส เตสํ สํวิทหิตานํ อนุพฺรูหนตฺถาย จฯ มหาราชา หิ ธมฺเมน ยํ กิจฺจํ ปยุฺชติ, ตํ ปฏิจฺจ
อคฺคภูตสิริสุวตฺถิวฑฺฒนมงฺคลานิ เสฏสฺส ทยฺยานมินฺทสฺส มหาราชสฺส สมิชฺฌิสฺสนฺติฯ
อิมสฺมิญจ พุทฺธสเก พุทฺธปรินิพพานโต ปฏาย ปฺจสตาธิกเทฺวสํวจฺฉรสหสฺสานมุปริ‐
อฏตฺตึสติเม สํวจฺฉเร ปฏิรูปเทสวาสาทิจตุจกฺเกสุ ปริยาปนฺนํ อตฺตสมฺปตฺตึ กเถสฺสามิ, ยา จ
รฏาภิปาลโนปาเย ปริยาปนฺนา ปรหิตสมฺปตฺติ, ทฏพฺพํ ปเนตฺถ อรหนฺตธมฺเมน นิทสฺสนมตฺตํฯ
๑
บอกวัตร, สวดมนตฉบับหลวง พิมพครั้งที่ ๑๒/๒๕๒๒, น. ๒๒๒.

89. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๘๙
ปฏิรูปเทสวาโส สปฺปุริสูปสฺสโย อตฺตสมฺมาปณิธิ ปุพฺเพกตปุฺตา จาติ เอวํ วฑฺฒนา วหจกฺก‐
สงฺขาตานิ จตฺตาริ จกฺกานิ โหนฺติฯ
ม. ๑๒๖ จักร ๔ (พระมหานพพร, ๒๕๕๔)
จกฺกกถา ปนายํฯ จตฺตารีมานิ จกฺกานิ นาเมตฺถฯ ปฏิรูปเทสวาโส สปฺปุริสูปสฺสโย อตฺต‐
สมฺมาปณิธิ ปุพฺเพกตปุฺญตา จาติ จตฺตารีมานิ จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตา เทวมนุสฺสา
นจิรสฺเสว มหนฺตตฺตํ เวปุลฺลตฺตํ ปาปุณนฺติ โภเคสุฯ๑
ตตฺถ ปฏิรูปเทสวาโสติ ปฏิรูเป อนุจฺฉวิเก เทเส วาโสฯ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา สนฺทิสฺสนฺติ,
ตตฺถ นิวาโสฯ สฺยามปเทโสป ปฏิรูปเทสวาโสติ สงฺขํ คจฺฉติฯ กสฺมาฯ สฺยามวาสิโน หิ เยภุยฺเยน
พุทฺธมามกา หุตฺวา สนฺทิสฺสนฺติ, เต พุทฺธสาสนํ สฺยามรฏฐสฺส สาสนํ โหตีติ เอวํ นิฏฐงฺคตา โหนฺติ,
โย โส สฺวากฺขาโต นิยฺยานิโก อุปสมิโก ธมฺโม มหาการุณิเกน สมฺมาสมฺพุทฺเธน พหุชนหิตาย พหุ‐
ชนสุขาย โลกานุกมฺปาย เทสิโต, ตํ อตฺตนิ อตฺตนิ อุปนาเมนฺติ, อถวา สฺยานมินฺโทป มหาราชา
พุทฺธมามโก โหติ ภควตา จ สุเทสิตํ ทสพฺพิธราชธมฺมํ สมํ ปริปูเรติฯ ตสฺมา สฺยามปเทโส ปฏิรูป‐
เทสวาโสติ สงฺขํ คจฺฉติฯ๒
สปฺปุริสูปสฺสโยติ พุทฺธาทีนํ สปฺปุริสานํ อุปสฺสยนํ ภชนํฯ โส เหตฺถ สตฺตสปฺปุริสธมฺเม
สนฺธาย วุตฺโตฯ ธมฺมฺุตา อตฺถฺุตา อตฺตฺุตา มตฺตฺุตา กาลฺุตา ปริสฺุตา
ปุคฺคลฺุตา จาติ อิเม สตฺต สปฺปุริสธมฺมาฯ อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ ฐปนํ
ยุฺชนํฯ สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏาปนํฯ ปุพฺเพกต‐
ปุฺญตาติฯ ปุพฺเพ กตํ ปุฺญํ เยน โส ปุพฺเพกตปุฺโญ, ตสฺส ภาโว ปุพฺพกตปุฺญตาฯ๓
ม. ๑๒๖ ความประกอบพรอม (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๙๒)
ตสฺมา อิมินา จตุจกฺเกน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล สุฏุ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ จกฺกํว
ยถิจฺฉิตฏานํ วหนฺตํฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
๑
องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๓๑/๔๑; องฺ.อ. ๒/๔๘๓;
๒
ยถาวุตฺตปฺปการมิทํ ทุวิธํ การณํ ปฏิรูปเทโสติ เอตฺถ สโมสรณํ คจฺฉติ (๐๐๙/๔๗)
๓
สํานวนนี้แตงเติมตามแนวอรรถกถามโนรถปูรณี (องฺ.อ. ๒/๔๘๓); สวนในมงฺคลตฺถทีปนี ภาค ๑
(มงฺคล. ๑/๘๖) วา ปฏิรูปเทสวาโสติ อนุจฺฉวิเก เทเส วาโสฯ ยตฺถ จตสฺโส ปริสา วิจรนฺติ ทานาทีนิ
ปุฺญกิริยาวตฺถูนิ ปวตฺตนฺติ นวงฺคสตฺถุสาสนํ ทิปฺปติ ตตฺถ นิวาโสฯ อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ
ทุสฺสีลํ สีเล ปติฏฐเปติ อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฐเปติ อยํ วุจฺจติ อตฺตสมฺมาปณิธิฯ

90. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๙๐
คาเม วา ยทิวา รฺเญ นินฺเน วา ยทิวา ถเล
ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ ตํ ภูมิรามเณยฺยกนฺติฯ๑
ตตฺถ กิฺจาป อรหนฺโตติ นิรงฺคณํ ขีณาสวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, มาตาปตโร ปน
นิพฺภยตฺตา ปุตฺตธีตูนํ อรหนฺโตติ สงฺคหิตาฯ กิเลสนิทานํ หิ ภยํ อุปฺปชฺชติฯ ตฺเจตํ ยสฺส นุปฺปชฺชติ,
โสเยว นิกฺกิเลโส นาม โหติฯ ยสฺมา หิ มาตาปตโร ปุตฺตธีตูนํ นิพฺภยา โหนฺติ, ตสฺมา เต ตทภาเวน
ปุตฺตธีตูนํ อรหนฺโตติ วุจฺจนฺติฯ เอวฺหิ ยตฺถ ตถาทิเสหิ มาตาปตุหิ สหวาสินี ปุตฺตโร สุขิตา โหนฺติ,
ตํ านํ ตาสํ ภูมิรามเณยฺยกํ โหตีติฯ
ม. ๑๒๗ อันคําวาพระอรหันต (พระมหาสองสูน ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
กิฺจาป อรหนฺโตติ เอตํ นิปฺปริยาเยน สพฺพกิเลเสหิ สุวิทูรวิทูเร ฐิตํ ขีณาสวํ สนฺธาย วุตฺตํ
, เอตฺถ ปน มาตาปตโร อภยตฺตา อโทสตฺตา จ “ปุตฺตานํ อรหนฺโตติ อุททิฏาฯ กถํฯ เต หิ
อตฺตโน ปุตฺตธีตรานํ อปฺปมตฺตกํป ภยํ โทสํ น อุปฺปาเทนฺติฯ ยสฺมา กิเลสนิทานํ ภยํ อุปฺปชฺชติ,
ตสฺมา ยสฺส ภยํ นตฺถิ โส นิกฺกิเลโส โหติฯ เอวํ มาตาปตโร เอกนเยน อภยตฺตา ปุตฺตานํ
อรหนฺโตติ อุทฺทิฏาฯ ปุตฺตา ยตฺถ มาตาปตูหิ สหวาสิโน โหนฺติ, ตํ านํ เตสํ ภูมิรามเณยฺยกํฯ
ยสฺมา ขตฺติโย มหาราชา ทยฺยานมินฺโท เมตฺตาทิคุณสมฺปนฺโน โหติ นิพฺภโย โส จ กรุณํ ปฏิจฺจ
ทยฺยิกานํ หิตํ สุขํ จ ปูเรนฺโต สพฺพชเนสุ จ โลภโทสโมหวสํ น คจฺฉติ, ตสฺมา เม “น เกวลํ
สกปุตฺตานํ อรหา โหติ อนฺตมโส รฏวาสีนนฺติ เอวํ วตฺตุ วฏฏติฯ ตถา หิ โส รฏวาสิโน
เมตฺตายติ กรุณายติ มาตาปตโร สปุตฺตเก วิย, ยสฺมึ คาเม วา อรฺเ วา นินฺเน วา ถเล วา
คจฺฉติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยกํ โหติฯ อิทํ ตเถว ภูตํ โหติ เกนจิ จ ปฏิเสเธตุ น สกฺกาฯ ยสฺมา โส
เหฏา วุตฺตนเยเนว อรหนฺตานํ คุณวิเสสธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ทยฺยวาสีนํ หิตาย สุขาย รฏ
ปสาสติ, ตสฺมา ทยฺยวาสีนํ อาณาจกฺกํ โลเก อาณาจกฺเกหิ อุตฺตรึ สุขํ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ
อุปคจฺฉติฯ
? ติสรณคมนกถา
ม. ๑๓๒ ไตรสรณคมน (พระธรรมกิตติวงศ สํานวนที่ ๑, ๐๐๘/๖๘)
ติสรณคมนํ นาม พุทฺธธมฺมสงฺฆวเสน ติณฺณํ รตนานํ สรณํ คมนํฯ ตตฺถ สรณํ นาม วรา
ปติฏา อวสฺสโย ปริตฺตํฯ อฺญตร พุทฺธาทิรตนตฺตยา โย ปุคฺคโล วา ยํ วา ปนฺญมฺป กิฺจิ
วตฺถุ สรณํ คนฺตพฺพํ ตํ นตฺถิฯ สรณวจนํ เหตฺถ อฺญวจนโต วิเสสตรตฺถํ โหติฯ อิทํ อฺญตร
๑
สํ.ส. ๑๕/๑๙๑/๓๔๑.

91. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙๑
รตนตฺตยา อฺญํ ปุคฺคลํ วา วตฺถุ วา สนฺธาย น ปยุฺชิตพฺพํฯ รตนตฺตยํ เหตํ กิฺจาป ปเภทโต
พุทฺธธมฺมสงฆภาเวน ปภินฺนํ โหติ, อตฺถโต ปน เอกีภาวคตํเยว, ตสฺส อตฺโถ น สกฺกา โหติ วิภาเชตุฯ
กถํฯ อาทิมฺหิ พุทฺโธ อนุตฺตรํ นิยฺยานิกํ ธมฺมํ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตโต ชนตาย สยเมว ตํ ธมฺมํ ปกาเสสิ,
สงฺฆฺจ อุปฺปาเทสิ เยน ธมฺโม ยาวชฺชตนา ปรมปราภโต โหติ๑
ฯ พุทฺธสาสนิกา หิ อิทานิ วิย ธมฺมํ
ปฏิปชฺชนฺตา พุทฺเธน สฺวากฺขาตํ ปรมฺปราภตํ ธมฺมํ ปฏิปชฺชนฺติ นามฯ อิติ ติสรณสฺส เอกีภาโว โหติฯ
ยํ ติสรณสฺส อปฺปมตฺโตป โทโส นตฺถิ, ตํ สรณวจนารหสฺส รตนตฺตยสฺส วิเสโส โหติฯ โส หิ พุทฺ
เธน เทสิโต สงฺเฆน ปรมฺปราภโต จ ธมฺโม เอกนฺเตน ภูโต โหติ ตโถ ตจฺโฉ, ตสฺส อปฺปมตฺตกาป อภูต
ตา วา อตฺถตา วา อตจฺฉตา วา นตฺถิเยวฯ อฺเญสมฺปน สาสนธมฺโม สรณนฺติ สงฺขาตํ น ลพฺภติ,
โส หิ วิปรีตตฺโถป วิกลฺลตฺโถป หุตฺวา น เกวลปริปุณฺโณ ปริสุทฺโธ โหติ เตน ปากติก‐ปติฏฐามตฺต
ภูโต ว โหติ น ยถาวุตฺตตฺถํ สรณํฯ
ม. ๑๓๒ ไตรสรณคมน (พระธรรมกิตติวงศ สํานวนที่ ๒, ๐๐๘/๗๒)
ติสรณคมนํ นาม พุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ จาติ ติรตนสงฺขาตสฺส สรณสฺส คมนํฯ ตตฺถ สรณํ
นาม วรา ปติฏฐา อวสฺสโย ตาณํฯ อฺญตร พุทฺธาทิรตนตฺตยา อฺโญ โย โกจิ ปุคฺคโล วา
อฺญํ วา ยงฺกิฺจิ วตฺถุ สรณํ ภวิตุ อนุจฺฉวิกํ โหติ, ตํ นตฺถิฯ เตนาห “นตฺถิ เม สรณํ อฺญนฺติ
อาทิกํฯ สรณวจนํ เหตฺถ อฺเญหิ ปติฏฐาตฺถวจเนหิ วิเสสตรตฺถํ, ตสฺมา อิทํ อฺญตร พุทฺธาทิ‐
รตนตฺตยา อฺเญน ปุคฺคเลน วา วจเนน วา สทฺธึ น โยเชตพฺพํฯ รตนตฺตยํ หิ กิฺจาป พุทฺธาทิ‐
ภาเวน วิภาคมาปชฺชติ, อตฺถโต ปน เอกีภาวํ คจฺฉติฯ กถํฯ พุทฺโธ ทุกฺขนิสฺสรณภูตํ ธมฺมํ ปกาเสสิ,
สาวกสมูหสงฺขาตํ จ สงฺฆํ อุปฺปาเทสิ โย ยาวชฺชตนา ธมฺมํ สนฺธาเรติ ยํ พุทฺธสาสนิกา อิทานิ
ปฏิปชฺชมานา วิย ปฏิปชฺชนฺติ, ตํ สงฺฆสฺส เทสนาย ปฏิลทฺธํ พุทฺเธน สฺวากฺขาตธมฺมํ ปฏิปชฺชนฺติ
นามฯ อิติ ติณฺณํ รตนานํ เอกีภาโว ปวตฺตติฯ ยํ ติสรณสฺส อปฺปมตฺตกมฺป วชฺชํ นตฺถิ, ตํ สรณ‐
วจนารหสฺส รตนตฺตยสฺส วิเสสภาโว โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หิ สาสนธมฺโม เอกนฺเตน ตโถ อวิปรีโต
โหติ, น เจตฺถ อนุมตฺตมฺป วชฺชํ ภวติ, อฺเญสํ ปน ติตฺถกรานํ สาสนธมฺโม ยสฺมา วิปรีตตฺโถป
วิกลตฺโถป โหติ น เกวลปริปุณฺโณ ปริสุทฺโธ โหติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตตฺถํ สรณํ ภวิตุ น ลพฺภติฯ ตโต
หิ เตสํ สาสนธมฺโม ปากติกปติฏฐา ภวิตุ ลพฺภติ, น ปน สรณํ โหติฯ
๑
โย หิ สาวกสงฺโฆ ธมฺมทฺธโร โหติ วินยธโร เตน ธมฺโม อตีตกาลโต ปภูติ ยาวชฺชตนา ปรมปราภโต
โหติฯ (๐๐๖/๕๘)

92. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๙๒
ม. ๑๓๒ พระพุทธศาสนสุภาษิต (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๗๐)
ยมฺปเนตํ วจนํ พุทฺธฺจ ธมฺมฺจ สงฺฆฺจ อนุสฺสรตํ ยมฺภวิสฺสติ ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา
โลมหํโส โส ปหิยฺยิสฺสตีติอาทิกํ วุตฺตํ๑
, ตํ พุทฺธาทิรตนตฺตยสฺส เทวมนุสฺสานํ สรณนฺติ สโมธานํ
คจฺฉติเยวฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโย โหติฯ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล พุทฺธํ สรณํ คโต ธมฺมํ สรณํ คโต สงฺฆํ
สรณํ คโต โหติ เอโส มรณภยตชฺชิโตป ตํ สรณมาคมฺม กาเยน เจว วาจาย จ มนสา จ สพฺพ‐
ภเยหิ ปมุจฺจติฯ เสยฺยถีทํฯ โย พุทฺธฺจสฺส ธมฺมฺจสฺส สงฺฆฺจสฺส๒
อนุสฺสรติ นาม โส ภยานเกสุ
ฐาเนสุ อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี จ โหติฯ อิติป โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วีตราโค
วีตโทโส วีตโมโห ปชาย ธมฺมํ เทเสติ เตเยว สคฺคมคฺเค เจว โมกฺขมคฺเค จ ปติฏฐาปยมาโนติฯ
ม. ๑๓๓ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๗๗)
วโร จ มหาราชา พุทฺธฺจ ธมฺมฺจ สงฺฆฺจ สรณเมว คโต, ภเย วา ฉมฺภิตตฺเต วา
โลมหํเส วา อตฺตโน ปจฺจุปฏฐิเต อภีรุ อจฺฉมฺภี อนุตฺราสี อปลายี จ โหติ, สพฺพทา จ สพฺพภยานิ
ชินาติฯ
? พาหุสจฺจธมฺมกถา, กลฺยาณมิตฺตตากถา
ม. ๑๓๘ พาหุสัจจธรรม (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๗๔)
พหุสฺสุตสฺส๓
ภาโว พาหุสจฺจํ, พาหุสจฺจํเอว ธมฺโม พาหุสจฺจธมฺโมฯ ตตฺถ สุตวจนํ
ธมฺมสฺสวนํ สนฺธาย วุตฺตํฯ ตฺจ ธมฺมสฺสวนํ อตฺถโต ธมฺมวาจนธารณปุนปริกฺขณนิชฺฌานาทิกิจฺจานิ
อนฺโตเยว กตฺวา วุตฺตํฯ ยํ ตํ ตํ ธมฺมํ สุตฺวา วา วาเจตฺวา วา ปุน มนสิ น กโรติ, น ธารณาทิกิจฺจานิ
กโรติ สวนวาจนกิจฺจาเนว ปริโยสาเปติ ตํ น พาหุสจฺจํ นามฯ อิทมฺปน พาหุสจฺจํ นาม ยํ สุตมฺป
วาจิตมฺป ธมฺมํ ธาเรตฺวา ยาว ตสฺส ธมฺมสฺส ปชานนฺเจว อวโพโธ จ อตฺตโน ปฺญายติ ปฺญา
ปจฺจกฺขโต อุปฺปชฺชติ ตาว ตํ นิชฺฌายติ อุปปริกฺขติ, สา จ โข ปฺญา สกภูตา อตฺตโน สฺชาตา
โหติ, น ปรปฺญาธารณสงฺขาตา สฺญา โหติ, กถํ, น ตาทิสํ โหติ, ยํ สตฺถุโน โพธิมยธมฺมํ
สฺชานิตฺวา วจสา ปริจินิตฺวา มนสานุเปกฺขิตฺวา สฺญานุสาเรน ตสฺส กถนํ วา ลิขนํ วา อปทิสนํ
๑
คาถาในธชัคคสูตร (สํ.ส. ๑๕/๘๖๖/๓๒๓) วา
เอวมฺพุทฺธํ สรนฺตานํ ธมฺมํ สงฺฆฺจ ภิกฺขโว
ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส น เหสฺสตีติฯ
๒
นาจะเปน พุทฺธฺจ ธมฺมฺจ สงฺฆฺจ
๓
พหุ อสฺส สุตนฺติ พหุสฺสุโต, ตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํฯ (มงฺคล. ๑/๑๓๕)

93. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙๓
วาฯ ตถาป ปฺญา ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ สมฺปโยเคน อุปฺปชฺชติ สุตสงฺขาตปริยตฺติ ปฏิปตฺติ จาติฯ เอวํ
สุตสงฺขาตปริยตฺติ พหูปการา โหติฯ
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
พหุสฺสุตํ อุปาเสยฺย สุตฺจ น วินาสเย
ตํ มูลํ พฺรหฺมจริยสฺส ตสฺมา ธมฺมธโร สิยาติฯ๑
ม. ๑๓๙ สมเด็จบรมบพิตร (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๕/๗๘)
ขตฺติโย จ มหาราชา สุเตน เจว วาเจน จ ธมฺมํ อุคฺคณฺหิตฺวา ตํ มนสิกโรติ นิชฺฌายติ
อุปปริกฺขติ เยน ปฺญา อุปฺปชฺชติ, สา จ โข โลกคติโต เจว ธมฺมคติโต จ ตสฺส มหาราชสฺส จ
รฏฐวาสีนํ จ รฏฐสฺส จ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาวหติฯ
ม. ๑๓๙ กัลยาณมิตตตาธรรม (สํานวนที่ ๑ พระมหาสองสูน ๒๓ ม.ค. ๒๕๕๖)
กลฺยาณมิตฺตตาธมฺโมติ ปเนตฺถฯ กลฺยาโณ จ โส มิตฺโต จาติ กลฺยาณมิตฺโต, ตสฺส ภาโว
กลฺยาณมิตฺตตา, กลฺยาณมิตฺตตา เอว ธมฺโม กลฺยาณมิตฺตตาธมฺโมฯ น เกวลฺเจตฺถ
กลฺยาณมิตฺโตติ วจนํ สนฺทิฏฐมิตฺตํ วา สมฺภตฺตมิตฺตํ วา สหายํ วา สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, อถโข
สหาโยติ เอตํ กลฺยาณมิตฺตํป ปาปมิตฺตํป สมฺภตฺตมิตฺตํป อสมฺภตฺตมิตฺตํป มิตฺตสนฺถวํป
มิตฺตปฏิรูปกํป สนฺธาย วุตฺตํฯ อิทํ กลฺยาณนฺติ วจนํ สุนฺทรโสภณมงฺคลตฺเถน ทสฺสิตํฯ กลฺยาณวจนํ
เยน วจเนน นีหริตฺวา ปโยชิตํ ตํ สุนฺทรภาเวน วิเสสตฺถปยุตฺตํ โหติฯ กถํฯ กลฺยาณปุถุชฺชโนติ อิทํ
อนริยปุคฺคลภูตํ สุจินฺติตจินฺตึ ปรสฺส อตฺถกฺขายึ สามฺญชนํ สนฺธาย วุตฺตํฯ กลฺยาณจิตฺตนฺติ ปรสฺส
สุนฺทรวุฑฺฒิมงฺคลเปกฺขํ จิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํฯ กลฺยาณมิตฺโตติ วจนํ อตฺตโน สนฺทิฏฐสมฺภตฺตมิตฺตสฺส
มิตฺตํ สุหทํ อตฺถกฺขายี สนฺธาย วุตฺตํฯ กลฺยาณมิตฺโต หิ อตฺถกฺขายี หุตฺวา สาตฺถเกน สหายํ
สงฺคณฺหาติ ปมตฺตํ สหายํ กายทุจฺจริตาทีนิ จรนฺตํ ปสฺสมาโน โอวทนฺโต ตโต ปาปา นิวาเรติ
กลฺยาเณ นิเวเสติ อสฺสุตํ สาเวติ สคฺคสฺส มคฺคํ อาจิกฺขติ สหายสฺส อุปฺปชฺชิตพฺพํ ภยพฺยสนํ ปฏิ
พาหตีติ วตฺตุ วฏฏติฯ เอวํ โย สหายโก วา อสหายโก วา ปุพฺเพ วุตฺตคุเณหิป สมนฺนาคโต โส
กลฺยาณมิตฺโตติ วุจฺจติฯ กถํฯ โย หิ อสนฺทิฏโฐ วา อสมฺภตฺโต วา ทูเรป วสิตฺวา อตฺถกฺขายี มิตฺโต
สหายสฺส วุฑฺฒึ อิจฺฉติ โส กลฺยาณมิตฺโตติ วุจฺจติฯ อปจ มิตฺโต ยํ ยํ จินฺเตนฺโต ภาสนฺโต กโรนฺโต๑
๑
ขุ.เถร. ๒๖/๓๙๗/๔๐๖.
๑
ย ต ไมควรอยูในประโยคเดียวกัน, ต ควรเรียงเปนอันดับแรกของประโยค

94. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๙๔
อตฺตโน สติปฺญาสามตฺถิยพเลน ตํ ตํ จินฺเตติ ภาสติ กโรติ เอกํเสน สหายสฺส อุปฺปชฺชิตพฺพานํ
ภยาทีนํ สํวราย ปฏิพาหาย, เอวํ กลฺยาณมิตฺโตเยว นาม โหติฯ
อปจ อหํ “กลฺยาณมิตฺโต น สุลโภ โหติ ปเรสํ จ อสาธารณนฺติ ปวกฺขามิฯ กถํฯ ยา หิ
สามิกานํ ภริยา โหนฺติ สพฺพา ตา๑
เตสํ น กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติ, เย หิ ภริยานํ สามิกา โหนฺติ
สพฺเพ เต ตาสํ น กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติ, เย หิ มิตฺตานํ มิตฺตา โหนฺติ สพฺเพ เต เตสํ น
กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติฯ โย ธมฺมิโก สติปฺญาสมนฺนาคโต โส กลฺยาณมิตฺโตติ สงฺขํ คจฺฉติฯ เย
โลเก ชาตปตโย มาตาปตโร ปุตฺตธีตโร มิตฺตา จ โหนฺติ, สเจ เต ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ปยครุอาทีหิ
สมนฺนาคตา น โหนฺติ, เอตฺตาวตา สพฺเพหิป อฺญมฺญสฺส กลฺยาณมิตฺเตหิ ภวิตุ น สกฺกาฯ
กิฺจิ ภิยฺโย ยสฺสป กลฺยาณมิตฺโต อตฺถิ โส ตสฺส กลฺยาณมิตฺตตํ ปฏิเสเธติ, เอวํ สนฺเตป ตสฺส
กลฺยาณมิตฺโต โหติ กลฺยาณมิตฺโต ตสฺส น โหตีติ ปฺญายติ ยถานุรูเปน ปฏิลภิตพฺโพ อตฺโถ น
ปาฏิกงฺโขติ เวทิตพฺพํฯ
ยสฺมา หิ ขตฺติโย มหาราชา ทยฺยานมินฺโท กตาธิกาโร โหติ อตฺตสมฺปตฺติยา สมปฺปโต ตสฺ
มา ปยครุภาวนียาทีหิ กลฺยาณมิตฺตธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, โส จ สพฺพตฺถ ชนานํ กลฺยาณมิตฺโต โหติ
เย กลฺยาณการี ปเรสํ สุนฺทรโสภณมงฺคลกามา สติปฺญาสมนฺนาคตา โหนฺติ เตสํ กลฺยาณมิตฺตตํ
สมฺปฏิจฺฉติ, กลฺยาณมิตฺตธมฺเมน สมนฺนาคตตฺตา ยสฺส กสฺสจิ กลฺยาณมิตฺตตํ น ปฏิเสเธติ,
ตปฺปจฺจยา อกิจฺเฉน ธมฺมตาย รฏเฐ ปเรสํ หิตํ สุขํ อุปฺปาเทตุ สกฺโกติ เนว อนตฺตมโน ปเรสํ
หิตาย สุขาย จ กิจฺจานิ สาเธติฯ
ม. ๑๓๙ กัลยาณมิตตตาธรรม (สํานวนที่ ๒ ไมปรากฏผูแตง, ๐๐๕/๗๘)
กลฺยาโณ มิตฺโต จาติ๒
กลฺยาณมิตฺโต, ตสฺส ภาโว กลฺยาณมิตฺตตา, กลฺยาณมิตฺตตาเอว
ธมฺโม กลฺยาณมิตฺตตาธมฺโมฯ เนส กลฺยาณมิตฺโต “มิตฺโต วา สหาโย วาติ วุตฺตมตฺตํ ปุคฺคลํ
สนฺธาย วุตฺโตฯ เอตมฺปน “มิตฺตนฺติ๓
วจนํ กลฺยาณมิตฺตํป ปาปมิตฺตํป สมฺภตฺตํป อสมฺภตฺตํป
สุหทํป มิตฺตปฏิรูปป สนฺธาย วุตฺตํฯ อิทํ “กลฺยาณนฺติ วจนํ สุนฺทรภาวํ ภทฺทภาวํ มงฺคลภาวํ
๑
ต ควรเรียงเปนอันดับแรกของประโยค, แกเปน ตา สพฺพา หรือ สพฺพาเปตา
๒
แกใหถูกหลักไวยากรณ เปน กลฺยาโณ จ โส มิตฺโต จาติ กลฺยาณมิตฺโต
๓
ทานแตงบทตั้งเปน ทุติยาวิภัตติ เชน มิตฺตนฺติ, กลฺยาณมิตฺตนฺติ นาจะแตงเปนปฐมาวิภัตติ เพราะ
กอนหนานี้ทานไดกลาววา กลฺยาโณ มิตฺโต จาติ กลฺยาณมิตฺโต ซึ่งเปนปฐมาวิภัตติไวแลว บัณฑิตพึงพิจารณาดู
เถิด

95. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙๕
สนฺธาย วุตฺตํฯ ตสฺมา อิทํ เยน เกนจิ สทฺธึ ปยุฺชิตํ ตเมว สุนฺทรมงฺคลาทีหิ อตฺถวิเสสํ กโรติฯ
นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ กลฺยาณปุถุชโนติ วจนํ ภทฺทตฺถกามจิตฺตํ อนริยํ สพฺพชนํ สนฺธาย วุตฺตํฯ
กลฺยาณจิตฺตนฺติ วจนํ มงฺคลภาเวน ผรนฺตํ ภทฺทตฺถกามํ จิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํฯ กลฺยาณจิตฺตนฺติ วจนํ
วิเสสโต มิตฺตสฺส มงฺคลภาเวน ผรนฺตํ ภทฺทตฺถกามจิตฺตํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํฯ โส จ กลฺยาณมิตฺโต
ปรตฺถกาโม หุตฺวา มิตฺตํ อนุกมฺปติ โอวทติ, ปมตฺตํ รกฺขติ มิตฺตสฺส อุปฺปชฺชิตพฺพํ ภยํ เจว หานึ จ
ปฏิพาหติฯ โยป ปุคฺคโล ยถาวุตฺตคุเณน สมนฺนาคโต หุตฺวา มิตฺโต วา อมิตฺโต วา โหตุ, โสเยว
กลฺยาณมิตฺโต นามฯ ตตฺรายมตฺโถฯ โย ปุคฺคโล อสฺญิโตป อวิสฺสาสิโตป ทูเร ฐิโตป อทิฏฐ‐
ปุพฺโพป โหตุ, ภทฺทตฺถกามจิตฺโต หุตฺวา มิตฺตํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิพาหิตุ อนุคฺคหิตุ สพฺพํ กิจฺจํ
จินฺเตติ ภาสติ กโรติ, ตํ สพฺพโส ปริหานิโต โมกฺเขติ, โสป “กลฺยาณมิตฺโตติ สงฺขํ คจฺฉติฯ
ม. ๑๔๐ อยางไรก็ตาม (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๗๙)
กลฺยาณมิตฺโต หิ นาเมส โกจิ โลเก วิชฺชติ, ตสฺมา สพฺพตฺถ ทุลฺลโภ โหติฯ ยา หิ สามิ‐
กานํ ภริยา โหนฺติ, น สพฺพา๑
กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติฯ เย จ ภริยานํ สามิกา โหนฺติ, น สพฺเพ
กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติฯ เย จ สพฺเพสํ มิตฺตา โหนฺติ, น สพฺเพ กลฺยาณมิตฺตา โหนฺติฯ โย
กลฺยาณมงฺคลภูโต โหติ กลฺยาณธมฺโม พุทฺธิสมงฺคี, โส กลฺยาณมิตฺโตติ วุจฺจติฯ เย เกจิ, ชายปติกา
วา มาตาปตโร วา มิตฺตา วา, ยถาวุตฺตคุณสมงฺคิโน น โหนฺติ, สพฺเพเต กลฺยาณมิตฺตาติ น วุจฺจนฺติฯ
ปุน จปรํ วตฺตพฺพมตฺถิฯ โย กลฺยาณมิตฺโตป โหติ, กลฺยาณมิตฺตภาวํ น สมฺปฏิจฺฉติฯ โส
กลฺยาณมิตฺตภูโตป กลฺยาณมิตฺตภูโตเยวาติ วตฺตพฺพภาวํ น อุเปติฯ อหํ สกลมหาสงฺฆปริณายโก
ญาณสํวรนาโม สงฺฆราชภูโต หุตฺวา โย กุสลูปาโย รฏฐาภิปาลสฺส หิตสุขสนฺตึ อาวหาติ ตเมว
มหาราชวรสฺส โลกธมฺมคติสมิทฺธิอาวหํ เสฏฐํ ปฺญาพลธมฺมานานํ วิสชฺเชสฺสามิฯ วุตฺตฺเหตํ
ภควตา
ปฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน วิธานวิธิโกวิโท
กาลฺู สมยฺู จ ส ราชาวสตึ วเสติฯ๒
ตสฺสตฺโถ เวทิตพฺโพฯ มหาราชา ตุ วิจกฺขโณ สชาติกปฺญาย สมนฺนาคโต ปจฺจกฺขโต กาล‐
สมายานุรูปเมว อนฺโต เจว พหิทฺธา จ อุปฺปนฺนนานกรณํ วีมํสิตุ สมตฺโถ หุตฺวา รฏฐาภิปาลโนปาย‐
๑
โดยทั่วไป เมื่อมีประโยค ย ตองมีประโยค ต รับ และเรียง ต ไวเปนอันดับแรกของประโยค ในที่นี้
เปน น สพฺพา ถาจะเลี่ยงปญหา ควรตัด ยา ออกจะไดหรือไม บัณฑิตพึงพิจารณา
๒
ขุ.ชา. ๒๘/๙๖๙/๓๓๙.

96. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๙๖
โกสลฺเลน เจว ปฺญาพเลน จ อุปฺปนฺนภยนฺตรายุปสคฺคํ นิวาเรตฺวา ยตฺถ ทยฺยา ทุกฺขิตา โหนฺติ
กิจฺฉชีวิกา ภยตชฺชิตา, ตตฺถ นิพทฺธํ ทยฺยานํ สนฺติสุขปติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตีติฯ
ม. ๑๔๑ การปรับปรุงหมูบาน (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๔๗)
ภูมิพโล นาม มหาราชา มหาการุณิโก๑
คามนิคมนิวาสิโน ทยฺเย สุขฺเจว วุฑฺฒิฺจ
ปาเปตฺวา ยํ ฐานํ อปฺโปทกํ วา นิรุทกํ วา เขตฺเต สสฺสานํ เจว กสิกมฺมพีชานํ จ ปุปฺผโรปนฏฐานานํ
จ อตฺถาย น ปวตฺตติ สพฺพนฺตํ ตนฺตึ กตฺวา เวเคน ทยฺยรฏฐนิวาสีนํ สุขํ อุปเนติฯ โส หิ ชนปเท
ทยฺยานํ สงฺคหํ กาตุ ราชวุฏฐิวตฺถุกุสเล เจว กสิกมฺมอากาสยานกุสเล จ ราชภเฏ ปกฺโกสาเปตฺวา
นวปุรสฺส อากาสยานนิวตฺตนฏฐานสฺส อวิทูเร วาปยํ๒
เจว ตากมณฺฑเล ภูมิพลอุทกมยวิชฺชุวาปยํ จ
วุฏฐึ วสฺสาเปสิ (ปาวสฺสิ)
มหาราชา ปน กรณฺยปสุโต มหาการุณิโก หุตฺวา ทยฺเยหิ ทุกฺขํ อปเนตุ เจว ทยฺยานํ สุขํ
อุปเนตุ จ ราชภเฏ นานาสิปฺปานิ อุทกปวตฺติวตฺถุวสีภาวปฺปตฺเต กตฺวา สิกฺขาเปสิฯ อยฺจ คามํ
วา นิคมํ วา คนฺตฺวา ทุพฺพุฏฐิกาทิภยํ ปฏิพาหิตุ นวปุรสฺส ชนปเท ราชวุฏฐิสลฺลกฺขณูปกรณ‐
นิวตฺตนฏฐานํ ททาติ ทยฺยภาสาย แมน้ําปง อิติ เอวํ ลทฺธนาเม นทีสนฺติเก สิริกิตฺติวาปยํ วุฏฐึ
วสฺสาเปสิฯ โส มตฺตฺุตา กสิกมฺมกรานํ สชฺชิตุทโก หุตฺวา อุทกํ ปวนฺตานํ ทยฺยานํ โทสาวหํ
ปฐวีมลวิสํ สมนุปสฺสนฺโต อิโต จิโต จ ปฐวีคหณตฺถาย กุเส๓
โรปาเปติฯ อีทิสํ กรณํ นิปฺปริยายโต
ปฐวิยา สาตฺถํ สผลํ โหติฯ
? พฺรหฺมวิหารธมฺมกถา
ม. ๑๔๙ ธรรม ๔ ขอนี้ (สํานวนที่ ๑ พระมหานพพร, รวมตัวอยางวิเคราะหและอธิบายจากคัมภีร)
พฺรหฺมวิหารธมฺโมติ ปเนตฺถฯ๔
โส จตุพฺพิโธ โหติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขา จาติฯ
ตตฺถ เมตฺตาติ เมชฺชติ สิเนหตีติ เมตฺตาฯ มิตฺเต วา ภวา มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติป เมตฺตาฯ
สา หิตสุขูปสํหรณลกฺขณา ฯ กรุณาติ กํ วา สุขํ รุนฺธตีติ กรุณา, ปรทุกฺเข วา สติ สาธูน กมฺปนํ
กโรตีติ กรุณา, กีณาติ วา ปรทุกฺข หึสติ วินาเสตีติ กรุณา, กีริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ผรณาวเสน ปสาริยตีติ
กรุณา; สา ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณาฯ มุทิตาติ โมทนฺติ ตาย ตสมงฺคิโน สย วา โมทติ
๑
มหาการุณิโก นาจะสงวนไวใชสําหรับพระพุทธเจา
๒
วาป อิต. ถังเก็บน้ํา, หนองน้ํา ในที่นี้ทานผูแตงคงจะหมายถึง เขื่อน
๓
กุส ป. หญาคา ในที่นี้ทานผูแตงคงมุงถึง หญาแฝกที่ปลูกตามพระราชดําริ
๔
อุตฺตมวิหารภาวโต อตฺตมานํ วา วิหารภาวโต พฺรหฺมวิหาโร (สงฺคห.ฏีกา. ๑/๒๖๐)

97. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙๗
โมทนมตฺตเมว วา ตนฺติ มุทิตา, โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา; สา ปรสมฺปตฺติอนุโมทนลกฺขณาฯ
อุเปกฺขาติ อเวรา โหนฺตูติอาทิพฺยาปารปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวุปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขาฯ สา
อิฏฐานิฏฐมชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณาฯ๑
ม. ๑๔๙ ธรรม ๔ ขอนี้ (สํานวนที่ ๒ พระมหาสองสูน ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
พฺรหฺมวิหารธมฺโมติ ปเนตฺถฯ พฺรหฺมวิหารธมฺโมติ เจตํ พฺรหฺมุโน วิหารสฺส อธิวจนํฯ
สาธารณโต เหตฺถ โย เมตฺตาทีหิ สมนฺนาคโต โส พฺรหฺมาติ ปสํสฏโ โหติฯ โส พฺรหฺมวิหารธมฺโม
จตุพฺพิโธ เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขา จาติฯ ตตฺถ เมตฺตาติ เมชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา, สา
ปเนสา ปรสุขูปนยนาการปวตฺติลกฺขณา หิตูปสํหรณรสา วิฆาตปจฺจุปฏานาฯ กรุณาติ ปรทุกฺเข
สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, สา ปรทุกฺขาปนยนาการปวตฺติลกฺขณา อวิหึสารสา
พฺยาปาทูปสมปทฏานาฯ มุทิตาติ โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา, สา ปรสมฺปตฺติโมทนาการ‐
ปวตฺติลกฺขณา อนิสฺสายนรสา อรติสมฺภาวปทฏานาฯ อุเปกฺขาติ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา, สา สตฺเตสุ
มชฺฌตฺตาการปวตฺติลกฺขณา จิตฺตสฺส ราคปฏิเฆสุ อปติตฺวา ปฏิฆานุนยวูปสมปฏุปฏานาฯ
อยฺหิ พฺรหฺมวิหารธมฺโม อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตฺตา อปฺปมฺาติ วุจฺจติฯ ยถาห อยํ เอตฺถ
จกฺกวตฺติสุตฺเต ภควตา โภควฑฺฒนภาเวน อุททิฏโติฯ พฺรหฺมวิหารธมฺโม หิ กรุณาสีเสน
พุทฺธคุเณสุ ปากโฏ โหติฯ วุตฺตฺเหตํ รตนตฺตยปฺปณามคาถายํ จกฺกิวํสสฺส จตุตฺถมหาราเชน
พุทฺโธ สุสุทฺโธ กรุณามหณฺณโวติฯ
๑
บัณฑิตพึงคนดูใน นิท.อ. ๒/๔๒๙; ที.ฏี.อภินว. ๑/๘,๔๐๐, สงฺหค.ฏีกา. ๑/๑๐๖‐๗, ๒๕๙‐๒๖๐,
วิสุทฺธิ. ๒/๑๒๒, ๑๔๐; อภิธานวรรณนา น. ๒๒๐, ๒๒๑; สํานวน พระธรรมกิตติวงศ วา
พฺรหฺมวิหารา หิ จตุพฺพิธา โหนฺติ “เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขาติฯ ตตฺถ เมตฺตา สตฺตานํ
หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา สุขูปนยนาการปฺปวตฺตา, กรุณา สตฺตานํ ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา, มุทิตา
สตฺตานํ สมฺปตฺติยา ปโมทนลกฺขณาฯ อุเปกฺขา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณาฯ จิตฺตสฺส ราคปฏิเฆสุ
อปติตฺวา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติ อุเปกฺขา นาม (๐๐๘/๗๖)
ใน คัมภีรอภิธัมมาวตาร (อภิ.วตาร. ๑/๗๖ ฉบับภูมิพโลภิกขุ) วา กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ
ทหยกมฺปนํ ชเนตีติ กรุณา กิณาติ วินาเสติ วา ปรสฺส ทุกฺขนฺติ กรุณา, สา ปรทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา
ปรทุกฺขาสหนรสา อวิหึสาปจฺจุปฏฐานา ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฐานาฯ มุทิตาติ โมทนฺติ ตาย, สยํ
วา โมทตีติ มุทิตา, สา ปโมทนลกฺขณา อนิสฺสายนรสา อรติวิฆาตปจฺจุปฏฐานา สตฺตานํ สมฺปตฺติ‐
ทสฺสนปทฏฐานาฯ

98. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๙๘
ขอมูลประกอบ
หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา หิตุปสหารรสา อาฆาตวินยปจฺจุปฏานา สตฺตาน มนาป‐
ภาวทสฺสนปทฏานา พฺยาปาทุปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ สิเนหสมฺภโว วิปตฺติฯ ทุกฺขาปนยนา‐
การปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา ปรทุกฺขาสหนรสา อวิหึสาปจฺจุปฏานา ทุกฺขาภิภูตาน อนาถภาว‐
ทสฺสน ปทฏานา วิหึสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ โสกสมฺภโว วิปตฺติ ปโมทนลกฺขณา มุทิตา
อนิสฺสายนรสา อรติวิฆาตปจฺจุปฏานา สตฺตาน สมฺปตฺติทสฺสนปทฏานา อรติวูปสโม ตสฺสา
สมฺปตฺติ ปหาสสมฺภโว วิปตฺติฯ สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา สตฺเตสุ สมภาว‐
ทสฺสนรสา ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏานา กมฺมสฺสกา สตฺตา เต กมฺมสฺส รุจิยา สุขิตา วา
ภวิสฺสนฺติ ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตีติ เอว ปวตฺตกมฺมสฺส‐
กตาทสฺสนปทฏานา ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ เคหสิตาย อฺาณุเปกฺขาย สมฺภโว
วิปตฺติฯ๑
? พลวฑฺฒนธมฺมกถา
ม. ๑๕๐ สวน พลวัฑฒนธรรม (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๒)
พลวฑฺฒนธมฺมาติ ปเนตฺถฯ ทยฺยานมินฺทสฺส๒
หิ มหาราชสฺส พุทฺธสาสเน อาคตานุสานีภูตานิ
ปฺจวิธานิ พลานิ ทสฺสิตานิ กายพลํ โภคพลํ อมจฺจพลํ อภิชจฺจพลํ ปฺญาพลฺจาติฯ๓
ตตฺถ กายพลนฺติ กายสฺส พลํฯ อิทฺจ สรีรผาสุกสภาวสมุฏฐานํ โหติฯ โส หิ มหาราชา
พเลน สมนฺนาคโต หุตฺวา ทยฺยานมตฺถาย หิตาย สุขาย จ สุเขน ราชกรณียานิ ปยุฺชติฯ อิทํ ปฐมํ
พลํฯ
โภคพลนฺติ โภคานํ พลํฯ อิทฺจ รฺโญ มหาการุฺญสมุฏฐานํ โหติฯ โส หิ นานปฺปกาเรหิ
ปสุโต หุตฺวา (ฆเฏนฺโต วายมนฺโต) กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ อุปตฺถมฺเภติ, ตานิ ปฏิจฺจ โภคสมฺปทา
สมฺปชฺชติ เจว เวปุลฺลฺจ คจฺฉติฯ โภคสมฺปทา หิ นาเมสา ราชกรณียานฺเจว ราชภฏานฺจ
๑
วิสุทฺธิ. ๒/๑๒๓.
๒
นาจะมุงพระราชาทั่วไป ไมเจาะจงเฉพาะพระราชาแหงชาวไทย
๓
ในพระไตรปฎก (ขุ.ชา. ๒๗/๒๔๔๔/๕๓๒) ทานใชศัพทวา พาหุพลํ แตในอรรถกถา (ชา.อ. ๗/
๓๕๕) ไขความวา กายพลํ ดังนี้ พาหุพลนฺติ กายพลํฯ โภคพลนฺติ อุปตฺถมฺภนวเสน สพฺพ หิรฺสุวณฺณาทิ‐
อุปโภคชาต โภคพล นามฯ อมจฺจพลนฺติ อเภชฺชมนฺตสฺส สูรสฺส สุหทยสฺส อมจฺจมณฺฑลสฺส อตฺถิตาฯ
อภิชจฺจพลนฺติ ตีณิ กุลานิ อติกฺกมิตฺวา ขตฺติยกุลวเสน ชาติสมฺปตฺติฯ และอธิบายตอไปวา ปญญาพละ
ประเสริฐกวาพละ ๔ ขอตน

99. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๙๙
อตฺถาย ปโหนกา โหติ เจว ราชภฏราชปริวาราทีนฺเจว สพฺพรฏฐนิวาสีนฺจ ผาสุวิหาราย สมฺปชฺชติ
จฯ อิทํ ทุติยํ พลํฯ
อมจฺจพลนฺติ อมจฺจานํ พลํฯ รฺโญ หิ อมจฺจา เชฏฐฐานนฺตรปฺปตฺตา เจว ตนฺนีจ‐
ตรานนฺตรปฺปตฺตา จ นีติปฺญตฺติยา เจว รฏฐปฺปสาสนสฺส จ อฏฏวินิจฺฉยสฺส จ นานปฺปกาเรหิ
พลวปฺปจฺจยา โหนฺติ อิทํ ตติยํ พลํฯ
อภิชจฺจพลนฺติ อภิชาติภาวสฺส พลํฯ โส ตมาคมฺม มหาชเนน สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต
ปูชิโต อปจิโตฯ รฺโญ อภิชาติภาโว ปุพฺเพกตปุฺญตาสมุฏฐานภูโต โหติฯ ตปฺปจฺจยา โส สุฏุ
ธมฺมจารี สมจารี โหติฯ โส จ สมฺมาปฏิปตฺติยํ สมาจิณฺณปุพฺพตาย หิโรตฺตปฺปสมงฺคี หุตฺวา ปาปานํ
อกรเณ วิสาโท โหติ กุสลปุเรกฺขารภูโต ยถาตํ รฺโญ หตฺถิอสฺสตรุสภาชาเนยฺย สกรฏฐสฺส สิริ‐
สุวตฺถิฐานิยา โหนฺติฯ๑
อิทํ จตุตฺถํ พลํฯ
ปฺญาพลนฺติ ปฺญาย พลํฯ โส หิ ญาเณน เจว สติสมฺปชฺเญน จ สมงฺคิภูโต เจว
รฏฐสฺส จ ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย อุปฺปชฺชิตพฺพาย อชฺฌตฺติกาพาหิรกาย ปวตฺติยา วิจารณสมตฺโถ โหติ
ปจฺจกฺขโต การณาการเณสุ ญาณปฏิลาภนตฺถายฯ โส จ นานุปสคฺคมติกฺกมนฺโต ราโชปายํ ปยุฺชติ
เจว ราชนโยปายสมิทฺธิปตฺโต โหติ จ ยถิจฺฉิตํ รฺโญ สมารมฺภนโยปาเย สุฏุ อภินิปฺผาเทติ จฯ อิทํ
ปฺจมํ พลํฯ
ม. ๑๕๑ กายพละ คือ กําลังพระกาย (สํานวนที่ ๑, ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๘๖)
พลวฑฺฒนธมฺโม หิ อนุปุพฺเพน มหาขตฺติยาธิราชูหิ ปริปูโต ปเภทโต กายโภคา‐
มจฺจาภิชจฺจปฺญาพลวเสน ปฺจวิโธ โหติฯ ตตฺถ กายพลนฺติ กายสฺส พลํฯ โส หิ มหาราชา
อิมินา สมนฺนาคโต พหุกิจฺโจ พหุกรณีโย หุตฺวา อตฺตโน เขทํ กิลมถํ อจินฺเตตฺวา สพฺพกิจฺจานิ กโรติฯ
ตสฺมา รฏวาสี ตสฺส เขทํ คเณนฺติ เจว กายพลสมฺปตฺตึ จ อิจฺฉนฺติฯ เอวํ สติ ราชา อตฺตโน กาย‐
เขทํ อคเณตฺวา ยานิ รฏวาสีนํ สพฺพกรณียานิ อตฺถิ ตานิเยว สพฺพตฺถ นิรุปสคฺเคน
นิรุปทฺทเวน ปวตฺเตติฯ อิทเมวสฺส กายพลนฺติ วุจฺจติฯ
โภคพลนฺติ โภคสฺส พลํฯ โส จ อิมินา สมนฺนาคโต ธมฺมิโก หุตฺวา ตเมวาคมฺม รฏสฺส
พุทฺธสาสนาย ปชาย จ วุฑฺฒิวิรุฬฺหิเวปุลฺลตฺถํ ยํ ยํ กิจฺจํ วณิชฺชกมฺมํ วา กสิกมฺมํ วา สํวตฺตนิกํ
โหติ ตํ ตํ สุเขน อภินิปฺผาเทติฯ อิทเมวสฺส โภคพลนฺติ วุจฺจติฯ
๑
ยถาตํ ใชเหมือน วิย กิริยาเปน อนฺต, มาน ปจจัย ประกอบธาตุเดียวกับกิริยาคุมพากย แตในที่นี้
เปน โหนฺติ ซึ่งผิดหลักดังกลาว บัณฑิตพึงพิจารณาดูเถิด

100. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐๐
อมจฺจพลนฺติ อมจฺจานํ พลํฯ โส จ ปมุขฏโต โหติ อมจฺจปริวุโตฯ สปริวาโร หิ นายโก
อุปฺปนฺนานิ กิจฺจานุกิจฺจานิ สุฏุ อภินิปฺผาเทตํ สมตฺโถ โหติ ปฏิพโลฯ ตโต เจส ราชา ยํ ยํ อิจฺฉฺตํ
ปตฺถิตํ ตํ ตํ อมจฺจพลวเสน อกสิเรน สาเธติฯ เต ปนสฺส อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน วิริเยน เจว
พุทฺธิยา จ รฏวาสีนํ หิตสุขาวหํ กมฺมฺเจว รฏาภิวฑฺฒโนปายฺจ สุฏุ สาเธนฺติฯ อิทเมวสฺส
อมจฺจพลนฺติ วุจฺจติฯ
อภิชจฺจพลนฺตติ อภิชจฺจสฺส พลํฯ วุตฺตฺเหตํฯ โย โกจิ ยโสสมปฺปเต อุจฺจกุเล ชาโต โหติ
อตีเต กุเลสุ วโยวุฑฺฒานํ อปจายกมฺมํ ปูเรสิฯ ตปฺปจฺจยา เอตรหิ สุขุมาโล โหติ สณฺหวาโจฯ โส หิ
ราชา สฺยามานมินฺโท อาจารสมฺปนฺโน สพฺเพหิ สฺยามิเกหิ สกฺกโต โหติ ครุกโตฯ อิทเมวสฺส
อภิชจฺจพลนฺติ วุจฺจติฯ
ปฺาพลนฺติ ปฺญาย พลํฯ สพฺพตฺถ หิ ปฺา เสฏาติ วุจฺจติฯ ตํ กิสฺส เหตุฯ สปฺปฺโญ
หิ ปุคฺคโล ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา กิจฺจํ สุเขน สาเธติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ สฺยามานมินฺโท ราชาฯ โส จ
ตตฺรุปายาย วีมํสาย สมนฺนาคโต หุตฺวา ยํ สุกรํ ตํ ขิปฺปเมว กโรติ ยํ ทุกฺกรํ ตสฺมึ อนิกฺขิตฺตธุโร
ชีวิตวุตฺติปจฺจยภูตํ อุปายํ อาจิกฺขติฯ ราชา หิ ขตฺติโย ยานิ อเนกวิหิตกรณียานิ รฏสฺส เจว รฏ‐
วาสีนํ จ อตฺถหิตสุขาวหานิ อตฺถิ ตานิเยว กโรติฯ อิทเมวสฺส “ปฺาพลนฺติ วุจฺจติฯ
ม. ๑๕๑ กายพละ คือ กําลังพระกาย (สํานวนที่ ๒, ๐๐๕/๑๕๑, ๐๐๗/๒๖ อ.ชรินทร แก)
พลวฑฺฒนธมฺโม หิ อนุปุพฺเพน ทยฺยวาสีนํ ปุพฺพมหาขตฺติยาธิราชูหิ ปริปูริโต ปเภทโต
กายโภคามจฺจาภิชจฺจปฺญาพลวเสน ปฺจวิโธ โหติฯ
ตตฺถ กตมํ กายพลํฯ กายสฺส พลํ กายพลํฯ ตมฺปเนตํ จกฺกิวํสิเกน มหาราเชน
ทยฺยิกานมินฺเทน ปฺญาสามตฺถิยานุรูเปน สุฏุ อนุพฺรูหิตํ มนสานุเปกฺขิตํ มนสิกตํฯ เตน จ
ทยฺยิกานมินฺเทน ยํ ยํ อตฺตโน เจว ทยฺยวาสีนฺจ รฏฐสฺส จ หิตสุขาวหมสฺส ตํตํปุเรจาริกํ กตฺวา
วิจารณปฺญาย กายพลํ สพฺพทา ปวตฺติตเมวฯ อิทฺจสฺส สพฺเพสมฺป ทยฺยิกานํ ปากฏํ โหติฯ
ตปฺปจฺจยา สพฺเพป ทยฺยา สพฺพทา มหาราชสฺส อตฺตโน เขทํ กิลมถํ อจินฺเตตฺวา สพฺพกิจฺจานิ กรโต
เขทํ คเณนฺติ เจว ตสฺส จ กายพลสมฺปตฺตึ อิจฺฉนฺติฯ เอวมฺป สติ ปเนสป อตฺตโน กายเขทํ อคเณตฺวา
ยานิ ทยฺยรฏฐสฺส สพฺพกรณียานิ อตฺถิ ตานิเยว สพฺพตฺถ นิรุปสคฺเคน นิรุปทฺทเวน ปวตฺเตติฯ
ตสฺมา เหส กายสมฺปนฺโนติ วุจฺจติฯ (ตสฺมา เหส กายสมฺปนฺโน นาม โหติ)
กตมํ โภคพลํฯ โภคสฺส พลํ โภคพลํฯ ตมฺปเนตํ สพฺพาวนฺตานํ ปมุขานํ นายกานํ ชนานํ
พหูปการเมว โหติฯ กถํฯ เย เย โภคปฏิพทฺธา รฏฐาภิวฑฺฒโนปายา อนฺตมโส โภคสมฺปตฺติอากรํ
กมฺมํป อตฺถิเยว เต เต ธมฺเมน สเมน จ รฏฐสฺสเจว พุทฺธสาสนสฺส จ ทยฺยวาสีนํ จ วุฑฺฒิยา

101. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๐๑
วิรุฬฺหิยา เวปุลฺลาย ปริปูริตา ปวตฺติตาฯ อมฺหากฺเจส มหาราชา ทสธมฺมสมฺปนฺโน หุตฺวา ยํ ยํ
กิจฺจํ วณิชฺชกมฺมํ วา กสิกมฺมํ วา หิตสุขสํวตฺตนิกํ โหติเยว ตํ ตํ สพฺพาวนฺตานํ ทยฺยิกานํ อตฺถาย
หิตาย สุขาย สุฏุ ปวตฺเตติฯ ตสฺมา เหส โภคพลสมฺปนฺโนติ วุจฺจติฯ
กตมํ อมจฺจพลํฯ อมจฺจสฺส พลํฯ ตมฺปเนตํ ตเถว สพฺพาวนฺตานํ นายกานํ พหูปการํ โหติฯ
กถํฯ ปริวารสมนฺนาคตา หิ นายกา อุปฺปนฺนานิ กิจฺจานุกิจฺจานิ อภินิปฺผาเทตุ สมตฺถา เจว โหนฺติ
ปฏิพลา จฯ อมฺหากฺเจส มหาราชา ยํ ยํ อิจฺฉิตํ ปฏฐิตํ ตํ ตํ อกสิเรน สาเธติฯ ตํ กิสฺส เหตุฯ โส
เหส อมจฺจสงฺขาตปริวารสมฺปนฺโนว โหติฯ เต ปนสฺส อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน วิริเยน เจว พุทฺธิยา
จ ทยฺยวาสีนํ หิตสุขาวหํ กมฺมฺเจว รฏฐาภิวฑฺฒโนปายฺจ สุฏุ สาเธติฯ ตสฺมา เหส อมจฺจ‐
พลสมฺปนฺโนติ วุจฺจติฯ
กตมํ อภิชจฺจพลํฯ อภิชจฺจสฺส พลํ อภิชจฺจพลํฯ ตมฺปเนตํ ยสฺสตฺถิ ตสฺส สุวตฺถิ สพฺพทา
โหติเยวฯ ตํ กิสฺส เหตุฯ โส เหส กุเลสุ วโยวุฑฺฒานํ อปจายนการโก เทวมนุสฺสานํ ปโย โหติเยว
มนาโปฯ ภควาปจ อิมมตฺถมาห โส เยน ปุคฺคเลน วโยวุฑฺฒานฺเจว กลฺยาณธมฺมสฺส จ คารวอปจิติ‐
กรณสงฺขาตา ปุฺญกิริยาวตฺถุกา สมฺมาปฏิปตฺติ ปวตฺติตาเยว ตปฺปจฺจยา ชาติสมฺปนฺนตาทิ‐
สมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต โหติ สนฺตกาโย สนฺตวาโจ สนฺตมโนติฯ เอตฺถ จ อมฺหากํ มหาราชา
ชาติสมฺปนฺโน ยสสมฺปนฺโน กลฺยาณชฺฌาสยสมฺปนฺโน หุตฺวา ยสฺมา อปจายธมฺโม วโยวุฑฺฒานํ นิจฺจ‐
กาลํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โหติเยว ตสฺมา สพฺพาวนฺเตหิ ทยฺยิเกหิ สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต
ปูชิโตฯ สพฺเพเปเต จ สมานจิตฺตา สมานจฺฉนฺทา สมคฺคา ยํ ยํ กิจฺจํ ทยฺยิกานํ อตฺถาย หิตาย
สุขาย ปวตฺตติ ตํ ตํ สุฏุ อภินิปฺผาเทนฺติฯ ตสฺมา เหส อภิชจฺจพลสมฺปนฺโนติ วุจฺจติฯ
กตมํ ปฺญาพลํฯ ปฺญาย พลํฯ เตสุ ปน พลวฑฺฒนธมฺเมสุ อยมฺป ปฺญา อธิกา
โหเตว อุตฺตมาฯ ปฺญา จ นาเมสา สพฺพกรณีเยสุ อิจฺฉิตพฺพา อตฺถยิตพฺพาฯ ปฺญสมฺปนฺโน หิ
อกิจฺเฉน อกสิเรน อปฺป วา พหุ วา กมฺมนฺตํ สุฏุ อภินิปฺผาเทติฯ อมฺหากฺเจส มหาราชา
ทยฺยิกานมินฺโท ตตฺรุปายาย วีมํสาย สมนฺนาคโต หุตฺวา ยํ สุกรํ ตํ ขิปฺปเมว กโรติ ยํ ทุกฺกรํ ตสฺมึ
อนิกฺขิตฺตธุโร ชีวิตวุตฺติปจฺจยภูตํ อุปายํ อาโรเจสิ ปริทีปฯ กถํฯ เตน จ โข ทยฺยิกานมินฺเทน เย
เอตฺถ รฏฐาภิวฑฺฒโนปายา รฏฐสฺส เจว รฏฐวาสีนํ จ อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ สพฺเพเปเต
รฏฐปาลีนํ วินีตา ปริทีปตา วฯ ตสฺมา เหส ปฺญาพลสมฺปนฺโนติ วุจฺจติฯ (ขาด ม. ๑๕๒ โครงการ
พัฒนา)

102. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐๒
ม. ๑๕๓ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๕)
ภูมิพลอตุลฺยเตโช นาม นวโม มหาราชา สสิริกิตฺติราชินี พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย
ปฺจสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ สหสฺสานมุปริ ปฺจตึสติมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน ครุวารภูเต มาคสิรมาสสฺส
ตติเย ทิเน มหาราชวรสฺส ปสูติทิวเส สมฺปตฺเต องฺครกฺขกานํ สูรโยธานํ สจฺจปฏิฺญาทานฺเจว
สามคฺคิฺจ โอโลเกตุ ราชตุสิตราชงฺคณสฺส ปริเวณํ คจฺฉติฯ
มหาราชา หิ พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ สหสฺสานุปริ ปฺจ‐
ตึสติมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มาคสิรมาสสฺส จตุตฺเถ ทิเน ตุสิตราชนิเวสนสฺส อนฺโตจิตฺตลตารโหฐาเน
ตุสิตาลยสาลํ คนฺตฺวา ชนตํ เจว นายกรฏฐมนฺตึ จ สนฺนิปาเตติฯ สทยฺโย นายกรฏฐมนฺตี ตสฺมึ
มหาสนฺนิปาเต มหาราชวเร อภิภตฺตึ ปเวทิตฺวา ภิยฺโยโส มตฺตาย อุปฺปนฺนปติปาโมชฺโช โหติฯ
สาสนจกฺเก เหส สพฺพกรณฺยสาธโก พุทฺธมามโก เอกคฺคสาสนูปถมฺภโก จ หุตฺวา
นานาอตฺถธมฺมํ สิกฺขิตฺวา นิจฺจํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ มนสิกโรนฺโต พุทฺธสาสเน อจลสทฺโธ โหติ โส
อีทิเส ปสูติกาลสมฺมเต มงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต ฐานนฺตเร อาจารวตฺตาทิสมฺปนฺเน ภิกฺขู ฐเปสิ
อิมสฺมิฺจ กาเล ปุพฺพมหาขตฺติยาธิราชูนํ ทกฺขิณาทานสงฺขาตํ อเนกปุฺญํ ททาติฯ
อาณาจกฺเก ยฺหิ ราชกรณียํ เหฏฐา ยถาวุตฺตํ กตํ สพฺเพสเมกเทสมตฺตํ โหติ, ตํ จกฺก‐
วตฺติวตฺตปริยาปนฺเนหิ สุขวฑฺฒนโภควฑฺฒนธมฺเมหิ สมฺปุณฺณตาย รฺญา กตํ, สพฺพนฺตํ ปารมีนฺเจว
ราชธมฺมจริยาย จ อนุพฺรูหนตฺถาย อภินิปฺผาทิตํ โหติฯ
? จกฺกวตฺติสุตฺตกถา
ม. ๑๖๐ ในพระสูตรนี้ (ปรับจากพระไตรปฎก ดูแนวจากพระมหาอภิวัตร, ๐๐๕/๘๖)
อิมสฺมิฺหิ สุตฺเต (จกฺกวตฺติสุตฺเต) ภควา สพฺเพสํ ชนานํ อกุสลกมฺมปถสงฺขาตํ
อายุสฺสาป วณฺณสฺสาป ปริหายนการณํ๑
อุทฺทิสิ, โส จ กุสลกมฺมปถสงฺขาตํ อายุสฺสาป วณฺณสฺสาป
วฑฺฒนการณํ อุทฺทิสิฯ ราชูนํ หิ ปสาสโนปาโย เตสํ อายุปริหายนาทีนํ ปุพฺพภาโค โหติฯ ตตฺรายํ
อธิปฺปาโยฯ
อธนาน ธเน นานุปฺปทิยมาเน ทาฬิทฺทิยํ เวปุลฺลมคมาสิ ทาฬิทฺทิเย เวปุลฺล คเต อทินฺนา‐
ทาน เวปุลฺลมคมาสิ อทินฺนาทาเน เวปุลฺล คเต สตฺถ เวปุลฺลมคมาสิ สตฺเถ เวปุลฺล คเต
ปาณาติปาโต เวปุลฺลมคมาสิ ปาณาติปาเต เวปุลฺล คเต มุสาวาโท เวปุลฺลมคมาสิ มุสาวาเท
เวปุลฺล คเต ปสุณา วาจา เวปุลฺลมคมาสิ ปสุณาย วาจาย เวปุลฺล คตาย กาเมสุ มิจฺฉาจาโร
๑
หายน นป. ความเสื่อม, หานิ ปริหานิ อิต. ความเสื่อม, ปริหายิ ก. เสื่อมแลว

103. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๐๓
เวปุลฺลมคมาสิ กาเมสุ มิจฺฉาจาเร เวปุลฺล คเต เทฺว ธมฺมา เวปุลฺลมคมสุ ผรุสา จ วาจา
สมฺผปฺปลาโป จ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ เวปุลฺล คเตสุ อภิชฺฌาพฺยาปาทา เวปุลฺลมคมสุ อภิชฺฌาพฺยาปาเทสุ
เวปุลฺล คเตสุ มิจฺฉาทิฏิ เวปุลฺลมคมาสิ มิจฺฉาทิฏิยา เวปุลฺล คตาย ตโย ธมฺมา เวปุลฺลมคมสุ
อธมฺมราโค วิสมโลโภ มิจฺฉาธมฺโม ตีสุ ธมฺเมสุ เวปุลฺล คเตสุ อิเม ธมฺมา เวปุลฺลมคมสุ อมตฺเตยฺยตา
อเปตฺเตยฺยตา อสามฺตา อพฺรหฺมฺตา นกุเลเชฏาปจายิตา อิเมสุ ธมฺเมสุ เวปุลฺล คเตสุ
เตส สตฺตาน อายุป ปริหายิ วณฺโณป ปริหายิฯ๑
(อกุสลกมฺมปเถสุ จ อิมาสุ อธมฺมปฏิปตฺตีสุ จ เวปุลฺลํ คตาสุ) เตสํ สตฺตาน อฺมฺ
มฺหิ ติพฺโพ อาฆาโต ปจฺจุปฏิโต ภวิสฺสติ ติพฺโพ พฺยาปาโท ติพฺโพ มโนปโทโส ติพฺพ วธกจิตฺต๒
เสยฺยถาป ภิกฺขเว มาควิกสฺส๓
มิค ทิสฺวา ติพฺโพ อาฆาโต ปจฺจุปฏิโต โหติ ติพฺโพ
พฺยาปาโท ติพฺโพ มโนปโทโส ติพฺพ วธกจิตฺต เอวเมว โข เตส สตฺตาน อฺมฺมฺหิ ติพฺโพ
อาฆาโต ปจฺจุปฏิโต ภวิสฺสติ ติพฺโพ พฺยาปาโท ติพฺโพ มโนปโทโส ติพฺพ วธกจิตฺต สตฺตาห
สตฺถนฺตรกปฺโป ภวิสฺสติ เต อฺมฺ มิคสฺ ปฏิลภิสฺสนฺติ เตส ติณฺหานิ สตฺถานิ หตฺเถสุ
ปาตุภวิสฺสนฺติ เต ติณฺเหน สตฺเถน เอส มิโคติ อฺมฺ ชีวิตา โวโรปสฺสนฺติฯ อถโข เตสํ
สตฺตาน เอกจฺเจ ปลายิตฺวา ติณคหณ วา วนคหณ วา รุกฺขคหณ วา นทีวิทุคฺค๔
วา ปพฺพตวิสม
วา ปวิสิตฺวา ภยา มุจฺจึสุฯ
อถโข เตส ภิกฺขเว สตฺตาน เอว ภวิสฺสติ มย โข อกุสลาน ธมฺมาน สมาทานเหตุ เอวรูป
อายต าติกฺขย ปตฺตา ยนฺนูน มย กุสล กเรยฺยาม กึ กุสล กเรยฺยาม ยนฺนูน มย ปาณาติปาตา
วิรเมยฺยาม อิท กุสล ธมฺม สมาทาย วตฺเตยฺยามาติฯ เต ปาณาติปาตา วิรมิสฺสนฺติ อิท กุสล ธมฺม
สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ เต กุสลาน ธมฺมาน สมาทานเหตุ อายุนาป วฑฺฒิสฺสนฺติ วณฺเณนป
วฑฺฒิสฺสนฺติ (เตสํ อายุนา วฑฺฒมานานํ วณฺเณนป วฑฺฒมานานํ เอตทโหสิ)
ยนฺนูน มย ภิยฺโยโส มตฺตาย กุสล กเรยฺยาม กึ กุสล กเรยฺยาม ยนฺนูน มย อทินฺนาทานา
วิรเมยฺยาม กาเมสุ มิจฺฉาจารา วิรเมยฺยาม มุสาวาทา วิรเมยฺยาม ปสุณาย วาจาย วิรเมยฺยาม
ผรุสาย วาจาย วิรเมยฺยาม สมฺผปฺปลาปา วิรเมยฺยาม อภิชฺฌ ปชเหยฺยาม พฺยาปาท ปชเหยฺยาม
มิจฺฉาทิฏึ ปชเหยฺยาม ตโย ธมฺเม ปชเหยฺยาม อธมฺมราค วิสมโลภ มิจฺฉาธมฺม ยนฺนูน มย มตฺเตยฺยา
๑
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๗๗.
๒
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๗๙.
๓
มาควิก ป. พรานเนื้อ
๔
นทีวิทุคฺค นป. สถานที่ซึ่งเขาไมถึงเพราะมีน้ํา, หลม.

104. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐๔
อสฺสาม เปตฺเตยฺยา สามฺา พฺรหฺมฺา กุเลเชฏาปจายิโน อิท กุสล ธมฺม สมาทาย
วตฺเตยฺยามาติฯ เต มตฺเตยฺยา ภวิสฺสนฺติ เปตฺเตยฺยา สามฺา พฺรหฺมฺา กุเลเชฏาปจายิโน
อิท กุสล ธมฺม สมาทาย วตฺติสฺสนฺติ เตส กุสลาน ธมฺมาน สมาทานเหตุ อายุนาป วฑฺฒิสฺสนฺติ
วณฺเณนป วฑฺฒิสฺสนฺติ๑
ม. ๑๖๑ สรุปความวา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๗)
สรุปโต ทสอกุสลกมฺมปถาทโย สพฺเพ อกุสลา ธมฺมา เตสํ ชนานํ อายุวณฺณานํ ปริหานิ‐
เหตุกา โหนฺติ, สพเพ ปน กุสลา ธมฺมา เตสํ อายุวณฺณานํ วุฑฺฒิเหตุกาฯ วณฺณวุฑฺฒิวุตฺตํ สีลํ
ทสกุสลกมฺมปเถสุเยว อนฺโตคธํ โหติฯ
ม. ๑๖๒ พระราชจริยารัฏฐาภิปาลโนบาย (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๘)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ ปเนตฺถฯ รฏฐํ อภิปาเลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน
จ โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ อิมสฺมึ ปนาหํ ปุพฺพภาเค ตํ จกฺกวตฺติสุตฺเตน
วิสฺสชฺเชสฺสามิฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ
ราชา ทลฺหเนมิ นาม อโหสิ จกฺกวตฺติ ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทฏา‐
วริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโตฯ ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ อเหสุ เสยฺยถีท จกฺกรตน หตฺถิรตน
อสฺสรตน มณิรตน อิตฺถีรตน คหปติรตนํ ปริณายกรตนเมว สตฺตมฯ ปโรสหสฺส โข ปนสฺส ปุตฺตา
อเหสุ สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนาฯ โส อิม ปวึ สาครปริยนฺต อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน
สเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสิฯ๒
โส ธมฺมเยว นิสฺสาย ธมฺม สกฺกโรนฺโต ธมฺม ครุกโรนฺโต ธมฺม มาเนนฺโต ธมฺม ปูเชนฺโต
ธมฺม อปจายมาโน ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ธมฺมาธิปเตยฺโย ธมฺมิก รกฺขาวรณคุตฺตึ สวิทหติ อนฺโต‐
ชนสฺมึ พลกายสฺมึ ขตฺติเยสุ อนุยนฺเตสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคมชานปเทสุ สมณพฺราหฺมเณสุ
มิคปกฺขีสุ น ตสฺส วิชิเต อธมฺมกาโร ปวตฺตติ เย จ เต วิชิเต อธนา เตสฺจ ธน อนุปฺปทาสิ เย จ
เต วิชิเต สมณพฺราหฺมณา มทปฺปมาทา ปฏิวิรตา ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏา เอกมตฺตาน ทเมนฺติ เอก‐
มตฺตาน สเมนฺติ เอกมตฺตาน ปรินิพฺพาเปนฺติ เต กาเลน กาล อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปฺหติ กึ
ภนฺเต กุสล กึ ภนฺเต อกุสล กึ สาวชฺช กึ อนวชฺช กึ เสวิตพฺพ กึ น เสวิตพฺพ กึ เม กริยมาน
๑
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๘๑.
๒
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๕.

105. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๐๕
ทีฆรตฺต อหิตาย ทุกฺขาย อสฺส กึ วา ปน เม กริยมาน ทีฆรตฺต หิตาย สุขาย อสฺสาติ เตส สุตฺวา
ย อกุสล ต อภินิวชฺเชติ ย กุสล ต สมาทาย วตฺเตติ อิท โข ต อริย จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ๑
ม. ๑๖๒ จักรวัตติวัตร (พระมหานพพร แตงตามแนวอรรถกถา)
จกฺกวตฺติวตฺตํ หิ ทฺวาทสวิธํ โหติฯ จกฺกวตฺติสุตฺตนเยน (๑) อนฺโตชนสฺมึ เอกํ (๒)พลกาเย
เอกํ (๓) ขตฺติเยสุ เอก (๔) อนุยนฺเตสุ เอก (๕) พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอก (๖)
เนคมชานปเทสุ เอก (๗) สมณพฺราหฺมเณสุ เอก (๘) มิคปกฺขีสุ เอก (๙) อธมฺมการปฏิกฺเขโป เอก
(๑๐) อธนาน ธนานุปฺปทาน เอก (๑๑) สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปฺหปุจฺฉน เอกํ (๑๒)
อกุสลํ ธมฺมํ ปหาย กุสลํ ธมฺมํ สมาทาย วตฺตนํ เอกนฺติ เอวเมต ทฺวาทสวิธํ โหติฯ
พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอกนฺติ ปเนตฺถ พราหฺมเณสุ เอกํ คหปติเกสุ เอกนฺติ เอวํ ทุวิธํ
กตฺวา วุตฺตํฯ มิคปกฺขีสุ เอกนฺติ ปเนตํ มิเคสุ เอกํ ปกฺขีสุ เอกนฺติ เอวํ ทุวิธํ กตฺวา วุตฺตํฯ อิจฺเจวํ
จกฺกวตฺติวตฺตํ จตุทฺทสวิธํ โหติฯ๒
ม. ๑๖๓ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๘)
ขตฺติโย จ มหาราชา ทสวิเธสุ ราชธมฺเมสุ สุปติฏฐิโต ยถิจฺฉกํ ปารมีธมฺมกถํ ปฏิปชฺชติ
ธมฺมราชา สพฺพํ กรณียํ กุรุมาโน ธมฺมเยว นิสฺสาย ธมฺม สกฺกโรนฺโต ธมฺม ครุกโรนฺโต ธมฺม มาเนนฺโต
ธมฺม ปูเชนฺโต ธมฺม อปจายมาโน ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ธมฺมาธิปเตยฺโย ธมฺมิก รกฺขาวรณคุตฺตึ
สวิทหติฯ๓
ราชา จกฺกวตฺติ จ จกฺกวตฺติวตฺตํ จ อายุวฑฺฒนธมฺโม จ วณฺณวฑฺฒนธมฺโม จ วิย
วุตฺโตฯ๔
เอวํ ขตฺติโย จ มหาราชา จกฺกวตฺติสุตฺตวุตฺตนเยน สพฺเพหิ ธมฺเมหิ สมาคโต โหติฯ (ขาด
ม. ๑๖๓ ในพระราชปฏิบัติ)
ม. ๑๖๖ สมเด็จพระนางเจาฯ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘๙)
อิมสฺมิฺหิ โลกสนฺนิวาเส ปุคฺคลา สิริกิตฺติปรมราชินีนาถา ปุตฺตธีตโร สิรินครินฺทนาปรม‐
ราชชนนี เชฏฐภคินี ปรมวํสานุวํสิกญาตกา รฏฐปาลี จาติ วํสานุวํสปริยาปนฺนา เจว รฏฐาภิปาล‐
ปริยาปนฺนา จ โหติฯ สพฺเพเต สพฺพทยฺยรฏฐนิวาสีนํ หิตาย สุขาย มหาราชวรสฺส สพฺพกิจฺจานิ เจว
เตน จ จินฺติตกิจฺจานิ สาเธนฺติฯ เอวํ อีทิสํ สพฺพกิจฺจํ รฺญา ปฏิปชฺชิตํ รฏฐาภิปาลโนปาโยติ สงฺขยํ
คจฺฉติฯ อตฺตสมฺปตฺติสงฺขาตา ราชจริยา อายุวฑฺฒนธมฺโม เจว วณฺณวฑฺฒนธมฺโม จาติ ทุวิธา โหติ
๑
ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๓.
๒
แตงตามแนวอรรถกถา (ที.อ. ๓/๕๖)
๓
นัย จักรวัตติสูตร (ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๕)
๔
ประโยคนี้ทานแตงใหแปลและมุงความหมายอะไร บัณฑิตพึงแปลและพิจารณาดูเถิด

106. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐๖
รฏฐาภิปาลโนปายสงฺขาตา ปน ปรหิตปฏิปตฺติ วิเสสสิริมงฺคลวตฺถุภูตา โหติ เอวํ อนุปุพฺเพน เอก‐
เทสํ วิสชฺชามิฯ
ภูมิพโล หิ มหาราชา อตฺตสมฺปตฺติวิเสสมงฺคลสงฺขาเต ทสธมฺเม ปูเรตฺวา จิรํ รชฺเช
ปติฏฐหิตวา ทยฺยรฏเฐ มหาชนสฺส หิตาย สุขาย จ ธมฺเมน รฏฐํ ปาเลติฯ อยํ รฏฐาภิปาลโนปาโย
ปรหิตปฏิปตฺติปฏิพทฺโธ มงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติฯ อิมสฺมิฺหิ วโรกาเส สพฺเพ ทยฺยา เจว ภิกฺขู จ
พฺราหฺมณา จ รฺโญ มหาการุฺญํ อนุสฺสรนฺตา ปสูติทิวเส สมฺปตฺเต นานาวิธินา สกเล มหิมณฺฑเล
มหามหํ กโรนฺติฯ
? ธมฺมวินยกถา
ม. ๑๗๑ ธรรม (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๘ ต.ค. ๕๔)
ธมฺโมติ๑
ปเนตฺถฯ สทฺทรูเปน ปน ธาเรตีติ ธมฺโม ยถาตถํ สลกฺขณํ ธาเรตีติ อตฺโถ,
นิทสฺสนํ เจตฺถ “กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมาติ อภิธมฺเม วา “พุทฺโธ ธมฺมํ
อภิสมฺพุชฺฌิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ ทุกฺขนิโรโธ
อริยสจฺจํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทา อริยสจฺจนฺติอาทีสุ วา เทสิโต ธมฺโมฯ อิมินา วุตฺตนเยน สจฺจํเยว
ธมฺโมติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, กถํ, ทุกฺขสจฺจํ อริยสจฺจธมฺโม โหติ ทุกฺขสมุทยสจฺจํ อริยสจฺจธมฺโม โหติ
ทุกฺขนิโรธสจฺจํ อริยสจฺจธมฺโม โหติ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาสจฺจํ อริยสจฺจธมฺโม โหติฯ อิมินาป
นิยาเมน กุสลสจฺจํ กุสลธมฺโม โหติ อกุสลสจฺจํ อกุสลธมฺโม โหติ อพฺยากตสจฺจํ อพฺยากตธมฺโม
โหติฯ
ยมฺปน พุทฺธธมฺมสงฺฆวเสน รตนตฺตยํ, ตตฺถ ธมฺโมติ มคฺคผลนิพฺพานานิ เจว ปริยตฺติ จ
อธิปฺเปตาฯ ตเทกชฺฌํ อภิสงฺขิปตฺวา ปริยตฺติธมฺโม ปฏิปตฺติธมฺโม ปฏิเวธธมฺโมติ ตโย ธมฺมา
ลพฺภนฺติฯ ตตฺถ ปริยตฺติธมฺโม นาม ปริยาปุณิตพฺพธมฺโม ยทิทํ พุทฺธสฺส เจว พุทฺธสาวกานฺจ
โอวาทานุสาสนี, สา หิ สวนวาจนธารณวจสาปริจยมนสานุเปกฺขาทิฏฐิปฏิเวธวเสน ปริยาปุณิตพฺพาฯ
ปฏิปตฺติธมฺโม นาม ปฏิปชฺชิตพฺพธมฺโม ปริยาปุณิตธมฺมานํ กาเยน วาจาย มนสา วา อนุปฏิปตฺติ,
สรูปโต ปเนตฺถ สพฺพปาปสฺส อกรณํ กุสลสฺสูปสมฺปทา สจิตฺตปริโยทปนํ จาติ ติวิธา ปฏิปทา
ลพฺภติฯ ปฏิเวธธมฺโม นาม ปฏิวิทฺธธมฺโม อาทิโต ปฏฐาย ปฏิปตฺติธมฺมผลภูโต
๑
สํานวนอภิธัมมัตถวิภาวินี วา อตฺตานํ ธาเรนฺเต จตูสุ อปาเยสุ วฏฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา
ธาเรตีติ ธมฺโมฯ ธารณฺจ ปเนตสฺส อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนํฯ ธมฺโม พึงคนดู สงฺคห.ฏีกา. ๑/๖๕,
สารตฺถ.ฏี. ๑/๒๕๐, ที.ฏี.อภินว. ๑/๘, ๔๐๐, ปริยตฺติ พึงคนดู ที.ฏี.อภินว. ๑/๖๗, ๑๓๑, ปฏิเวโธ พึงคนดู
ที.ฏี.อภินว. ๑/๑๒๙.

107. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๐๗
สจฺจปฏิเวโธฯ ตตฺถายํ อธิปฺปาโยฯ ปฏิปตฺติธมฺมํ ปน อนุปฏิปชฺชมาโน อตฺตานํ ปาปเกหิ อปเนตฺวา
อนุปุพฺเพน สคฺคโลกํ อาโรเปตฺวา โลกุตฺตรภาวสงฺขาตํ โลกสฺสนฺตํ ปตฺตุ สกฺโกติ มคฺคผล‐
นิพฺพานเมว ปาปุณาติฯ เอวํ หิ ปฏิปชฺชมาโน อนุปุพฺเพน ยถาวุตฺตผลํ ปาปุณาติ, ตโต อตฺตโน
จิตฺเต ปาตุภูตตฺตา ปจฺจกฺขโต ยถาลทฺธผลํ ชานาติฯ
อปจ โย ธมฺโม เยภุยฺเยน เทสิโต ธมฺมํ สุณาติ ธมฺมํ ปฏิปชฺชติ ธมฺมํ ปสฺสตีติอาทีสุ วิย,
โส สรูปโต อิมํ ปริยตฺติธมฺมาทิกํ ธมฺมตฺตยํ สนฺธาย เทสิโตฯ ยฺจ ธมฺมํ ปฏิปชฺชตีติ วุตฺตํ, ตํ
อกุสลากรณกุสลสมฺปาทนสงฺขาตํ กลฺยาณธมฺมํ ปฏิปชฺชตีติ อิมเมว อตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํฯ เตน
ภควตา สพฺพตฺถ สพฺเพสํ ธมฺมปฏิปตฺติยา โอวทนฺเตน อนุสาสนฺเตน กลฺยาณธมฺมสงฺขาตกุสลตฺเถ
ธมฺโม กถิโต ปาปธมฺมสงฺขาตอกุสลตฺเถ อธมฺโม กถิโตฯ
ม. ๑๗๒ ดังพระพุทธภาษิต (สามเณรอุทัย, ๐๐๗/๒๙)
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
น หิ ธมฺโม อธมฺโม จ อุโภ สมวิปากิโน
อธมฺโม นิรยํ เนติ ธมฺโม ปาเปติ สุคตินฺติฯ๑
โย จ ปุคฺคโล ยถาวุตฺตนเยน ธมฺมานุธมฺมจาริโน โหติ สตฺถาป ตเมว ปสํสิตฺวา ปุน อิมํ
คาถมาหฯ
ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ
ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ
เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ
น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารีติฯ๒
ม. ๑๗๖ วินัย (พระธรรมกิตติวงศ, ทดสอบในสํานักสวนกลาง ๒๖ ต.ค. ๒๕๕๕)
วินโยติ ปเนตฺถฯ วินโย นาม อาสวฏฐานิยํ กายิกวาจสิกอชฺฌาจารํ กโรนฺตํ ภิกฺขุ อาปตฺตึ
อาโรเปตุ อาณตฺติภูตา พุทฺธสฺส ปฺญตฺติฯ๓
อยํ หิ พุทฺเธน ภควตา ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน ตาทิสํ
อชฺฌาจารํ นิทานํ ปฏิจฺจ สิกฺขาปทภาเวน ปฺญตฺโต โหติฯ โส อาทิกมฺมิโก ภิกฺขุ เอตสฺมึ นิทาเน
สิกฺขาปทสฺส อปฺปฺญตฺตภาวโต น อาปตฺตึ อาปชฺชติฯ โย ปน ตสฺส ตสฺส สิกฺขาปทสฺส
ปฺญตฺตกาลโต ปจฺฉา ตาทิสํ อชฺฌาจารํ กโรติ โส อาปตฺตึ อาปชฺชติฯ กายิกวาจสิกอชฺฌาจาร‐
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๒๒๘๔/๔๗๓.
๒
ขุ.เถร. ๒๖/๓๓๒/๓๑๔.
๓
วินย.อ. ๑/๑๘, มีหลายสํานวน เชน ใน ที.ฏี.อภินว. ๒/๒๔๑ วา วิเนติ สตฺเต เอเตนาติ วินโยฯ

108. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๐๘
นิเสธนโต เจว กายวาจานํ วินยนโต จ วินโย นามฯ วินโย จายํ สงฺฆสุฏุตาชนโก โหติฯ ยถาห
ภควา “เตนหิ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ สิกฺขาปทํ ปฺญาเปสฺสามิ ทส อตฺถวเส ปฏิจฺจ สงฺฆสุฏุตาย ฯเปฯ
วินยานุคฺคหายติ๑
วินยปฏเก ปนายํ อตฺถทีปนาฯ๒
เอกทา หิ อายสฺมา สารีปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ กตเมสํ
นุ โข พุทฺธานํ ภควนฺตานํ พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสิ, กตเมสาน พุทฺธาน ภควนฺตาน จิรฏฐิติก
อโหสิ, โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย เยน พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสิ, โก นุ โข เหตุ โก
ปจฺจโย เยน พฺรหฺมจริย จิรฏิติกนฺติฯ ภควา อิทมโวจ “ภควโต จ สารีปุตฺต วิปสฺสิสฺส ภควโต จ
สิขิสฺส ภควโต จ เวสฺสภุสฺส พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสิ, ภควา จ สารีปุตฺต วิปสฺสี ภควา จ สิขี
ภควา จ เวสฺสภู กิลาสุโน อเหสุ สาวกาน วิตฺถาเรน ธมฺม ทสฺเสตุ, อปฺปกฺจ เนส อโหสิ สุตฺต
ฯเปฯ เวทลฺลํ๓
(นวงฺคสตฺถุสาสนํ), อปฺปฺตฺต สาวกาน สิกฺขาปท, อนุทฺทิฏ ปาติโมกฺข, เตส
พุทฺธาน ภควนฺตาน อนฺตรธาเนน พุทฺธานุพุทฺธาน สาวกาน อนฺตรธาเนน, เย เต ปจฺฉิมา สาวกา
นานานามา นานาโคตฺตา นานาชจฺจา นานากุลา ปพฺพชิตา, เต ต พฺรหฺมจริย ขิปฺปฺเว
อนฺตรธาเปสุ, เสยฺยถาป สารีปุตฺต นานาปุปฺผานิ ผลเก นิกฺขิตฺตานิ สุตฺเตน อสงฺคหิตานิ, ตานิ
วาโต วิกิรติ วิธมติ วิทฺธเสติ, ต กิสฺส เหตุ, ยถาต สุตฺเตน อสงฺคหิตตฺตา๔
, เอวเมว โข สารีปุตฺต
เตส พุทฺธาน ฯเปฯ อนฺตรธาเปสุ, ภควโต จ สารีปุตฺต กกุสนฺธสฺส ภควโต จ โกนาคมนสฺส
ภควโต จ กสฺสปสฺส พฺรหฺมจริยํ จิรฏฐิติกํ อโหสิ, ภควา จ กกุสนฺโธ ภควา จ โกนาคมโน ภควา จ
กสฺสโป อกิลาสุโน อเหสุ สาวกานํ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตุ ฯเปฯ อุทฺทิฏฐํ ปาฏิโมกฺขํ, เตสํ พุทฺธานํ
ภควนฺตานํ อนฺตรธาเนน พุทฺธานุพุทฺธานํ สาวกานํ อนฺตรธาเนน, เย เต ปจฺฉิมา สาวกา
นานานามา นานาโคตฺตา นานาชจฺจา นานากุลา ปพฺพชิตา, เต ตํ พฺรหฺมจริยํ จิรํ ทีฆมทฺธานํ
ฐเปสุ, เสยฺยถาป สารีปุตฺต นานาปุปฺผานิ ผลเก นิกฺขิตฺตานิ สุตฺเตน สุสงฺคหิตานิ, ตานิ วาโต น
๑
บาลีวา เตนหิ ภิกฺขเว ภิกฺขูน สิกฺขาปท ปฺาเปสฺสามิ ทส อตฺถวเส ปฏิจฺจ สงฺฆสุฏุตาย
สงฺฆผาสุตาย ทุมฺมงฺกูน ปุคฺคลาน นิคฺคหาย เปสลาน ภิกฺขูน ผาสุวิหาราย ทิฏธมฺมิกาน อาสวาน สวราย
สมฺปรายิกาน อาสวาน ปฏิฆาตาย อปฺปสนฺนาน ปสาทาย ปสนฺนาน ภิยฺโยภาวาย สทฺธมฺมฏิติยา
วินยานุคฺคหายาติฯ (วินย. ๑/๒๐/๓๗)
๒
ดูรายละเอียดใน วินย. ๑/๗/๑๒.
๓
สุตฺต เคยฺย เวยฺยากรณ คาถา อุทาน อิติวุตฺตก ชาตก อพฺภูตธมฺม เวทลฺล
๔
แตงเปนกรรมวาจกวา เสยฺยถาป สารีปุตฺต นานาปุปฺผานิ ผลเก นิกฺขิตฺตานิ สุตฺเตน อสงฺคหิตานิ
วาเตน วิกิริยนฺติ วิทฺธํสิยนฺติ, เอวเมว ฯเปฯ อนฺตรธาเปสุ

109. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๐๙
วิกิรติ น วิธมติ น วิทฺธํเสติ, ตํ กิสฺส เหตุ, ยถานํ สุตฺเตน สุสงฺคหิตตฺตา, เอวเมว โข สารีปุตฺต
เตสํ พุทฺธานํ ฯเปฯ ทีฆมทฺธานํ ฐเปสุนฺติฯ (ขาด ม. ๑๗๗ ทานพระ)
ขอมูลประกอบ คัดจากพระไตรปฎก
อถโข อายสฺมา สารีปุตฺโต สายณฺหสมย ปฏิสลฺลานา วุฏิโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ
อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺต อภิวาเทตฺวา เอกมนฺต นิสีทิฯ เอกมนฺต นิสินฺโน โข อายสฺมา สารีปุตฺโต
ภควนฺต เอตทโวจ อิธ มยฺห ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอว เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ
กตเมสาน โข พุทฺธาน ภควนฺตาน พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสิ กตเมสาน พุทฺธาน ภควนฺตาน
พฺรหฺมจริย จิรฏฐิติก อโหสีติฯ ภควโต จ สารีปุตฺต วิปสฺสิสฺส ภควโต จ สิขิสฺส ภควโต จ
เวสฺสภุสฺส พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสิ ภควโต จ สารีปุตฺต กกุสนฺธสฺส ภควโต จ
โกนาคมนสฺส ภควโต จ กสฺสปสฺส พฺรหฺมจริย จิรฏิติก อโหสีติฯ โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย
เยน ภควโต จ วิปสฺสิสฺส ภควโต จ สิขิสฺส ภควโต จ เวสฺสภุสฺส พฺรหฺมจริย น จิรฏิติก อโหสีติฯ
ภควา จ สารีปุตฺต วิปสฺสี ภควา จ สิขี ภควา จ เวสฺสภู กิลาสุโน อเหสุ สาวกาน วิตฺถาเรน ธมฺม
ทสฺเสตุ อปฺปกฺจ เนส อโหสิ สุตฺต เคยฺย เวยฺยากรณ คาถา อุทาน อิติวุตฺตก ชาตก อพฺภูตธมฺม
เวทลฺล อปฺปฺตฺต สาวกาน สิกฺขาปท อนุทฺทิฏ ปาติโมกฺข เตส พุทฺธาน ภควนฺตาน อนฺตรธาเนน
พุทฺธานุพุทฺธาน สาวกาน อนฺตรธาเนน เย เต ปจฺฉิมา สาวกา นานานามา นานาโคตฺตา นานา‐
ชจฺจา นานากุลา ปพฺพชิตา เต ต พฺรหฺมจริย ขิปฺปฺเว อนฺตรธาเปสุ เสยฺยถาป สารีปุตฺต นานา‐
ปุปฺผานิ ผลเก นิกฺขิตฺตานิ สุตฺเตน อสงฺคหิตานิ ตานิ วาโต วิกิรติ วิธมติ วิทฺธเสติ ต กิสฺส เหตุ
ยถาต สุตฺเตน อสงฺคหิตตฺตา เอวเมว โข สารีปุตฺต เตส พุทฺธาน ภควนฺตาน อนฺตรธาเนน
พุทฺธานุพุทฺธาน สาวกาน อนฺตรธาเนน เย เต ปจฺฉิมา สาวกา นานานามา นานาโคตฺตา นานา‐
ชจฺจา นานากุลา ปพฺพชิตา เต ต พฺรหฺมจริย ขิปฺปฺเว อนฺตรธาเปสุฯ๑
ม. ๑๗๗ อนึ่ง ไดทรงบัญญัติ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๓ ต.ค. ๕๔)
อปจ พุทฺโธ ภควา คหฏฐานํ สิกฺขาปทานิ ปฺญาเปตฺวา เต ตานิ สมาทเปสิ กิมตฺถาย
ปฺจสีลาทินามเกหิ ปฺจเวเรหิ วิรมณสงฺขาตาย เวรมณิยา ปติฏฐาปนตฺถายฯ เตน วินโย
อนาคาริยวินโย อาคาริยวินโย จาติ ทุวิโธ วิภตฺโต, อตฺถาธิปฺปาโย จ นิทฺทิฏโฐฯ อยเมตฺถ วิตฺถาโรฯ
อนาคาริยวินโย นาม สตฺตาปตฺติกฺขนฺธานํ อนาปชฺชนํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ วา อนาคาริยวินโย
ปาติโมกฺขสํวโร อินฺทริยสํวโร อาชีวปาริสุทฺธิ ปจฺจยสนฺนิสิตํ จาติฯ (ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวโร สีลํ,
๑
วินย. ๑/๗/๑๒.

110. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๑๐
อินฺทริยสํวโร ฉทฺวารารกฺขมตฺตเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจุปฺปาทนมตฺตเมว, ปจฺจย‐
สนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปฺปจฺจเย อิทมตฺถนฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุฺชนมตฺตเมวฯ)
อาคาริยวินโย นาม ทสอกุสลกมฺมปถวิรมณํ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุ
มิจฺฉาจาโรติ อิเมหิ ตีหิ อกุสเลหิ กายกมฺเมหิ วิรมณํ มุสาวาโท ปสุณวาจา ผรุสวาจา
สมฺผปฺปลาโปติ อิเมหิ จตูหิ อกุสเลหิ วจีกมฺเมหิ วิรมณํ อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฐีติ อิเมหิ
ตีหิ อกุสเลหิ มโนกมฺเมหิ วิรมณํ จฯ ยานิ ปฺจสีลาทีนิ คหฏฐสีลานิ ตานิ สพฺพานิ อาคาริย‐
วินเยเยว อนฺโตคธานิฯ โส วินโย อสงฺกิเสลาปชฺชเนน อาจารคุณววตฺถาเนน จ สุสิกฺขิโต อุภยโลก‐
หิตสุขาวหนโต มงฺคลํฯ
? รฏฐาภิปาลโนปายกถา
ม. ๑๗๙ พระราชจริยารัฏฐาภิปาลโนบาย (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๙๓)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ เอตฺถ ปนฯ๑
รฏฐํ อภิปาเลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน
จ โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ ทยฺยานมินฺโท หิ ธมฺมวินยปฏิสรโณ หุตฺวา ธมฺมวินยํ
สกฺกโรติ เจว ครุกโรติ จฯ
กถมฺปเนตํฯ ยทา หิ ภควา ปรินิพฺพานมฺจเก นิปชฺชติ, ตทา โส อาทนฺทมาห “โย โว
อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปฺญตฺโต โส โว มมจฺจเยน สตฺถาติ๒
สตฺถุ
อภิเธยฺเยน ธมฺมวินยสฺส ฐปนตฺถายฯ สทฺธมฺมนยตฺถโต, เตสุ ธมฺโมติ พุทฺธสฺสานุสาสนี, วินโยติ
พุทฺธสฺส ปฺญตฺติ, ตทุภยํ พุทฺธสาสนนฺติ วุจฺจติ, พุทฺธานุสาสนี นาเมสา สตฺถุสาสนํ, ตํ อาทิวาเร
ปริยาปุณิตพฺพตฺเถน ปริยตฺติธมฺโม, ตสฺมา ธมฺมวินโย ปฏิปตฺติธมฺโม โหติฯ ทยฺยานมินฺโท หิ มหา‐
ราชา ปริยตฺติภาเวน เจว ปฏิปตฺติภาเวน จ ธมฺมวินยํ อนุสิกฺขิตฺวา อยํ รฺโญ อตฺตสมฺปตฺตีติ
วตฺตพฺพภาวํ ปาปุณาติ, ยสฺมา จ โส ตํ ธมฺมวินยํ ปฏิจฺจ สพฺพํ รฏฐาภิปาลโนปายํ อารภติ, ตสฺมา
โส ธมฺมวินยสิกฺขนํ ปฏิจฺจ รฏฐมุขภาเวน เจว พหลฺจ อารมฺภราชนโยปายฐปเนน รฏฐนีติราช‐
ปเวณีสุ สมาหิตตาย ปจฺจกฺขโต ปฏิปตฺติยา สมิทฺธิปตฺโต โหติฯ อารมฺภราชนโยปาโย หิ นาเมส
ทยฺยรฏฐนิวาสีนํ ตปฺปนทุกฺขสฺส วิโนทนตฺถาย เจว อตฺถาย หิตาย สุขาย จ สํวตฺตติฯ ยานิ หิ ราช‐
กรณียานิ รฺญา กตานิ เจว กริยมานานิ จ อาจติฺจ กตฺตพฺพานิ อารมฺภราชนโยปายภูตานิ โหนฺติ,
๑
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ ปเนตฺถฯ
๒
ที.ม. ๑๐/๑๔๑/๑๗๘.

111. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑๑
สพฺเพสเมกํป อิมสฺมึ กถามคฺเค มยา นิฏฐาปตุ ทุกฺกรํ โหติ, ตสฺมา อิทานิ สงฺเขปโต สพฺเพสเมกจฺจ‐
มตฺตํป กเถสฺสามิฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา มนสิกโรติ “กสฺมา ยฺจ อุปฺปนฺนภูตํ ยฺจ ปากฏชาตํ
ปจฺจุปฺปนฺเน โลเก สํวิชฺชนฺติ, เอเตสเมกกมาคมฺม โลกสฺส ปริหานิภาโว ขิปฺป อุปฺปชฺชิสฺสติ เจวสฺส
สวิสภูตภาโว อนุปุพฺพโต ทิคุณํ ปฺญายติ จ, เอวํ สนฺเต, เย โลกสฺส สพฺพภาเคสุ ปณฺฑิตา โหนฺติ,
อถ๑
เนสํ เอตทโหสิ “สเจ โลเก มนุสฺสา, ยฺจ อุปฺปนฺนภูตํ ยฺจ ปากฏชาตํ ปจฺจุปฺปนฺเน โลเก
สํวิชฺชนฺติ, สพฺเพสํ วิโนทนตฺถาย สมคฺคา เอกฉนฺทา น ภเวยฺยุ, ตปฺปจฺจยา โลเก มนุสฺสา อายตึ
โลกนิสฺสิตา หุตฺวา ผาสุวิหาริโน น ภวิสฺสนฺตีติฯ อิจฺเจวํ จินฺตยิตฺวา โส พหุกานิ ราชกรณียานิ
ปยุฺชิตุกาโม โหติ, ยฺจ รฏเฐ อุปฺปนฺนภูตํ ยฺจ ปากฏชาตํ รฺญา สุฏุ กตานิ, ปากติภาวโต
เตสมนุรกฺขนตฺถาย สทฺธึ เตสมนุรกฺขเนน สทฺธึ อทิฏฐปุพฺเพ พหุเก สาตฺเถ รุกฺขพีชพนฺธเว คเวสิตุ‐
กาโม โหติฯ มหาราชา จ นิทสฺเสติ “สพฺเพ, ยถา โลกสฺส มลภาวํ นุปฺปาเทนฺติ, เอวํ มนสิกโรนฺตูติฯ
มหาราชา จ สพฺเพ ญาเปตุกาโม โหติ “สพฺเพ, ยถา อนฺตมโสป ทายาลิมฺปนานิ ทารูนิ ญาเปนฺตา
อนตฺถํ อุปฺปาเทนฺติ, มา เอวํ กโรนฺตูติฯ
มหาราชา จ รุกฺเข โรปาเปนตฺถาย๒
ทยฺเย นิโยเชติ “เย หิ อรฺญานุรกฺขเน ทกฺขภูตา โหนฺติ,
เต นิทสฺเสยฺยุ “เย พีชพนฺธโว สาตฺถา โหนฺตีติ เอวํ สนฺเต สพฺเพ ทยฺยา, ยสฺมึ อรฺเญ รุกฺขา
ฉินฺนภูตา โหนฺติ, ตสฺมึ อรฺเญ พหุเก รุกฺเข โรเปนฺตุ, ยฺจ ทยฺยภาสาย “กาช” ลทฺธนามํ
กิตฺตกปริมาณํ ปฺญายิสฺสติ, ตสฺส สมภาวํ อุปฺปาทนตฺถาย อนาคเตติฯ
ม. ๑๘๐ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๙๔ ผิดมากแหง)๓
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา, ยํ กสิกมฺมการีนํ พีชโรปนสฺส อหิตภูเต เขตฺเต กสิกมฺมสฺส
ปยุฺชนปริยาปนฺนํ โหติ, ตํ อปรํ ปฺหากมฺมํ อทฺทสฯ อิทํ ราชา ทีฆทสฺสาวี โหตีติ ทีเปติฯ กถํฯ
เอเกกํ ปฺหากมฺมํ วารสฺส อนุกฺกเมน ปริโยทาปตํ ภเวยฺยฯ โส จ ทีฆทสฺสาวิตาย ปจฺจุปฏฐิตํ
ปฺหากมฺมํ ปริโยทาปตุ สมตฺถภูโต โหติฯ
ตตฺถ “ทีฆทสฺสาวิตายาติ วจเน ทีฆทสฺสาวีติ ทูรฏฐานโต เจว ทูรฏฐาเน จ ทสฺสนสมตฺโถติ
อตฺโถฯ เตสุ ทูรฏฐานโต ทสฺสนสมตฺโถติ วจเน เอวมตฺโถ ทฏฐพฺโพ ยํ ภูมิภาคปเทสสฺส ทูรทสฺสน‐
๑
อถ ขวางประโยค ต
๒
รุกฺขสฺส/รุกฺขานํ โรปนตฺถาย
๓
สํานวนนี้มีพิรุธหลายแหง บัณฑิตพึงพิจารณาใหมาก

112. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๑๒
สมตฺถภูตฺเจว โลกํ จสฺส ฉายสฺส เปสนสมตฺถภูตฺจ อุปกรณํ๑
อากาสฏฐํ, ทยฺยภาสาย
“ดาวเทียม” ลทฺธนามํ โหติ, โย ทีฆทสฺสาวี โหติ, โส ตมุปาทาย ภูมิภาคสฺส ฉายากมฺมํ กาตุ
สมตฺถภูโต โหติ เจว สยฺจ ภูมิภาคํ ทฏุกามตาย ตํ คจฺฉติ กสิกมฺมการีนํ เขตฺตสํวิภาคตฺถายฯ
ทูรฏฐาเน ทสฺสนสมตฺโถติ วจเน เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ, ยสฺมา หิ อนุสํวจฺฉเร
ทยฺยานํ สมฺพหุลภาโว ปฺญายติ, กสิกมฺมการีนํ ปน พีชสฺสาทิโรปนเขตฺตานิ นปฺปโหนฺติ, ตสฺมา เต
อรฺเญ รุกฺขเฉทิโน โหนฺติฯ รฏฐาธิโป วีมํสาย สมนฺนาคโต หุตฺวา “ทยฺยรฏเฐทานิ ปากฏีภูตานิ
พีชสสฺสาทิโรปนเขตฺตานิ อนุกฺกเมน อนุสํวจฺฉเร ทิคุณภูตานํ รฏฐนิวาสีนํ ปโหนกทิคุณผลานมุปฺปาทน‐
ภูตานิ โหนฺตีติ จินฺเตติฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา อิจฺเจวํ จินฺเตนฺโต กิจฺจสฺส สํสิชฺฌนตฺถํ ผลานมุปฺปาทนโนปายํ
วิชานาติฯ วุตฺตฺเหตํ รฺโญ ทยฺยภาสาย “หวยฮองไคร” อิติ ลทฺธนามสฺส ภูมิภาคสฺส วฑฺฒาปน‐
สิกฺขนสโมสรณสฺส กิจฺจกมฺมํ ทฏุ คมนกาเล, อยํ (นโยปาโย) ปเนตฺถ สิกฺขิตพฺโพ เจว ปจฺจกฺขโต
จ วิจินิตพฺโพ “โย อรฺญปฐวิยา ตินฺตภาวสงฺขาโต อนูโป๒
วา สลิลปฺปาโย วา อตฺถิ, โส น
หาเปตพฺโพฯ อนูโป หิ นาเมส อรฺญปฐวิยานุรกฺขนปุเรกฺขารภูโต โหตีติฯ
ราชา หิ ผลสฺส สํสิชฺฌนตฺถเจว “อรฺญชลาลยวเสน อรฺญสฺสานุรกฺขนํ วา ชลาปทาน‐
นโนปายวเสน สหสา อรฺญสฺสานุรกฺขนํ วา อตฺถิ, เตสุ กตมํ สาธุตรํ โหตีติ ปริทีปนตฺถฺจ
นานาวิธโย วิเนติฯ
มหาราชา หิ ทีฆทสฺสาวี หุตฺวา “อิทฺหิ มนุสฺสานํ ชีวิตสฺส ฐิติยา มหุฬา รหิตภูตํ โหติฯ
อุทกฺเจ น สมฺมา วลฺชิตํ ภเวยฺย, อิทํ วลฺชิตํ วลฺชมานานํ มหุฬารมหิตํ อุปฺปาเทสฺสตีติ
อุทกปริยาปนฺนํ ปฺหากมฺมํ สมนุปสฺสมาโน, อิทํ ปฺหากมฺมํ วิสฺสชฺชิตุ ยถาจินฺติตํ อุทกนโยปายํ
ฐเปนฺโต เจว อุทกปฏิสํยุตฺตํ ราโชวาทกถํ กเถนฺโต จ “อิทฺหิ ทยฺยรฏฐนิวานีนํ ชีวิตสฺส ฐิติยา
มหุฬารหิตภูตํ โหติ, ปจฺจุปฺปนฺเน หิ ปฺหากมฺมํ โหติ “อุทกํ วลฺชิตํ วลฺชมานานํ นปฺปโหตีติฯ
กถํฯ ยสฺมา หิ รฏฐนิวาสิโน สหสาทิคุณภูตา โหนฺติฯ ตปฺปจฺจยา พหู อตฺตนา อาวุตฺถปุพฺพภูมิภาคโต
นิกฺขมฺม “มหานครํ” มหาปุรฺจาติอาทิภูมิภาเคสุ นิวสนฺติ, ตสฺมา อุทกํ วลฺชิตํ มนุสฺสานํ
๑
ผิดลิงค ฉายา เปน อิตถีลิงค บัณฑิตพึงแก ฉายสฺส เปน ฉายาย, จ ศัพท เรียงสับสน, โลกํ ไม
ชัดวา สัมพันธเขากับอะไร, ยํ ทําหนาที่อะไร สัมพันธกับ ต ไหน
๒
ไดคนดู อนูโป พบวาเปนคุณนาม ทําไมทานใชเปนนามนามได บัณฑิตพึงคนดูดวยเถิด

113. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑๓
อุทกายตนภูตอรฺเญ รุกฺขเฉทนการณา อูนปริมารภูตํ โหติ เจว เตเยว นานปฺปกาเรหิ นทีอาทิ‐
ชลาลเยสุ อหิตภาวํ อุปฺปาเทนฺติ, อิทํ อธิมตฺตํ ปฺหากมฺมํ โหตีติ ปจฺจกฺขโต อิมมตฺถํ ชานาติฯ
มหาราชา หิ อหิตภูตมุทกํ มนสิกโรนฺโต ปชาย หิตาย สุขาย ตํ วิโนทิตุ ติปฺปเภทานิ อุทก‐
วิโสธนยนฺตุปกรณานิ กาเรตฺวา วีมํสนตฺถาย ชลาปทานาลยสฺส ราชภฏานํ ตานิ เทติฯ
โส จ “คมฺภีรปฺญาย อเนฺวสมานา เอเตสเมเกกํ ปสิทฺธิภาวสฺสุปฺปาทนสมตฺถภูตสงฺขาตํ
ปฏิรูป กโรถ, กถํ, ตสฺส อหิตภูตสฺส อุทกสฺส สํสุฏุวิโสธนตฺถาย ตสฺมึ อุทเก อธิมตฺตานิ
อากาสมิสฺสกเผณานิ ผราเปถาติ ชลาปทานาลยสฺส ราชภเฎ อาณาเปติฯ
? เมตฺตาปารมีกถา, สุวณฺณสามชาตกกถา
ม. ๑๘๙ เมตตาบารมี (พระมหาสองสูน, ๒๕ ม.ค. ๒๕๕๖)
เมตตาปารมีติ ปเนตฺถฯ เมตฺตาเอว ปารมี เมตตาปารมีฯ ตตฺถ เมตฺตาติ เมชฺชติ
สินิยฺหตีติ เมตฺตาฯ สา ปรหิตสุขอุปสํหรณลกฺขณา วิฆาตปจฺจุปฏานาฯ อยฺจ ยสฺสตฺถิ โส
อุตฺตานมุโข สขิโล “สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ อภยาติ ปเรสํ หิตสุขํ อุปฺปาเทติฯ สา เมตฺตา
พฺรหฺมวิหารานมฺตโร โหติ, อยํ หิ อตฺตโน จิตฺเต ภาเวตพฺพาฯ ตตฺริทํ ภาวนาวิธานํฯ ตฺหิ
ภาเวตุกาโม ยทา จิตฺตสฺส โกโธป ปฏิฆํป อาฆาโตป พฺยาปาโทป อุปฺปนฺโน, ตทา ตํ ตํ วูปสเมตุ
ฆเฏติ วายมติฯ เมตฺตายนฺโต ปน “ยถา อหํ สุขกาโม ทุกฺขปฏิกูโล ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม จ เอวํ
อฺเป สตฺตา ยถา จ อตฺตา เอกํ ปุคฺคลํ ปยํ มนาป ทิสฺวา เมตฺตาเยยฺย เอวเมว สพฺพสตฺเต
เมตฺตาย ผรตีติ เอวํ อตฺตานํ สกฺขึ กตฺวา โกธาทิกํ วูปสเมยฺยฯ เตสุ วูปสนฺเตสุ ตโต อุปฺปนฺน‐
เมตฺตจิตฺโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา “สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ อพฺยาปชฺฌา อนีฆา สุขี อตฺตานํ
ปริหรนฺตูติ โอธิโส วา อโนธิโส วา อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาย
ผเรยฺยฯ
ตตฺริทํ สุวณฺณชาตกํ สาเธตพฺพํฯ อยมฺปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถฯ ทฺวินฺนํ กิร เนสาทกุลานํ
ปุตฺตธีตโร อเหสุฯ มาตาปตโร ปเนตาสํ ฆรวาสํ อาสึสมานา เต ฆรพนฺธเนน พนฺธึสุฯ ปุตฺตธีตโร
ปน ปพฺพชชาย นินฺนจิตฺตา หุตฺวา ปาเณ ชีวิตา น โวโรเปสุ อปรภาเค เคหโต นิกฺขมิตฺวา
อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชึสุฯ เตสํ ตาปสานํ เอโก สาโม นาม ปุตฺโต อโหสิฯ อเถกทิวสํ หิ เต สปฺปวิเสน
อนฺธจกฺขุกา ชาตาฯ สาโม ปน อรฺเ สกฺกจฺจํ เต ปฏิชคฺคิฯ โส กิร สตฺเตสุ เมตฺตาสหคเตน
เจตสา เมตฺตาย ผริ, ตสฺมา หิ สตฺตา จณฺฑา วา อจณฺฑา วา โหนฺติ เต เตสํ เมตฺตานุภาเวน
มุทุจิตฺตา อนนฺตรายกรา วิสฺสาสิกา อเหสุ ปยา สหายกา วิยฯ

114. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๑๔
สตฺหา หิ สามสฺส ปานียโภชนียาหรณตฺถํ คตาคตกาเล ตํ ปริวาเรตฺวา โคเปนฺติ
อภิปาเลนฺติฯ อรฺเญ เตสํ ติณฺณํ ผาสุวิหาโร อโหสิฯ เอกสฺมึ สมเญ พาราณสิยํ ปลยกฺโข นาม
ราชา มิคมํสโลเภน มาตุ รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา เอกโกว หิมวนฺตํ คนฺตฺวา มิเค วธิตฺวา มํสํ ขาทนฺโต
วิจรนฺโต ตํ ฐานํ ปตฺวา สามสฺส ปานียคฺคหณติตฺเถ มิคปทวลฺชํ ทิสฺวา สาขาหิ โกฏฐกํ กตฺวา
นิลียิตฺวา สายนฺหสมเย มิคคณปริวุตํ สามํ อาคนฺตฺวา นฺหาตฺวา คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา วิสปเตน สเรน
วิชฺฌิฯ โพธิสตฺโน ปติตฺวา นิปนฺโน อปราธการกํ ปริเยสนฺโต มุทุกํ วาจํ อภาสิฯ ราชา ตํ สุตฺวา อยํ
มยา วิชฺฌิตฺวา ปาติโตป เนว มํ อกฺโกสติ น ปริภาสติ ปจวจเนน สมุทาจรตีติ จินฺเตตฺวา มุทุกจิตฺ
โต ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา “อิโตทานิ มุโข โก มยฺหํ มาตาปตโร ปฏิชคฺคิสฺสตีติ, ตํ ทุกฺขิตํ ปริเทวนฺตํ
ทิสฺวา ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา ตํ สุตฺวา อตฺตนา กตาปราธสฺมึ สํวิคฺคจิตฺโต โทมนสฺสปฺปตฺโต ปจฺฉา จ
ราชา สามสฺส ยาจิตวจเนน เต อุปฏฐหิตุ อสฺสมํ คโตฯ
ม. ๑๘๙ เมตตาบารมี (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๙๖)
เมตฺตาปารมีติ ปเนตฺถฯ เมชฺชตีติ เมตฺตา สินิยฺหตีติ อตฺโถฯ เมตฺตาเอว ปารมี เมตฺตา‐
ปารมีฯ สา จ เมตฺตา ปเรสํ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา หิตุปสํหารรสา อาฆาตวินยปจฺจุปฏฐานา
สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฐานาฯ๑
สา จ ยสฺสตฺถิ โส อุตฺตานมุโข ปสนฺนมุขวณฺโณ หุตฺวา ปเรสํ
หิตสุขกาเมน จิตฺเตน เอกนฺเตน หิตสุขํ อิจฺฉติ, ปเรสฺจ สพฺพานิ เวรภยานิ น อุปฺปาเทติฯ สา หิ
จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํ อฺญตรา๒
โหติ ยํ๓
จิตฺเต ภาเวตพฺพาฯ ตตฺริทํ ภาวนาวิธานํฯ โย ปน
เมตฺตํ ภาเวตุกาโม โส อตฺตโน อาฆาตาทโย อนุปฺปาเทตุ สํวเรยฺย, อถวา เอวรูปสฺส อาฆาตาทีสุ
อุปฺปนฺเนสุ “ยถาหํ สุขกาโมมฺหิ ทุกฺขปฏิกูโล เอวเมว อฺเญติ๔
วูปสเมตุ ฆเฏยฺย วายเมยฺยฯ โส
วา “ยถา ปยมนาปสฺส ปุคฺคลสฺส หิตสุขํ อจฺฉติ เอวเมว สยมฺป อฺเญสํ หิตสุขํ อิจฺเฉยฺยาติ
มนสิกเรยฺยฯ เตสุ อาฆาตาทีสุ วูปสมิเตสุ สมาเนสุ โส เมตฺตจิตฺตํ อุปฺปาเทยฺย, ตโต “สพฺเพ สตฺตา
๑
วิสุทฺธิ. ๑/๑๒๓.
๒
พระธรรมกิตติวงศ เฉลยปญหาเรื่อง เมตฺตา เมื่อ ๘ ก.ย. ๒๕๕๔ ในประโยคเชนนี้ ทานใช อฺญตโร
และเมื่อจะแปลก็ใหโยค พฺรหฺมวิหาโร ขึ้นมาเปนวิกติกัตตานาม และถอนจาก พฺรหฺมวิหารานํ ซึ่งเปนปุงลิงค จึง
ปรับใหมเปน สา หิ จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํ อฺญตโร โหติฯ (เทียบ ม. ๔๙)
๓
อาจจะเปน ยา จิตฺเต ภาเวตพฺพาฯ
๔
ในวิสุทธิมรรคฯ (วิสุทฺธิ. ๒/๙๓) วา ยถา อหํ สุขกาโม ทุกฺขปฏิกูโล ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม จ เอวํ
อฺเญป สตฺตาติ

115. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑๕
อเวรา โหนฺตุ อพฺยาปชฺฌา อนีฆา สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ๑
เอวเมวาทินา นเยน โอธิโส วา อโนธิโส
วา สตฺเตสุ เมตฺตาย ผเรยฺยฯ
ม. ๑๘๙ ชาดกที่ทานยกขึ้น (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๑๑๖)
สุวณฺณสามชาตกํ๒
ปเนตฺถฯ อตีเต กิร อุภินฺนํ เนสาทกุลานํ ปุตฺตธีตโร อเหสุฯ ตตฺถ ปน
มาตาปตโร ตา ฆรพนฺธเนน พนฺธิตุกามา อเหสํฯ๓
เต ปน ฆรสํวาสํ อปตฺเถนฺตา ปพฺพชฺชาย
อภินินฺนจิตฺตา ปาณาติปาตาทีหิ วิรหิตา หุตฺวา๔
เคหโต นิกฺขมิตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชึสุฯ เตสฺจ
สาโม นาเมโก ปุตฺโต นิจฺจํ สุวณฺณสาโมติ วิสฺสุโตฯ อถสฺส มาตาปตโร สปฺเปน อกฺขึสุ ขิปตวิสวเสน
อนฺธา อเหสุฯ๕
ตสฺมา หิ สุวณฺณสาโม อรฺเญ อนฺธเก มาตาปตโร สกฺกจฺจํ ปฏิชคฺคิฯ ตโย เจเต
จณฺฑาจณฺฑสตฺเตสุ เมตฺตํ ภาเวนฺติฯ เมตฺตานุภาเวน จณฺฑา วา อจณฺฑา วา สตฺตา สพฺเพ ว มุทุก‐
จิตฺตา หุตฺวา เตสํ อนฺตรายํ อกริตฺวา เตสฺจ วิสฺสาสํ กตฺวา อติปฺปยสหายกา โหนฺติ สุวณฺณ‐
สามสฺส จ อรฺญํ คนฺตฺวา ปานียาหารปฏิคฺคหณาทีนํ นานากิจฺจานํ กรณกาเล อรฺเญ มิคคณา
ตเมว ปริวาเรสุ โคปยึสุฯ เตสํ ติณฺณํ ผาสุกํ อโหสิฯ ตทา จ ปน พาราณสิยํ ราชา นครา นิกฺขมิตฺวา
มิควธตฺถาย อรฺญํ คนฺตฺวา มิคคณปริวุตํ สุวณฺณสามํ ปานียคฺคหณตฺถํ ติตฺถํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา
สาขาโย ปุรโต กตฺวา๖
นิลิยิตฺวา ตเมว วิสปเตน สเรน วิชฺฌิฯ สุวณฺณสาโม ตํขณฺเญว มุจฺจิตฺวา
ปติโต ว อปราธการกํ ปริเยสนฺโต อฺญสฺส อโกธจิตฺโต ว มธุรวาจํ กเถสิฯ๑
พาราณสิยํ จ ราชา
เตน กถิตวจนํ สุตฺวา โทมนสฺสชาโต ตสฺส กนฺทนฺตสฺเสว ปฏิวจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺส มาตาปตโร
ปฏิชคฺคิฯ สุวณฺณสามสฺส มุจฺฉิตกฺขเณเยว โส เตสํ อสฺสมํ คนฺตฺวา อุปการํ อกาสิ มาตาปตโร
๑
วิสุทฺธิ. ๒/๑๑๑.
๒
ดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๘/๔๘๒/๑๘๕, ชา.อ. ๑๓๒‐๑๗๒.๙/
๓
เต ทหรกาเลเยว เอว กติก กรึสุ สเจ อมฺเหสุ เอกสฺส ธีตา โหติ เอกสฺส ปุตฺโต เตส อาวาหวิวาห
กโรมาติ, ชา.อ. ๙/๑๓๓.
๔
เต เนสาทกุเล ชาตาป ปาณาติปาตนฺนาม น กรึสุฯ (ชา.อ. ๙/๑๓๓)
๕
อเถกทิวส เตส วนมูลผลาผล อาทาย สายณฺหสมเย นิวตฺตนฺตาน อสฺสมปทโต อวิทูเร สมฺปตฺตาน
มหาเมโฆ อุฏหิฯ เต เอก รุกฺขมูล ปวิสิตฺวา วมฺมิกมตฺถเก อฏสุฯ ตสฺส จ อพฺภนฺตเร อาสีวิโส อตฺถิฯ เตส
สรีรโต เสทคนฺธมิสฺสก อุทก โอตริตฺวา ตสฺส นาสปูฏ ปาวิสิฯ โส กุชฺฌิตฺวา นาสวาเตน ปหริฯ โส เตส จกฺขูนิ
ปาปุณิฯ เตน เทฺวป ชนา อนฺธา หุตฺวา อฺมฺ น ปสฺสึสุฯ (ชา.อ. ๙/๑๓๖‐๗)
๖
สาขาหิ โกฏฐกํ กตฺวา (ชา.อ. ๙/๑๓๙)
๑
ปยวจเนน สมุทาจริ (ชา.อ. ๙/๑๔๒)

116. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๑๖
ปนสฺส กิริยาทีนํ วิการํ ววฏฐเปตฺวา โส น สุวณฺณสาโมติ ญตฺวา ตํ การณํ ปุจฺฉึสุฯ ราชา เตสํ
ปจฺจกฺขโต ปวตฺตึ อาโรเจตฺวา เตหิ สุณิตฺวา เตนหิ มหาราช อมฺเห ตตฺเถว เนถาติ กถิเต ตเถว
อกริฯ เต อุโภ ทุมฺมนา ว อาคนฺตฺวา
เยน สจฺเจนยํ สาโม ธมฺมจารี ปุน อหุ
เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หยฺตูติฯ๑
เอวมาทิกาหิ สตฺตคาถาหิ สจฺจกิริยํ อกํสุฯ ตโต วสุนฺธรี นาม คนฺธมาทนวาสินี เทวธีตา
มหาสตฺตสฺส อตีตภวเน มาตุภูตปุพฺพา ว ตํ การณํ ญตฺวา
น เม ปยตโร โกจิ อฺโญ สาโม หิ วิชฺชตีติฯ๒
สจฺจกิริยํ อกาสิฯ ตสฺสา สจฺจกิริยาวสาเน สาโม อโรโค หุตฺวา สมุฏฐหิฯ อิติ อโรคภาโว มาตาปตูนํ
จกฺขุปฏิลาโภ อรุณุคฺคมนํ เทวตานุภาเวน เตสํ จตุนฺนํ อสฺสเม ปากฎภาโว จาติ สพฺพํ อจฺฉริยํ
เอกกฺขเณเยว อโหสิฯ เอวฺหิ เตสํ อผาสุกํ อโหสิฯ ราชาป อปฺปมตฺโต หุตฺวา ปฺจสีลํ คเหตฺวา
ทานาทิกํ ปุฺญํ กตฺวา ปฺจสีลฺจ รกฺขิตฺวา ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิฯ (ขาด ม. ๑๙๐ ตามเรื่อง)
ขอมูลประกอบ: อรรถกถาสุวัณณสามชาดก๓
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสินครโต อวิทูเร นทิยา โอริมตีเร เอโก เนสาทคาโม อโหสิฯ
ปรตีเรป เอโก เนสาทคาโม อโหสิฯ เอเกกสฺมึ คาเม ปฺจ ปฺจ กุลสตานิ วสนฺติ ทฺวีสุ คาเมสุ
เทฺว เนสาทเชฏกา สหายกา อเหสุฯ เต ทหรกาเลเยว เอว กติก กรึสุ สเจ อมฺเหสุ เอกสฺส ธีตา
โหติ เอกสฺส ปุตฺโต เตส อาวาหวิวาห กโรมาติฯ อถ โอริมตีเร คามเชฏกสฺส เคเห ปุตฺโต วิชายิฯ
ชาตกฺขเณเยวสฺส ทุกูเลน ปฏิคฺคหิตตฺตา ทุกูโล ตเวว นาม กรึสุฯ อิตรสฺส เคเห ธีตา วิชายิฯ
ตสฺสา ปรตีเร ชาตตฺตา ปาริกาติ นาม กรึสุฯ เต อุโภป อภิรูปา ปาสาทิกา สุวณฺณวณฺณา อเหสุ
เต เนสาทกุเล ชาตาป ปาณาติปาตนฺนาม น กรึสุฯ อปรภาเค โสฬสวสฺสุทฺเทสิก ทุกูลกุมาร
มาตาปตโร อาหสุ ตาต กุมาริก เต อาเนสฺสามาติฯ โส ปน พฺรหฺมโลกโต อาคโต สุทฺธสตฺโต
อุโภป กณฺเณ ปทหิตฺวา น เม ฆราวาเสน อตฺโถ อมฺมตาต มา เอว อวจุตฺถาติ วตฺวา ยาว
ทุติยมฺป ตติยมฺป วุจฺจมาโนป น อิจฺฉิฯ ปาริกาป มาตาปตูหิ อมฺม อมฺหาก สหายกสฺส ปุตฺโต อตฺถิ
โส อภิรูโป ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ ตสฺส ต ทสฺสามาติ วุตฺตาป ตเถว วตฺวา อุโภ กณฺเณ ปทหิฯ
๑
ชา.อ. ๙/๑๖๗.
๒
ชา.อ. ๙/๑๖๙.
๓
ชา.อ. ๙/๑๓๒.

117. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑๗
สาป พฺรหฺมโลกโต อาคตา สุทฺธสตฺตาฯ ตทา ทุกูลกุมาโรป ตสฺสา รหสฺเสน สาสน ปหิณิ สเจ
ปาริกา เมถุนธมฺเมน อตฺถิกา อฺสฺส เคห คจฺฉตุ มม เมถุนฉนฺโท นตฺถีติฯ สาป ตสฺส ตเถว
สาสน เปเสสิฯ มาตาปตโร ปน เตส อนิจฺฉมานานฺเว อาวาหวิวาห กรึสุฯ....
? อุเปกฺขากถา
ม. ๑๙๑ อุเบกขาในพรหมวิหาร (สํานวนที่ ๑ พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๘๐ ใหม)
อุเปกฺขาติ ปเนตฺถฯ จิตฺตสฺส ราคปฏิเฆสุ อปติตฺวา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตภาวุปคมนํ อุเปกฺขา
นามฯ สา พฺรหฺมวิหารานมฺญตโร๑
โหติฯ พฺรหฺมวิหารา หิ จตุพฺพิธา โหนฺติ เมตฺตา กรุณา มุทิตา
อุเปกฺขาติฯ ตตฺถ เมตฺตา สตฺตานํ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา หิตุปสํหารรสา๒
, กรุณา สตฺตานํ
ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา ปรทุกฺขาสหนรสา, มุทิตา ปรสมฺปตฺติยา ปโมทนลกฺขณา
อนิสฺสายนรสา๓
, อุเปกฺขา สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา สมฺภาวทสฺสนรสาฯ ยถาวุตฺตายํ
อุเปกฺขา อิธาธิปฺเปตา โหติฯ อุเปกฺขา ปนายํ ยทา เมตฺตาทิกํ ปุริมพฺรหฺมวิหารตฺตยํ ภาเวตุ น
สกฺกา ตทา ภาเวตพฺพาฯ ตตฺริทํ ภาวนาวิธานํฯ อุเปกฺขาภาวนํ อารภิตุกาเมน ปยปุคฺคลาทีสุ
ยงฺกฺจิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา “อยํ กมฺมสฺสโก โหติ กมฺมทายาโทติ อาทินา นเยน ตสฺส กมฺมสฺสกตา
กมฺมทายาทตา จ ปจฺจเวกฺขิตพฺพาฯ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ตสฺส กมฺมสฺสกตาทิภาเวน ปจฺจเวกฺขโต
พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา อาเสวิตพฺพา ภาเวตพฺพา พหุลีกาตพฺพาฯ อุเปกฺขาภาวนํ หิ ภาเวตุกาโม
อตฺตโน สมฺปตฺติปตฺตกาเลป วิปตฺติปตฺตกาเลป ปฏิฆานุนยวเสน เนว อุณฺณเมยฺย น โอณเมยฺย
ยทา ปฏิโฆ วา อนุนโย วา จิตฺเต อุปฺปนฺโน ตทา ตํ วูปสเมตุ วายเมยฺย, อาทิมฺหิ กมฺมฺเจว
กมฺมวิปากฺจ ปจฺจเวกฺขิตฺวา อิทํ กมฺมนิทานํ กมฺเมน ปวตฺติตํ โหตีติ นเยน กมฺมสฺส กิจฺจํ กตฺวา
ธุรํ นิกฺขิเปยฺย กมฺมํ ธุรํ วหาเปนฺโต วิย ภเวยฺยฯ โส เอวํ อุปฺปนฺนุเปกฺขาจิตฺโต หุตฺวา ตโต อุเปกฺขา‐
สหคเตน เจตสา “สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา กมฺมทายาทา กมฺมโยนี กมฺมพนฺธู กมฺมปฏิสฺสรณา ยํ
กมฺมํ กริสฺสนฺติ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา ตสฺส ทายาทา ภวิสฺสนฺตีติ๑
นเยน โอธิโส วา อโนธิโส วา
อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ๒
อุเปกฺขาย ผเรยฺยฯ ปฏิฆานุนเยหิ หิ
๑
ขอความเชนนี้ พระธรรมกิตติวงศ แตงไว ๒ นัย ไดแก อฺญตโร บาง อฺญตรา บาง ในป
การศึกษา ๒๕๕๔ ใหถือยุติที่ อฺญตโร (เทียบ ม. ๔๙)
๒
นี้วาตามคัมภีร อภิธมฺมาวตาร แตในบางคัมภีร เชน สงฺคห.ฏีกา. ๑/๒๕๙ วา หิตสุขูปสํหรณลกฺขณา
๓
อภิ.วตาร. ๑/๗๗‐๗๘ (ฉบับภูมิพโลภิกขุ), เทียบ ม. ๑๔๙.
๑
เทียบ องฺ.ปฺจก ๒๒/๕๗/๘๒.
๒
วิสุทฺธิ. ๒/๑๐๙.

118. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๑๘
อปฺปฏิหตสฺส จิตฺตสฺส อุเปกฺขาภาโว ปกติยา ปวตฺตติ, เอวรูปา ปน อุเปกฺขา อฺญาณสหคตา
โหติ ยา อฺญาณุเปกฺขาติ วุจฺจติ สุเขน จ ปฏิฆานุนยภาเวน วิปริณามํ คจฺฉติฯ
ม. ๑๙๑ อุเปกขาในพรหมวิหาร (สํานวนที่ ๒, พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๗๖ เกา)
อุเปกฺขา พฺรหฺมวิหารานมฺญตรา๑
โหนฺติฯ จิตฺตสฺส ราคปฏิเฆสุ อปติตฺวา สตฺเตสุฯ
มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติ อุเปกฺขา นามฯ พฺรหฺมวิหารา หิ จตุพฺพิธา โหนฺติ “เมตฺตา กรุณา มุทิตา
อุเปกฺขาติฯ ตตฺถ เมตฺตา สตฺตานํ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา สุขูปนยนาการปฺปวตฺตา, กรุณา
สตฺตานํ ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา, มุทิตา สตฺตานํ สมฺปตฺติยา ปโมทนลกฺขณา, อุเปกฺขา
สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณาฯ อุเปกฺขา นามายํ ยทา อิตเร เมตฺตาทโย น สกฺกา ภาเวตุ
ตทา ภเวตพฺพาฯ ตตฺริทํ ภาวนาวิธานํฯ อาทิมฺหิ ตํ ภาเวตุกาโม ตสฺมึ ปุคฺคเล วา สพฺเพสุ วา
ปุคฺคเลสุ “อยํ กมฺมสฺสโก โหติ กมฺมทายาโทติอาทินา นเยน ปจฺจเวกฺขิตฺวา ภเวยฺยฯ เอวํ
กมฺมสฺสกตํ ปจฺจเวกฺขโต จิตฺเต มชฺฌตฺตาสงฺขาตา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติฯ อิมินา นิยาเมน อุเปกฺขา
จิตฺเต อุปฺปาเทตพฺพาฯ กถํฯ ตสฺส สมฺปตฺติปตฺตกาเลป วิปตฺติปตฺตกาเลป จิตฺตํ สํวริตฺวา ราค‐
ปฏิฆวเสน อุจฺจาวจาการํ น ทสฺเสยฺยฯ ตสฺส สมฺปตฺติปตฺตสฺส วา วิปตฺติปตฺตสฺส วา ตํ
อชฺฌุเปกฺเขยฺย, ตสฺส กมฺมํ กมฺมวิปากฺจ ปจฺจเวกฺเขยฺย “อิทํ กมฺมํ โหติ, อิทํ กมฺเมน ปวตฺติตํ โหตีติ‐
อาทินา นเยน จินฺเตยฺยฯ เอวํ สนฺเต อุเปกฺขา จิตฺเต อุปฺปชฺชติฯ ตโต เอวํ อุปฺปนฺนุเปกฺขาสหคเตน
เจตสา “สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา กมฺมทายาทา กมฺมโยนี กมฺมพนฺธู กมฺมปฏิสรณา ยํ กมฺมํ
กริสฺสนฺติ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา ตสฺส ทายาทา ภวิสฺสนฺตีติ๒
โอธิโส วา อโนธิโส วา อุทฺธมโธ ติริยํ
สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ ผเรยฺยฯ อุเปกฺขา หิ ราคปฏิเฆหิ อนุปหเต จิตฺเต
ปกติยา ปวตฺตติ, อฺญาเณน ปน สหคตา โหติ สุเขน จ ราคปฏิฆภาเวน ปริณามํ คจฺฉติฯ
ม. ๑๙๒ อนที่จริงภาวะ (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๑๑ ต.ค. ๕๕ ดูสํานวนเกาที่ ๐๐๘/๗๘)
ยถาวุตฺตนเยน หิ จิตฺตสฺส อุเปกฺขาภาโว ปกติยา สํวตฺตติฯ จิตฺเต ราคปฏิเฆหิ อปฺปหิเต
อุเปกฺขา ปากติกา โหติฯ เอวรูปา ปน อฺญาณสหคตา หุตฺวา อฺญาณุเปกฺขาติ วุจฺจติ, สุเขน จ
ปฏิฆานุนยภาเวน วิปริณามํ คจฺฉติฯ อมฺหากํ หิ สตฺถา สาวเก อีทิสเมว จิตฺตสฺส อุเปกฺขาภาวํ
ภิยฺโย หิตกฺกรภูตปริสุทฺธภาวสงฺขาตํ ธมฺมปฏิปตฺติภาวํ อาโรปาเปตุ อนุสาสติฯ น เกวลํเยว
อปฺปฏิหตจิตฺตกาเล อุเปกฺขโก โหติ, อถโข ยทาป เยน เกนจิ ปฏิหตจิตฺโต หุตฺวา ราคปฏิมํ
อุปฺปาเทติ ตทา ญาณวเสน ตํ นิวาเรตุ จิตฺตํ อุปสเมตุ จิตฺตํ จ อุเปกฺขาสหคตํ กาตุ สกฺโกติฯ
๑
ขอความเชนนี้ พระธรรมกิตติวงศ แตงไว ๒ นัย ไดแก อฺญตโร บาง อฺญตรา บาง ในป
การศึกษา ๒๕๕๔ ใหถือยุติที่ อฺญตโร (เทียบ ม. ๔๙)
๒
เทียบ องฺ.ปฺจก ๒๒/๕๗/๘๒.

119. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๑๙
อุเปกฺขาย หิ ราคสงฺขาโต อนุโรโธ ปฏิฆสงฺขาโต วิโรโธ จ ทูรปจฺจตฺถิกา โหนฺติ, อฺญาณุเปกฺขาติ
ปเนตฺถ อฺญาณํ อาสนฺนปจฺจตฺถิกํฯ ตสฺมา อุเปกฺขาภาวนากาเล อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา ภาเวตพฺพาฯ
กถํฯ ยถา หิ เนว ปเรสํ สกภณฺฑสฺส อนุโรธภูตํ อภิชฺฌํ อิจฺฉติ น จ ปเรสํ อตฺตนิ วิโรธภูตํ
พฺยาปาทํ, ตถา สยมฺป ปเรสุ ตาทิสํ อนุโรธวิโรธํ น อุปฺปาเทยฺย, เตสุ ปน มชฺฌตฺตจิตฺโต สิยาฯ
อถวา มชฺฌตฺตปุคฺคลํ อุปมํ กตฺวา อุเปกฺขา ภาเวตพฺพาฯ กถํฯ ยถาห เสยฺยถาป นาม เอกํ ปุคฺคลํ
เนว มนาป น อมนาป ทิสฺวา อุเปกฺขโก อสฺส, เอวเมว สพฺเพ สตฺตา อุเปกฺขาย ผรตีติฯ๑
? อุเปกฺขากถา, นารทชาตกกถา
ม. ๑๙๓ อุเบกขาในปญญา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๙๙)
ยา วิจยปริเสนวิจินนคหณากาเรน ปวตฺตา ปฺญา, สา น อุเปกฺขา โหติ, อยํ ปฺญา
เหตุกา โหติฯ ยา ปน ปริเยสนคหณาภาเวน วิชนนมชฺชตฺตากาเรน ปวตฺตา ปฺญา, สา อุเปกฺขา
โหติ, อยํ ปฺญา ผลภูตา โหติฯ โพชฺฌงฺคุเปกฺขา เอวมากาเรน ปวตฺตติฯ เอตฺถ ปน
ปฺญานุเปกฺขาสงฺขารุเปกฺขาสีเสน วุตฺตนเยน วิปสฺสนูเปกฺขา อธิปฺเปตาฯ๒
ตตฺรายํ อุปมาฯ
ยถา หิ ปุริสสฺส สาย เคห ปวิฏ สปฺป อชปททณฺฑ คเหตฺวา ปริเยสมานสฺส ต ถุสโกฏเก
นิปนฺน ทิสฺวา สปฺโป นุโข โนติ อวโลเกนฺตสฺส โสวตฺถิกตฺตย ทิสฺวา นิพฺเพมติกสฺส สปฺโป น สปฺโปติ
วิจินเน มชฺฌตฺตตา โหติ, เอวเมว ยา อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏเ
สงฺขาราน อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตตา อุปฺปชฺชติ อย วิปสฺสนูเปกฺขา นามฯ ยถา ปน ตสฺส
ปุริสสฺส อชปททณฺเฑน คาฬฺห สปฺป คเหตฺวา กินฺตาห อิม สปฺป อวิเหเนฺโต อตฺตานฺจ อิมินา
อฑสาเปนฺโต มุฺเจยฺยนฺติ มุฺจนาการเมว ปริเยสโต คหเณ มชฺฌตฺตตา โหติ, เอวเมว ยา
ลกฺขณตฺตยสฺส ทิฏตฺตา อาทิตฺเต วิย ตโย ภเว ปสฺสโต สงฺขารคฺคหเณ มชฺฌตฺตตา อย
สงฺขารุเปกฺขา นามฯ อิติ วิปสฺสนูเปกฺขาย สิทฺธาย สงฺขารุเปกฺขาป สิทฺธาว โหติฯ๑
จตุตฺเถ สติปฏฐาเน อนุปุพฺเพน สติปฏฐานํ ปฏิปชฺชนฺตสฺส “ปฺญาย ตํ อนุโรธวิโรธปหานํ
ทิสฺวา อุเปกฺขโก สุฏุ วิหรตีติ ทสฺสิตา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชติ, อยํ สติปฏฐานุเปกฺขา นามฯ
อิตรา อุเปกฺขาป เวทิตพฺพาฯ ยา ปน กาเลน กาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิกโรตีติ
เอวมาคตา อนจฺจารทฺธนาติสิถิลวิริยสงฺขาตา อุเปกฺขา, อยํ วิริยุเปกฺขา นามฯ ยา ปน “ยสฺมึ
สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตนฺติ เอวมาคตา อทุกฺขมสุขสฺญิตา
๑
อภิ.วิ. ๓๕/๗๔๘/๓๗๔, วิสุทฺธิ. ๒/๙๓.
๒
เอตฺถ ปน สงฺขารุเปกฺขาวิปสฺสนูเปกฺขา อธิปฺเปตาฯ
๑
วิสุทฺธิ. ๑/๒๐๖‐๒๐๗.

120. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒๐
อุเปกฺขา, อยํ เวทนูเปกฺขา นามฯ ยา ฉนฺทาทีสุ เยวาปนเกสุ อาคตา สหชาตานํ สมวาหิตภูตา
อุเปกฺขา, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา นามฯ๑
ปจฺฉิมายํ ทุพฺพิธา อุเปกฺขา ปกติยา สํวิชฺชติฯ
นารทชาตกสงฺขาเตเยส๒
ทสชาติชาตกคนฺเถ อุเปกฺขาปารมี อุทฺทิฏฐาฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ
อตีเต วิเทหรฏเฐ องฺคติ นาม ราชา คุณสฺส นาม ชีวกสฺส วจนํ สุตฺวา นตฺถิ ปุฺญํ นตฺถิ ปาปนฺติ
เอวมาทินา นเยน มิจฺฉาทิฏฐึ คณฺหิฯ โสป รุจาย นาม ธีตุยา สมฺมา ธมฺมํ กถิโต๓
ตํ มิจฺฉาทิฏฐึ น
ปชหิฯ นารโท นาม พฺรหฺมา ตสฺสา รุจาย ราชธีตุยา อธิฏฐานํ ญตฺวา พฺรหฺมโลกโต อาโรหิตฺวา
องฺคติรฺโญ ธมฺมํ เทเสตฺวา ตสฺส มิจฺฉาทิฏฐึ อุทฺธริฯ อิทํ วตฺถุ “นารโท นาม พฺรหฺมา สมาธึ
วฑฺเฒตฺวา อุเปกฺขาปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อปาปุณีติ ปริทีปกํ โหติ, ตสฺมา อิทํ นารทชาตกํ
อุเปกฺขาปารมีปริทีปกํ โหติฯ ตตฺรายมตฺโถฯ
น หิ ปุคฺคโล อุเปกฺขาย สมนฺนาคโต อฺญานุเปกฺขาย อชฺฌุเปกฺขาติ, โส ปน ยทา ยํ
กาตพฺพํ ตทา ตํ กโรติ, ธมฺมปฺปเรโต จ อคติอภาเวน อุเปกฺขาย อสมนฺนาคโต สาธุกตรํ กโรติฯ
ยฺหิ เหฏฐา “ปุคฺคโล สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการภูโต กึ ทุจฺจริตํ กึ สุจริตํ, สตฺตา กมฺมสฺสกา กมฺม‐
ทายาทา กมฺมโยนี กมฺมพนฺธู กมฺมปฏิสรณา ยํ กมฺมํ กริสฺสนฺติ กลฺยาณํ วา ปาปกํ วา ตสฺส
ทายาทา ภวิสฺสนฺตีติ๑
สตฺตานํ กมฺมํ ปจฺจเวกฺขติ, ยถาภูตํ วิจินาตีติ อิทํ “ยุตฺตีติ วุจฺจติฯ ตสฺมา
อยํ อุเปกฺขา อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ
? ขนฺติกถา
ม. ๑๙๔ ขันติความอดทน (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๒๘ ต.ค. ๕๔)
ขนฺติ นาม ขมนํ รูปาทีนํ ผุฏฐกาเล โลภสฺสป โทสสฺสป โมหสฺสป ขมนตาฯ๒
ตตฺรายํ
อธิปฺปาโยฯ ยํ เตสํ ขโม โหติ ยานิ รูปาทีนิ จกฺขฺวาทีนํ อาปาถมาคนฺตฺวา โลภํ อุปฺปาเทนฺติป วินาสํ
๑
วิสุทฺธิ. ๑/๒๐๕.
๒
พึงตรวจดูใน ขุ.ชา. ๒๘/๘๓๔/๒๙๒, ชา.อ. ๑๐/๑๖๘.
๓
ผิดหลักการแตงกรรมวาจก บัณฑิตพึงพิจารณา เพราะในที่นี้กรรมซอนกรรม คือ ทั้ง โส ซึ่งเปน
วิเสสนะของกรรมแตถูกนําไปเปนประธานในประโยค และ ธมฺมํ ซึ่งเปน อวุตตกมฺม ใน กถิโต แตมีกรณียกเวน
บาง เชน ปุฏฐ ที่มี อวุตฺตกมฺม มารับอีกขั้นหนึ่ง ตัวอยางในคัมภีรวิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๑/๒๙๐) วา นิสฺสย‐
วิหารํ ปุฏเฐน ภควตา –พระผูมีพระภาคเจาอันเขาทูลถามซึ่งนิสสยวิหารแลว หรือในบุพพภาคปาฏิโมกขวา อหํ
อายสฺมา (อิตฺถนฺนาเมน) วินยํ ปุฏโฐ วิสชฺเชยฺยํ
๑
เทียบ องฺ.ปฺจก ๒๒/๕๗/๘๒.
๒
เทียบ ม. ๑๑๙, ๒๓๔.

121. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๒๑
อุปฺปาเทนฺติป วิเหสํ อุปฺปาเทนฺติป โลภาทีนํ วเสน กายวาจาหิ วิการํ น ทสฺเสติ, ยํ สีตุณฺหาทีหิ
อุปฺปาทิตานํ ทุกฺขานํ เวทนานํ ขโม โหติ, ยํ อเนกวิธกรณียปริปูรเณ สารีริกานํ ทุกฺขานํ เวทนานํ
ขโม โหติ, ยํ จ ทุรตฺตานํ ทุราคตานํ อมนาปานํ วจนปถานํ ขโม โหติ, อิทํ ขนฺตีติ สงฺขํ คจฺฉติฯ๑
รฏฐปสาสเน หิ ราชา มหาขตฺติโย รฏฐานํ หิตาย สุขาย ขนฺตึ ปริปูเรติฯ โอธิโส ปนายํ
วุจฺจเตฯ ยํ โส วีรชาโต ขโม โหติ จกฺขฺวาทิปถมาคตารมฺมณานํ ผุสนโต อุปฺปนฺนานํ โลภโทสโมหานํ,
ขโม สีตุณฺหาทีนํ ทุกฺขานํ, ขโม ทุรตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถานํ, อเนกวิธกรณียปริปูรเณ สารีริกานํ
ทุกฺขานํ ติพฺพานํ ขรานํ กฏกานํ อสาตานํ อมนาปานํ ปาณหรานํ อธิวาสกชาติโก โหติ กายาทิ‐
ติทฺวารํ อาการฺจ สุฏุ สํยเมติ, อิทํ ขนฺตีติ สงฺขํ คจฺฉติฯ
ยา จ ทสนฺนํ ปารมีนํ นวมภูตา เมตฺตา ยา จ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ นวมภูตา ขนฺติ,
ตทุภยํ นาเมน นานาป โหติ อฺญมฺญสฺส ปน ปจฺจโย โหติ, ตทุภยสฺส จ ปฏิปตฺติ อฺญมฺญ‐
มิสฺสิตา โหติฯ กถํฯ ขนฺติปริภาวิตา ขนฺติอนุคฺคหิตา (ขนฺโตปตฺถมฺภิตา) เมตฺตา สุฏุ สมฺจ
ปวตฺตติ, เมตฺตาปริภาวิตา เมตฺตานุคฺคหิตา (เมตฺโตปตฺถมฺภิตา) ขนฺติป สุฏุ สมฺจ ปวตฺตติเยวฯ
(สา เมตฺตา ขนฺติอุปตฺถมฺภิตา อิจฺฉิตพฺพา, สา ขนฺติ เมตฺตาอุปตฺถมฺภิตา อิจฺฉิตพฺพา)๒
ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตาฯ อถวา เมตฺตา นาม สตฺเตสุ
เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ สตฺตานํ วา สุขกามตาฯ สา พฺยาปาทปจฺจนีกา โหติฯ ตสฺมา หิ ยทา
พฺยาปาโท อุปฺปนฺโน โหติ, ตทา ตํ วูปสเมตุ ขนฺติ อุปฺปาเทตพฺพา พฺยาปาทนียานํ จ อารมฺมณานํ
อธิวาสนขนฺติ อุปฺปาเทตพฺพาฯ อปจ เมตฺตาภาวนากาเล น เกวลํ พฺยาปาทสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ น
อุปฺปาเทตพฺพํ, อถโข เมตฺตาสนฺนลกฺขโณ ราโคป น อุปฺปาเทตพฺโพฯ ตสฺมา ตทา อุปฺปชฺชมานก‐
ราคสฺส เจว ราคนียานํ อารมฺมณานฺจ ขนฺติ อิจฺฉิตพฺพาฯ เอวํ สติ เมตฺตาภาวนา สุฏุ ปวตฺตติฯ
ม. ๑๙๕ ในขอวา (สํานวนที่ ๑, พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๑๓๖)
ขนฺโตปตฺถมฺภิตา เมตฺตาติ เจตฺถ โทสพฺยาปาทปฏิปกฺขภูตา เมตฺตา ขนฺโตปนิสฺสยา
อุปฺปชฺชติฯ กถํฯ ขนฺติปริภาวิตา ขนฺติอนุคฺคหิตา เมตฺตา สุฏุ ปวตฺตติ, เมตฺตาปริภาวิตา เมตฺตา‐
นุคฺคหิตา ขนฺติป สุฏุ ปวตฺตติเยวฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตาฯ อถวา
เมตฺตา นาม สตฺเตสุ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ สตฺตานํ วา สุขกามตาฯ๑
สา พฺยาปาทปจฺจนีกา
๑
ขมนตา‐เปน อธิวาสนํ อธิวาสนตา ก็ได/ มิชฺชติ สินิยฺหติ เอตายาติ เมตฺตา. (ที.ฏี.อภินว. ๑/๒๕๙)/
ยํ แปลวา ขอที่บุคคลเปน...
๒
ผูรวบรวมเพิ่มขอความในวงเล็บ เพื่อใหสอดคลองกับเนื้อหาใน ม. ๑๙๕.
๑
ดูคําอธิบาย เมตตา ใน ม. ๑๔๙.

122. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒๒
โหติฯ ตสฺมา หิ ยทา พฺยาปาโท อุปฺปนฺโน โหติ, ตทา ตํ วูปสเมตุ ขนฺติ อุปฺปาเทตพฺพา
พฺยาปาทนียานํ จ อารมฺมณานํ อธิวาสนขนฺติ อุปฺปาเทตพฺพาฯ อปจ เมตฺตาภาวนากาเล น เกวลํ
พฺยาปาทสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ, อถโข เมตฺตาสนฺนลกฺขโณ ราโคป น อุปฺปาเทตพฺโพฯ
ตสฺมา ตทา อุปฺปชฺชมานกราคสฺส เจว ราคนียานํ อารมฺมณานฺจ ขนฺติ อิจฺฉิตพฺพาฯ เอวํ สติ
เมตฺตาภาวนา สุฏุ ปวตฺตติฯ
เมตฺโตปตฺถมฺภิตา ขนฺตีติ ปเนตฺถ สเจ ขนฺตึ ภาเวนฺตสฺส ขนฺติเยว สิยา เมตฺตา น สิยา,
ขนฺติภาวนา ทุลฺลภา ทุกฺกราฯ ตสฺมา พลวตี ขนฺติ อิจฺฉิตพฺพาฯ ขนฺติฺจ ภาเวนฺเตน โลภาทีสุ
อุปฺปนฺเนสุ วา โลภาทีนํ ปทฏฐานารมฺมเณสุ อาปถํ อาคจฺฉนฺเตสุ วา พลวตี ขนฺติ อิจฺฉิตพฺพา เต
วิกฺขมฺภิตุฯ สเจ ขนฺติ ทุพฺพลา สิยา, โลภาทโย วิกฺขมฺภิตุ น สกฺโกติ วา เตสํ น ชินาติ วาฯ เอวํ
โลภาทโย ภิยฺโยโส อุปฺปชฺชนฺติ สํวตฺตนฺติ, ตสฺสา ขนฺติยา ทุพฺพลาย ชินนฺติฯ เมตฺตูปตฺถมฺภิตา หิ
ขนฺติ พลวตี หุตฺวา กิเลเส วูปสเมตุ สกฺโกติฯ ตสฺมา โย อิมเมว ขนฺตึ พลวนฺตึ กาตุ อิจฺฉติ เตน
โลภาทิกฺกิเลเส เจว กิเลสวตฺถุภูตานิ จ อารมฺมณานิ วูปสเมตุ เมตฺตา ภาเวตพฺพาฯ อปจ “สพฺเพ
สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ อพฺยาปชฺฌาติ เอวํ สพฺพสตฺเต เมตฺตา ผริตพฺพาฯ ยถา หิ กิเลสคฺคิวเสน
ตตฺตํ จิตฺตํ เมตฺโตทเกน สิฺจิยมานํ ขิปฺปเมว สนฺตํ โหติ วูปสนฺตํ, เอวํ โลภาทิกิเลสานํ วูปสมาย
อโนธิโส เมตฺตา ผริตพฺพาฯ เอวํ เมตฺตูปตฺถมฺภิตา ขนฺติ พลวตี หุตฺวา กิเลเส วูปสเมตุ สกฺโกติฯ
ขนฺติ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ นวมา โหติฯ
ม. ๑๙๕ ในขอวา (สํานวนที่ ๒, พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๑๓๘, ๑๔๐)
ยํ สา เมตฺตา ขนฺติอุปตฺถมฺภิตา อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ, ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ มิชฺชติ สินิยฺหติ
เอตายาติ เมตฺตาฯ อถวา เมตฺตา นาม สตฺเตสุ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ สตฺตานํ วา สุขกามตาฯ
สา พฺยาปาทปจฺจนีกา โหติฯ ตสฺมา หิ ยทา พฺยาปาโท อุปฺปนฺโน โหติ, ตทา ตํ วูปสเมตุ ขนฺติ
อุปฺปาเทตพฺพา พฺยาปาทนียานํ จ อารมฺมณานํ อธิวาสนขนฺติ อุปฺปาเทตพฺพาฯ อปจ เมตฺตา‐
ภาวนากาเล น เกวลํ พฺยาปาทสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทตพฺพํ, อถโข เมตฺตาสนฺนลกฺขโณ ราโคป
น อุปฺปาเทตพฺโพฯ ตสฺมา ตทา อุปฺปชฺชมานกราคสฺส เจว ราคนียานํ อารมฺมณานฺจ ขนฺติ
อิจฺฉิตพฺพาฯ เอวํ สติ เมตฺตาภาวนา สุฏุ ปวตฺตติฯ
ยํ สา ขนฺติ เมตฺโตปตฺถมฺภิตา อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ, ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ สเจ หิ ขนฺติ‐
สมนฺนาคโต เอกนฺเตน ขเมยฺเยว ตสฺส อุปตฺถมฺภกปจฺจยภูเตน เมตฺตาธมฺเมน จิตฺตสฺสาโท น
ภเวยฺย, จิรํ ขมิตุ เจว ตํ ขนฺตึ สาเธตุ จ ทุกฺกรํ โหติฯ เอตฺถ โลภโทสโมหสงฺขาตานํ กิเลสานํ
อุปฺปนฺนกาเล วา โลภนียาทีหิ อารมฺมเณหิ สมฺปโยคกาเล วา ขนฺติโกมฺหีติ อุปฺปชฺชมานเจตนา

123. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๒๓
นิทสฺสนํ หุตฺวา ทฏฐพฺพาฯ ตสฺมา กิเลสอธิวาสนสงฺขาตา เจตสิกขนฺติ อิจฺฉิตพฺพาฯ สา จ พลวตี
อิจฺฉิตพฺพาฯ สเจ ปเนสา ขนฺติ ทุพฺพลา ภเวยฺย, ปราชยํ ปาปุณาติ น กิเลเส วูปสเมตุ สกฺโกติ,
เอวํ สติ กิเลสานํ ชโย นาม ภวติฯ สเจ ขนฺติ มหพฺพลา ภเวยฺย, ขมนกิจฺจํ กาตุ สกฺโกติ จิรฺจ
ฐาตุ สกฺโกติฯ อปจ ขนฺติยา มหพฺพลภาวํ อิจฺฉนฺเตน ปรสุขูปสํหารกามตาสงฺขาตํ เมตฺตํ ปฏิจฺจ
โลภโทสโมหสงฺขาตา กิเลสา นิคฺคณฺหิตพฺพา โหนฺติ โลภนียาทีนิ อารมฺมณานิ จฯ เตนสฺส จิตฺตํ
ผริตพฺพํฯ
เอวรูโป หิ กิเลสนิคฺคโห ปรสุขูปสํหารกามตาสงฺขาตํ เมตฺตํ ปฏิจฺจ สมิชฺฌติฯ กถํฯ
โลภาทิกิเลสานํ ปน โลภนียาทีนฺจ อารมฺมณานํ วเสน อาตุรจิตฺตํ อุทเกน ปริปฺโผเสนฺโต วิย
เมตฺตาย ผเรยฺยฯ กิเลสา หิ อุฏฐหิตฺวา จิตฺตํ ฑยฺหมาโน อคฺคิ วิย โหนฺติ เต เมตฺโตทเกน
ปริปฺโผสิยมานา นิพฺพายนฺติ เตสํ วา ปน อนุตาโปป พลํป ปริหายนฺติ, ตโต ขนฺติ ภิยฺโยโส ขมน‐
กิจฺจํ กาตุ สกฺโกติ, เมตฺตาปริภาวิตา หิ ขนฺติ โลภาทิกิเลเส เตสฺจ อารมฺมณานิ นิพฺพาเปตุ
สกฺโกติฯ ขนฺติ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ นวมา โหติฯ
? อวิโรธนกถา
ม. ๑๙๖ อธิโรธนะ (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๑๓ ต.ค. ๒๕๕๕ )
อวิโรธนนฺติ ปเนตฺถฯ เอตํ เอวํ อตฺถโต เวทิตพฺพํฯ อวิโรธนํ นาม ยํ วิรุทฺธํ วิรุทฺธภาเวน
ชานิตฺวา น อภิวิตริตฺวา๑
ปุน วิรุทฺธํ กโรติ น ชานํ วิรุทฺธํ กโรติ วาฯ วิรุทฺธนฺติ เหตฺถ อคติวเสน
ยุตฺติธมฺมโต๒
วิรุทฺธํ อาทึ กตฺวา สพฺพสมฺมตฺตโต วิรุทฺธํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ อิทเมตฺถ นิทสฺสนํ โหติ
ยํ อิฏฐารมฺมณภูตํ วฑฺฒนมฺป อนิฏฐารมฺมณภูตํ หายนมฺป ปฏิลภนฺโต กายาทีนํ ตาทิภาวํ รกฺขิตุ
สกฺโกติ, น อนุโรธวิโรธวเสน๓
อุจฺจาวจํ อาการํ ทสฺเสติฯ ปุถุชฺชนา นาม อาทิมฺหิ “อิทํ วิรุทฺธนฺติ
อฺญาเณน วิรุทฺธํ กโรนฺติฯ สเจ ปน สสตํ ตเถว กเรยฺยุ, น จ “อิทํ วิรุทฺธํ อิทํ อวิรุทฺธนฺติ ชานิตุ
สิกฺเขยฺยุ, เอวํ สติ เต เนว สมฺมตฺตํ ชานนฺติ น มิจฺฉตฺตํ น จ สมฺมา ปฏิปชฺชิตุ สกฺโกนฺติฯ อปรมฺป
นิทสฺสนํ ทฏฐพฺพํฯ สเจ คณเชฏฐกภูโต ปสาสนการี ฉนฺทาคติวเสนป โทสาคติวเสนป โมหาคติ‐
วเสนป ภยาคติวเสนป วิรุทฺธํ กเรยฺย, เย ชเน ปสาสติ, เต วิหฺญนฺติ ทุกฺขํ เสนฺติ จฯ สเจป เต
ชนา ตเถว วิรุทฺธํ กเรยฺยุ สพฺเพเต อนฺตมโส ปสาสนการีป ตถา วิหฺญนฺติ ทุกฺขํ เสนฺติ จฯ สเจ
๑
เชน อภิวิตรติ ก. ขาม, กาวลวง, สังเกตุ ในที่นี้แปลวา ขืนดื้อ
๒
ยุตฺติ อิต. (นาม.), ยุตฺต กิตฺ. (คุณ.)
๓
เชน อนุโรธวิโรธปฺปหานํ (วิสุทฺธิ. ๑/๙๘)

124. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒๔
ปน ปสาสนการี ธมฺมิกจิตฺโต สมฺมตฺตปรายโน หุตฺวา สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตํ ชานิตุ สิกฺขิตฺวา อตฺตโน
กิจฺจานิ ธมฺมปถานุคตานิ เจว อวิรุทฺธานิ จ กเรยฺย, อตฺตโน จ ชเน ตถา กาเรตุ อนุสาเสยฺยฯ เตป
ชนา ยถานุสิฏฐํ ปฏิปชฺชนฺตา อตฺตโน กิจฺจานิ ธมฺมปถานุคตานิ เจว อวิรุทฺธานิ จ กเรยฺยุ, เอวํ สติ
สพฺเพเยว สุขํ เสนฺติฯ
ม. ๑๙๖ กลาวโดยเฉพาะขอ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๘๔, ๐๑๑/๑๔๒)
อวิโรธนํ หิ ทสวิธานํ ราชธมฺมานมฺญตโร โหติฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ ยํ ราชา
ขตฺติยปเวณิภูเตสุ ราชธมฺเมสุ ปติฏฐาติ, ราชธมฺมโต เจว นีติสตฺถโต จ อวิรุทฺธจริยํ จรติ, ยุตฺติโต
อวิราเธตฺวา จรติ, โย กตกลฺยาโณ โหติ ปคฺคหารโห, ตํ อนุรูปโต ปคฺคณฺหาติ อุปตฺถมฺเถติ, โย
กตปาโป โหติ นิคฺคหารโห, ตํ ธมฺมิเกน นิคฺคเหน นิคฺคณฺหาติ, ตํ ตํ ฉนฺทาทิคมนวเสน เนว
อุปตฺถมฺเภติ น ปคฺคณฺหาติ น นิคฺคณฺหาติ, ยํ จ ราชา ลาภยสปสํสาสุขสงฺขาตานิ อิฏฐารมฺมณานิ
อนุภวนฺโต น อนุโรธาการมฺป โสมนสฺสาการมฺป ปาตุกโรติ ยํ ทิสฺวา ชนา “อยํ อิฏฐารมฺมเณสุ
ปมตฺโต โหตีติ อวมฺญนฺติ อลาภอยสนินฺทาทุกฺขสงฺขาตานิ วา อนิฏฐารมฺมณานิ ปฏิลภนฺโต น
วิโรธาการมฺป โทมนสฺสาราการมฺป ปาตุกโรติ ยํ ทิสฺวา ชนา “อยํ น ขนฺติโก โหตีติ อวมฺญนฺติ, ยํ
วา ทิสฺวา อมจฺจาภจฺจาทโย อตฺตโน ปริชนา อุตฺตสนฺติป โกลาหลชาตา โหนฺติป ตาทิภาเว ปน
สณฺฐาติ, อปากติกฺจ อุจฺจาวจาการํ น ทสฺเสติ, อิทํ อวิโรธนํ นามฯ อิทํ โยนิโส ปจฺจเวกฺขตา
สกฺกา ญาตุ “อวิโรธนํ สพฺเพสํเยว ราชธมฺมานํ สโมธานํ โหตีติฯ กสฺมาฯ เย หิ ทสวิธา ราชธมฺมา
สพฺเพเปเต อวิรุทฺธปฏิปทา โหนฺติ อนุโลมปฏิปทา อนุรูปปฏิปทาฯ กถํฯ สเจ เตสุ ยงฺกิฺจิ น
ปฏิปชฺเชยฺย, ตสฺมึ วิรุทฺธปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ นามฯ สเจ ปน ตเทว ราชธมฺมํ วา สพฺเพ วา
ปฏิปชฺเชยฺย อวิรุทฺธปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ นามฯ ตสฺมา สรูปโต ยํ “อปณฺณกภูตํ อวิโรธนภูตนฺติ วุจฺจติ,
อิทํ เตสุ ทานาทิทสราชธมฺเมสุ ปธานภูตํ โหติฯ (ขาด ม. ๑๙๗ อนึ่ง ทศบารมี)
ม. ๒๐๑ อนึ่ง ในวโรกาส (สํานวนที่ ๑, ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๕๙)
อิมสฺมิฺหิ วโรกาเส จกฺกิวํสสฺส นวมินฺโท ภูมิพลอตุลฺยเตโช มหาราชา อมรินฺทวินิจฺฉย‐
ราชสณฺฐาคารปริเวเณ มหาสมาคมฏฐานํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ
สหสฺสานมุปริ เอกตึสติมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มาคสิรมาสสฺส ปฺจเม ทิเน สมฺปตฺเต เอตทโวจ ตํ
โข ปเนตํ มยฺหํ ปรมปติปาโมชฺชาวหํ โหติ ยํ สพฺเพว ทยฺยรฏฐวาสี สมานจิตฺตา สมานจฺฉนฺทา
สมคฺคา หุตฺวา มยฺหํ สมฺภวทินสมฺมเต มงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต สมาคนฺตฺวา นิจฺจกาลํ มยฺหํ วรํ เทถ
สมฺภตฺติฺจ ทสฺเสถ อีทิเส โอกาเส ตุมฺเห วรํ ทมฺมิฯ

125. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๒๕
ทยฺยรฏฐวาสี หิ อตฺตโน อตฺตโน ปฺญาสามตฺถิเยน เจว สุจริตธมฺเมน จ อตฺตโน
ทยฺยรฏฐสฺสิสฺสริยฺเจว ภุชฺชิสฺจ อทฺธนียฺจ จิรฏฐิติกฺจ กตฺวา อภิรกฺขิตุ สมตฺถาเยว โหนฺติ
อิทานิ ปน สพฺพาภิวุฑฺฒีหิ สทฺธึ อิสฺสริยฺจ สนฺติสุขฺจ
ตานิป โน อตฺตโน อตฺตโน รฏฐสฺส อภิสมฺภตฺติพหุเลหิ ปุพฺพการีหิ อภิรกฺขิตานิ โหนฺติ
พหุลีกตานิฯ ตสฺมา หิ เอตรหิ สพฺเพป มยํ ทยฺยรฏฐิสฺสริยฺจ ภุชิสฺสฺจ อทฺธนียฺเจว จิรฏฐิตฺจ
กตฺวา อภิรกฺขิตุุ อติภารา จสฺสาม ธุรคฺคาหา จ ตปฺปจฺจยา ปน ทยฺยรฏฐํ สกฺขิสฺสติ ทีฆมทฺธานํ
นิรนฺตรํ ทยฺยรฏฐสฺสิสฺริยํ อภิรกฺขิตุฺติฯ
อิมสฺมิมฺปนาหํ กถาปริโยสาเน รตนตฺตยานุภาวํ อาทิสฺส สพฺเพสํ ตุมฺหากํ ปสิทฺธิวรํ ททามิ
รตนตฺตยานุภาเวน รตนตฺตยเตชสา
ยฺจ โว สกฺกตํ โหติ เอตสฺสิธานุภาวโต
สุขิตา โหถ นิทฺทุกฺขา อนีฆา นิรุปทฺทวา
พลปฺปตฺตา จ สปฺปฺญา สพฺพีติโต จ นิคฺคตา
พฺยตฺตา โหถ สมตฺถา จ หิตาวหานิ สพฺพทา
อุจฺจาวจานิ กิจฺจานิ ยถิจฺฉิตํ ปยุฺชิตุนฺติฯ
ม. ๒๐๑ อนึ่ง ในวโรกาส (สํานวนที่ ๒, ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๕๐)
อิมสฺมิฺหิ วโรกาเส ภูมิพลอตุลฺยเตโช มหาราชา ปจฺจูสสมเย อมรินฺทวินิจฺฉยราช‐
สณฺฐาคารปริเวเณ มหาสมาคมฏฐานํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ
สหสฺสานุปริ เอกตึสมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มาคสิรมาสสฺส ปฺจเม ทิเน สมฺปตฺเต ปฐมวจนํ อภาสิ
ตุมฺเหสุ ปสนฺโนมฺหิ ตุมฺเห สมานจิตฺตา สมานจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา มยฺหํ สมฺภวทินสมฺมเต
มงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต สมาคนฺตฺวา นิจฺจกาลํ มยฺหํ วรํ เทถ สมฺภตฺติฺจ ทสฺเสถ อีทิเส โอกาเส
ตุมฺเห วราสํ ทมฺมิฯ
ทยฺยรฏฐวาสี หิ ทยฺยา อตฺตโน อตฺตโน รฏฐสฺส อภิสมฺภตฺติพหุลา โหนฺติ สพฺเพว
สมานจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา ปฺญาย สมนฺนาคตา ยํ กรณียฺเจว โหติ สุจริตฺจ สพฺพนฺตํ กตฺวา
กลฺยาณธมฺมฺจ ทยฺยรฏฐิสฺสริยฺจ สุขสนฺติฺจ สพฺพาภิวุฑฺฒิฺจ อภิรกฺขนฺติฯ ปุพฺพาธิขตฺติยา
เจว ปุพฺพาธิมตฺตา จ ทยฺยรฏฐาภิสมฺภตฺติกา หุตฺวา ยาวชฺชกาลา ทยฺยรฏฐิสฺสริยํ อนุรกฺขนฺติฯ
ปจฺจุปฺปนฺเน หิ ทยฺยา สมานจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา ทีฆมทฺธานํ นิรนฺตรํ ทยฺยรฏฐิสฺสริยํ อนุรกฺขิตุ
สกฺขิสฺสนฺติฯ

126. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒๖
สพฺเพว ตุมฺเห กายจิตฺตพลสมฺปนฺนา สมาทหิตจิตฺตา สมคฺคา หุตฺวา รฏฐสฺส เจว อตฺตโน
จ ปเรสํ จ หิตสุขาวหํ กลฺยาณมนุยุฺเชถ ยานิ กมฺมานิ กรณียานิ สุจริตานิ จ โหนฺติ ตานิ กตฺวา
ฉนฺทชาตา อุสฺสาหปฺปตฺตา หุตฺวา อนุปุพฺเพน สาตฺถํ สผลฺจ สพฺพกรณฺยํ อภินิปฺผาเทถ สทา
อิทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ จ ปปฺโปถ จิรํ สพฺเพสํ ทยฺยานํ จิรฐิติ เจว ทยฺยรฏฐาภิวุฑฺฒิ จ ทยฺยรฏฐิสฺสริยํ
ภวนฺตูติฯ
ม. ๒๐๑ อนึ่ง ในวโรกาส (สํานวนที่ ๓, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๐๕)
อิมสฺมิฺหิ วโรกาเส ทยฺยานมินฺโท มหาราชา ปุพฺพณฺหสมเย อมรินฺทวินิจฺฉยราช‐
สณฺฐาคารปริเวเณ มหาสมาคมฏฐานํ คนฺตฺวา พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ
เทวสํวจฺฉรสหสฺสานมุปริ เอกตฺตึสมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มาคสิรมาสสฺส ปฺจเม ทิวเส สมฺปตฺเต
ปรมวจนํ อภาสิฯ ตุมฺเหสุ ปสนฺโนสฺมิ, ตุมฺเห สมานจิตฺตา สมานจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา, มยฺหํ
สมฺภวทินสมฺมเต มงฺคลทิวเส สมฺปตฺเต, สมาคนฺตฺวา นิจฺจกาลํ มยฺหํ วราสวุฑฺฒิปริทีปนํ วรํ เทถ
สมฺภตฺติฺจ เทเสถ อีทิเส โอกาเส ตุมฺเหเยว เม เมตฺติธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหถ จฯ
ทยฺยรฏฐนิวาสิโน หิ รฏฐกามา โหนฺติ รฏฐสฺส จิรฏฐิติกามา, เตสํ ปฺญาย เจว
สามตฺถิเยน จ รฏฐกามตาย จ ธมฺเมสุ ปติฏฐิตตาย จ อิสฺสริเยน จ ผาสุวิหารตาย จ กลฺยาณ‐
ธมฺเมน จ สพฺเพ ว รฏฐํ วุฑฺฒึ ปาเปนฺติฯ ปุพฺพาธิขตฺติยา เจว ปุพฺพาธิมจฺจา จ ทยฺย‐
รฏฐสฺสาภิสมฺภตฺติกา หุตฺวา ปุพฺพกาลโต ปฏฐาย ยาวชฺชโต ทยฺยรฏฐสฺสิสฺสริยํ อนุรกฺขนฺติฯ
ปจฺจุปฺปนฺเน หิ ทยฺยา ทยฺยภาเว สมาหิเตน เจตสา ทีฆมทฺธานํ นิรนฺตรํ ทยฺยรฏฐสฺสิสฺสริยํ
อภิรกฺขิตุ สกฺขิสฺสนฺติฯ
สพฺเพ ว ตุมฺเห กายจิตฺตพลสมฺปนฺนา สมคฺคา หุตฺวา สกพุทฺธิสามตฺถิเยหิ รฏฐสฺส เจว
อตฺตโน จ ปเรสฺจ หิตสุขาวหํ กลฺยาณมนุยุฺชถ, สพฺเพ จ สุจริตสณฺฐิเตน ธมฺมสมาหิเตน จ
เจตสา อุฏฐาเนน ปรกฺกเมน สามคฺคิยา รฏฐสฺส เจว รฏฐนิวาสีนฺจ สหิตตฺถํ สผลํ สพฺพํ กรณียํ
อภินิปฺผาเทถ, สพฺเพ จ สมิทฺธึ รฏฐจิรฏฐิติสงฺขาตํ เวปุลฺลํ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ ผาสุวิหารภาวํ
รฏฐสฺสิสฺสริยํ ทยฺยรฏฐํ ปาเปถ โสตฺถินาฯ
พุทฺโธ จ ธมฺโม อริโย จ สงฺโฆ
อิจฺเจวเมตํ รตนตฺตยฺจ
สมฺมานิตา ทยฺยชเนหิ เทวา
สพฺเพ ว ทยฺเย อภิปาลยนฺตุ
ทยฺยา สุขี โหนฺตุ อกิจฺฉชีวี

127. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๒๗
เต นิพฺภยา สพฺพธิ นิจฺจกาลํ
กายสฺส จิตฺตสฺส พเลนุเปตา
ปฺญาย สพฺเพ พลสมฺปยุตฺตา
อตฺถาย รฏฐสฺส จ ทยฺยิกานํ
กมฺมํ ปยุฺชนฺตุ จ รฏฐวาสี
เขมํ อนีฆฺจ อนีติภาวํ
ปาเปนฺตุ รฏฐฺจ สุวตฺถิภาวนฺติฯ
? สจฺจปารมีกถา, วิธุรชาตกกถา
ม. ๒๑๑ สัจจบารมี (สํานวนที่ ๑ พระมหาสองสูน, ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
สจฺจปารมีติ ปเนตฺถฯ สจฺจํเอว ปารมี สจฺจปารมีฯ ตตฺรายํ สจฺจสฺส วจนตฺโถฯ โย ยถาวาที
ตถาการี โส สจฺจานุรกฺขีติ วุจฺจติ, โย ยถาการี ตถาวาที โส สจฺจวาทีติ วุจฺจติ, โย จ ยํ ยํ ปสฺสติ
วา สุณาติ วา ตํ ตํ ยถาภูตํ วทติ โส ภูตวาทีติ วุจฺจติฯ วุตฺตปฺปการานิ ปน อิมานิ สจฺจานิ
อุชุตาลกฺขณานิฯ ยา หิ สจฺจวเสน ภาสิตา วาจา สา สจฺจวาจา โหติ, ตพฺพีปรีตา วาจา มุสาวาจา
โหติฯ นโร จ สจฺจํ ปฏิจฺจ อตฺตโน วจนํ เจว กิจฺจํ จ รกฺขติฯ กถํฯ สจฺจวาที ยสฺมึ กิจฺจสฺมึ นิยฺยาทิ
โต โหติ, ตํ สุฏุ กโรติฯ อถวา โย ตจฺโฉ โหติ ภูโต ยุตฺตธมฺโม, ตํ อนุรกฺขติ ปริเยสติ จฯ
ม. ๒๑๑ สัจจบารมี (สํานวนที่ ๒ พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๐๖)
สจฺจปารมีติ ปเนตฺถฯ สจฺจํเอว ปารมี สจฺจปารมีฯ อิทํ หิ สจฺจวจนํ “ปุคฺคโล ยถาวาที โหติ
ตถาวาที อนุรกฺขติ อยํ “สฺญานุรกฺขตีติ วุจฺจตีติป ปุคฺคโล ยถาการี โหติ ตถาการีติ วทติ อยํ
ตถาการีติ วุจฺจตีติป๑
ปุคฺคโล ยถาทสฺสี วา ยถาภูโต วา โหติ ตถาทสฺสี “ตถาภูโตติ วทติ อยํ
“สจฺจวาทีติ วุจฺจตีติป อตฺเถสุ ปวตฺตติฯ อิมานิ สจฺจานิ อุชุกาลตาลกฺขณานิ โหนฺติฯ เอวรูปา วาจา
สจฺจวาจา โหติ, มุสาวาทโต วิปรีตาฯ สจฺจจารี จ ปุคฺคโล วาจํ เจว กิจฺจํ จ รกฺขติ, ยํ หิ กิจฺจํ
คณฺหิ, ตํ ยาว ตํกรณโต สุฏุ รกฺขติฯ อปจ อิทํ สจฺจวจนํ สจฺจกรณํ สนฺธาย วุตฺตํฯ
๑
บัณฑิตพึงพิจารณาสํานวนนี้ใหรอบคอบและพึงตรวจสอบกับคัมภีร เทาที่คนพบในคัมภีรทานจับคู
ศัพทใหเขาชุดกัน ตางจากสํานวนนี้ วา ยถาวาที ตถาการี ยถาการี ตถาวาที (ที.ม. ๑๐/๒๑๑/๒๕๕) นักศึกษา
บางทานแตงวา โย ยถาวาที ตถาการี โส สจฺจานุรกฺขี นาม โหติ, โย ยถาการี ตถาวาที โส สจฺจวาที นาม, โย
ยงฺกิฺจิ ปสฺสิตฺวา ยถาภูตํ ภาสติ โส ภูตวาที นาม โหติฯ สจฺจํ นาเมตํ ตถลกฺขณํฯ

128. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๒๘
ตตฺรายมตฺโถฯ สจฺจการี ยํ ตถํ โหติ อวิตฺถํ อนฺญถํ, ตํ ปริเยเสติ ตฺจ อนุรกฺขติฯ
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ
ทสชาติชาตกคนฺเถ๑
สจฺจปารมีปริทีปกํ วิธุรชาตกํ๒
อุทฺทิฏฐํฯ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถฯ อตีเต
กิร วิธุรปณฺฑิโต นาม อมจฺโจ อินฺทปตฺตนคเร โกรพฺยสฺส รฺโญ อตฺถธมฺมานุสาสโก อโหสิ
ปฺญวา อสมสโมฯ๓
เอกทิวสํ สกฺโกป วรุณนาคราชาป สุปณฺณราชาป ธนฺชยราชาป กุรุรฏเฐ
อินฺทปตฺตนคเร อุยฺยานํ คนฺตฺวา อุโปสถํ สมาทยึสุ เตป จตฺตาโร ราชาโนว สมาทินฺนุโปสถา
อมฺเหสุ ปน กสฺส สีลํ มหนฺตนฺติ อาหํสุฯ๔
เตป อฺญมฺญํ สฺญาเปตุ อสกฺโกนฺตา อตฺตโน
อตฺตโน ทิฏฐึ วินิจฺฉยิตุ วิธุรปณฺฑิตํ อชฺเฌสุฯ
เตสุ นาคราชา โกปเนยฺเยป ปุคฺคเล อกฺโกธํ๕
วณฺเณติ, ครุโฬ อปฺปาหารปริโภคํ วณฺเณติ,
สกฺโก ปฺจกามคุเณ รติวิปฺปหานํ วณฺเณติ, ธนฺชยราชา นิปฺปลิโพธภาวํ วณฺเณติฯ๑
เตสํ กถํ
สุตฺวา มหาสตฺโต “ยสฺมึฺจ เอตานิ ปติฏฐิตานิ, ตํ นรํ ปณฺฑิตา สมณํ อาหุ โลเกติ อาหฯ
วิธุรปณฺฑิโต จตุนฺนํป สีลํ เอกสมเมว อกาสิฯ ตํ สุตฺวา จตฺตาโร ชนา หฏฐตุฏฐา ตสฺส “ตฺวํ เสฏโฐ
ตฺวํ อนุตฺตโรป ตฺวํ ธมฺมคู ธมฺมวิทู สุเมโธ ปฺญาย ปฺหํ สมวิคฺคหิตฺวา อมฺหากํ วิจิกิจฺฉิตานิ เจว
๑
ในคัมภีรบาลี ทานเรียกชาดกชุดนี้ (๑๐ ชาดก) วา มหานิบาตชาดก (มหานิปาตชาตก)
๒
ดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๘/๘๙๓/๓๑๕, ชา.อ. ๑๐/๒๕๒. (สํานวนนี้ทานคัดมาจากอรรถกถา)
๓
อตีเต กุรุรฏเ อินฺทปตฺตนคเร ธนฺชยโกรโพฺย นาม ราชา รชฺช กาเรสิฯ วิธุรปณฺฑิโต นาม อมจฺโจ
ตสฺส อตฺถธมฺมานุสาสโก อโหสิฯ โส มธุรกโถ มหาธมฺมกถิโก ... อสมธุโร... (ชา.อ. ๑๐/๒๔๒, ๒๕๐)
๔
สํานวนอรรถกถา (ชา.อ. ๑๐/๒๔๖)
๕
อรรถกถาแนะใหใชศัพทวา อกฺโกปน หรือ อกุปฺปน (ดูเชิงอรรถตอจากนี้)
๑
ขอใหพิจารณาคาถาสรุปคําสรรเสริญของราชาทั้ง ๔ ที่ทานแสดงไวในอรรถกถา (ชา.อ. ๑๐/๒๕๒) วา
ขนฺตึ หเว ภาสติ นาคราชา
อปฺปาหาร ครุโฬ เวนเตยฺโย
คนฺธพฺพราชา รติวิปฺปหาน
อกิฺจน กุรูน ราชเสฏิโนฯ (ฉบับพมาวา ราชเสฏโฐ)
ตสฺสตฺโถ ปณฺฑิต นาคราชา ตาว โกปเนยฺเยป ปุคฺคเล อกฺโกปนสงฺขาต (อกุปฺปนสงฺขาตํ) อธิวาสน‐
ขนฺตึ วณฺเณติ, ครุโฬ อปฺปาหารสงฺขาต อาหารเหตุ ปาปสฺส อกรณ วณฺเณติ, สกฺโก ปฺจกามคุเณ รติ‐
วิปฺปหาน (ปฺจกามคุณรตีนํ วิปฺปหานํ) วณฺเณติ, กุรุราชา นิปฺปลิโพธภาว วณฺเณตีติฯ

129. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๒๙
กงฺขํ จ ฉินฺทสิ, ตฺวํ วิจิกิจฺฉิตานิ ฉินฺทนฺโต ยถา ทนฺตกาโร กกเจน หตฺถิทนฺตํ ฉินฺเทยฺย เอวํ
ฉินฺทสีติ ถุตึ อกํสุฯ๑
นาคราชา อตฺตโน ภริยา วิมลาเทวิยา “โส วิธุรปณฺฑิโต มธุรธมฺมกถิโกติ ตสฺส คุณํ
วณฺเณสิฯ สา วิธุรปณฺฑิตสฺส คุณกถ สุตฺวา ตสฺส ธมฺมกถ โสตุกามา หุตฺวา คิลานาลยํ ทสฺเสตฺวา
“อหํ ธมฺเมน สเมน อสาหสิยกมฺเมน อาหฏํ วิธุรสฺส หทยํ อภิปตฺถยามิ, ตํ เม ลภมานาย ชีวิตํ
อตฺถิ, อลภมานาย อิเธว มรณนฺติ๒
อาหฯ อถสฺส ธีตา อิรนฺทตี นาม นาคกฺญา ตมตฺถํ ญตฺวา
“โย มม มาตุ มโนรถํ มตฺถกํ ปาเปตุ สมตฺโถ โหติ, โส มยฺหํ ภตฺตา ภวิสฺสตีติ ปกาเสสิฯ ปุณฺณโก
นาม ยกฺโข อิรนฺทตึ “ตุยฺหํ วิธุรปณฺฑิตสฺส หทยํ อาหริสฺสามีติ วตฺวา คนฺตฺวา ธนฺชเยน สทฺธึ ชิตํ
กีฬิตฺวา ธนฺชยํ ชินิตฺวา วิธุรปณฺฑิตํ ยาจิฯ ธนฺชโย ปน ราชา ปราชิโต “อยํ วิธุรปณฺฑิโต มม
ชีวิตสทิโส โหตีติ อาหฯ วิธุรปณฺฑิโต วินิจฺฉยิตุ อชฺเฌสิโต “อิมสฺมึ โลเก สจฺจสโม อวสฺสโย นาม
นตฺถิ, สจฺจเมว กเถตุ วฏฏติ, อหํ เทวสฺส ทาโสมฺหิ, ตยา ปราชยนฺเตน ชยนฺตสฺส ทาสํ มํ ทาตุ
วฏฏตีติ๓
อาหฯ ตสฺส สจฺจวชฺเชน ปุณฺณโก วิธุรปณฺฑิตํ ลภิตฺวา นาคภวนํ เนสิฯ วิมลาเทวี ปน
ตสฺส มธุรํ ธมฺมกถํ อสฺโสสิฯ อิทมฺป วิธุรปณฺฑิตสฺส อตฺถสาธกํ เจว อติธมฺมกถํ๑
จ สจฺจานุรกฺข‐
ปริทีปกํ โหติฯ
ม. ๒๑๒ อนึ่ง ทานอุปมาสัจจะ (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๕๐)
สจฺจฺหิ ปณฺฑิเตหิ ปุพฺพปูริตธมฺมภูตํ สกลอุตุมฺหิ สพฺพทิสา โอภาเสนฺตํ นกฺขตฺตํ วิย
สจฺจปารมีสจฺจอุปปารมีสจฺจปรมตฺถปารมีวเสน ติวิธํ โหติฯ เอวํ เตสุ ตีสุ สจฺเจสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพฯ
สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล ปยปุคฺคลโต เจว ธนโภคโต จ อธิกตรโพธิญาณเปโม สจฺจปารมี
นามฯ สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล อตฺตโน กายงฺคโต อธิกตรโพธิญาณเปโม สจฺจอุปปารมี
นามฯ สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล อตฺตโน ชีวิตโต อธิกตรโพธิญาณเปโม สจฺจปรมตฺถปารมี
นามฯ
๑
วิจิกิจฺฉา อิตฺ. บทวา วิจิกิจฺฉิตานิ นี้ ทานนํามาจากอรรถกถา (ชา.อ. ๑๐/๒๕๓‐๔) ทานมุงแตงให
สัมพันธกับ เอตานิ ปติฏฐิตานิ (แตงเปนวิเสสนะ) นักศึกษาอาจจะปรับเปน วิจิกิจฺฉํ (แตงเปนนาม)
๒
ชา.อ. ๑๐/๒๕๗.
๓
ชา.อ. ๑๐/๒๙๙.
๑
ควรแตงเปนคุณนาม อาจจะเปน ธมฺมิกํ, อติธมฺมิกํ, อติธมฺมกถาภูตํ

130. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๓๐
? อธิฏฐานปารมีกถา, เนมิราชชาตกกถา
ม. ๒๑๒ อธิษฐานบารมี (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด, ? ๒๕๕๕)
อธิฏฐานปารมีติ ปเนตฺถฯ๑
ยํ ทยฺยภาสาย อธิษฐาน อิติ วลฺชิตํ อธิฏฐานวจนํ, ตํ อตฺถโต
จิตฺตสฺส ปติฏฐานํฯ ตํ อธิฏฐานํ สพฺเพสํ สพฺพกิจฺจปฺปโยเค อิจฺฉิตพฺพํ โหติฯ กถํฯ สพฺเพ หิ ชนา
อธฺยาปนกมฺมนฺตปโยคกุสลกรณาทีสุ๒
ยงฺกิฺจิ กิจฺจํ กโรนฺตา ตโต ปฏิลภิตพฺพผลํ อาสึสนฺติฯ
ตสฺส อาสึสิตผลสฺส นิปฺผตฺติสงฺขาตา สมิทฺธิ ตํ ยถาวุตฺตํ อธิฏฐานํ ปฏิจฺจ ลพฺภติฯ ตฺจ โข
อธิฏฐานํ ผเล เจว เหตุมฺหิ จ อิจฺฉิตพฺพํ โหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ อธฺยาปเน ตาว สิกฺขา‐
ปารคมนสงฺขาเต ผเล อวิจฺเฉทโต อธฺยาปนสงฺขาเต เหตุมฺหิ จ อธิฏฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ,
กมฺมนฺตปโยเคป ธนยสาทิลาภสงฺขาเต ผเล กมฺมนฺตสาธุกกรณสงฺขาเต เหตุมฺหิ จ อธิฏฐานํ
อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, กุสลกรเณป จ กลฺยาณสฺชาตกิตฺติสมฺปทาสงฺขาเต ผเล ปาปวิรติกลฺยาณกรณ‐
สงฺขาเต เหตุมฺหิ จ อธิฏฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติฯ สมฺพหุลา หิ ชนา อตฺตโน รุจฺจนกผเลเยว อธิฏฐหนฺติ,
เสยฺยถีทํ, ปณฺฑิตภาวํ ปตฺเถนฺติป เสฏฐิภาวํ ปตฺเถนฺติป เอวรูป วา เอวรูป วา ลาภํ ปตฺเถนฺติป
เอวรูป วา เอวรูป วา ภาวํ ปตฺเถนฺติป; เตสมฺปน อาสึสิตผลสมฺปาทกเหตุปฺปโยเค อธิฏฐานํ นตฺถิ,
นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ เตสุ โกจิ อตฺตนา อธฺยาปเน กุสิโต โหติ, ปณฺฑิตภาวํ ปน สยํ
อุปฺปาเทตุกาโม โหติป; โกจิ สมฺมากมฺมนฺตํ ปยุฺชิตฺวา อณุ อคฺคึ สนฺธมํ สมุฏฐาเปตฺวา
มหคฺคิกฺขนฺธกรณสทิสภูเต อนุกฺกเมน ธนสฺจินเน กุสีโต โหติ, สหสา ปน มหาธนราสึ
อุปฺปาเทตุกาโม โหติป; โกจิ ปาปา วิรมิตุฺเจว กลฺยาณํ กาตุฺจ น ปตฺเถติ, อถวา ปาปกรณํ
โรเจติ น กลฺยาณกรณํ, กิตฺติมา ปน ภวิตุมฺป สชฺชโน๓
ภวิตุมฺป ปตฺเถติ, โย “อยํ ทุชฺชโนติ ตํ
สนฺธาย วทติ, ตสฺมึ นาภิรมติปฯ ตสฺมา หิ เหตุมฺหิ อธิฏฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ โหตีติฯ
เอวํ สติ ปณฺฑิโต โปโส อตฺตโน อตฺถํ สมฺปสฺสมาโน เอวรูเปน อธิฏฐาเนน อาสึสิตผล‐
อุปฺปาทกํ เหตุ กเรยฺย, ตํ วิริยํ ขนฺติ สจฺจํ จาติ อิเมหิ ธมฺเมหิ สมํ สมํ ปวตฺเตยฺย, สมํ สมํ
รกฺเขยฺย จฯ๔
๑
อธิติฏฐติ เอเตน เอตฺถ วา อธิติฏฐติ อธิฏฐานํ (ที.ฏี.อภินว. ๑/๓๕๔) ดูอธิบายคําวา ปารมี ใน
(ที.ฏี.อภินว. ๑/๓๐๐)
๒
อธฺยาปน นป. เลาเรียน
๓
สชฺชน ป. คนผูงาม, คนงาม
๔
เฉพาะยอหนานี้ สํานวนเกา พระธรรมกิตติวงศ, เฉลย ๑๓ ตุลาคม ๒๕๕๓

131. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓๑
ม. ๒๑๓ ตามที่กลาวมานี้ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๐๙)
ยถาวุตฺตนเยน “วิริยํ ขนฺติ สจฺจํ อธิฏฐานํ จาติ จตฺตาโรเม ธมฺมา อฺญมฺญนิสฺสิตา
โหนฺติ, เตสุ เอโก ธมฺโม ปฏิปชฺชิโต, อิตเร ตโย ธมฺมาป ปฏิปชฺชิตาเยว โหนฺติ, เอวํ อสติ, เอโกป
ธมฺโม อิจฺฉิตผลํ สาเธตุ น สกฺโกติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ เอตฺถ อธิฏฐานํ, สเจ ตโย ธมฺมา น
อุปตฺถมฺภึสุ๑
อธิฏฐานํ น โหติฯ อุทฺทิฏฐชาตเก อยํ อธิฏฐานปารมี โพธิสตฺเตน อเนกชาตีสุ
ปริปูริตา โหติฯ ทสชาติชาตกคนฺเถ เนมิราชชาตกํ๒
อธิฏฐานปารมิยา นิทสฺสนวเสน อุทฺทิฏฐํฯ
อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถฯ อตีเต กิร วิเทหรฏเฐ มิถิลายํ เนมิ นาม ราชา อโหสิฯ โส กุสลตฺถิโก
ทาเน จ สีเล จ อุโปสถกมฺเม จ อภิรโต อโหสิฯ ขตฺติยปเวณิยา หิ มิถิลายํ ราชา รชฺชํ กาเรนฺโต ชรํ
ปตฺโต ปุตฺตสฺส รชฺชํ นิยฺยาเทตฺวา ปพฺพชิฯ เนมิราชา ปน นิจฺจํ ทานํ ทตฺวา “ทานสฺส นุโข ผลํ
มหนฺตํ อุทาหุ พฺรหฺมจริยวาสสฺส ผลนฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน กงฺขํ ฉินฺทิตุ นาสกฺขิฯ๓
โกจิป รฺโญ
กงฺขํ ฉินฺทิตุ นาสกฺขิฯ ตสฺมึ ขเณ สกฺกสฺส ภวนํ อุณฺหาการํ ทสฺเสสิฯ
สกฺโก อาคนฺตฺวา “มหาราช ทานโต สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน พฺรหฺมจริย‐
วาโส มหปฺผโลติ วณฺเณสิฯ๔
เทวคณา จ ราชานํ ทุฏุกามา หุตฺวา สกฺกํ “ตํ เทวโลกํ อาเนหีติ๕
วทึสุฯ
สกฺโก มาตลึ เนมิราชานํ นิมนฺเตตุ เปเสสิฯ มาตลิ สงฺหาโค๖
มิถิลํ คนฺตฺวา เนมิราชานํ นิมนฺเตตฺวา
ตาว นิรยํ ปสฺสิตุ เนสิ, ปจฺฉา เทวโลกํ เนสิฯ นิรยํ สคฺคํ จ ทิสฺวา เนมิราชาป “มยาป มหาชนสฺส
มหาทานํ ทินฺนํ, พฺรหฺมจริยวาสสฺส ปน ปพฺพชิตุ วฏฏตีติ จินฺเตตฺวา ปุริมราชาโน วิย ปพฺพชิฯ อิทํ
ชาตกํ “เนมิราชา กตฺตพฺพเหตุมฺหิ อธิฏฐาเนน เจว ปฺญาย ลทฺธพฺพผเล อธิฏฐาเนน จ สมนฺนาคโต
โหตีติ ปริทีเปติฯ
๑
แตงใหมวา สเจ อธิฏฐานํ เตหิ ธมฺเมหิ สมํ สมํ น ปวตฺเตยฺย ตํ อาสึสิตผลํ สาเธติฯ
๒
พึงดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๘/๕๒๕/๑๙๘, ชา.อ. ๙/๑๗๕. (สํานวนนี้ทานแตงตามนัยอรรถกถา)
๓
ชา.อ. ๙/๑๗๙, มิถิลนคเร (ชา.อ. ๙/๑๗๕)
๔
ชา.อ. ๙/๑๗๗, ๑๘๑.
๕
ในอรรถกถาทานใชคําวา เทวคณา ตํ ทฏุกามมฺหาตํปกฺโกสาเปหิมหาราชาติ วทึสุฯ (ชา.อ. ๙/๑๘๑)
๖
เทวปุตฺโต

132. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๓๒
? อกฺโกธกถา, อวิหึสากถา
ม. ๒๑๔ อักโกธะ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๐)
อกฺโกโธติ อกฺโกธนํฯ อกฺโกโธ นาม โทสอนฺโตคธสฺส โกธสฺส อคมนํ เยน
สมนฺนาคโต กตาปราธสฺส ปุคฺคลสฺส ทณฺฑํ ปเณนฺโตป การณวเสน ทณฺฑํ ปเณติ, โกธวเสน ทณฺฑํ
น ปเณติฯ๑
เอกนิกาเย หิ นิวาสิโน ชนา อตฺถิเยวฯ กทาจิ อฺญมฺญํ ภณฺฑนกลหาทโย กโรนฺติฯ
จิตฺตํ ขมิตุ อสกฺโกนฺตานํ โกโธ อุปฺปชฺชติ, เต โกธาภิภูตา อฺญมฺญํ เวรํ อุปนยฺหนฺติฯ ตํ เวรํ
ตาว มนสา กาเยน วาจาย จ อฺญมฺญํ ปโทสนภูตํ โทสสมุฏฐานํ โหติ, อิทํ วุจฺจติ พฺยาปาโทฯ
ตสฺมา เตสํ ผาสุวิหาโร นตฺถิฯ เตสํ ปน จิตฺตํ ขมนฺตานํ อกฺโกโธ อุปฺปชฺชติ, โกเธ วา จิตฺเต
อุปฺปนฺเน ตํ วูปสเมตุ ฆเฏนฺติ วายมนฺติ ตํ ปากฏํ น ทสฺเสนฺติ น โกธวสคามิโน โหนฺติฯ เอวํ
สนฺเต เตสํ ผาสุวิหาโรป ภวิสฺสติฯ ปุคฺคโล จ เมตฺตาวเสน อตฺตโน จ ปเรสฺเจว วุฑฺฒึ อากงฺขติ
ตาเยว เมตฺตาย อกฺโกโธ อุปฺปชฺชิสฺสติฯ ปาสนการีป จ ปสาสิตปริชโนป โกธํ ปากฏํ ทสฺเสนฺโต
โกธวสคามี นาม โหติ, เตสํ โกธสฺส นิทสฺสนํ น โสภติ นามฯ
ยํ หิ ราชา เมตฺตาชฺฌาสโย หุตฺวา ยสฺมึ กสฺมิฺจ เวรํ อุปนยฺหิตุ น อิจฺฉติ, อการเณน น
กุชฺฌติ, ยํ โกธการณํป อตฺถิ, ตํ ขมติ วูปสเมติ อนฺตรธาเปติ เหตุปจฺจเวกฺขณสงฺขาเตน
มนสิกาเรน ปฏิปชฺชติ, อิทํ อกฺโกโธ นามฯ โส จ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ สตฺตโม โหติฯ
ม. ๒๑๕ อนึ่งในขอที่ ๗ (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๑๐ พ.ย. ๒๕๕๕)
สจฺจปารมี หิ ทสปารมีนํ สตฺตมา โหติ, เมตฺตาสํยุตฺโต ปน อกฺโกโธ ทสวิธราชธมฺมานํ
สตฺตโมฯ กิฺจาป อิเม เทฺว ธมฺมา พฺยฺชนโต นานา โหนฺติ, ปฏิปตฺติภาเค ปน อฺญมฺญ‐
นิสฺสิตา โหนฺติฯ กถํฯ โย หิ เมตฺตาสงฺขาตอกฺโกธสฺส อุปฺปาทนตฺถาย ปฏิปชฺชิตุกาโม โหติ, เตน
เมตฺตาอุปฺปาทาย จิตฺตาธิฏฐานสงฺขาเตน สจฺเจน สมฺปยุตฺตจิตฺเตน ภวิตพฺพํ, ตถเมตฺตา จิตฺเต
อุปฺปาเทตพฺพา เอวํ สติ โกธวิปรีตํ อกฺโกธํ อุปฺปาเทตุ สกฺโกติฯ โส อกฺโกธํ อุปฺปาเทตฺวาน
เมตฺตาปยุตฺโต ภวิตุ ลภติ, ปเรสํ หิตกาโม โหติ อุเปกฺขโก ภวิตุ น สกฺโกติ, ยํ จ เมตฺตายติ,
ตสฺส เมตฺตาธิปฺปายภูตํ หิตํ สุขฺจ อุปฺปาเทตุ พฺยาปารํ กโรติฯ ตถเมตฺตาสมฺปนฺโน หิ อุเปกฺขโก
ภวิตุ น สกฺโกติ, ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา หิตกิจฺจานิ วิจาเรตฺวา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อุปฺปาเทติฯ
ตเถว ทยฺยานมินฺโทป นวโม มหาราชา ยสฺมา รฏฐวาสิโน เมตฺตายติ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว คนฺตฺวา
อเนกกรณียานิ ปูเรตฺวา เตสํ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อุปฺปาเทตุ พฺยาปารํ กโรติฯ อิทํ หิ
๑
เทียบเฉลยขอสอบป ๒๕๕๓, อกฺโกโธ หิ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ สตฺตโม โหติฯ อกฺโกโธ นาม
โทสอนฺโตคธสฺส โกธสฺส วสสฺส อคมนํ เยหิ สมนฺนาคโต โกธวเสนป โทสวเสนป อฺเญ วิหึสติฯ

133. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓๓
เมตฺตาอุปฺปาทาย จิตฺตาธิฏฐานสงฺขาตํ สจฺจํ ปฏิจฺจ ปวตฺตติฯ ตสฺมา เมตฺตา อกฺโกธํ ปฏิจฺจ
ตถเมตฺตาภาวํ อาปชฺชติ, อกฺโกโธป สจฺจํ ปฏิจฺจ ตถอกฺโกธภาวํ อาปชฺชติฯ ยา เมตฺตา
สจฺจวิรหิตา โหติ, สา อตถเมตฺตา โหติ พหิทฺธา ปากฏีกตเมตฺตามตฺตา ยถาตํ (ชนานํ เมตฺตาย
โกหนฺติ)๑
วาจามตฺตเมว กเถตฺวา วา กิริยามตฺเตน เมตฺตายกภาวํ ทสฺเสตฺวา วา ปุน อมนสิกริตฺวา
อฺเญสํ กิฺจิ สารภูตํ อกโรนฺตสฺสฯ สเจ ปน เมตฺตา ตถภูตา สจฺจสมฺปยุตฺตา สิยา, กถํ,
เมตฺตายนฺโต สจฺจํ เมตฺตายโก สิยา, อกุชฺฌนฺโตป สจฺจํ น กุชฺเฌยฺย, สา ปเรสํ นานปฺปการหิต‐
สุขตฺถาย พฺยาปาราวหปจฺจโย โหติฯ
ม. ๒๑๕ เพราะฉะนั้น (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๐)
ตสฺมา “สจฺจํ เมตฺตาสงฺขาโต อกฺโกโธ จาติ เทฺว ธมฺมา อฺญมฺญํ นิสฺสาย ปวตฺตนฺติฯ
อยฺจ อกฺโกโธ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ สตฺตโม โหติฯ
อวิหึสา อวิหึสนํฯ อวิหึสา นาม โมหวเสน อตฺตเทเวน๒
อฺญสฺส ปุคฺคลสฺส วา สตฺตสฺส
วา ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนํฯ เอกนิกาเยน นิวาสิโน ชนา อตฺถิเยวฯ ปสาสนการีป ปสาสิตปริชโนป
อฺญมฺญํ อวิหึสเนน สุขํ เสติฯ เตสุ ปสาสนการีเยว ปเทสํ อุปตฺถมฺภิตุ ปสาสิตปริชเนหิ พลึ
คณฺเหติ๓
, กทาจิ ปสาสิตปริชเน รฏฐกิจฺจํ กาเรติฯ สเจ อติพหุกํ พลึ คณฺเหยฺย, ปสาสิตปริชนา
ทุกฺขิตา โหนฺติ พฺยาปชฺชนฺติ ทุกฺขํ เสนฺติฯ ภูตปุพฺพํ ปสาสิตปริชนา ปสาสนการินา วิเหฐิตา ปลายิตฺวา
อฺญสฺมึ ปเทเส ปฏิวสึสุฯ สา อวิหึสา ปุเรจาริกภูตํ การุฺญํ ปฏิจฺจ ปวตฺตติฯ อยํ อวิหึสา เจว
อกฺโกโธ จ อตฺถโต เภทา โหนฺติป อฺญมฺญํ สมฺพนฺธนฺติปฯ
? อกฺโกธกถา
ม. ๒๑๖ อันอักโกธะ (ขอสอบป ๒๕๕๓, พระธรรมกิตติวงศ ๐๑๑/๑๕๔, ๑๕๖)
อกฺโกโธ หิ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ สตฺตโม โหติฯ อกฺโกโธ นาม โทสอนฺโตคธสฺส โกธสฺส
วสสฺส อคมนํ เยหิ สมนฺนาคโต โกธวเสนป โทสวเสนป อฺเญ วิหึสติฯ อตฺถโต ปน เมตฺตาเอว
อกฺโกโธ นามฯ เอวํ สนฺเต กสฺมา สีสวเสน เมตฺตา น อุทฺทิฏฐา อกฺโกโธ ปน อุทฺทิฏโฐติฯ
วสสมฺปนฺนานํ ปสาสนการีนํ ปากติกจริยาย นิทสฺสนตฺถายฯ อตีตกาลโต หิ ปฏฐาย เต โกธวส‐
คานิโน โหนฺติ, ยสฺส จ กุชฺฌนฺติ, ตสฺส ทารุณํ ทณฺฑํ กาเรนฺติฯ โปราณกา ปสาสนการิโน เอวรูป‐
๑
ผูพิมพไมแนใจวา คัดลอกมาถูกตองหรือไม
๒
ความไทยวา ดวยเห็นเปนสนุกของตน ทานแตงวา อตฺตเทเวน บัณฑิตพึงวินิจฉัย
๓
คณฺหาเปติ

134. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๓๔
จาริโนเยวฯ ตสฺมา อตฺตโน โสตฺถิมากงฺขมานา, ยถา เต น กุชฺฌนฺติ, ตถา เตสํ ยถารุจิตานิ กตฺวา
อนุวตฺตนฺติฯ อิติ เย วสสมฺปนฺนา โหนฺติ เนว ปน ธมฺมิกา น ธมฺมจาริโน, เต วุตฺตนเยเนว โกธนา
โหนฺติ โกธปเรตา อตฺตโน จ รุจิยา อฺเญสํ ทณฺฑํ กาเรนฺติฯ เตน ภควา ปสาสนการีนํ
ปากติกจริยํ นิทสฺเสตุ ปสาสโนปายภูตํ ธมฺมํ เทเสนฺโต วุตฺตนเยน เมตฺตาสีเสน อกฺโกธํ อุทฺทิสิฯ
เอตฺถ จ กรุณาสีเสน อวิหึสาป อุทฺทิฏฐาฯ กสฺมาฯ โปราณกา หิ ลทฺธวสา ปสาสนการิโน
อกฺโกธนาป โหนฺติ, เยภุยฺเยน ปน โลภสฺสป โมหสฺสป วสํ คจฺฉนฺติฯ กถํฯ อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา
โลภวเสนป โมหวเสนป พหูชเน อาณาเปตฺวา ปริตาเปนฺติฯ เอตํ เหตฺถ นิทสฺสนํ โหติ ยํ ปสาสน‐
การิโน ยํ ยํ คจฺฉนฺติ ตตฺถ ตตฺถ อฺเญสํ รุจฺจนกานิ ธนานิ วา อิตฺถิโย วา มณโย วา ยานิ วา
ปนฺญานิ กานิจิ รตนชาตานิ ทิสฺวา โลภชาตา หุตฺวา ตานิ นานาวิเธหิ อุปาเยหิ อุตฺตโน อตฺถาย
อาหราเปนฺติฯ เตน ตานิ ธนาทีนิ เยสมตฺถิ, เต เตสํ ปสาสนการีนํ อทสฺสตฺถาย ตานิ ปฏิสาเมนฺติฯ
ตสฺมา สีสวเสน อวิหึสา อุทฺทิสิตพฺพา โหติฯ อตฺถโต ปน กรุณาเยว อวิหึสา นาม วิหึสาย
ปฏิปกฺขภูตตฺตาฯ กรุณา นาม ยํ การฺญจิตฺโต หุตฺวา อฺเญสํ ทุกฺขํ อปเนตุกาโม โหต เจว ยถา
เต ตโต มุจฺจนฺติ ตถา ปฏิปชฺชติ จฯ ตสฺมา เหสา กรุณา ติณฺณํ พุทฺธคุณานํ อฺญตรสฺส อุตฺตม‐
คุณสฺส ภาเวน ทสฺสิตา ปฺญาคุโณ วิสุทฺธิคุโณ กรุณาคุโณ จฯ เตสุ กรุณาคุโณ ตติโย โหติฯ
กรุณาคุโณ นาม ยํ พุทฺโธ คามนิคามทีสุ จาริกํ จรนฺโต ตตฺต ตตฺถ เวเนยฺยานํ ธมฺมํ เทเสสิ เต จ
อตฺตโน อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยานุรูเป อตฺเถ ปฏิลาเภสิฯ
อปจายํ กรุณา ทยฺยภาสาย พระมหากรุณาธิคุณ อิติ นาเมน ทยฺยรฏเฐ ราชูสุ สํวิชฺชติ
เตสํ จ การุฺญํ ทสฺเสตุ ทยฺยภาสาย ทรงพระกรุณาโปรดเกลาโปรดกระหนอม อิติ อาทิวจนํ กตฺวา
วลฺชิตา โหติ ยํ ราชาโน รฏฐวาสีนํ ทุกฺขโต ปโมจนาย นานปฺปกาเรน ปสาสโนปาเยน
นานปฺปการํ อนุคฺคหํ กโรนฺติ ตํ กรุณา นามฯ
กรุณาป จายํ เมตฺตาปริยาปนฺนาเยว โหติฯ กถํฯ ยทา หิ หิตาการปฺปวตฺติลกฺขณา เมตฺตา
ปุคฺคลานํ จิตฺตสฺส ภูมิ หุตฺวา ปาตุภวติ ตทา ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา กรุณา ปาตุภวติฯ
เย เต ธมฺมกฺขนฺธา กรุณาย วเสน ปาตุภวนฺติ เต พหุกา อตฺถิฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ จตฺตาริ สงฺคห‐
วตฺถูนิฯ ตสฺมา กรุณา วิหึสาย ปฏิปกฺขภูตา โหติ, เอตฺถ จ เทสิตา อวิหึสา กรุณาติ อธิปฺเปตาฯ
ม. ๒๑๗ กลาวโดยเฉพาะขอที่ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๒)
ยํ ขตฺติโย มหาราชา มหากรุณาชฺฌาสโย หุตฺวา ยสฺส กสฺสจิ ทุกฺขํ อุปฺปาเทตุ น อิจฺฉติ,
อการเณน วํสานุวํสิเก ญาตเก เจว รฏฐวาสิโน จ น วิเหเฐติ, อติพหุกํ วา พลึ น คณฺหาติ, ปตา
ปุตฺตํ วิย รฏฐวาสิโน ปสาสติ, อิทํ อวิหึสา นามฯ

135. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓๕
ม. ๒๑๗ ในทศพิธราชธรรม (ที่ ๑ พระมหาสังทอง แตง, พระมหาสองสูน, ตรวจ ๒๖ ก.ย. ๕๕)
ทสวิเธสุ หิ ราชธมฺเมสุ อวิหึสา อฏฐมภูตา, ทสวิธาสุ ปน ปารมีสุ อธิฏฐานํ อฏฐมภูตํฯ
สทฺทรูปโต ปจฺจเวกฺขนฺเตน ทสวิธาสุ ปารมีสุ อวิหึสา กรุณํ สนฺธาย วุตฺตาติ ตทุภยํ นานา
โหติฯ อตฺถโต ปน ปจฺจเวกฺขนฺเตน “อุภินฺนํ สมฺพนฺโธ อตฺถิเยวาติ ทฏฐพฺพํฯ กถํฯ เยสุ เกสุจิ
สมาธิตพฺพธมฺเมสุ สมาธานสงฺขาตํ อธิฏฐานํ อนฺตมโส กรุณาภาวนาย สมาธานสงฺขาตํ อธิฏฐานํฯ
กรุณา นาม สตฺตานํ ทุกฺขาปยนาการปวตฺติลกฺขนา สุขุปนยนาการปจฺจุปฏฐานาฯ อยฺหิ กรุณา
กรุณาสมนฺนาคตํ อธิฏฐานํ ปฏิจฺจ ปวตฺตติ, อธิฏฐานสมนฺนาคตํ วา อวิหึสํ ปฏิจฺจ ปวตฺตติฯ เอวํ
สติ, กรุณาสมนฺนาคตา วิหึสาสงฺขาตา ปฏิปทา อุปฺปชฺชติ, ตฺจ กรุณํ นิสฺสาย อธิฏฐานํ
อุปฺปชฺชติฯ ตสฺมา อธิฏฐานํ กรุณํ ชเนติ “กรุณา อธิฏฐานํ ชเนตีติ วตฺตุมฺป วฏฏติฯ ปริยาเยน
“ตทุภยํ อฺญมฺญํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชตีติ ทฏฐพฺพํฯ กถํฯ ชโน อธิฏฐานํ ปฏิปชฺชนฺโตป อวิหึสํ วา
กรุณํ วา ปฏิปชฺชติ นามฯ กรุณาสงฺขาตํ วา อวิหึสํ ปฏิปชฺชนฺโตป อธิฏฐานํ ปฏิปชฺชติ นามฯ
ม. ๒๑๗ ในทศพิธราชธรรม (ที่ ๒ พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๒)
อยํ หิ อวิหึสา ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ อฏฐมา โหนฺติฯ อธิฏฐานํ ปน ทสนฺนํ ปารมีนํ อฏฐมํ
โหติฯ อิมา เทฺว ธมฺมา พฺยฺชนโต เภทาฯ ปารมียํ อธิฏฐานํ จิตฺตสฺส สมาธานํ โหติฯ ทสวิธ‐
ราชธมฺเมสุ ปน อวิหึสา กรุณาเยว นามฯ อิทํ โยนิโส ปจฺจเวกฺขตา สกฺกา “อิมา เทฺว อิมา ธมฺมา
อฺญมฺญํ พนฺธนฺตีติ ญาตุฯ กถํฯ ตํ อธิฏฐานํ สมาธิตพฺพธมฺเม๑
ปติฏฐติ นาม, อนฺตมโส กรุณฺเย
อธิฏฐหนฺติฯ สา กรุณา ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา ปรทุกฺขาสหนรสาฯ สา จ กรุณฺยจิตฺต‐
สมาธานสงฺขาตํ อธิฏฐานํ ปฏิจฺจ ปวตฺตติฯ อวิหึสา จ กรุณาย ปทฏฐานา อวิหึสาจิตฺตสมาธาน‐
สงฺขาตํ อธิฏฐานํ ปฏิจฺจ ปวตฺติฯ เอวํ สติ กรุณาสงฺขาตา อวิหึสา อุปฺปชฺชติ, ตาย จ กรุณาเยว
อนุคฺคหสงฺขาตํ อธิฏฐานํ อุปฺปชฺชติฯ
ม. ๒๑๘ เพราะฉะนั้นอธิษฐานะ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๒)
ตสฺมา หิ อธิฏฐานํ กรุณํ ชเนติ “กรุณา อธิฏฐานํ ชเนตีติ วา วตฺตุ วฏฏติฯ เอวํ อิเม เทฺว
ธมฺมา อฺญมฺญํ พนฺธนฺติฯ ปุคฺคโล อธิฏฐานปารมึ ปฏิปชฺชนฺโตป กรุณาสงฺขาตํ อวิหึสํ ปฏิปชฺชติ
นาม, กรุณาสงฺขาตํ วา อวิหึสํ ปฏิปชฺชนฺโตป อธิฏฐานํ ปฏิปชฺชติ นามฯ ตสฺมา ราชา อิมสฺมึ
อวิหึสาสงฺขาเต ทสราชธมฺเม ปติฏฐิโต สพฺเพ รฏฐวาสิโน กรุณาย ผรติ นาม, อธิฏฐานปารมึ จ
ปฏิปชฺชติ นามฯ สพฺเพ ปสาสนการิโน ชนา วา ปสาสิตปริชนา วา กรุณาสงฺขาตํ อวิหึสํ
๑
สมาหิตพฺพธมฺเม

136. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๓๖
ปฏิปชฺชนฺตาป อธิฏฐานปารมึ ปฏิปชฺชนฺติ นาม, อธิฏฐานปารมึ จ ปฏิปชฺชนฺตาป กรุณาสงฺขาตํ
อวิหึสํ ปฏิปชฺชนฺตา นามฯ อยํ วิหึสา ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ อฏฐมา โหติฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา อิมสฺมึ กถามคฺเค อุทฺทิฏฐาหิเยว ปารมีหิ เจว ราชธมฺมจริยาย
จ สมนฺนาคโต โหติฯ อยฺจ อตฺตสมฺปตฺติ “สจฺจํ อธิฏฐานฺจาติ ทฺวีหิ ปารมีหิ อุทฺทิฏฐา อยฺจ
ปรหิตปฏิปตฺติ “อกฺโกโธ อวิหึสา จาติ ทฺวีหิ ราชธมฺเมหิ อุทฺทิฏฐา โหนฺติฯ อกฺโกธฺเจว อวิหึสฺจ
ปฏิจฺจ โส ปเรสํ หิตาย สุขาย อุกฺกฏฐโต ราชกรณียานิ ปยุฺชติฯ อยํ โข ราชจริยา ปรหิต‐
ปฏิปตฺติยา ปริยาปนฺนรฏฐาภิปาลโนปาโย โหติฯ
โส หิ มหาราชา อตฺตสมฺปตฺติฺเจว ปรหิตปฏิปตฺติฺจ ปฏิจฺจ รฏฐํ อภิปาเลนฺโต ตํ
วุฑฺฒิฺเจว ถิรตฺจ ปาเปติฯ ทฏฐพฺพฺเจตฺถ นิจฺจํ กเตหิ นานาปฺปกาเรหิ ราชกรณีเยหิ นิทสฺสนํฯ
ราชกรณียานิ หิ เอเกเนว กถามคฺเคน อุทฺทิสิตุ น สกฺกาฯ อิทานาหํ ปติโสมนสฺสสหคต‐
หทยสฺสาภิวฑฺฒนตฺถาย รฺเญ ปติฏฐิตานํ “ปารมีราชจริยา จาติ๑
ธมฺมานํ สมฺมา ปฏิสฺจิกฺขนตฺถาย
อตฺตสมฺปตฺติอาทิเอกเทสเมว กเถสฺสามิฯ (ขาด ม. ๒๑๘ จากการเสด็จพระราชดําเนิน)
ม. ๒๒๓ สมเด็จบรมบพิตร (ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๕๑)
เสฏโฐ หิ นวโม มหาราชา ทสหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต เทวมหานคเร ทยฺยานํ จรณาจรณํ
มนสิกโรนฺโต ราชปุริเส เอวํ อาณาเปสิ อหํ คมนกาเล สกลํ มคฺคํ ปทเหตุ น อิจฺฉามิ ราชปุริสา
มยฺหํ คมนาคมนํ สุเขเนว ปวตฺเตนฺตุ วิปรีตมคฺคโต ปน ปกติยา จรณาจรณํ วิวรนฺตุ มยฺหํ คมนาคมนํ
สุฏุ ปวตฺเตนฺตุ ทยฺยานํ จรณาจรณตฺถาย สกลํ มคฺคํ มา ปทหนฺตูติฯ
สรูปโต เจตฺถ กรณฺยปวตฺติ เวทิตพฺพาฯ ภูมิพลอตุลฺยเตโช หิ มหาราชา จตฺตาฬีส วสฺสานิ
อตฺตโน กายเขทฺเจว จิตฺตเขทฺจ อจินฺตมาโน ทยฺเยสุ การุฺญมนฺวาย ปจฺจนฺตคาเม ทยฺยรฏฐ‐
นิวาสีนํ สมฺมาอาชีวกมฺมนฺเต วิเนตุฺเจว ทุกฺขโต ทุกฺขิเต ทยฺเย ปโมเจตุฺจ กรณฺยานิ กโรติฯ โส
วิเทสิเกหิป มจฺเจหิ โถมิโต ปสํสิโต หุตฺวา อตฺตโน สุขํ จชิตฺวา สพฺพทยฺยานมตฺถาย สพฺพกรณฺยานิ
ปูเรติฯ เสฏโฐ มหาราชา ทสธมฺมธารี ปฐมราโชวาทํ อโวจ สฺยามานํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สเมน
ธมฺเมน รชฺชํ กาเรมีติฯ
ม. ๒๒๔ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๔)
ทยฺยานมินฺโท หิ นวโม มหาราชา เจว “ปรมราชินี ปุตฺตธีตโร ปรมราชชนนี กลฺยาณิ‐
วฑฺฒนา นาม เชฏฐภคินี จาติ ราชวํสิกา จ สพฺเพ ทานาทิทสวิธราชธมฺเมหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ,
๑
จ เกินมา

137. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓๗
อยํ โข สพฺพทยฺยานมตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติฯ สพฺเพหิ ทยฺเยหิ สทฺธึ รฺโญ ทฬฺหสมฺพนฺธ‐
ภาโว โปราณกาลโต ปฏฐาย ยาวชฺชโต ปากฏีภูโต โหติ เจวายติฺจ๑
ภิยฺโยโส มตฺตาย
ปติฏฐหิสฺสติฯ สพฺเพป ทยฺยา ปกติยา รฺโญ สราชวํสิกสฺส มหาการุฺญมนฺวาย ตสฺมึ สภตฺตึ
เจวสฺส กตฺุกตเวทิโน จ โหนฺติฯ ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา ปสนฺเนน เจตสา อิมสฺมึ กถามคฺเค
ยถาเทสิเตหิ ทานาทิทสวิธราชธมฺเมหิ เจว ราชธมฺมจริยาย จ สมนฺนาคโต โหติฯ อยํ โข “สจฺจํ
อธิฏฐานฺจาติ ทุพฺพิธธมฺมปฏิสํยุตฺโต “อกฺโกโธ อวิหึสา จาติ ทุพฺพิธรฏฐาภิปาลโนปายปริยาปนฺโน
ปรหิตปฏิปตฺติภูโต โหติฯ
กุโต ปุน อีทิโสเยวฯ ปรมลาภา วต ทยฺยรฏฐวาสีนํ โหติ ปุฺญมุตฺตมฺจ อีทิโส หิ ขตฺติโย
มหาราชา เสฏฐคุณสมงฺคี โหติฯ โส หิ ทยฺยานํ อตฺถหิตสุขปุเรกฺขารตาย เตสํ สุขทุกฺขานิ มนสิกโรติ
เจว เตสฺจ อตฺถาย หิตาย สุขาย สมฺมา กิจฺจานุกิจฺจานํ ปยุฺชเน รฏฐปาลิโน นิโยเชติฯ
ม. ๒๒๕ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๑๕)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา อตฺตสมฺปตฺติปริยาปนฺเนน มงฺคลวิเสสธมฺเมน ภาวิตตฺโต หุตฺวา
รฏฐสฺสาภิวุฑฺฒิยา เจว ทยฺยรฏฐนิวาสีนฺจ อตฺถาย หิตาย สุขาย ธมฺเมน รชฺชํ กาเรติฯ อยํ โข
สพฺพตฺถ สพฺพทา รฏฐวฑฺฒนภูโต รฏฐาภิปาลโนปายปริยาปนฺโน มงฺคลวิเสโส โหติฯ มหาราชา หิ
“อายุนา วณฺเณน สุเขน พเลน สพฺพธนสารสมฺปตฺติยา จาติ อิเมหิ ทยฺยรฏฐสฺสาภิวุฑฺฒิยา สพฺพานิ
ราชกรณียานิ กโรติฯ อยํ โข ปรหิตปริยาปนฺโน โหติฯ
สาสนจกฺเก มหาราชา อคฺคสาสโนปตฺถมฺภโก หุตฺวา ราชสมฺภวสมฺมตทิเน สมฺปตฺเต
ฐานนฺตเรสุ อาจารวตฺตาทิสมฺปนฺเน เถรานุเถเร ฐาเปติ เจว สพฺพตฺถ สพฺพทา นานปฺปกาเรหิ
สงฺคหวตฺถูหิ พุทฺธสาสเน ภิกฺขุสงฺฆฺเจว สงฺคหารเห จ ทยฺเย อุปตฺถมฺภติ จฯ ตปฺปจฺจยา อีทิเส
ราชสฏฐีวสฺสายุกาลสงฺขาเต มหามงฺคลิกวาเร สพฺเพ ทยฺยรฏฐนิวาสิโน เจว ภิกฺขู จ รฺโญ มหา‐
การุฺญคุณํ สรนฺตา นานปฺปกาเรน รฺเญ ภตฺติธมฺมํ ทสฺเสตุ รฏฐสฺส สพฺพภาเคสุ มหามหํ กโรนฺติ
เจว สพฺเพ จ รฏฐปาลิปุพฺพงฺคมา รฺญานุฺญาตา, ราชา อตฺตโน มติยา ยาทิสํ พุทฺธปฏิมํ
กาเรตุกาโม โหติ, ตาทิสํ กาเรนฺติฯ มหาราชา พุทฺธสาสเน พลวสทฺธาปสาทสมงฺคี หุตฺวา
โปราณราชปเวณิยา อนุโลมโต ราชปสูติทินปริยาปนฺนํ พุทฺธปฏิมํ กาเรตุกาโม โหติฯ สา ปเนสา
ทยฺยภาสาย ปางหามญาติ อิติ ลทฺธนามา ทีฆโต นวงฺคุลีปมาณา โหติ โสวณฺณมยรชตกตาฯ
๑
โหติ เจว อายติฺจ ภิยฺโย โส มตฺตาย

138. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๓๘
โสปจ ราชวสฺสายุคณนวเสน ราชปสูติสมฺมตกาลปริยาปนฺนา สฏฐี มหามงฺคลิกพุทฺธปฏิมา
กาเรตุกาโม หุตฺวา อิมสฺมึ ปน๑
วสฺเส ราชปสูติสมฺมตวาเร เอกเมว กาเรตุกาโม โหติฯ สา ปเนสา
ติริยโต ราชกปฺปุรปฺปมาณสงฺขาตา อฏฐารสงฺคุลีปมาณา โหติ พุทฺธนวราชปวิตรปฏิมาสทิสรูปาฯ๒
อยมฺปน พุทฺธปฏิมา ทยฺยภาสาย ปางสมาธิ อิติ ลทฺธนามพุทฺธปฏิมาสทิสรูปา โหติ
โสวณฺณมยรชตกตาฯ ตโต โส สยํ ปทุมปลฺลงฺกนามสฺส พุทฺธปฏิมายาธารสฺส อนฺโต กตคพฺภฏฐาเน
จิตฺตลตาพิมฺพคติกนิยาเมน อลงฺกตภูตํ จุณฺณมยํ พุทฺธปฏิมํ ปกฺขิปติฯ
เทฺวมา หิ พุทฺธปฏิมา พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ เทฺวสํวจฺฉรสหสฺสานมุปริ
ตึสติมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน สาวนมาสสฺส ทสเม ทิเน สิริรตนสตฺถาราเม มหาราชวเรน สุวณฺณ‐
ปฏเฏหิ สุวณฺณกตา โหติฯ อยฺหิ ราชสฏฐีวสฺสายุกาลปริยาปนฺนา มหามงฺคลิกพุทฺธปฏิมา
สิริรตนสตฺถารามสฺส อุโปสถาคาเร สมฺพุทฺธพณฺณีนามพุทธปฏิมาย สมีเป ปติฏฐานฏฐาเน
ปติฏฐาปตา โหติฯ
อจฺเจวํ รฏฐปาลี ราชสฏฐีวสฺสายุกาลปริยาปนฺนมหามงฺคลิกกาลสฺส ราชานุสฺสรณภาวตฺถํ
รฺโญ ปตฺติยา อุปฺปาทนตฺถาย โสวณฺณมยฉตฺตยุคลฺเจว โสวณฺณรชตมยมาลาทามยุคลฺจ ทาตุ
ราชานํ อนุชานาเปสฺสนฺติฯ ตานิ จ (พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจวีสาธิกานํ เทฺวสํวจฺฉร‐
สหสฺสานมุปริ ตึสติมสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มิคสิรมาสสฺส สตฺตเม ทิเน) ทยฺยรฏฐสฺส สพฺพภาเคสุ
ทยฺยรฏฐนิวาสีนํ ราชภตฺตินิทสฺสนสฺส สกฺขิภาวตฺถํ สิริรตนสตฺถารามสฺส อุโปสถาคาเร พุทฺธ‐
ปูชนตฺถาย ปติฏฐาปตานิ โหนฺติฯ
มหาราชา หิ พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ เทฺวสํวจฺฉรสหสฺสานมุปริ
ตึสติมสสฺส สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน มิคสิรมาสสฺส จตุตฺเถ ทิเน สิริรตนสตฺถารามสฺส อุโปสถาคาเร ราช‐
ปสูติทินปริยาปนฺนาย พุทฺธปฏิมาย เจว ราชสฏฐีวสฺสายุกาลปริยาปนฺนาย มหามงฺคลิกพุทฺธปฏิมาย
จ ราชสฏฐีวสฺสายุมหามงฺคลิกสงฺคีตเตปฏกโปตฺถกานฺจ มหามหภูตํ ยฺญวิธานํ กาตุ คโต โหติฯ
มหาราชา จ พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานิ เทฺวสํวจฺฉรสสหสฺสานมุปริตึสติมสฺส
สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน ชยธชติถิสงฺขาเต วุธวารภูเต กตฺติกมาสสฺส เอกาทสเม ทิเน ทยฺยภาสาย
“๑๓.๓๐ น.” อิติ สฺญิตกาลภูเต มชฺฌณฺหสมเย, เย รฏฐสฺส สพฺพภาเคสุ มหิทฺธิสฺญิตา
๑
บัณฑิตพึงพิจารณา ปน ศัพทที่เรียงไวกลางประโยค
๒
พระพุทธนวราชบพิตร/ พุทฺธนวราชปวิตร เฉพาะศัพทวา ปวิตร ไมพบในพจนานุกรมบาลี พบแต
ปวิตฺต ในคําวา ปฺจมปฺปวิตฺตตุสิตวนาราม (วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม) ดูในหนา ราชปฺปเวทนํ สวนตน
คัมภีร สมนฺตปาสาทิกา ภาค ๑

139. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๓๙
มงฺคลิกนามา ตฺยุตฺตรสตชลาลยา๑
โปราณกาลโต ปฏฐาย พหุชเนหิ ครุกตา มานิตา จ อตฺถิ, เตหิ
สพฺเพหิ ชลาลเยหิ พลิกมฺมวิธานารหํ มหิทฺธิอุทกํ อพฺภาหริตฺวา สชฺเชติฯ
โส จ พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจสตาธิกานํ เทฺวสํวจฺฉรสสหสฺสานมุปริ ตึสติมสฺส
สํวจฺฉรสฺสจฺจเยน ชยธชติถิสงฺขาเต วุธวารภูเต มิคสิรมาสสฺส ทุติเย ทิเน ทยฺยภาสาย “๑๓.๓๐
น.” อิติ สฺญิตกาลภูเตมชฺฌนฺหสมเย, เทวมหานคเร สุทสฺสนเทววรารามสฺส มหาวิหาเร มหิทฺธิ‐
พุทฺธมนฺเตหิ สชฺฌายนมยมุทกํ อพฺภาหริตฺวา สิริมงฺคลิกยฺญวิธานปยุฺชนตฺถาย มหิทฺธิเอก‐
ภาชเน สชฺเชติฯ มหิทฺธิยฺญวิธานการกยติ เจตฺถ มหาราชา สกลมหาสงฺฆปริณายโก ปธานภูโต
เจว ราชทินฺนาภิธานภูตา ฐานนฺตรปตฺตา มหาเถรา จ “ภาวนาจริยาติ ปสํสารหา เถรานุเถรา จ
สพฺเพ เอกสฏฐี โหนฺติฯ
โส จ (พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย ปฺจวีสาธิกานํ เทฺวสํวจฺฉรสสหสฺสานมุปริ ตึสติมสฺส
สํสจฺฉรสฺสจฺจเยน) ราชสฏฐีวสฺสายุกาลปริยาปนฺนํ มหุตฺตมมงฺคลวิเสสภูเต มิคสิรมาสสฺส โสรวาร‐
ภูเต ปฺจเม ทิเน ราชทินฺนิสฺสริยภูตานํ ราชวํสิกานฺเจว ราชปุริสานฺจ สมุทาโย ปฏิมณฺฑิเตหิ
มหุฬาราลงฺกาเรหิ สุทสฺสนเทววรารามโต ชยมงฺคลาภิเสกนามราชวิธิมณฺฑลภูตํ ราชงฺคณปริเวณํ
มหิทฺธิพุทฺธมนฺเตหิ สชฺฌายนมยมุทกํ อพฺภาหรติฯ
โส จ ราชมหากรุณาธิคุณมาคมฺม, ราชชยมงฺคลกถํ กเถตุฺเจว ปุพฺพณฺหสมเย
ทยฺยานมนุมติยา ราชภเฏน ทินฺนํ มหิทฺธิพุทฺธมนฺเตหิ สชฺฌายนมยมุทกํ มุทฺธาภิเสกาธารภาชเน
ปคฺฆราเปตุฺจ ชยมงฺคลาภิเสกนามราชวิธิมณฺฑลภูเต ราชงฺคณปริเวเณ มหาสมาคมํ คมนตฺถาย
อชฺฌิฏโฐ โหติฯ
? วิริยกถา, มหาชนกชาตกกถา
ม. ๒๓๓ วิริยะ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๔ ม.ค. ๕๔)
วีริยํ๒
หิ ทสนฺนํ ปารมีนํ ปฺจมา๑
โหติ ยํ โพธิสตฺเตน อเนกชาตีสุ ทฬฺหํ ปูริตํ โหติ พหุลีกตํฯ
ทสชาตินามเก ปกรเณ ปากฏีภูตํ มหาชนกชาตกํ๒
โพธิสตฺตสฺส วิริยาธิกภาเว นิทสฺสนํ หุตฺวา ทสฺสิตํฯ
ตตฺรายํ วิตฺถาโรฯ อตีเต มหาชนโก นาม โพธิสตฺโต มิถิลายํ รฺโญ ปุตฺโต หุตฺวา มาตุคพฺภ‐
คตกาลโต ปฏฐาย วิเทเส วาสํ กปฺเปสิฯ โส วีโร ทฬฺหวีริโย ภณฺฑปูรํ นาวํ อภิรุยฺห วณิชฺชตฺถาย
๑
แหลงน้ําศักดิ์สิทธิ์ที่มีชื่อเปนมงคล ๑๐๓ แหง
๒
เนื่องจากคัดลอกจากตางแหลง บทบาลีจึงลักลั่นไมลงเปนแบบเดียว เปน วีริยํ บาง วิริยํ บาง
๑
ถอนจาก ปารมีนํ จึงคงรูปอิตถีลิงคเปน ปฺจมา ถาแตงเปน ปฺจมํ แสดงวา วิริยะ มีหลายขอ
๒
พึงดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๘/๔๔๒/๑๖๕, ชา.อ. ๙/๕๘.

140. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔๐
สุวณฺณภูมิยาภิมุโข หุตฺวา มหาสมุทฺทํ ปกฺขนฺทิฯ นาวา อติจณฺฑอูมิเวเคน ปหฏา มหาสมุทฺทมชฺเฌ
นิมฺมุคฺคาฯ มหาชนโก มิถิลามุโข หุตฺวา อโนสกฺกเนน พาหาพเลน มหาสมุทฺทํ ตรติฯ สตฺตเม ทิวเส
มณิเมขลา นาม สมุทฺทรกฺขิกา เทวธีตา อาคนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา “กิมตฺถํ สมุทฺทํ ตริตุ วีริยํ กโรสิ, มรณํ
เต สมิทฺธิผลํ ภวิสฺสตีติ ปุจฺฉิฯ มหาชนโก เอตทโวจ “ยสฺมา หิ โลกสฺส วตฺตํ นิสมฺม อุปธาเรตฺวา
วายามสฺส จ อานิสํสํ นิสมฺม ปสฺสิตฺวา วิหรามิ, ตสฺมา ตีรํ อปสฺสนฺโตป มหาสมุทฺเท วีริยํ กโรมิ,
วายาเมน หิ ปุริสกิจฺจานิ กโรนฺโต ญาตีนํ อนโณ นาม โหติ เทวานํ อนโณ มาตาปตูนํ อนโณ จ
โหติ นป ปจฺฉานุตปฺปติ, อิเธกจฺเจ ปุริสา กสิวณิชฺชาทีนิ กมฺมานิ ปโยเชนฺติ ตานิ สมิชฺฌนฺติป น
สมิชฺฌนฺติป, อิทํ ทิสฺสติเยว, อฺเญป ชนา มหาสมุทฺเท นิมฺมุคฺคา โหนฺติ, อหํ ปน เอกโตว ตรามิ,
ตฺจ อิมินา ทิพฺพตฺตภาเวน มม สนฺติเก ฐิตํ ปสฺสามิ, ตถาป สมุทฺทตีรํ ปตฺตุ ยถาสติ ยถาพลํ
วายมิสฺสามีติฯ อิทมสฺส วจนํ ปุริสกิจฺจํ กาตุ วีริเย อวฏฐิตสฺส เจว สมุทฺทตีรํ จ ปตฺตุ อโนสกฺกสฺส
จิตฺตสฺส ปรีทีปนํ โหติฯ ตํ สุตฺวา เทวธีตา มหาชนกํ อุกฺขิปตฺวา อุโภหิ พาหาหิ ปคฺคยฺห เนตฺวา
โสตฺถินา มิถิลานครํ ปาเปสิฯ
เอตฺถายํ วิเสสโต สารตฺโถ ทฏฐพฺโพฯ มหาชนโก นาม โพธิสตฺโต อาทิโต เทวตํ นาถํ
กาตุ น อิจฺฉติ, อตฺตานํ ปน อตฺตโน นาถํ กาตุ อิจฺฉติฯ ตสฺมา นาวํ มหาสมุทฺเท นิมุชฺชมานํ ทิสฺวา
มหาสมุทฺทํ โอลงฺเฆตุ สชฺเชตฺวา นาวาย ภินฺนาย ตีราภิมุโข หุตฺวา อเนกทิวเส พาหาพเลน
มหาสมุทฺทํ ตรติฯ ตทา โส เทวธีตาย๑
อาคนฺตฺวา วีริยํ วิสฺสชฺเชตุ สมาทเปนฺติยาป น วิสฺสชฺเชติ,
อปฺปฏิวาณี ปน อโนสกฺกิตวีริโย หุตฺวา ยาว ชีวิตโอสานา ตริตุ วายมติเยวฯ โส ตํ เทวธีตรํ
สมฺมุขฏฐาเนเยว ปฺญายนฺตึ ทิสฺวาป ตํ อุปตฺถมฺภนํ น ยาจติ, อตฺตานํ ว อตฺตโน นาถํ กโรติฯ
เอวํ สติ เทวธีตา ตํ อุปตฺถมฺภิฯ เอวรูโป หิ ปุคฺคโล “เทวคุตฺโตติ วุจฺจติฯ วีริยเมว เทวภูตํ
ทฏฐพฺพํฯ
ม. ๒๓๔ เมื่อจับทํางานทีแรก (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๙๐)
กมฺมนฺติโก หิ อาทิวาเร วีริเยน กมฺมนฺตํ กโรนฺโต “วีริยเมตํ ทุกฺกรนฺติ จินฺเตติ, ปจฺฉา ปน
ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ตํ กมฺมนฺตํ กตฺวาเนว, ยทา โส “สมิทฺธึ คมิสฺสตีติ สงฺขํ คจฺฉติ, ตทา
“วีริยเมตํ เทวตา โหตีติ อาชานาติ, มนาปยํ กมฺมนฺตผลํ ปสฺสนฺโต นิกฺกิลมโถ โหติฯ เย ทฬฺห‐
วีริเยน อคฺคผลํ กมฺมนฺตํ กโรนฺตา กิลนฺตปุพฺพา โหนฺติ, สพฺเพเต ตสฺมึ สมิทฺธึ คจฺฉมาเน ตเถว
วิชานนฺติฯ นิยตํ หิ นิปฺปชฺชมานสฺส กมฺมนฺตสฺส ปโถ วิภูโต โหติ อิทํ ตกฺกรานเมว วิภูโต
๑
เทวธีตุยา (ตามแบบ มาตุ) ไมนิยมใช แตนิยมใช เทวธีตาย แทน

141. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๔๑
วีริยานิสํโส โหติฯ โกสชฺชปกติกา ปน หีนวีริยา ตถารูป วีริยานิสํสสงฺขาตํ เทวตํ อฺญาตุ โอกาสํ
น ลภนฺติฯ
ม. ๒๓๔ วิริยบารมี (ปรับจาก ไมปรากฏผูแตง ๐๐๙/๕๐)
วิริยปารมี จ นาเมสา วิริยปารมีวิริยอุปปารมีวิริยปรมตฺถปารมีวเสน ติพฺพิธา โหติฯ ตตฺถ
สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล ปยปุคฺคลโต เจว ธนโภคโต จ อธิกตรโพธิญาณเปโม วิริยปารมี
นามฯ สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล อตฺตโน กายงฺคโต อธิกตรโพธิญาณเปโม วิริยอุปปารมี
นามฯ สมาหิตูปนิสฺสยปูริตปารมี ปุคฺคโล อตฺตโน ชีวิตโต อธิกตรโพธิญาณเปโม วิริยปรมตฺถปารมี
นามฯ
? ขนฺติกถา, จนฺทกุมารชาตกกถา
ม. ๒๓๔ ขันติ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๙๔)
ขนฺตีติ ปเนตฺถฯ ขนฺติ นาม ขมนํ สหนํฯ สามฺญโต หิ อธิวาสนลกฺขณา ขนฺติ อธิวาสน‐
ขนฺตีติ วุจฺจติ, ยทิทํ, ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺส ชิฆจฺฉาย ปปาสาย ฑํสมกสวาตาตปสิรึสป‐
สมฺผสฺสานํ ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถานํ อุปฺปนฺนานํ สารีริกานํ เวทนานํ ทุกฺขานนฺติอาทินา
นเยน วุตฺตา ขนฺติฯ๑
ยสฺมา หิ อิเม ธมฺมา กาเยป จิตฺเตป ปาตุภวนฺติ, กทาจิ สีตาทโย ปาตุภวนฺติ
กทาจิ กายิกทุกฺขเวทนา ปาตุภวติ กทาจิ เจตสิกทุกฺขเวทนา ปาตุภวติ ตสฺมา เต อธิวาเสติฯ กถํฯ
สีตาทีสุ ปาตุภูเตสุ ตทนุรูปกาเรน อธิวาเสติ, กายิกทุกฺขเวทนาย อธิวาเสติ อวิหฺญมาโน
อปริปฺผนฺทมาโน, เจตสิกทุกฺขเวทนาย ปาตุภูตาย อธิวาเสติ กาเยน วา วาจาย วา โกป อปาตุ‐
กโรนฺโต อธิวาเสติ อชฺฌตฺตเมว นิคฺคยฺหมาโน, ตโต ตํ ทุกฺขเวทนํ วมติ๒
พฺยนฺตีกโรติ, เตน วมเนน
จิตฺตํ ปสฺสมฺภติ จิตฺตกฺโขโภ น อุปฺปชฺชติ ตปฺปจฺจยา จิตฺตํ วิปฺปสีทติ กาโยป สมฺภติ อิทํ โสรจฺจนฺติ
วุจฺจติฯ โสรจฺจํ นาม สุรตสฺส ภาโว สุสีลภาโวฯ เตน หิ ขนฺติ ปริปุณฺณภาวตฺถาย โสรจฺจสมฺปยุตฺตา
สิยาฯ อนิฏฐารมฺมณสมาโยคกาเล หิ อธิวาเสตุมฺป จิตฺตํ อุปสเมตุมฺป ปริจโย อาทิวาเร ทุกฺกโร
โหติ, นิรนฺตรํ ปน ปริจยํ กโรนฺโต สุเขน กาตุ สกฺโกติ ยาวเทว อวสาเน จิตฺตํ อุปสเมตุ สกฺโกติ
อนิฏฐารมฺมเณ ตาทิ โหติ เยน เกนจิ อนิฏฐารมฺมเณน ผุฏโฐป นปฺปเวธติ ขนฺติป ตีติกฺขาลกฺขณ‐
ภาวํ อุปคจฺฉติ ยา ตีติกฺขาขนฺตีติ วุจฺจติ ยถาห โอวาทปาฏิโมกฺเข ขนฺตี ปรมํ ตโป ตีติกฺขาติฯ๑
๑
เทียบ ม. ๑๑๙, ๒๓๔.
๒
วมติ ก. คาย, ปลอยออก
๑
ดูรายละเอียดใน ที.ม. ๑๐/๕๔/๕๗.

142. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔๒
ขนฺติ ปเนสา อลงฺการวิเสโส โหติ ยสฺส จตฺถิ ตสฺส หิตสาธิกา โหติ ยถาห ขนฺติ ธีรสฺส
ลงฺกาโร ขนฺติ หิตสุขาวหาติฯ โย หิ ถิรจิตฺโต สีตาทีนํ ขโม เจว โสรโต จ โหติ สีตาทโย ธมฺเม
อธิวาเสติ โส ถิรปติฏฐานํ ลภติ นาม ตตฺถ จ ชยปฺปตฺโต โหติฯ ตโต ยํ ยํ กิจฺจํ กโรติ ตํ ตํ สุฏุ
สาเธตุ สกฺโกติฯ
ม. ขันติเปนอลังการวิเศษ (พระมหาสองสูน ปการศึกษา ๒๕๕๕‐๕๖)
ขนฺตีติ ปเนตฺถฯ ขนฺติ นามขมนํ วา สหนํ วา อธิวาสนนฺติ อตฺโถฯ ขนฺติ ธีรสฺส
วิเสสาลงฺกาโร โหติ, เยสฺจ ขนฺติ อตฺถิ, เตสํ สพฺเพสํ สทา หิตสุขานิ อาวหติฯ กสฺมาฯ โย หิ
ถิรจิตฺโต ขนฺติวิหารี หุตฺวา สีตุณฺหาทีนํ อธิวาสนชาติโก โหติ ขมติ โส เจวํ ทฬฺหํ ตาณํ ปติฏ
ลภติ นาม สพฺพตฺถ ชยํ ปตฺโต โหติ, สุฏุ จ สพฺพกิจฺจานิ นิปฺผาเทตุ สกฺโกติฯ สา จ ขนฺติ ทสนฺนํ
ปารมีนํ ฉฏภูตา โหติ, ยา โพธิสตฺเตน ภาวิตา โหติ ปูริตา พหุลีกตาฯ ทสชาติชาตเก
ปรมขนฺติวเสน จนฺทกุมารชาตกํ อุทฺทิฏ โหติฯ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถฯ จนฺทกุมาโร กิร
ปุปฺผวตินคเร รฺโ โอรโส ขนฺตฺยาทีสุ ธมฺเมสุ สุปติฏโต หุตฺวา ธมฺเมน อฏเฏ วินิจฺฉยํ อกาสิ,
ตปฺปจฺจยา โย ยุตฺติธมฺมวิรหิโต ปุโรหิโต อโหสิ, โส ลทฺธพฺพลาภสกฺการโต ปริหายิ, เอวํ สนฺเตป
ปุโรหิโต จนฺทกุมารํ มาเรตุกาโม หุตฺวา ตสฺส มรณุปายํ ปริเยสติฯ อปรภาเค จนฺทกุมารํ ฌาเปตุ
ยฺ สชฺชาเปสิฯ กุมาโร ปน ขนฺติยา สมนฺนาคตตฺตา เตน ฌาปโต ชีวิตํ อคเณตฺวา อธมฺมํ เนว
จรติฯ ยํ จนฺทกุมาโร ธมฺมํ รกฺขมาโน ชีวิตํ จชติ พหุชนหิตาย จ พหุชนสุขาย ขนฺตึ ปูเรติ มนุสฺสา
ปจฺจกฺขโต เตน อาจิณฺณขนฺตึ ทิสฺวา เอกฉนฺทา ตํ มรณโต ปริโมเจสุฯ ยา โพธิสตฺตสฺส ขนฺติ สา ติ
วิธา โหติ ขนฺติปารมี จ ขนฺติอุปปารมี จ ขนฺติปรมตฺถปารมี จาติฯ ตตฺร ยํ โพธิสตฺโต ปารมิโย ปู
เรนฺโต โพธิาณเปกฺขโก ปยชนโต จ โภคโต จ อธิกตรํ (กตฺวา) ขนฺตึ รกฺขติ อิทํ ขนฺติปารมีติ วุจฺจ
ติ, ยา อุปปารมี ปูเรนฺเตน โพธิาณเปกฺขเกน อวยวโต เจว สรีรโต จ อธิกตรํ (กตฺวา) ขนฺตึ รกฺขิ
ตา สา ขนฺติอุปปารมีติ วุจฺจติ, โส จ ปรมตฺถปารมึ ปูเรนฺโต โพธิาณเปกฺขโก อตฺตโต ชีวิตโต
อธิกตรํ (กตฺวา) ขนฺตึ รกฺขติ อยํ ขนฺติปรมตฺถปารมีติ วุจฺจติฯ
ม. ๒๓๕ ขันติเปนบารมีขอที่ ๖ (พระมหาสําราญ, ๐๐๗/๓๘)
ขนฺติ จ นาเมสา ฉฏฐปารมีติ สงฺขํ คจฺฉติฯ โพธิสตฺโต หิ อเนกชาตีสุ อิมเมว ขนฺติปารมึ
ปูเรสิฯ ทสชาติชาตเก ปน จนฺทกุมารวตฺถุ๑
ทสฺสิตํฯ ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถฯ ปุพฺพวติยํ กิร เอกราชา
รชฺชํ กาเรสิฯ ตสฺส ปุตฺโต จนฺทกุมาโร นาม อุปรชฺชํ กาเรสิฯ กณฺฑหาโล นาม พฺราหฺมโณ ปุโรหิโต
๑
พึงดูรายละเอียดใน ขุ.ชา. ๒๘/๗๗๕/๒๗๒, ชา.อ. ๑๐/๑๑๕.

143. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๔๓
อโหสิฯ โส จ รฺญา วินิจฺฉยฏฐาเน ปติฏฐาปโต หุตฺวา ลฺจจิตฺตกตาย ลฺจํ คเหตฺวา อสฺสามิกํ
สามิกํ สามิกํ จ อสฺสามิกํ อกาสิฯ ปจฺฉา จนฺทกุมาโร ตํ สุตฺวา ปุน วินิจฺฉยํ กตฺวา สามิกเมว
สามิกํ อสฺสามิกเมว อสฺสามิกํ อกาสิฯ ตํ สุตฺวา ราชา ปติโสมนสฺสชาโต หุตฺวา ตสฺส วินิจฺฉยฏฐานํ
อทาสิฯ กณฺฑหาลสฺส อาโย ปจฺฉิชฺชิฯ โส ตโต ปฏฐาย กุมาเร อาฆาตํ พนฺธิตฺวา โอตาราเปกฺโข
วิจริฯ อเถกทิวสํ กุมารํ ฆาเตตฺวา ยฺญปูชํ กาตุ โอตารํ อลภิฯ จนฺทกุมาโร ปน สทา ขนฺติโก
หุตฺวา ยฺญปูชนตฺถาย ฌาปยมาโนป ปาปกสฺส กณฺฑหาลสฺส อปราชิโต อโหสิฯ นาครา จสฺส
ขนฺติสมฺปนฺนตํ ปจฺจกฺขโต สมฺปสฺสมานา ธมฺมรกฺขณตฺถาย เจว อายติฺจ มหาชนสฺส หิตาย สุขาย
กุมารํ อนฺตรายา ปริโมจยึสุฯ
โพธิสตฺตานํ จ ขนฺติปารมี วิภาคโต ขนฺติปารมี ขนฺติอุปปารมี ขนฺติปรมตฺถปารมี จาติ
ติวิธา โหติฯ ตตฺถ ยํ โพธิสตฺตา โพธิญาณํ อากงฺขมานา ขนฺตึ ปูเรนฺติ, ยฺจ ปยชนโตเจว ธนโต
จ อธิกตรํ โพธิญาณสํวตฺตนิกขนฺตึ สินิยฺหนฺติ, อยํ ขนฺติปารมี นามฯ ยํ โพธิสตฺตา โพธิญาณํ ปุเร
จาริกํ อากงฺขมานา ขนฺตึ ปูเรนฺติ, ยฺจ อตฺตโน สรีรงฺคโต อธิกตรํ โพธิญาณสํวตฺตนิกขนฺตึ
สินิยฺหนฺติ, อยํ ขนฺติอุปปารมี นามฯ ยํ โพธิสตฺตา โพธิญาณํ ปุเรจาริกํ อากงฺขมานา ขนฺตึ ปูเรนฺติ
ยฺจ อตฺตโน ชีวิตโต อธิกตรํ โพธิญาณสํวตฺตนิกขนฺตึ สินิยฺหนฺติ, อยํ ขนฺติปรมตฺถปารมี นามฯ
ม. ๒๓๕ สมเด็จบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๒)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา ราชปเวณิยฺเจว รฏฐสฺส สพฺเพสุ ภูมิภาเคสุ รฏฐ‐
นิวาสีมตฺถาย สุขาย รฺญารทฺธนโยปาเย จ สพฺเพสุ โลกวตฺตคติโลกธมฺมคติธมฺเมสุ ปริยาปนฺเนสุ
สพฺเพสุ ราชกรณีเยสุ วิริยํ ปูเรติฯ
ยฺจ วิริยํ รฺญา ปูริตํ, ตํ เวปุลฺลคตํ โหติ, วิริยปารมีติ วตฺตพฺพภาวํ อุเปติ, มหาชนก‐
ชาตเก มหาชนเกน ปูริตวิริยปารมีสทิสํฯ โส กิร, มหาสมุทฺเท อตฺตโน นาวาย ภินฺนาย,
พาหาพเลน มหาสมุทฺทํ ตริตฺวา มิถิลานคราภิมุโข หุตฺวา อคมาสิฯ โส เหตฺถ ปชาย อตฺถาย
หิตาย สุขาย ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิฯ โส เจตฺถ ขนฺติปารมิยา สมนฺนาคโต หุตฺวา สีตุณฺหชิฆจฺฉา‐
ปปาสาทีนฺเจว ราชกรณียปยุฺชนกาเล ทุกฺขเวทนียฺจ เคลฺเญนาภิภูตกาเล อาพาธาทีนฺจ
อิฏฐารมฺมณาทีหิ อภิภูตกาเล ปุคฺคลานํ ทุรุตฺตวจนปถาทีนฺจ นานาการณานฺจ ขมติ สหติฯ โส
หิ สพฺพฏฐาเนสุ พลขนฺติสมงฺคี เจว สนฺตจิตฺโต จ ทฬฺหจิตฺโต โหติฯ โส หิ สพฺพฏฐาเนสุ พลขนฺติ‐
สมงฺคี เจว สนฺตจิตฺโต จ ทฬฺหฐิติภูโต จ โหติฯ
ยฺหิ รฺญา ปูริตํ, ตํ เวปุลฺลคตํ โหติ, วิริยปารมีติ วตฺตพฺพภาวํ อุเปติ, จนฺทกุมาร‐
ชาตเก จนฺทกุมาเรน ปูริตวิริยปารมีสทิสํฯ โส กิร ขนฺติโก หุตฺวา ธมฺเมน อฏฏํ วินิจฺฉยิฯ นานปฺปกาเรหิ

144. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔๔
ปุโรหิเตหิ ปทุฏฐตาขโม หุตฺวา ยฺญกรณตฺถาย เตหิ นียมาโนป ธมฺมํ น ชหายิ, ปชาย ธมฺม‐
ปุเรกฺขารภูโต เจว ชีวิตนฺตราเยหิ อกมฺปยภูโต โหติฯ อยํ โข วิริยสงฺขาตา อตฺตสมฺปตฺติปริยาปนฺนา
ราชปฏิปทา โหติฯ อิทฺจ วิริยํ ปฐมมงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติ, อยฺจ ขนฺติ ทุติยมงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติ
(ขาด ม. ๒๓๖ พระราชจริยา)
ม. ๒๓๖ ขอที่พระมหากษัตริย (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๓)
ยํ หิ ขตฺติโย มหาราชา มทฺทวชฺฌาสโย หุตฺวา ปณฺฑิตาวิสเยน เหตุผลยุตฺตํ ธมฺมตฺถํ
วทนฺเต น นิวาเรติ, วิจารณาปฺญาย ปจฺจเวกฺขติ, สเจ ยํ กุสลํ ตํ อนุโมทติ ตฺจ อนุวตฺตติ,
มานวเสน อนาติมาโน นิวาโต สคารโว จ หุตฺวา วยวุฑฺฒสฺส คุณวุฑฺฒสฺส, เต น อติมฺญติ, อิทํ
มทฺทวํ นามฯ วิริยํ จ ทสนฺนํ ปารมีนํ ปฺจมํ โหติฯ มทฺทวํ ปน ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ ปฺจมํ โหติฯ
ตทุภยํ พฺยฺชนโต เภทํ โหติฯ ตทุภยํ ปน โยนิโส สตฺเตสุ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สกฺกา ญาตุ “อตฺถโต
อฺญมฺญํ ปริยาปนฺนนฺติฯ
นิทสฺสนํ เจตฺถ กนฺทรกสุตฺตํฯ ตฺหิ “โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต
อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ
อภินินฺนาเมตีติ๑
อาทินา นเยน เทสิตํฯ
ตตฺรายมตฺโถฯ ตํ กมฺมนิยํ จิตฺตํ สมาหิตํ มุทุภูตํ อภิฺญาย อภินินฺนมิตุ อรหติฯ ตสฺมา
ตตฺถ “มุทุภูเต วุตฺตํฯ อสมาหิตํ หิ จิตฺตํ นีวรณาหิ ปริยุฏฐิตํ ถทฺธํ โหติ กมฺปนํ อกมฺมนียํ,
อภิฺญาย อภินินฺทิตุ น สกฺกา โหติฯ เอวํ สติ เอวรูป จิตฺตํ วิริยํ ปวตฺเตตุ น สกฺโกติ, น จ
วิริยปคฺคหพลวํ โหติฯ ตสฺมา เอวรูป จิตฺตํ อกมฺมนียํ นามฯ นิปฺปริยาเยน สมาหิตํ จิตฺตํ มุทุภูเตน
กมฺเม วิริยปคฺคหารหสงฺขาตํ กมฺมนียํ โหติ, เอวรูป กมฺมสฺส อภินินฺทิตุ อรหติ นามฯ วิริเยน
สพฺพกมฺมกรเณป จิตฺตมุทุภูตํ กมฺมวิริยํ ปคฺคหิตุ สุฏุ อภินินฺนมติฯ ตสฺมา ปุคฺคโล เอวํ สมาหิเต
จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูตํ ฐิเต อาเนฺชปฺปตฺเต, กมฺมสมิชฺฌนตฺถํ
จิตฺตํ อภินินฺนาเมติฯ ธานุวภงฺคสุตฺเต๑
สุวณฺณการุปมา สุปสฺสิตุ ทสฺสิตาฯ ยถา หิ สุวณฺณกาโร
อุกฺกํ พนฺธิตฺวา อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺย อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปตฺวา สณฺฑาเสน ชาตรูป คเหตฺวา อุกฺกามุเข
ปกฺขิเปยฺยฯ ตเมนํ กาเลน กาลํ อภิธเมยฺย กาเลน กาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสยฺยฯ ตํ โหติ ชาตรูป
นิหตํ นินฺนีตกสาวํ มุทุ จ กมฺมฺญํ จ ปภสฺสรฺจ ตํ ยถิจฺฉิกํ ปลนฺธวิกตึ กโรติ, เอวํ สมฺปทมิทํ
๑
ม.ม. ๑๓/๑๕/๑๕, ดู ขอมูลประกอบ: กันทรกสูตร
๑
ขอความดังกลาวมาใน ธาตุวิภังคสูตร (ม.อุ ๑๔/๖๙๑/๔๔๑) ดูขอมูลประกอบ: ธาตุวิภังคสูตร

145. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๔๕
ทฏฐพฺพํฯ เอวํ วิริยํ เจว มทฺทวํ จ อฺญมฺญํ ปยุฺชนฺติฯ มทฺทวฺจ ทสวิธานํ ราชธมฺมานํ
ปฺจมํ โหติฯ
ขอมูลประกอบ: กันทรกสูตร
บาลี วา โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต
กมฺมนิเย ฐิเต อาเนฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติฯ
อรรถกถา วา สมาหิเตติ อิมินา จตุตฺถชฺฌาน สมาธินา สมาหิเตฯ ปริสุทฺเธติอาทีสุ ปน
อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวน ปริสุทฺเธฯ ปริสุทฺธตฺตาเยว ปริโยทาเต ปภสฺสเรติ วุตฺต โหติฯ สุขาทีน
ปจฺจยาน ฆาเตน วิหตราคาทิองฺคณตฺตา อนงฺคเณฯ อนงฺคณตฺตาเยว จ วิคตูปกฺกิเลเสฯ องฺคเณน
หิ จิตฺต อุปกฺกิลิสฺสติฯ สุภาวิตตฺตา มุทุภูเต วสีภาวปฺปตฺเตติ วุตฺต โหติฯ วเส วตฺตมาน หิ จิตฺต
มุทูติ วุจฺจติฯ มุทุตฺตาเยว จ กมฺมนิเย กมฺมกฺขเม กมฺมโยคฺเคติ วุตฺต โหติฯ มุทุฺหิ จิตฺต กมฺมนิย
โหติ สุทฺธนฺตมิว สุวณฺณฯ ....เอเตสุ หิ ปริสุทฺธภาวาทีสุ ิตตฺตา ิเตฯ ิตตฺตาเยว อาเนฺชปฺปตฺเต
อจเล นิริฺชเนติ วุตฺต โหติฯ มุทุกมฺมฺภาเวน วา อตฺตโน วเส ิตตฺตา ิเตฯ สทฺธาทีหิ
ปริคฺคหิตตฺตา อาเนฺชปฺปตฺเตฯ สทฺธาปริคฺคหิตฺหิ จิตฺต อสฺสทฺธิเยน น อิฺชติ วีริยปริคฺคหิต
โกสชฺเชน น อิฺชติ สติปริคฺคหิต ปมาเทน น อิฺชติ สมาธิปริคฺคหิต อุทฺธจฺเจน น อิฺชติ
ปฺาปริคฺคหิต อวิชฺชาย น อิฺชติ โอภาสปริคฺคหิต กิเลสนฺธกาเรน น อิฺชติฯ อิเมหิ ฉหิ
ธมฺเมหิ ปริคฺคหิต อาเนฺชปฺปตฺต โหติฯ เอว อฏงฺคสมนฺนาคต จิตฺต อภินีหารกฺขม โหติ
อากาสานฺจายตนสมาปตฺติปฏิลาภตฺถายฯ
อปโร นโย จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเตฯ นีวรณทูรีภาเวน ปริสุทฺเธฯ วิตกฺกาทิ‐
สมติกฺกเมน ปริโยทาเตฯ ฌานปฏิลาภปจฺจนีกาน ปาปกาน อิจฺฉาวจรานฺจ อภาเวน อนงฺคเณฯ
อิจฺฉาวจรานนฺติ อิจฺฉาย อวจราน อิจฺฉาวเสน โอติณฺณาน ปวตฺตาน นานปฺปการาน โกธ‐
อปฺปจฺจยานนฺติ อตฺโถฯ อภิชฺฌาทีนฺจ จิตฺตูปกฺกิเลสาน คเมน วิคตูปกฺกิเลเสฯ อุภยมฺป เจต
อนงฺคณสุตฺตวตฺถสุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺพฯ วสีภาวปฺปตฺติยา มุทุภูเตฯ อิทฺธิปาทภาวูปคมเนน
กมฺมนิเยฯ ภาวนาปาริปูริยา ปณีตภาวูปคเมน ิเต อาเนฺชปฺปตฺเต ยถา อาเนฺชภาว
อาเนฺชปฺปตฺต โหติ เอว ิเตติ อตฺโถฯ เอวมฺป อฏงฺค สมนฺนาคต จิตฺต อภินีหารกฺขม โหติ
อากาสานฺจายตน สมาปตฺติปฏิลาภตฺถาย ปาทก ปทฏานภูตฯ๑
๑
บาลีมาใน ม.ม. ๑๓/๑๕/๑๕, สวนในอรรถกถากันทรกสูตร (ม.อ. ๓/๑) ทานไมไดอธิบายบาลีที่
ยกมาอางนี้ จึงคนหาที่อื่น พบคําอธิบาย ในสัทธัมมปชโชติกา (นิท.อ. ๒/๖๙)

146. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔๖
ขอมูลประกอบ: ธาตุวิภังคสูตร
เสยฺยถาป ภิกฺขุ ทกฺโข สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา อุกฺก พนฺเธยฺย อุกฺก
พนฺธิตฺวา อุกฺกามุข อาลิมฺเปยฺย อุกฺกามุข อาลิมฺเปตฺวา สณฺฑาเสน ชาตรูป คเหตฺวา อุกฺกามุเข
ปกฺขิเปยฺยฯ ตเมน กาเลน กาล อภิธเมยฺย กาเลน กาล อุทเกน ปริปฺโผเสยฺย กาเลน กาล
อชฺฌุเปกฺเขยฺยฯ ต โหติ ชาตรูป นิหต นินฺนีตกสาว มุทุ จ กมฺมฺ จ ปภสฺสรฺจ ยสฺสา ยสฺสาว
ปลนฺธนวิกติยา อากงฺขติ ยทิ ปวฏฏิกาย ยทิ กุณฺฑลาย ยทิ คีเวยฺยกาย ยทิ สุวณฺณมาลาย
ตฺจสฺส อตฺถ อนุโภติ เอวเมว โข ภิกฺขุ อถาปร อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสติ ปริสุทฺธา ปริโยทาตา มุทุ
จ กมฺมฺา จ ปภสฺสรา จฯ๑
? ตปกถา
ม. ๒๓๗ ตปะ หรือ ตบะ (สํานวนที่ ๑, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๓)
ตโปติ ปเนตฺถฯ ตปตีติ ตโป อกุสลวิตกฺกาทโย ปาปธมฺเม สนฺตาเปตีติ อตฺโถฯ ตตฺรายมตฺโถฯ
เอกกฺขเณป ปฺญตฺติวตฺตสมาทานํ อกุสลวิตกฺกปาปธมฺมวิทฺธํสมุปายภูโต ตโป นาม โหติฯ
พฺราหฺมสมเย ปน รฏฐวาสีปสาสนสงฺขาตา สมฺมาปฏิปตฺติ มหาขตฺติยสฺส ตโป นาม โหติฯ
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ รตฺติมาภาติ จนฺทิมา
สนฺนทฺโธ ขตฺติโย ตปติ ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ
อถ สพฺพมโหรตฺตํ พุทฺโธ ตปติ เตชสาติฯ๒
ปุคฺคโล กิจฺจํ สุฏุ สาธยามาโน ตปสี นาม โหติ ปากฏสิริ เตชสี “ตปสี เตชสีติอาทีสุ วิยฯ
ปุคฺคโล ปน อตฺตโน ฐานานุรูเปน กิจฺจํ อปฏิปชฺชนฺโต ตถา น ตปสี โหติ ปากฏสิริ เตชสีฯ
ม. ๒๓๗ ตปะ หรือ ตบะ (สํานวนที่ ๒, พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๔)
ตโปติ เอตฺถ ปนฯ ปาปเก ธมฺเม ตาเปตีติ ตโป, กุสลสมาทานํ ตโป นาม, อกุสลวิตกฺก‐
ปาปธมฺเม ตาเปตีติ ตโปติ อตฺโถฯ โวหารโต ตโป สมาทานวตฺตํ โหติ, โส จ เอกกฺขณํป วา เอก‐
สมยํป วา อกุสลวิตกฺกปาปธมฺมาตาปนุปาโย โหติฯ โส (ตโป) พฺราหฺมณสมเย สมฺมาปฏิปทาติ
วุจฺจติ “รฺโญ ตโป รฏฐปสาสนนฺติอาทีสุฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตาฯ
๑
ม.อุ. ๑๔/๖๙๑/๔๔๑.
๒
สํ.นิ. ๑๖/๗๒๔/๓๓๑.

147. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๔๗
ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ รตฺติมาภาติ จนฺทิมาติฯ๑
โย กิจฺจํ กโรนฺโต สุฏุ ตํ สาเธติ, โส ตปสี โหติ, ตปสี นาเมส วิโรจติ, อปจายิโต โหติ
มหิโต ปูชิโต อรหิโต อจฺจิโต มานิโต อปจิโตติ ปฺญายตีติ อตฺโถ, วุตฺตฺเจตํ ตโป เยน ปูริโต โส
ตปสีฯ โย ปน ตพฺพิปริโต โหติ, กิจฺจํ กโรนฺโต น สุฏุ ตํ สาเธติ, เนโส ตปสี โหติ, โส เนว วิโรจติ,
น อปจายิโต โหติ มหิโตติ ปฺญายติฯ
วุตฺตฺเหตํ มหาสุตโสมชาตเก
น โส ราชา โย อเชยฺย ชินาติ
น โส สขา โย สขาร ชินาติ
น สา ภริยา ยา ปติโน น วิเภติ
น เต ปุตฺตา เย น ภรนฺติ ชิณฺณฯ
น สา สภา ยตฺถ น สนฺติ สนฺโต
น เต สนฺโต เย น ภณนฺติ ธมฺม
ราคฺจ โทสฺจ ปหาย โมห
ธมฺม ภณนฺตาว ภวนฺติ สนฺโตติฯ๒
ตสฺมา โย กิจฺจํ กโรนฺโต โกสชฺชสฺส เจว อสกฺกจฺจกิริยตาย จ ตาปนวิริยํ ปฏิจฺจ สุฏุ ตํ
สาเธติ, โส ตปสี โหติฯ เอตสฺส จ วิภาวนตฺถาย วิริยปารมิยํ วุตฺตนเยเนว วิริยสหิตตโป
นิทฺทสฺเสตพฺโพฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา วิริยสมฺปนฺโน หุตฺวา ขนฺติยา สมนฺนาคโต รฏฐปฺปสาสเน มนสิ‐
กโรนฺโต ทยฺยรฏฐนิวาสีนมตฺถาย หิตาย สุขาย ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เตชานุภาเวน
สพฺเพ ทยฺยา นิพฺภยา โหนฺติ ผาสุวิหาริโนฯ
โสปจ ตปสมฺปนฺโน สพเพหิ อปจายิโต โหติ มานิโต, ตสฺส เตชานุภาเวน น เกหิจิ
อวมฺญตพฺโพฯ มหาราชา หิ สมาทินฺนกุสลวตฺโต หุตฺวา ตปธมฺเมน ทมิตกายจิตฺโต โหติ
อนุปฺปนฺนานํ ปาปากุสลานํ อนุปฺปาทาย เจว อุปฺปนฺนานํ ปาปากุสลานํ อนนฺตรานายฯ ตโป นาเมสฯ
(ขาด ม. ๒๓๘ บารมีขอที่ ๖)
๑
เรื่องเดียวกัน.
๒
ขุ.ชา. ๒๘/๓๙๓/๑๕๑.

148. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๔๘
ม. ๒๓๘ สมเด็จบรมบพิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๙๘)
จกฺกิวํสสฺส หิ นวมินฺโท ภูมิพโล มหาราชา อเนเกหิ ปารมีธมฺเมหิ เจว ราชจริยาธมฺเมหิ จ
สมนฺนาคโต โหติฯ อิมสฺมึ กถามคฺเค เตสํ ธมฺมานํ เอกเทสํ วณฺณยิสฺสามิฯ โส หิ มหาราชา “วีริยํ
ขนฺติ มทฺทโว ตโป จาติ จตูหิ อตฺตสมฺปตฺติภูเตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, โย จ ปรหิตปฏิปตฺติ‐
ภูโต รฏฐาภิปาลโนปาโย รฏฐปฺปสาสเน สมิทฺธิสมฺปาปุณนสฺส พลวปฺปจฺจโย โหติ ตํ ธุรคฺคาหํ
คเหตฺวา สุฏุ ปฏิปชฺชติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถฯ เตน ทยฺยวาสีนํ ชนานํ อตฺถาย หิตาย สุขาย จ กตานิ
อเนกปฺปการานิ กรณียานิ อตฺถิ ยานิ อิมินา เอกกถามคฺเคน พฺยนฺตีกตฺวา อุทฺทิสิตุ น สกฺโกมิฯ
โส หิ มหาราชา พุทฺธปรินิพฺพานา จตุสติกานํ ทฺวิสหสฺสานมุปริ ปฺจนวุติมวสฺสโต ปฏฐาย
ยาวชฺชตนา รฏฐวาสีนํ ชีวิตวุตฺตึ โอโลเกตุ นิพทฺธํ คามนิคมาทีสุ จรติ, ธมฺมิกานํ ทุกฺขาปนยโนปายาทีนํ
อนุสาสนปฺปทาเนน ตตฺถ ตตฺถ ชนานํ อนุคฺคหํ กโรติฯ กึการณาฯ เอวํ กิรสฺส โหติฯ
รฏฐวาสีนํ กิร อนุคฺคโห นาม ราชูนํ นิพทฺธกิจฺจํ โหติ, ทุกฺขิตานํ จ กโต อนุคฺคโห พุทฺธ‐
สาสนํ อนุโลเมติ, เยน หิ กโต, โส ปุฺญํ กโรติ นาม, กตปุฺโญ จ ปุฺญานิสํสภูตํ ปตึ ลภตีติฯ
“รฏฐวฑฺฒนา หิ อนุกฺกเมน กาตพฺพา โหติ, กถํ, สพฺพปฐมํ พหุชฺชนานํ อุปโภคปริโภคานํ
อตฺถิภาวนสงฺขาตํ ชีวิตมูลฏฐานํ ธมฺมิโกปาเยหิ จ มตฺตยุตฺเตหิ สตฺถลกฺขณสมฺปนฺเนหิ อุปกรเณหิ จ
ปวตฺเตตพฺพํ, ยโต เต ตาทิสฺส ชีวิตมูลฏฐานสฺส ถิรภาวํ ปาปุณนฺติ อตฺตนา จ อุปโภคปริโภเค
อุปฺปาเทตุ สกฺโกนฺติ, ตโต ปฏฐาย เตสํ อุปรูปริ อุปโภคปริโภควุฑฺฒิ เจว อายานุพฺรูหนา จ
อนุปฺปทาตพฺพาติ
“โย ขตฺติยวํโส เจว ยฺจ ราชจินฺตาปริยาปนฺนกิจฺจนฺติ ลทฺธนาเมหิ รฏฐวฑฺฒนา กิจฺเจหิ
ปริยาปนฺนํ นานปฺปการํ ขตฺติเยน กตกรณียํ, ตทุภยํ ปจฺจุปนฺนกาเลป อนาคตกาเลป ทยฺยรฏฐสฺส
สณฺฐิติยา เจว ทยฺยรฏฐวาสีนํ สนฺติสุขาย จ อาวหนปจฺจโย โหตีติ
ม. ๒๓๙ โครงการอันเนื่องพระราชดําริ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๖)
โส หิ มหาราชา พุทฺธปรินิพฺพานา จตุสตาธิกานํ ทฺวิสหสฺสานมุปริ จตุนวุติมวสฺสสฺส วา
ปฺจนวุติมวสฺสสฺส วา อนฺตรราชจินฺตาปริยาปนฺนกิจฺจํ อารภติฯ ตฺจ ราชจินฺตาปริยาปนฺนกิจฺจํ
ยาวชฺชตนา วิตฺถารโต ทยฺยรฏฐสฺส เจว ทยฺยรฏฐวาสีนํ จ วุฑฺฒิยา วิรุฬฺหิยา เวปุลฺลาย
อาวหนปจฺจโย โหติฯ สรูปโต จ ตมฺป รฏฐสฺส สณฺฐิติยา ปจฺจยภูตเมว วิภชิตฺวา วิจารณาปฺญาย
ปจฺจเวกฺขนฺเตน “อุปฺปชฺชมานกภยุปสคฺคาปนยนตฺถาย ปากติวฑฺฒโนปายุปตฺถมฺภนตฺถาย วฑฺฒโน
ปายาภรณตฺถาย ตํตํวฑฺฒโนปายปริหรณพลุปทานตฺถาย รฏฐสณฺฐิติอนุคฺคหาย สํวตฺตตีติ ทฏฐพฺพํฯ
โส จ ตเมว ราชจินฺตาปริยาปนฺนกิจฺจํ กุรุมาโน สมํ มนสิกโรนฺโต รฏฐสฺส กมฺมํ วา ตสฺส วา

149. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๔๙
กมฺเมน สทิสํ อฺญํ กมฺมํ กาตุ น ปตฺเถติฯ โส หิ ตานิ กมฺมานิ ฐาเปตุ วา วินาเสตุ วา น อิจฺฉติ,
เย รฏฐสฺส ปากตินโยปายา อตฺถิ, ยานิ วา กตกมฺมานิ สุฏุ สมิชฺฌนฺติ, ตาเนว รูปานิ วชฺเชติ,
อฺญสฺมึ อนุรูเป ฐาเน ตํ กโรติฯ เตเนวํ ตํ ทยฺยรฏฐสฺส สณฺฐิติยา เจว ทยฺยรฏฐวาสีนํ สนฺติสุขาย
จ อาวหนปจฺจโย โหติฯ
ม. ๒๓๙ เราจะครองแผนดินโดยธรรม (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๐)
ยํ หิ “ธมฺเมน รชฺชํ กาเรมิ สฺยามิกมหาชนสฺส อตฺถาย สุขายาติ วจนํ ปฺญาตํ โหติ, อิทํ
จกฺกิวํสสฺส นวมินฺเทน ภูมิพเลน มหาราเชน พุทฺธปรินิพฺพานโต ปฏฐาย จตุสตาธิกานํ ทฺวินฺนํ
สหสฺสานุปริ ตินวุติมสํวจฺฉรสฺสมจฺจเยน ไพศาลทักษิณ อิติ นามเก ราชมณฺฑิเร รชฺชาภิเสกวิธาเน
ทยฺยวาสีนํ วุตฺตา ปฐมวาจา โหติฯ ตโต ปฏฐาย ยานิ กรณียานิ เตน ทยฺยานํ อตฺถาย สุขาย
กตานิ โหนฺติ ตานิ สพฺพานิ ตสฺสา ปฐมวาจานุสาเรน ปวตฺตานิฯ อถวา สกฺกา วตฺตุ “อยํ ปฐม‐
วาจา เตน สมฺมา ปณิหิตํ เจว รชฺชปฺปตฺตกาลโต ปฏฐาย อนุกตํ จ ปณิธานํ โหตีติฯ เตน โข ปเนตํ
ปฐมวาจาภาเวน ปากฏํ ปณิธานํ “สจฺจํ เว อมตา วาจาติ พุทฺธวจนสฺสานุสาเรน สจฺจาธิฏฐานํ เจว
สจฺจวาจา จ ชาตํ โหติ ตเมว ปฏิจฺจ ทยฺยรฏฐํ พุทฺธสาสนํ ขตฺติยวํโสติ ตีณงฺคานิ เจว ทยฺยวาสิโน
จ ตสฺส ตสฺสา ปฐมวาจาย ปกาสิตธมฺมทฺธชภูตาย ถิรํ ติฏฐนฺติ, อยนฺเตสํ ถิรฏฐิติ, ธมฺโม หเว
รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ พุทฺธวจนสฺสานุสาเรน ปวตฺตานิสํโส โหติ น อปจสฺส ปรมราชินีป ปุตฺตธีตโรป
ปรมชนนีป เชฏฐกภคินีป ทยฺยวาสีนํ อตฺถาย หิตาย เตนานุจริตํ ธมฺมํ อนุวตฺตนฺติฯ ตสฺมา
โปราณโต ปฏฐาย ถิรํ ปวตฺโต ขตฺติยวํสสฺส เจว ทยฺยวาสีนฺจ สมฺพนฺโธ สนฺติฏฐติ อุปรูปริ จ
วฑฺฒติฯ กถํฯ ราชา ขตฺติยวํสิโก ทสวิเธหิ ราชธมฺเมหิ อฺเญหิ จ ธมฺเมหิ สํหิตจิตฺโต พหูหิ
วตฺตจริยาหิ สมาปนฺโน จ หุตฺวา ทยฺยวาสีนํ อตฺถาย สุขาย อธิมตฺตมหากรุณาย ปติฏฐติ, ทยฺย‐
วาสิโนป ตสฺมึ รฺเญ อธิมตฺตกตฺุตาวเสน ภตฺติสทฺธาย ปติฏฐนฺติฯ
ม. ๒๔๐ ดังที่รับพระราชทาน (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๒๗)
ยํ หิ รฏฐาภิปาลโนปาโย ทุพฺพิโธ โหติ วิริเยน สํโยชิโต มทฺทโว ขนฺติยา สํโยชิโต ตโป
จาติ, ยํ จ รฏฐปาลี สพฺพานิ รฏฐกิจฺจานิ กุรุมานา ทยฺยรฏฐวาสีนํ ทุกฺขํ อปสํหรนฺตี จ สุขํ
อุปสํหรนฺติ, ยํ จ ราชวโร มหาขตฺติโย มหาการุณิโก หุตฺวา ทยฺยรฏฐวาสีนํ หิตสุขํ อากงฺขมาโนเยว
สุขทุกฺขํ โอโลเกนฺโต เตสํ ผาสุวิหาราย ว รฏฐปาลีนํ รฏฐกิจฺจานุคฺคหํ กโรติ, สพฺพเมตํ สพฺเพสํ
ทยฺยิกานเมว อตฺถํ หิตํ สุขํ จ อาวหติฯ ตสฺมา วิริเยน สํโยชิโต มทฺทโว เจว ขนฺติยา สํโยชิโต ตโป
จ “ปรหิตปฏิปตฺติภูโต รฏฐาภิปาลโนปาโยติ สงฺขํ คจฺฉนฺติฯ อยมฺป ตติยมงฺคลวิเสสกถาภูโตฯ

150. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๕๐
? กาลฺุตากถา
ม. ๒๔๗ กาลัญุตาขอตนนั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๒ เทียบ ม. ๕๗)
กาลฺุตาติ ปเนตฺถฯ เอตฺถ หิ กาโล นาม ตํตํกรณียปฺปโยคานุรูปา เวลา วา โอกาโส
วาฯ ตาทิสํ กาลํ ชานาติ สีเลนาติ กาลฺู, ตสฺส ภาโว กาลฺุตาฯ สา สพฺพกรณียปโยเค
อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ สเจ หิ อกาลฺู ภเวยฺย, โส กรณียสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต ตํ น กโรติ,
เอวํ สติ โย อตฺโถ อตฺตนา ปฏิลภิตพฺโพ โหติ ปาปุณิตพฺโพ, ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, โย
อตฺโถ อตฺตนา ปฏิลทฺโธ โหติ โส ปริหายติ, อตฺตโน จ อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ภยํป อนฺตราโยป
อุปฺปชฺชนฺติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆาวุกุมารสฺส ปุพฺพภาควตฺถุฯ๑
อตีเต กิร พฺรหฺมทตฺโต นาม กาสิกราชา มหนฺตํ เสนาพฺยูหํ อาทาย โกสลรฏฐํ หตฺถคตํ
กาตุ อคมาสิฯ ตทา เจตฺถ ทีฆีติ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ, ตํ สุตฺวา ตสฺส เอตทโหสิ “โกสลรฏฐํ
เม ขุทฺทกํ เจว โหติ อปฺปธนํ จ, เอตฺถ จ โยธาป วาหนานิป อปฺปกานิ โหนฺติ, อาวุธาทิโกโสป
ยุทฺธภณฺฑานิป ปริพฺพยาคารานิป๒
อูนกานิ โหนฺติ อปริปูรานิ, น สกฺกา เอกวารมตฺตมฺป
มหาพเลน พฺรหฺมทตฺเตน สทฺธึ ยุชฺฌิตุนฺติฯ โส เอวํ สนฺนิฏฐานํ กตฺวา ราชินึ อาทาย
อฺญาตกเวเสน นครโต นิกฺขมิตฺวา ปลายิฯ พฺรหฺมทตฺโต ปน ยุทฺธาภาวโต สุเขน โกสลรฏฐํ
หตฺถคตํ อกาสิ, ปจฺฉา จ ตํ ทีฆีติราชานํ สราชินึ ชีวคฺคาหํ อคาหยิฯ อยมฺปเนตฺถ อตฺถทีปนาฯ
โกสลรฏฐํ หิ ขุทฺทกํ โหติ มหนฺตภูตสฺส จ กาสิรฏฐสฺส สามนฺตสีมาย ฐิตํ โหติ, เอวํ สนฺเต,
เตน โกสลรฺญา อตฺตโน รฏเฐ อิสฺสรภาวํ ธาเรนฺเตน โยธาป วาหนานิป พหูนิ สชฺเชตพฺพานิ
โหนฺติ, อุปโภคปริโภคาป อาวุธยุทฺธภณฺฑานิป ปริพฺพยวตฺถูนิป ปริปูรานิ อุจฺจินิตพฺพานิ โหนฺติ,
รฏฐาวรณารกฺขาป ภิยฺโยโส มตฺตาย รฏฐพลานุพฺรูหนาย โยธพลานมุปฺปทานานิป สํวิทหิตพฺพานิ
โหนฺติฯ ยถาวุตฺตเมตํ สพฺพกรณียํ อรีนํ อปจฺจุปฏฐิตกาเล ปริปูรํ กาตพฺพํ โหติฯ สเจ ตํ ตํ กรณียํ
อมนสิกาเรนป วิชหเนนป อูนกํ กเรยฺย, อรีสุ ปจฺจุปฏฐิเตสุเยว สํวิทเหยฺย, กถฺจรหิ ตํ ตํ กรณียํ
ขิปฺปเมว สมฺปาเทตุ สกฺขิสฺสติฯ อรโย สุเขน ปริมทฺทนฺติฯ เอวํ กาลฺุตาภาวโต กาลาติกฺกมนํ
ปจฺฉา หายนปจฺจโย โหติฯ
๑
ดูรายละเอียดใน วินย. ๕/๒๔๓/๓๒๒.
๒
ปริพฺพย ป. เสบียง

151. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕๑
ม. ๒๔๘ อนึ่ง ชนผูไมรูจักกาล (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๒ เทียบ ม. ๕๗)
อปจ อกาลฺู ปุคฺคโล กิจฺจํ กโรนฺโตป อกาเล กโรติ ตสฺส กิจฺจสฺส กาตพฺพกาเล
อสมฺปตฺเต ตรมาโน ว ตํ กโรติ, เอวํ สติ, ตสฺส กิจฺจํ น สาธุกํ สมิชฺฌติฯ นิทสฺสนํ เหตฺถ อชาต‐
สตฺตุวตฺถุฯ โส หิ มคธรฏเฐ ราชา หุตฺวา วชฺชีรฏฐสฺส ลิจฺฉวิหี สทฺธึ สงฺคามํ อกาสิฯ ตทา หิ เต
ลิจฺฉวิโน สามคฺคีธมฺเม ปติฏฐิตา อเหสุ อรีสุ ปจฺจุปฏฐิเตสุ สมคฺคา สมานฉนฺทา หุตฺวา
สามตฺถิเยน สกรฏฐสฺส ปาลนตฺถาย อรีหิ สทฺธึ ยุทฺธํ อกํสุ, ตสฺมา ราชา อชาตสตฺตุ ยถิจฺฉิตํ ชยํ
นาลภิฯ อถาปรภาเค กุสโลปายํ ลภิตวา ตตฺถ เตสํ ปริเภทํ กาเรตุ วสฺสการํ
พฺราหฺมณํ มคธมหามตฺตํ เปเสสิ เตน อุปาเยน ชยํ ลภิตฺวา วชฺชีรฏฐํ อตฺตโน หตฺถคตํ อกาสิฯ๑
อิทเมตฺถ สนฺนิฏฐานํ ทฏฐพฺพํฯ อาทิกาเล อกาโล สงฺคามํ กาตุ, ตสฺมา รฺโญ อชาตสตฺตุสฺส
สงฺคาเม ชยสงฺขาตํ ผลํ น ยถิจฺฉิตํ สมิชฺฌติ, ปจฺฉากาเล ปเนส กาลานุรูป กุสโลปายํ ปยุฺชิ,
ตสฺมา ผลํ สมิชฺฌติฯ อิทเมตฺถ สาธกํ โหติฯ อยมตฺโถ ชาตกปกรเณป คามณิราชสฺส ภาสิตภาเวน
คาถาย ปาททฺวเยน อุทฺทิฏโฐ
อป อตรมานานํ ผลสาว สมิชฺฌตีติฯ๒
ม. ๒๔๘ อีกฝายหนึ่ง (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๕ ซ้ํา ม. ๕๘)
อปโร นโยฯ โย อกาลฺุตาย, สมฺปตฺเต กตฺตพฺพกาเล, กรณียํ น กโรติ, โส ปน
กตฺตพฺพกาลํ อติกฺกาเมนฺโต ตโต ปจฺฉา กาตุ อารภติ, เอวํ สนฺเต, โย โย อตฺโถ อตฺตนา
ปฏิลภิตพฺโพ โหติ ปาปุณิตพฺโพ, ตํ ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, โย อตฺโถ ปฏิลทฺโธ, โส
ปริหายติฯ ทฏฐพฺพฺเจตฺถ เทวทตฺตสฺส วตฺถุนา นิทสฺสนํ โหติฯ โส สมตฺถกาเล พุทฺธสาสนสฺส
สตฺถุภูตสฺส ภควโต โอวาทานุสาสนึ นากาสิฯ โส สตฺถารา สทฺธึ เวรี หุตฺวา วิจรนฺโต สตฺถริ
อาฆาตํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ ปทุฏฐจิตฺโต หุตฺวา, อตฺตโน มโนรเถ อนิปฺผนฺเนฯ อถาปรภาเค คยาสีส‐
ปเทเส วิหรนฺโต ครุกาพาธิโก หุตฺวา สตฺถุ คุณํ สํสรนฺโต “เชตวนํ คมิสฺสามิ นยถ มํ ตนฺติ สิสฺเส
ยาจิตฺวา สตฺถารํ ทฏุ อสกฺโกนฺโต ชีวิตกฺขยํ ปาปุณิฯ ยถาหุ โปราณา “เทวทตฺโต ปฐวึ ปาวิสีติฯ
โส เจ สมตฺถกาเล กตฺตพฺพกาลํ น อติกฺกาเมสฺสติ, ภควโต ปน โอวาทานุสาสนึ กริสฺสติ,
โส ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยานุรูป โลกียโลกุตฺตรสงฺขาตํ วิเสสํ อปาปุณิสฺสติฯ ยสฺมา หิ โส
๑
อห อิเม วชฺชี เอวมหิทฺธิเก เอวมหานุภาเว อุจฺเฉชฺชิสฺสามิ วชฺชี วินาเสสฺสามิ วชฺชี อนยพฺยสน
อาปาเทสฺสามีติ...ฯ ที.ปา. ๑๑/๖๘/๘๖.
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๘/๓.

152. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๕๒
กตฺตพฺพกาเล กรณียสฺส กรณตฺถาย สมาหิตจิตฺโต อโหสิ, ตสฺมา, โย โย อตฺตนา ปฏิลภิตพฺโพ
โหติ ปตฺตพฺโพ, ตํ ตํ เนว ปฏิลภติ น ปาปุณาติ, ปฏิลทฺโธ จตฺโถ ปริหายติฯ ชาตกฏฐกถายํป
ตกฺกสิลายํ ปฺจนฺนํ มาณวกสตานํ โอวาทํ ททนฺตสฺส ทิสาปาโมกฺขาจริยสฺส ภาสิตภาเวน คาถายํ
อุทฺทิฏฐมิทํ โหติฯ อตีเต กิร ตกฺกสิลายํ ทิสาปาโมกฺขาจริโย ปฺจมาณวสตานิ สิปฺป อุคฺคณฺหาเปสิฯ
เตสมพฺภนฺตเร เอโก มาณโว เอกทิวสํ ทารุอาหรณตฺถาย อรฺญํ คนฺตฺวา ทารูนิ อุทฺธริฯ โส
กุสีตตาย โอหีโน อโหสิ, สายณฺหสมเย ยาวทตฺถํ สุกฺขทารูนิ อุทฺธริตุ อสกฺโกนฺโต อลฺลทารูนิ
ภฺชิตฺวา ตานิ อุทฺธริตฺวา อคมาสิฯ ทิสาปาโมกฺขาจริโย หิ อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา อิทํ วตฺถุ อุทฺทิสิฯ
ตโต โส สพฺเพสํ มาณวกานํ โอวาทตฺถาย ตํ มาณวํ วิครหนฺโต อิมํ คาถมาห
โย ปุพฺเพ กรณียานิ ปจฺฉา โส กาตุมิจฺฉติ
วรุณกฏฐํ ภฺโชว ส ปจฺฉา อนุตปฺปตีติ๑
ม. ๒๔๙ แมสมเด็จ (พระมหานพพร แตง ซ้ํา ม. ๕๘)
ภาสิตมิทํ ภควตา กาลาติกฺกมนเหตุ อตฺถาปคมนภาวํ ทสฺเสนฺเตน
อุฏฐานกาลมฺหิ อนุฏฐหาโน
ยุวา พลี อาลสิยํ อุเปโต
สํสนฺนสงฺกปฺปมโน กุสีโต
ปฺญายมคฺคํ อลโส น วินฺทตีติ๒
ตตฺรายมตฺโถฯ ปฐมโยพฺพเนป ฐิโต พลสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อลสภาวํ อุเปโต สมุเปโต น
สิยา, เอวฺหิ โลกโต เจว ธมฺมโต จ ลทฺธพฺพอตฺตตฺถปรตฺถสมฺปาทเนน นาติกฺกาเมตพฺโพ สิยาฯ
ยถาวุตฺตปฺปกาโร หิ อกาลฺู กรณียสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต กิจฺจานิ น กโรติป, ตสฺส
กาตพฺพกาเล อสมฺปตฺเต ตรมาโน ว กิจฺจานิ กโรติป, ตสฺส กาตพฺพกาเล สมฺปตฺเต ตโต ปจฺฉา
ตานิ กิจฺจานิ กาตุ อารภติ, อตฺตนา ปฏิลทฺธพฺพํ อตฺถํ น ปฏิลภติ, โสปสฺส ปฏิลทฺโธ อตฺโถ
ปริหายติฯ เตนาห ภควา อตฺตโคปนวเสน
นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ คุตฺตํ สนฺตรพาหิรํ
เอวํ โคเปถ อตฺตานํ ขโณ โว มา อุปจฺจคา
ขณาตีตา หิ โสจนฺติ นิรยมฺหิ สมฺปตาติฯ๓
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๗๑/๒๓.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๐/๕๒.
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๓๒/๕๖.

153. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕๓
ม. ๒๕๐ บุคคลผูเปนกาลัญู (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๐๔ ซ้ํา ม. ๕๙)
โย หิ กาลฺู หุตฺวา กาลสฺส ปฏิรูป ธุรํ กโรติ โส ปฏิรูปการี นามฯ ปฏิรูปการี โภเค
อาทึ กตฺวา วิปุลาหิ๑
สมฺปตฺตีหิ วุฑฺฒึ ปาปุณาติฯ อิมมตฺถํ วิภาเวตุ ชาตกวณฺณนายํ จุลฺลก‐
เสฏฐิวตฺถุ อาหริตฺวา กถิตํฯ ตตฺถ หิ อุฏฐาเนน เจว ปฺญาย จ วณิชฺชกมฺมํ กาลานุรูป กตฺวา
นิยุฺชมานสฺส น จิรสฺเสว พหุ ธนํ สมุฏฐาเปตฺวา ปจฺฉาภาเค มหาเสฏฐิฏฐานํ ลภนฺตสฺส
จูฬกนฺเตวาสิกสฺส อสิถิลปรกฺกโม ปสํสิโตฯ ยถาหฯ
อปฺปเกนป เมธาวี ปาภเฏน วิจกฺขโณ
สมุฏฐาเปติ อตฺตานํ อณุ อคฺคึ ว สนฺธมนฺติฯ๒
ภควาป
ปฏิรูปการี ธุรวา อุฏฐาตา วินฺทเต ธนนฺติ๓
อิมินา เอวรูป ปุคฺคลํ ปสํสติฯ กิฺจาป ปเนตํ อาทิมฺหิ วจนํ การกํ ปุคฺคลํ สนฺธาย วุตฺตํ,
สมูหภูตานํ ปน ชนานํ สาธารณํ โหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ เย พหุกาว เอกโต หุตฺวา
เอกฏฐาเน ปุถุภูตํ กตฺวา นิวสนฺติ, ยํ ปเทโสติ โวหาเรน วุจฺจติ ขุทฺทกํ วา โหตุ มหนฺตํ วา๔
, ตตฺถ
เจ ชนา สมคฺคา เอกฉนฺทา เอกจิตฺตา อุฏฐานสมฺปนฺนา อสิถิลปรกฺกมา หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน
กมฺมนฺตสงฺขาตํ ธุรํ กาลเทสานุรูป เจว อนากุลฺจ กตฺวา นิยุฺเชยฺยุ ปฏิรูปการิโน จ ภเวยฺยุ, โส
อิทฺโธ ภเวยฺย ผีโต (เตหิ) โภเคหิ จ สมฺปนฺโน, เย (โภเค) พลวปฺปจฺจยภาเวน นิสฺสาย ตสฺมึ ปเทเส
นิวาสิโน อตฺตโน ปเทสํ สํวิทหิตุ ปาเลตุ ตโต จ อุตฺตรึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาเปตุ สกฺโกนฺติฯ (ขาด ม.
๒๕๐ แตนั้นเกียรติ)
ม. ๒๕๑ อีกบรรยายหนึ่ง (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๓๗, อ.ชรินทร ๐๐๗/๑๒, ซ้ํา ม. ๖๐)
อปโร นโยฯ ตํตํกาลานุรูปกิจฺจปฺปโยคชานนภาโว กาลฺุตาติ วุจฺจติฯ กาลฺุตาติ
ปเนตฺถฯ กาลํ ชานาตีติ กาลฺูฯ กาลํ วา ชานาติ สีเลนาติ กาลฺู กาลํ วา ชานิตุ สีลมสฺสาติ
กาลฺูฯ ตสฺส ภาโว กาลฺุตาฯ สา จ นิพทฺธกิจฺเจสุ อิจฺฉิตพฺพาฯ ยตฺตโก หิ กิจฺจปฺปโยค‐
กาโล อติกฺกมติ, ตตฺตโก อตฺโถ ปริหายติ (วินสฺสติ), ตสฺมา ภควา ภิกฺขูนํ อปฺปมาทํ อุปฺปาเทนฺโต
๑
วิปุล ค. กวางขวาง, มาก เวปุลฺล นป. ความไพบูลย
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๔/๒.
๓
สํ.ส. ๑๕/๘๔๕/๓๑๖.
๔
โย ภูมิภาโค ปเทโสติ โวหาเรน วุจฺจติ ขุทฺทโก วา โหตุ มหนฺโต วา, ตตฺถ...ฯ (พระมหานพพร)

154. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๕๔
“กถมฺถูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติปตนฺตีติ ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพนฺติอาทินา๑
นเยน
ทสกงฺคุตฺตเร ทสมสุตฺเต อาหฯ ยสฺมา ปน อตีโต กาโล อีสกมฺป นิวตฺตติ, ตสฺมา อตฺตโน
วุฑฺฒิมากงฺขมาเนน สมฺมา อติกฺกาเมตพฺโพฯ ภควา ปพฺพชิตานํ อนุกูลํ เอตฺถ ตนฺติภูตํ ธมฺมํ
เทเสนฺโต “กาลฺู จ กถํ โหติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาลํ ชานาติ อยํ กาโล อุทฺเทสสฺส อยํ กาโล
ปริปุจฺฉาย อยํ กาโล โยคสฺส อยํ กาโล ปฏิสลฺลานายาติ๒
เอวํ ปุริมสฺมึ วิกปฺเป กาลฺุตานิทฺ
เทสํ วิภชิฯ
คหฏเฐสุ ปน สตฺถา
อติสีตํ อติอุณฺหํ อติสายมิทํ อหุ
อิติ วิสฺสฏฐกมฺมนฺเต อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเวติ๓
หานิปกฺเข (เจว อิมํ คาถมาห)
โย จ สีตฺจ อุณฺหฺจ ติณา ภิยฺโย น มฺเญติ
กรํ ปุริสกิจฺจานิ โส สุขา น วิหายตีติ๔
วุฑฺฒิปกฺเข จ อิมํ คาถมาหฯ
ม. ๒๕๑ บุคคลผูรูจักใชกาล (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๓๘ ซ้ํา ม. ๖๑)
โย หิ ปุคฺคโล กาลจฺจยสฺสานุรูเปน อตฺถํ อุปฺปาเทติ โส “ปฏิรูปการีติ วุจฺจติฯ
เอวรูโป อนากุลภาเวน กิจฺจํ สาเธตุ สกฺโกติ, ธุรํ จ วหิตฺวา อกาลฺุนา อธิกตรํ เวปุลฺลํ ปาเปตุ
สกฺโกติฯ วิจกฺขณา หิ ปณฺฑิตาป พหุกานิ ตํตํอุปกรณานิ กตฺวา กาลานุรูเปน ธุรํ สาเธตุ อิจฺฉนฺติฯ
เวลาย อุชุกปวตฺติ ตเถว อิจฺฉิตพฺพา โหติฯ ตสฺมา อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป กาลฺุตา นิพนฺธกิจฺจสฺส
ปฏิรูปา โหติฯ
ม. ๒๕๒ บุคคลผูอกาลัญู (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๑๕ พ.ย. ๕๕ ซ้ํา ม. ๖๑)
โย หิ อกาลฺู หุตฺวา กาลํ น ชานาติ อกาเล จ กิจฺจํ กโรติ โส น เกวลํ อตฺตโนเยว
ปริหานึ อาเนติ อฺเญสํ อตฺตปริยาปนฺนานํ ชนานมฺปฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ อกาลฺู
เสนิโย อนนุจฺฉวิเก กาเล โยเธหิ สทฺธึ อภิติกฺกนฺโต อรโย อพฺภุยฺยาติ, เอวํ สติ อนายตนโส อตฺตโน
๑
องฺ.ทสก. ๒๔/๔๘/๙๒.
๒
องฺ.สตฺตก. ๒๓/๖๕/๑๑๕.
๓
ที.ปา. ๑๑/๑๘๕/๑๙๙.
๔
เรื่องเดียวกัน.

155. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕๕
พหุเก โยเธ ปริกฺขยํ ปาเปยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ ยํ กทาจิ ปราชยํ ปตฺวา สกเทสํ อรีนํ วสคตํ
ปาเปยฺยฯ ชาตกปกรเณป อยํ อตฺโถ สนฺติเก เอกํ อกาลราวึ กุกฺกุฏํ มนฺตชฺฌายเก มาณเว อกาเล
วสฺสิตสทฺเทน๑
อุฏฐาเปตฺวา เต มนฺตสชฺฌาโยกาสา ปริหาเปนฺตํ ครหนฺตสฺส ทิสาปาโมกฺขสฺส
อาจริยสฺส ภาสิตภาเวน ชนตาย ปวตฺติยา สํสนฺทนํ กตฺวา อุทฺทิฏโฐ
อมาตุปตุสํวฑฺโฒ อนาจริยกุเล วสํ
นายํ กาลมกาลํ วา อภิชานาติ กุกฺกุโฏติฯ๒
พุทฺธาทโย หิ สปฺปุริสา กาลฺุตาย ปติฏฐหนฺติ กิจฺจํ กาลานุรูป นิยุฺชนฺติ
อตฺถุปฺปาทเนน จ กาลํ วีตินาเมนฺติ, อิติ เต อตฺตโน เจว ปเรสฺจ อตฺถาย หิตาย สุขาย จ
ปฏิปชฺชนฺติ นามฯ เตนายํ กาลฺุตา สตฺตนฺนํ สปฺปุริสธมฺมานมฺญตโร โหติฯ
อยมฺปน กาโล โลกสนฺนิสฺสิตสตฺตนิกาย สงฺขาตสฺส โลกสนฺนิวาสสฺส วิปริณามํ ปฏิจฺจ
วิปริณามธมฺโมติ สงฺขํ คจฺฉติฯ อยฺจ โลกสนฺนิวาโส สงฺขโต โหติ ธมฺมตาย วิสเย ปติฏฐาติ ชรา‐
ทุกฺขาทีสุ ปตนสีโล จ โหติ, ตสฺมา อุปตฺถมฺภกปจฺจยภูตานิ พลานิ ปฏิจฺจ สนฺธาเรตุ สกฺโกติฯ ตานิ
ปนสฺส สนฺธารณภูตานิ พลานิ อสมฺปกติกานิ โหนฺติฯ โน เจ เอวรูปานิ พลานิ ภเวยฺยุ, โส
โลกสนฺนิวาโส สนฺธาเรตุ สกฺโกติฯ ยถา กึ วิยฯ ยถา ยงฺกิฺจิ วตฺถุ เกนจิ อธาริยมานํ ปฐวีตเล
ปตนสีลํ โหติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ
ม. ๒๕๒ ที่สุดจนชั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๐ ก.ย. ๕๔ ซ้ํา ม. ๖๒)
อนฺตมโส กิฺจาป โยโกจิ เอกเทสโต สพฺพโลกสฺส คุณํ วา โทสํ วา ทาตุ สมตฺถํ ยงฺกิฺจิ
อุปกรณวตฺถุ กาตุ สกฺโกติ ตํ ปน โลกสฺส วิปริณามการณํ ภวิตุ สกฺกา โหติ, เตน การเณน กาโล
วิปริณาเมติ มฺเญฯ ตสฺมา เหตฺถ ปจฺจยสงฺขตา สงฺขารวิเสสา ยถากาลํ วิปริณาเมนฺติฯ กถํฯ
กทาจิ ปณีตา หุตฺวา ปาตุภวนฺติ กทาจิ หีนาฯ
ม. ๒๕๒ สมเด็จบรมบพิตร (ปรับจากฉันท, พระธรรมคุณาภรณ ซ้ํา ม. ๖๒)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา กาลานุรูป ปริมาณํ วิชานิตฺวา กาลาตีตํ ปุราณจาริตฺตํ สมูหนิตฺวา
สมฺปตฺเต อนุรูปกาเล ปุเนว สาธุกํ ปฺญาเปสิ, รฏฐสฺส ถิรภาวาย เนคมชานปทาทีสุ
ธมฺมิการกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิ, ตสฺมา ยาวชฺชตนา เอกรชฺชํ ปติฏฐาเปตุ สกฺโกติฯ อยมฺป ปุริม‐
มงฺคลวิเสโสติ วุจฺจติ (ขาด ม. ๒๕๓ กาลฺุตา)
๑
อพฺภุยฺยาติ เขาโจมตี, อนายตนโส โดยเหตุไมสมควร, วสฺสิตสทฺเทน เสียงขัน
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๑๑๙/๓๘.

156. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๕๖
ม. ๒๕๓ อรรถจริยา คือราชกิจที่ทรงประกอบ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘)
อตฺถจริยาติ ปเนตฺถฯ ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา ราชวํสิกานฺเจว มหามจฺจาทิโปสานฺจ
ทยฺยรฏฐนิวาสีนฺจ หิตตฺถปุเรกฺขารภูโต โหติฯ กถํฯ โส เตสํ หิเตสี สมาโน สมฺมาอาชีว‐
ปริยาปนฺนกิจฺจปยุฺชเน สพฺพทยฺเย นิโยเชติ จ วิเนติ จ กุสลจริยาย จ เต ปติฏฐาเปติฯ
อยํ โข รฏฐาภิปาลโนปาโยติ สงฺขํ คจฺฉติฯ อิทานาหํ โสตูนมตฺถาย กุสลจริยาปริยาปนฺนํ
รฏฐาภิปาลโนปายํ กเถสฺสามิฯ อหมฺปนิมสฺมึ โอกาเส กุสลจริยาปริยาปนฺนกุสลสมาทาปนมตฺตํ
วณฺณยิสฺสามิฯ
ม. ๒๕๓ สมเด็จบรมบพิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา นิจฺจํ ทยฺยรฏฐวาสีนํ หิตํ ปริปูเรตุ อธิฏฐหติ, ตสฺมา น เกวลํ
รฏฐาภิปาลโนปายภูตํ ราชกิจฺจํ กโรติ, เต ปน กาลานุรูป สุขาวหํ อนวชฺชกิจฺจํ กาตุ สมาทเปติฯ
ยทา หิ อตฺตนา ทานํ เทติ ตทา วํสานุวํสิกานํ ราชภฏานํ อฺเญสฺจ ชนานํ อตฺตานํ อนุวตฺเตตุ
โอตารํ เทติฯ ชนานํ วิตฺถิณฺณํ ทานชฺฌาสยํ ปาตุกโรติ ทฺยาลุจิตฺตสฺส ทานปติโน ปฏิปทํ ทิฏฐานุคตึ
ปฏิปชฺชติฯ กถํฯ โส หิ อตฺตนา ทานํ ททนฺโต อฺเญป ทาตุ สมาทเปติฯ
ม. ๒๕๓ ดังที่สรรเสริญไวในเรื่องตางๆ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๘)
วุตฺตา หิ การณานุรูเป นิทาเน ปสํสา “เอโก อตฺตนา จ เทติ ปรฺจ สมาทเปติ โส
นิพฺพตฺตนิพฺพตฺตฏฐาเน โภคสมฺปทฺจ ลภติ ปริวารสมฺปทฺจาติฯ ตปฺปจฺจยา สพฺเพ ทยฺยา
ทยฺยินฺทราชานมาคมฺม ผาสุกวิหาริโน เจว สุจริตสงฺขาตกุสลาภิวุฑฺฒิยา สมนฺนาคตา จ โหนฺติฯ
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
ยถา หิ ปพฺพโต เสโล อรฺญสฺมึ พฺรหาวเน
ตํ รุกฺขา อุปนิสฺสาย วฑฺฒนฺเตเต วนปฺปตี
ตเถว สีลสมฺปนฺนํ สทฺธํ กุลปุตฺตํ อิธ
อุปนิสฺสาย วฑฺฒนฺติ ปุตฺตทารา จ พนฺธวา
อมจฺจา ญาติสงฺฆา จ เย จสฺส อนุชีวิโน
ตฺยสฺส สีลวโต สีลํ จาคํ สุจริตานิ จ
ปสฺสมานานุกุพฺพนฺติ เย ภวนฺติ วิจกฺขณา
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน สคฺคํ สุคติคามินํ

157. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕๗
นนฺทิโน เทวโลกสฺมึ โมทนฺติ กามกามิโนติ๓
ฯ
อยํ โข รฺโญ ปรหิตปฏิปตฺติปริยาปนฺนทุติยมงฺคลวิเสโสติ สงฺขํ คจฺฉตีติฯ
? รฏฐาภิปาลโนปายกถา, ราชสงฺคหกถา
ม. ๒๕๔ รัฏฐาภิปาลโนบายนั้น (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๑๐๘ ซ้ํา ม. ๓๑๓ เทียบ ม. ๓๔๔)
รฏฐาภิปาลโนปาโยติ เจตฺถฯ รฏฐํ อภิปาเลติ เอเตนาติ รฏฐาภิปาลโน, รฏฐาภิปาลโน จ
โส อุปาโย จาติ รฏฐาภิปาลโนปาโยฯ อยํ หิ ชนตาย สามคฺคึ ปริปาเลตุ สนฺธาเรตุฺจ พลวปฺปจฺจโย
หุตฺวา สํวตฺตติฯ เตเนส โปราณกาจริเยหิ สงฺคหวตฺถุกถาย จกฺกวตฺติวตฺตกถาย จ ราชกรณีย‐
ภาเวน ทสฺสิโต โหติฯ ตตฺถ สงฺคหวตฺถุกถาย จตุพฺพิธานิ สงฺคหวตฺถูนิ ทสฺสิตานิ “สสฺสเมธํ ปุริส‐
เมธํ สมฺมาปาสํ วาจาเปยฺยฺจาติฯ เตสุ รฏเฐ สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตา สสฺสเมธํ นามฯ ภติ๔
‐
เวตนาทิอนุปฺปทาเนน ราชปุริสสงฺคณฺหเณ เมธาวิตา ปุริสเมธํ นามฯ ทานาทีหิ สมฺมา ชนหทย‐
ปาสเน เมธาวิตา สมฺมาปาสํ นามฯ สณฺหาย ปยาย เปมนียาย หทยงฺคมาย วาจาย ภณนํ
วาจาเปยฺยํ นามฯ อิมานิ หิ รฏฐสฺส อิทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปหูตนฺนปานภาวฺจ อุปฺปาเทตุ สํวตฺตนฺติ,
นิรคฺคลานีติ ปวุจฺจนฺติ๕
ฯ โจรภยาทีนํ นตฺถิตาย ฆรทฺวาเรสุ อคฺคลานํ๖
อภาวโต นิรคฺคลํ นามฯ อิทํ
ปฺจมํ สงฺคหวตฺถุฯ กสิกมฺมํ ปน ปุริมทิสฏฐิตานํ รฏฐานํ พลวปฺปจฺจโย โหติ ยถาห นตฺถิ ธฺญสมํ
ธนนฺติฯ สเจ ตสฺมึ ตสฺมึ รฏฐมฺหิ ชนานํ กสิกมฺมํ ปริปุณฺณผลํ ภเวยฺย, ตํ ตํ อิทฺธํ วิรุฬฺหิ วิปุลํ
ปหูตนฺนปานํ โหติฯ ตโต กสิกมฺมสฺส อุปตฺถมฺภนํ สสฺสเมธปริยาปนฺนํ ราชกรณียํ โหติฯ โยธาทโย จ
ราชปุริสา อตฺตโน อตฺตโน อายาวเห๗
กมฺมนฺเต ปโยเชตุ โอตารํ น ลภนฺติ,
ตสฺมา เต ชีวิตกปฺปนตฺถาย ธนํ ลทฺธุ เจว ตํตํราชกิจฺจปยุฺชนตฺถาย จ อิสฺสริยฐานนฺตเรสุ ฐาปเนน
ปคฺคหํ ลทฺธุ อรหนฺติฯ ตโต เตสํ ราชปุริสานํ อุปตฺถมฺภนํ ปุริสเมธปริยาปนฺนํ ราชกรณียํ โหติฯ๘
๓
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๔๐/๔๗‐๔๘.
๔
ภติ อิตฺ. คาจาง, ภตฺติ อิตฺ. การคบหา, การจงรักภักดี
๕
สํานวนใหมแตงเปน อิมานิ หิ นิรคฺคลนฺติ ลทฺธนามกํ อิทฺธิวิรุฬฺหิเวปุลฺลสงฺขาตรฏฐสมฺปทํ อุปฺปาเทตุ
สํวตฺตนฺติฯ (เฉลยวันที่ ๑๗ ธ.ค. ๕๑)
๖
อคฺคล นป. ดาล, กลอนประตู
๗
อายาวเห (อันนํามาซึ่งรายได)
๘
เฉพาะเรื่อง ราชสังคหวัตถุ มาในหลายแหง เชน สํ.ส. ๑๕/๓๑๕/๑๑๐, องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๓๙/๕๔.

158. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๕๘
ม. ๒๕๕ อีกประการหนึ่ง พณิชยกรรม (ไมปรากฏผูแตง, ๐๐๖/๔๙ ซ้ํา ม. ๓๑๔)
กสิกมฺมยุคํ ปน วณิชฺชกมฺมํ รฏวาสีนํ เอโก๑
พลวปฺปจฺจโย โหติฯ สเจ ตสฺมึ ตสฺมึ รฏเ
วาณิชา ธเนหิ กยวิกฺกยํ รฏเฐ ปวตฺตาเปยฺยํ, รฏมฺป อฑฺฒํ โหติ มหทฺธนํ มหาโภคํฯ ตโต
อุปสคฺคาภาเวน ตสฺส วณิชฺชกมฺมสฺส อุปตฺถมฺภนํ สมฺมาปาสปริยาปนฺนํ ราชกรณียํ โหติฯ ราชา ปน
มนุสฺสานํ ปมุโข หุตฺวา มธุรวาจาย มหาชนํ ภณติ วา สพฺพตฺเถว ปชาย สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรติ วา,
ตตฺถ ตตฺถ มหาชโน รฺโญ เมตฺตาทิยุตฺตํ กลฺยาณชฺฌาสยํ ทิสฺวา ขตฺติเย อติทฬฺหภตฺติโก โหติฯ
มธุรกถนํ หิ มหาราชวรสฺส เอกํ กรณียวิเสสภูตํ โหติ อิทมฺปสฺส วาจาเปยฺยนฺติ วุจฺจติฯ
ม. ๒๕๕ เมื่อประชาชน (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๓๐ ซ้ํา ม. ๓๑๔)
ตสฺมา สพฺเพ ชนา อุปตฺถมฺภนํ ลภิตฺวา พลวนฺโต หุตฺวา สุเขน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, โจรภยาทีนิ
รฏเฐ นตฺถิฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ วิชิตราชวตฺถุฯ
ม. ๒๕๕ พระเจามหาวิชิต (พระมหานพพร แตงตามพระไตรปฎก ซ้ํา ม. ๓๑๔, ๓๔๕)
โส กิร ราชา มหาวิชิโต คามนิคมฆาตเก โจเร คณฺหิตุ ปุโรหิตํ พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา
อหเมตํ ทุสฺสุขิลํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ปพฺพาชนาย วา สมูหนิสฺสามีติ๒
อาหฯ
ตํ สุตฺวา ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ราชานํ มหาวิชิตํ เอตทโวจ น โข ปเนตสฺส ทุสฺสุขิลสฺส เอวํ สมฺมา
สมุคฺฆาโต โหติ, เย เต หตาวเสสกา ภวิสฺสนฺติ เต ปจฺฉา รฺโญ ชนปเท วิเหเฐสฺสนฺตีติฯ ตโต
ราชา มหาวิชิโต อฺญมฺญสฺส วิเหฐนํ วิทฺธํเสตุ มหายฺญสงฺขาตํ รฏฐปฺปสาสโนปายํ ปูเรสิ, กถํ,
ม. ๒๕๕ ทรงสงเคราะหชนชาวนา (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๖๒ ซ้ํา ม. ๓๑๔, ๓๔๕)
เย ปน รฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ กสิโครกฺเข เตสํ ราชา มหาวิชิโต พีชภตฺตํ อนุปฺปทาสิ, เย
รฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ วาณิชฺชาย เตสํ ราชา มหาวิชิโต ปาภฏํ อนุปฺปทาสิ, เย รฺโญ ชนปเท
อุสฺสหึสุ ราชโปริสา๓
เตสํ ราชา มหาวิชิโต ภตฺตเวตฺตนํ อนุปฺปทาสิ, เตว มนุสฺสา สกมฺมปสุตา
๑
มีพิรุธวา สัมพันธเขากับ วิกติกัตตา ไดหรือไม
๒
นําศัพทและขอความมาจากพระไตรปฎกบาลี ฉบับ สฺยามรฏฐสฺส เตปฏกํ (ที.สี. ๙/๒๐๖/๑๗๓)
แปลตามสํานวนพระไตรปฎกภาษาไทยฉบับหลวง (ที.สี. ๙/๒๐๖/๑๗๔) วา เราจักปราบปรามเสี้ยนหนาม
คือโจร ดวยการประหาร ดวยการจองจํา ดวยการปรับไหม ดวยการตําหนิโทษหรือเนรเทศ...อันการปราบปราม
ดวยวิธีเชนนี้ ไมชื่อวาเปนการปราบปรามโดยชอบ ...
๓
ราชปุริสา ไมใช ราชปุริเส นี้วาตามคัมภีร ที.สี. ๙/๒๐๖/๑๗๓.

159. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๕๙
รฺโญ ชนปทํ น วิเหเฐสุ, มหา จ รฺโญ ราสิโก อโหสิ, เขมฏฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปฬา,
มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มฺเญ วิหรึสูติฯ๑
? อปจายนธมฺมกถา
ม. ๒๕๙ แลอปจายธรรมนั้น (ปรับจาก พระธรรมวโรดม, น. ๓๒๑ ซ้ํา ม. ๑๕)
อปจายนธมฺโม จ นาม วโยวุฑฺฒานฺจ กลฺยาณธมฺมสฺส จ คารวอปจิติกรณสงฺขาตา
ปุฺญกิริยาวตฺถุภูตา สมฺมาปฏิปตฺติฯ สฺยามินฺเทน จายํ นิจฺจํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โหติฯ ยสฺมา
เจส มหาราชา ปุพฺเพ กตปุฺโญ อุปจิตกุสโล ตสฺมา อาทิโต ชาติสมฺปนฺนตาทิสมฺปตฺติยา
สมนฺนาคตตฺตา มหาชเนน สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโตฯ ยถาหฯ อุภโต สุชาโต มาติโต จ
ปติโต จ สํสุทฺธคหณิโก อุกฺขิโต อนุปกฏโฐ ชาติวาเทนาติฯ๒
ตปฺปจฺจยา หิ สกลสฺยามวาสีนํ
อิสฺสริยาธิปจฺจภาวโต รชฺชํ กาเรสิฯ วุตฺตมฺป เจตํ
ขตฺติโย เสฏโฐ ชเนตสฺมึ เย โคตฺตปฏิสาริโนติฯ๓
กิฺจาป หิ โส ชาติสมฺปนฺโน โหติ ยสสมฺปนฺโน วโยวุฑฺฒานํ ปน ปรมวํสานุวํสกานํ อปจิตึ
กโรติ ครุกโรติ มาเนติฯ เย เต กิร ปรมวํสานุวํสิกา วโยวุฑฺฒา โหนฺติ เตสํ ราชกุลเชฏ‐
ภาวฏาเน สกฺการสมฺมานํ กโรติ น จ เกวลํ กทาจิ ยถารหํ เตสํ วิเสสโต ปจฺจุฏฐานาทีนิ
อปจายกนกมฺมานิ กโรติฯ เอวฺหิ กโรนฺโต กุลเชฏาปจายนธมฺเม ปติฏฐิโต นาม โหติฯ
วุตฺตปฺปาโรยํ มาตาปตุปฏฐานานมนฺตรํ สปฺปุริสานํ ทุติยํ วตฺตปทนฺติ เวทิตพฺโพฯ
วุตฺตฺเหตํ ภควตา
มาตาเปติภรํ ชนฺตํ กุเลเชฏฐาปจายินํ
สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ เปสุเณยฺยปฺปหายินํ
มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ สจฺจํ โกธาภิภุ นรํ
ตํ เว เทวา ตาวตึสา อาหุ สปฺปุริโส อิตีติฯ๔
เย ปน ตสฺเสว ปรมวํสานุวํสิกา เจว เสวกามจฺจา จ วโยวุฑฺฒตรา โหนฺติ เตสํ ตสฺมึ ตสฺมึ
กาเล ยถารหํ ธนวตฺถานิ ทาเปติฯ อิทมฺป กุเลเชฏฐาปจายนธมฺเมน ปริยาปนฺนํ นาม โหติฯ ยถาห
เย วุฑฺฒมปจายนฺติ นรา ธมฺมสฺส โกวิทา
๑
ที.สี. ๙/๒๐๖/๑๗๓.
๒
วินย. ๒/๗๓๕/๔๘๖.
๓
ที.ปา. ๑๑/๗๒/๑๐๗.
๔
สํ.ส. ๑๕/๙๐๗/๓๓๖.

160. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖๐
ทิฏเ ธมฺเม จ ปาสํสา สมฺปราโย จ สุคฺคตีติฯ๑
ตสฺสตฺโถฯ กิฺจาป หีธ วุฑฺฒปุคฺคลา อนิยเมน ทสฺสิตา ปเภทโต ปน ติปฺปการา โหนฺติ
ชาติวุฑฺโฒ จ วโยวุฑฺโฒ จ คุณวุฑฺโฒ จาติฯ
ตตฺถ ชาติวุฑฺโฒ ตาวฯ โย จ ขตฺติยมหาสาลาทิโก ชาติสมฺปนฺโน สพฺเพหิ ชเนหิ
เสฏฐสมฺมตภาวโต ปคฺคหิโต โหติ มานิโต อปจิโต โส ชาติวุฑฺโฒ นามฯ โย จ วเย ฐิโต โส
วโยวุฑฺโฒ นามฯ โย จ สทฺธาสีลาทิสมฺปนฺโน โหติ โส คุณวุฑฺโฒ นามฯ ตโยเม หิ สกฺการ‐
ครุการวนฺทนาทิอปจายนกมฺมารหา โหนฺติฯ เยเกจิ ปน ชนา ยถาวุตฺตปฺปการา วุฑฺฒานํ
สามีจิกมฺมมตฺตวเสน อปจายนธมฺมํ กโรนติ, เต ปเรสํ อุปวาทโต อตฺตทฺธภาวโต๒
จ มุจฺจนฺติ ตาทิสา
กลฺยาณชฺฌาสยสมฺปนฺนา หุตฺวา ปริสฺู นาม โหนฺติ ตสฺมา เต ปสํสิตพฺพาเยวาติฯ
ม. ๒๖๐ เมื่อมารําพึงถึงกุศลจริยา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๗ ซ้ํา ม. ๑๗)
โส จ วุฑฺฒานํ สมฺมาปฏิปตฺติปริยาปนฺนํ กุสลกิริยํ อนุสฺสรนฺโต เสฏฐชาติวุฑฺโฒ เจว อุจฺจ‐
กุเล ชาโต จ ทีฆายุโก จ โหติฯ นโร จ สุจริตสงฺขาตกุสลสฺส อาธารภาชนภาเวน เจว ธมฺมคารว‐
ธมฺมปูชาภาเวน จ เต ตีหิ ทฺวาเรหิ ครุกโรติ อปจายติฯ อิทํ โข อปจายนมยกุสลนฺติ สงฺขํ คจฺฉติฯ
เกจิ ทิฏฐธมฺเม อิฏฐวิปุลผลททํ เอตนฺติ วทนฺติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
อภิวาทนสีลิสฺส นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน
จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ อายุ วณฺโณ สุขํ พลนฺติฯ๓
อตฺโถ ปเนตฺถ เวทิตพฺโพ, อปจายนมยกุสลมฺปเนตํ ปโยคสมฺปตฺติภูตฺเจว เตสํ
อุปปฬกกมฺมสฺส เจว อุปฆาตกกมฺมสฺส จ, โย วุฑฺเฒ อปจายติ, ตสฺส อนิฏฐวิปากํ
ปฏิลาภนภูตโอตารํ อทตฺวา เตสํ วิทฺธํสเน พลวปฺปจฺจยภูตํ โหติ โย จ อปจายนมยกุสเลหิ
สมนฺนาคโต โหติ, โส นานุปทฺทเวหิ ปริมุจฺจติ, โส จ ทีฆายุโก โหติ, ตโต ทีฆายุตา สมุฏฐานานิ
ตีณิ วณฺณสุขพลานิ ตสฺส วฑฺฒนฺติฯ โส กายสฺส เภทา ปรมฺมรณา สุคติสมฺปราโย โหติฯ
วุตฺตฺเจตํ ภควตา สมฺปราโย จ สุคตีติฯ (ขาด ม. ๒๖๑ อีกประการหนึ่ง)
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๓๗/๑๒.
๒
คําครหาและกิริยาไมสุภาพ
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๑๘/๒๙.

161. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๖๑
? อุปายโกสลฺลกถา
ม. ๒๖๒ อุบายโกศลนั้น (ขอสอบป ๒๕๔๙ พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๐๐ ซ้ํา ม. ๓๒)
อุปายโกสลฺลฺหิ นาเมตํ วิภาคโต อายาปายโกสลฺลวเสน ทุวิธํ โหติฯ๑
ตฺเจตํ ยสฺสตฺถิ,
โส ปุคฺคโล พฺยตฺโต โหติ ปฏิพโล ยมตฺตโน กรณียมสฺส, ตเมว อนากุลปฺปตฺตํ กตฺวา อนุยุฺชิตุ
ยถาสตฺติ ยถาพลํ อตฺตทตฺถฺเจว ปรตฺถฺจ อภินิปฺผาเทตุ สปฺปฎิภยกาเลป จ โสตฺถินา ว
อตฺตานฺเจว ปเร จ ตโต ปริโมเจตุฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆนิกายสฺส มหาวคฺเค มหาปรินิพฺพาน‐
สุตฺตกถาฯ
ยทา หิ ปรินิพฺพุเต ภควติ โกสินารกา มลฺลา พุทฺธสฺส สรีรํ ฌาเปสุ, ตทา โข ตํ ภควนฺตํ
กิตฺติสทฺโท อฺญาสุป ราชธานีสุ อพฺภุคฺคโต ภควา กิร กุสินารายํ ปรินิพฺพุโต ตสฺส จ สรีรํ
ฌาปตนฺติฯ ตํ สุตฺวา ว มาคธอชาตสตฺตุราชปฺปมุขา สตฺต ขตฺติยา ราชาโน พุทฺเธ อภิปฺปสนฺนา
ราชฑูเต สปริวาเร โกสินารากานํ มลฺลานํ กุสินารํ ปาเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตฺวา อตฺตโน
อตฺตโน ปเทเส อพฺภาหริตฺวา มหาชนสฺสาภิปูชนตฺถาย ถูเปสุ ปติฏฐาเปตุฯ
สเจ ปน โกสินารกา มลฺลา อิมินาว อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคตา นาภิสฺสํสุ ทีฆทสฺสิโน จ,
อาคตาคตสฺเสว เอเกกสฺส ราชฑูตสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย วิภชิตฺวา อทิสฺสํสุ, ยทิ วา พุทฺธ‐
สารีริกธาตุโย ปริกฺขีณา อภวิสฺสํสุ, โย วา ขตฺติโย ราชา อตฺตโน ราชฑูตํ สปริวารํ กุสินารํ
ปาเหสฺส ปุนป พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตุ เสฺวว จ พุทฺธสารีริกธาตุโย นาลภิสฺส, โกจิ วา
ขตฺติโย ราชา วิภตฺตพุทฺธสารีริกธาตุโย ลภิตฺวา ยถาลทฺธํ อสนฺตุฏโฐ หุตฺวา ตโตป ปฏิลภิตุ
อภิปตฺถิสฺส, สพฺเพเปเต ยถิจฺฉิตํ พุทฺธสารีริกธาตุโย เนวาลภิสฺสํสุ, เตเนว จ เนสํ ภณฺฑนาทีนิ
อภวิสฺสํสุ, เต จ เอกโต หุตฺวา สยเมว วา มหติยา จาตุรงฺคินิยา เสนาย อาคจฺฉิสฺสํสุ พลกฺกาเรน
พุทฺธสารีริกธาตูนํ อจฺฉินฺทนตฺถาย โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สงฺคามํ กาตุฯ
กุโต ปเนตํ ภวิสฺสติ, ยํ โกสินารกา มลฺลา อปฺปพลนิกายา อปฺปเสนา หุตฺวา สกฺกุเณยฺยุ
มหพฺพลนิกาเย มหาเสน อรโย ปฏิพาหิตุฯ อปฺปฏิรูป โข ปเนตํ โหติ, ยเมตฺถ สงฺคาโม อุปฺปชฺเชยฺยฯ
เอวํ มนสิกโรนฺตา โกสินารกา มลฺลา เตสํ พุทฺธสารีริกธาตุโย อวิภชิตฺวา ยาว นานาราชธานีนํ
ราชฑูตา สมาคตา อเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย จ วิภชาเปสุ วายมึสุเยว, ตาว อาคเมสุฯ
๑
บัณฑิตพึงทราบไวเปนความรูประกอบ ทานอธิบายอีกนัยหนึ่งวา ตีณิ โกสลฺลานิ อายโกสลฺลํ อปาย‐
โกสลฺลํ อุปายโกสลฺลํฯ ที.ปา. ๑๑/๒๒๘/๒๓๑ ดูคําอธิบายใน อภิ.วิ. ๓๕/๘๐๗/๔๓๙, ที.อ. ๓/๓๑๕, วิสุทฺธิ.
๓/๕, วิสทฺธิ.ฏีกา. ๓/๑๒

162. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖๒
เอวฺหิ สติ โทโณ นาม พฺราหฺมโณ ตาสํ สตฺตนฺนํ ราชธานีนํ ราชฑูตานํ สุนฺทรกถํ กเถตฺวา
เตเยว ราชฑูเต โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ สมคฺเค กตฺวา สฺญาเปตฺวา พุทฺธสารีริกธาตุโย
อฏฐธา สมํ สุวิภตฺตํ วิภชิตฺวา เตสํเยว เอเกกํ ยถิจฺฉิตํ นิยฺยาเทสิฯ เอวฺหิ สติ สเจ โย โกจิ ขตฺติโย
ราชา ปจฺฉา อตฺตโน ราชฑูตํ สปริวารํ กุสินารํ ปาเหสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย อภิยาจิตุฯ เตเนว
จสฺส โกสินารกา มลฺลา นิสฺสํสยเมวํ วทิสฺสํสุ วิภชิตาเยว พุทฺธสารีริกธาตุโยติฯ โส เจ ขตฺติโย
ราชา โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ ยุทฺธมสชฺชิสฺส พุทฺธสารีริกธาตุโย อจฺฉินฺทิตุฯ เต โกสินารกา
มลฺลา เตหิ สตฺตหิ ขตฺติเยหิ ราชูหิ สทฺธึ สมานจิตฺตา สมานฉจฺฉนฺทา สมคฺคา หุตฺวา เตเนว สทฺธึ
ยุทฺธํ กเรยฺยุฯ
ตถา หิ วิภตฺตาสุเยว พุทฺธสารีริกธาตูสุ อสฺโสสุ โข ปปฺผลิวนิยา โมริยา ภควา กิร
กุสินารายํ ปรินิพฺพุโตติ ทูตฺจ สปริวารํ โกสินารกานํ มลฺลานํ กุสินารํ ปาเหสุ พุทฺธสารีริกธาตุโย
อภิยาจิตุ, ยสฺมา จ นาสกฺขึสุ โกสินารเก มลฺเล ปุนป เตสํเยว สนฺตกา พุทฺธสารีริกธาตุโย
วิภชาเปตุ, ตสฺมา ตโต อวเสสํ องฺคารํ อภิหรึสุฯ อิจฺเจวํ โกสินารกา เจว มลฺลา โทโณ จ นาม
พฺราหฺมโณ อิมินาว อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคตา อเหสุ ทีฆทสฺสิโน จ, กาลานุรูป รฏฐปฺปสาสโน
ปายํ อนุยุฺชมานา อตฺตโน กุสินารานครํ ตถารุปมหพฺภยโต โสตฺถิภาวปฺปตฺตมกํสูติฯ
? อุปายโกสลฺลกถา, วณฺณกถา
ม. ๒๖๔ ถาอํานาจใหญ (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๑๙ ส.ค. ๕๔ ซ้ํา ม. ๓๓)
สเจ หิ อิสฺสรชโน อุปายโกสลฺลปทฏฐาเนน อิสฺสริยพเลน สมนฺนาคโต หุตฺวา รฏฐวาสี‐
อาทีนํ อตฺถสาธิกานิ กิจฺจานิ อนุยุฺเชยฺย, อตฺตโน อานุภาวํ วิปฺผาเรตุ สกฺโกติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ
ทีฆนิกายสฺส ปาฏิกวคฺเค จกฺกวตฺติสุตฺตํฯ๑
ทฬฺหเนมิสฺส กิร มหาราชสฺส เชฏฐปุตฺโต กุมาโร ปตุ
โอวาเท สุปติฏฐิโต หุตฺวา จกฺกวตฺติวตฺตํ ปริปูเรสิฯ กถํฯ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหติ อนฺโต‐
ชนสฺมึ พลกายสฺมึ ขตฺติเยสุ อนุยนฺเตสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคมชานปเทสุ สมณพฺราหฺมเณสุ
มิคปกฺขีสุ จ, เต สุขิเต เจว นิรนฺตราเย จ กตฺวา อารกฺขติ โคเปติ, เตสํ ภยานิ อาวรติ
นปฺปวตฺเตติ, เย วิชิเต อธนา โหนฺติ เตสํ ธนํ อนุปฺปเทติ ยํ นิสฺสาย เต ปรวิหึสาสมุฏฐาปกํ มิจฺฉา‐
ชีวํ น ปโยเชนฺติ, เย สมณพฺราหฺมณา ธมฺมิกา โหนฺติ๒
มทปฺปมาทา ปฏิวิรตา, เต กาเลน กาลํ
อุปสงฺกมิตฺวา กุสลากุสลมฺป สาวชฺชานวชฺชมฺป อตฺถานตฺถมฺป ปริปุจฺฉติ ปริปุฺหติ๓
ยํ อกุสลํ
๑
ดูรายละเอียด ที.ปา. ๑๑/๓๕/๖๕.
๒
ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฐา
๓
สํานวนพระสูตรวา กึ ภนฺเต กุสลํ กึ อกุสลํ กึ สาวชฺชํ กึ อนวชฺชนฺติ ปริปุจฺฉติ ปริปฺหติฯ

163. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๖๓
สาวชฺชฺจ ตํ ปชหติ, ยํ กุสลํ อนวชฺชฺจ ตํ วตฺตสมาทานํ กตฺวา ภาเวติฯ๑
ตโต ตสฺส เตชานุภาโว
เจว กิตฺติสทฺโท จ สพฺพทิสาสุ อภิปตฺถรึสุฯ๒
เย เต นคเรสุ ขตฺติยา วา ปฏิราชาโน วา ตํ ปวตฺตึ
ปชานนฺติ, เตสุ เอโกป เตน สทฺธึ ยุคคาหํ คหมาโน วา นิปจฺจการํ อกโรนฺโต วา นตฺถิฯ โส
จาตุรงฺคิกํ เสนํ อากฑฺฒิตฺวา ยํ ยํ นครํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺถ อนุวตฺตนํ ปฏิลภิฯ โส ธมฺมิเกน
อุปาเยน จกฺกวตฺติรชฺชํ อปาปุณิ สมุทฺทปริยนฺตํ ปฐวึ ปสาสิตุ อสกฺขิ จ, โน อาณายฯ อิทํ กิฺจาป
ปรมฺปราภตํ ตํตํอิสฺสริยาภิวฑฺฒนภูตสฺส ปน อุปายโกสลฺลสฺส อตฺถปริทีปกํ สาธกํ โหติฯ
ม. ๒๖๔ ในฝายศาสนธรรม (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๔ ซ้ํา ม. ๓๓)
พุทฺโธ ภควา อิทํ อุปายโกสลฺลํ ปทฏฐานํ กตฺวา เวเนยฺยานํ ธมฺมํ ปกาเสนฺโต อชฺฌาสย‐
กาลานุรูเปน อิทํ อุปายโกสลฺลํ อนุวตฺตติฯ กถํฯ เย ชนา อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อุสฺสนฺนสนฺตานา โหนฺติ,
เตสํ สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานตฺถาย ทุจฺจริตํ ตสฺส จ วิปากํ ทสฺเสติ, เย ชนา
กุสเลหิ ธมฺเมหิ อุสฺสนฺนสนฺตานา โหนฺติ เตสํ ปติปาโมชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา ภิยฺโยโส มตฺตาย กุสลานํ
ธมฺมานํ สมาทานตฺถาย สุจริตํ ตสฺส จ วิปากํ ทสฺเสติ, เย มุทุกาธิมุตฺติกา โหนฺติ, เตสํ ทิฏฐ‐
ธมฺมิกตฺถํ เทเสติ, เย มชฺฌิมาธิมุตฺติกา โหนฺติ เตสํ สมฺปรายิกตฺถํ เทเสติ, ยทา เต ติกฺขาธิมุตฺติกา
โหนฺติ ตทา เตสํ ปรมตฺถํ เทเสติฯ อปจ ยาทิเส กาเล ยาทิโส ธมฺโม เทเสตพฺโพ ตาทิเส กาเล
อนุรูป ตาทิสํ ธมฺมํ เทเสติฯ เตน หิสฺส ภควโต สาสนํ สปฺปาฏิหาริยคุณํ โหติ ยํ อนุปฏิปชฺชนฺโต
ปฏิปตฺติยานุรูป ผลํ ลภติฯ ตปฺปจฺจยา จ ภควติ สทฺธาสมฺปนฺนา ภควโต อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ
เนมิตฺตกนามํ อกํสุฯ อิติ โส ภควา อิทํ อุปายโกสลฺลํ ปฏิจฺจ ยาวชฺชตนา เทวมนุสฺสานํ อตฺถาย
หิตาย สุขาย จ พุทฺธสาสนํ โลเก ปติฏฐาเปตุ สกฺโกติฯ
ม. ๒๖๕ สมเด็จพระบรมบพิตร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๘ ซ้ํา ม. ๓๔)
มหาราชา ปน อิมินา อุปายโกสลฺเลน สมนฺนาคโต รฏฐสฺสาภิวุฑฺฒึ อิจฺฉมาโน
สมยานุรูเปสุ เนติปเวณิรฏฐปฺปสาสเนสุ กุสโล หุตฺวา อตฺตโน รฏฐสฺส เจว ทยฺยานํ จ อุปฺปชฺชิตพฺพ‐
ภยนฺตรายํ ปฏิเสธิตุ กุสโลปายํ อจินฺตยิฯ ยํ ยํ หิตานุหิตํ โหติ สาตฺถํ ตํ ตํ อุปายโกสลฺเลย
อุปฺปาเทตฺวา จิรฏฐิติกํ เอกรชฺชํ กาเรติฯ ตสฺมา หิ สพฺเพ ทยฺยรฏฐนิวาสิโน ทยฺยา อีทิสฺส
มหาราชวรสฺส เมตฺตาทิปารมึ นิสฺสาย สุขิตา หุตฺวา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาปุณึสุฯ
อุงฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต วุตฺตฺเจตํ๓
ภควตา
๑
สํานวนพระสูตรวา ตํ สมาทาย วตฺเตติฯ
๒
ขอสังเกต: ทานแตงจักรวรรดิวัตร เปนปจจุบันกาล แทรกไวระหวางอตีตกาล
๓
บัณฑิตพึงพิจารณา จ ศัพทที่เรียงไวเปนลําดับที่ ๔

164. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖๔
คุนฺนฺเจ ตรมานานํ อุชํ คจฺฉติ ปุงฺคโว
สพฺพา ตา อุชํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต อุชํ คเต สติ
เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฐสมฺมโต
โส เจ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา
สพฺพํ รฏฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโกติฯ๑
อยํ โข ปเนตฺถ ทุติยมงฺคลวิเสสกถา โหติฯ (ขาด ม. ๒๖๕ พระคุณขอนี้)
ม. ๒๖๕ ในฝายพระราชอาณาจักร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๓๗ ทายเลม, ซ้ํา ม. ๖๕)
อาณาจกฺเก หิ ทยฺยานมินฺเทน รฺญา อารกฺขาภาคภูตาย รชฺชสนฺติอาวรณคุตฺติยา
พลานีกปริหารปฺญตฺติป ปฺญตฺตาฯ อิทํ (กิจฺจํ) มนุสฺเสสุ ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทวเสน
จตุวณฺณานํ วิภตฺตกาลโต ปฏฐาย ขตฺติยภูตานํ ภาโร โหติฯ ตตฺถ ขตฺติยา นาม เย รฏฐสนฺติ‐
อาวรณคุตฺติกิจฺจํ กโรนฺติ, เย ปสาสกา เจว เย จ เนสํ ทายาทา, เตป ขตฺติโยติ สงฺขํ คจฺฉนฺติฯ
พฺราหฺมณา นาม เย สาสนกิจฺจพฺยาวฏา เวทงฺคกุสลา หุตฺวา กุลปุตฺตานํ อาจริยฏฐาเน ฐตฺวา เต
สิปฺปานิ สิกฺขาเปนฺติ, นานายฺญวิธิมฺหิ จ อธิการิโน (อธิการา) โหนฺติฯ เวสฺสา นาม เย
วณิชฺชกมฺมํ ปโยเชนฺติ, สพฺเพสํ จ สุขวตฺถูนิ สํวิทหนฺติฯ สุทฺทา นาม เย หีนชจฺจา หุตฺวา กายพเลน
ปเรสํ ภติกมฺมาทิกํ กตฺวา ชีวนฺติฯ เย หิ ชนา รฏฐนฺติป ปเทโสติป ลทฺธูปจารโวหาเร ยสฺมึ กิสฺมิฺจิ
ฐาเน สมูหภูมิภาเวน ปฏิวสนฺติ, เตสํ กิจฺจสํวิภาโค ตํ (ฐานํ) ถิรํ กตฺวา อารกฺขิตุํ อิจฺฉิตพฺโพ โหติฯ
จกฺกวตฺติสุตฺเตป อยมตฺโถ ทีปโต โหติฯ กถํฯ ภูตปุพฺพํ ทฬฺหเนมิ นาม ราชา จกฺกวตฺติ อโหสิ,
ตสฺส เตชานุภาวปฏิมณฺฑนภาเวน จกฺกรตนปโยคภูตาย หตฺถิอสฺสรถปตฺติวเสน จาตุรงฺคินี เสนา
อโหสิ, โส สพฺเพสุ อนฺโตชนปริชเนสุ อนฺตมโสป มิคปกฺขีสุ อารกฺขิตพฺพติรจฺฉานคเตสุ ธมฺมิกํ
อารกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิฯ ตเถว เอเกกสฺมึ รฏเฐป ขตฺติโย สมฺปาทิตพลนิกาโย อโหสิ เหฏฐา
ยถาวุตฺเต ทีฆาวุชาตเก กาสิกราชา วิยฯ๒
ม. ๒๖๖ อันมหาชนผูตั้งอยูเปนชุมชน (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๒๔ มิ.ย. ๕๖ ซ้ํา ม. ๖๕)
โย โกจิ ภูมิภาโค “รฏฐนฺติ วา “ปเทโสติ วา ลทฺธูปจารโวหาโร โหติ, ตตฺถ สมูหตาคเตหิ
ชเนหิ อตฺตโน รฏฐสฺส ถิรภาวาย อภิปาลนตฺถาย กิจฺจวิภาโค อิจฺฉิตพฺโพฯ ตตฺริทํ จกฺกวตฺติสุตฺเตป
๑
องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๗๐/๙๙.
๒
คัมภีรอภิธานวรรณนา (พระมหาสมปอง, น. ๔๓๙, ๕๑๙, ๕๖๐, ๖๒๙) วิเคราะหไววา ขตฺตยสฺสาปจฺจํ
ขตฺติโย, เขตฺตานํ อธิปติภูตตฺตา วา ขตฺติโย, พฺรหฺมุโณ อปจฺจํ พฺราหฺมโณ, วิสตีติ เวสฺโส ธนคิทฺเธน อิโต จิโต
วิสติ จรตีติ เวสฺโส, สทตีติ สุทฺโท ลามิเกหิ ภตึ สูทติ ปคฆรตีติ สุทฺโท.

165. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๖๕
วุตฺตํฯ กถํฯ อตีเต ทฬฺหเนมิ นาม ราชา จกฺกวตฺติ จกฺกรตนโยคฺคภูตาย หตฺถิอสฺสรถปตฺติ‐
สงฺขาตาย จาตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อโหสิ, โส อนฺโตชนาทีสุ สพฺพชเนสุ อนฺตมโสป
โคปนียมิคปกฺขีสุ ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหิฯ เอเกกสฺส รฏฐสฺส ราชาป สมฺพหุลานิ โยธาทิ‐
พลานิ สํวิทหติ ทีฆาวุชาตกปกรเณ กาสิราชา วิย พุทฺธกาลโต ปุพฺเพ พิมฺพิสาราทโย ราชาโน วิย
จฯ เตสุ ราชา มาคโธ พิมฺพิสาโร กิฺจาป พุทฺธสาสเน อภิสทฺโธ โหติ อภิปฺปสนฺโน,
ราชกิจฺจปฺปโยเค ปน ราชธมฺเมน กิจฺจานิ ปยุฺชติฯ อยมตฺโถ วินยปฏเก มหาวคฺคสฺส
ปพฺพชฺชาขนฺธเก อาวิภูโต โหติฯ กถํฯ เอกสฺมึ หิ สมเย ตสฺส รฺโญ มาคธสฺส พิมฺพิสารสฺส
ปจฺจนฺโต กุปโต โหติ ยํ ปฏิจฺจ โส วูปสมตฺถาย เปเสตุ โยเธ สํวิทหาเปสิฯ อาณาปตา โยธา
สมฺพหุลาว คนฺตุ อนิจฺฉกา โหนฺติ, เต ปลาตา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชึสุฯ ราชา มาคโธ
พิมฺพิสาโร ตมตฺถํ ญตฺวา โวหาริเก มหามตฺเต ปุจฺฉิ โย ภเณ ราชภฏํ ปพฺพาเชติ, กึ โส ปสวตีติฯ
เต อุปชฺฌายสฺส เทว สีสํ เฉเทตพฺพนฺติ อาหํสุฯ โส เอตํ นิทานํ เอตํ ปกรณํ อาโรเปตฺวา ภควนฺตํ
อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ภนฺเต อยฺยา ราชภฏํ น ปพฺพาเชยฺยุนฺติฯ ภควาป อนุชานิฯ ตโต จ เอตํ
นิทานํ เอตํ ปกรณํ อารพฺภ วีติกฺกมนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติภาเวน สิกฺขาปทํ ปฺญาเปสิ น ภิกฺขเว
ราชภโฏ ปพฺพาเชตพฺโพ, โย ปพฺพาเชยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติฯ๑
ม. ๒๖๖ อันหนาที่รักษาความสงบนี้ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๓๘, ๐๐๒/๑๒๓ ซ้ํา ม. ๖๖)
อิทํ หิ รฏฐสฺส สนฺติภาวรกฺขณกิจฺจํ โลเก ขตฺติเยหิ อาเสวิตํ พหุลีกตํ โหติฯ ตสฺมา หิ เนสํ
ปุพฺพนามานํ อาทิมฺหิป อนฺเตป เนมิตฺตกนามานิ อเหสุฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ “เสนิโยติ วจนํ รฺโญ
พิมฺพิสารสฺส เนมิตฺตกนามํ อโหสิ “อถโข ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโรติอาทีสุ วิย, เสนาปตีติ
วจนํ เวสาลิยํ สีหราชกุมารสฺส เนมิตฺตกนามํ อโหสิ “เตน โข ปน สมเยน สีโห เสนาปติ นิคฺคณฺฐ‐
สาวโกติอาทีสุ วิยฯ โส จ โข สนฺติภาโว อฺญมฺญปจฺจโย โหติฯ ยทา พาหิรสนฺติภาโว ปุเรตรํ
ปวตฺตติ, ตทา สนฺตรสนฺติภาโว ปจฺฉา อนุปวตฺตติฯ ตโต ตตฺถ ตตฺถ ชนา กุโต ภยนฺตรายาภาวโต
น พฺยาปชฺชนฺติ, อภีรุกา โหนฺติ อจฺฉมฺภิโน อนุตฺตราสิโน, ตปฺปจฺจยา ปกติยา อตฺตโน อตฺตโน
กมฺมนฺเต ปโยเชตุ กรณียานิ จ กาตุ ลภนฺติฯ สนฺติภาวรกฺขเณ หิ อุสฺสารณนิวารณปโหนกํ พลํ
อิจฺฉิตพฺพํ, เยน อุปฺปนฺนสฺส อุสฺสารณสฺส๒
นิวารณํ สมิชฺฌติ, กณฺฏเกน กณฺฏกุทฺธรณํ วิยฯ
“กณฺฏเกนาติอาทิกํ เหตํ ปภวภูตภเวน สทิสาการํ ภยนิวารณวิธานํ สนฺธาย อฏฐกถาย วุตฺตํฯ
๑
วินย. ๑/๑๐๒/๑๕๒.
๒
อุสฺสารณ นปุ. ความวุนวาย

166. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖๖
เตน วิจกฺขณา ขตฺติยา, ยถา รฏฐสฺส สพฺพพลํ สมฺปชฺชิสฺสติ, ตถา พฺยาวฏา หุตฺวา รฏฐ‐
ปสาสโนปายํ ปโยเชนฺติฯ (ขาด ม. ๒๖๗ สมเด็จฯ )
ม. ๒๖๗ อนึ่ง ทรงพระมหากรุณา (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๓๓)
ปฺจโม หิ จุฬาลงฺกรโณ มหาราชา สเมน ธมฺเมน รฏฐฺเจว ปชฺจ อภิปาเลสิ มาตา‐
ปตโร ปยปุตฺตธีตโร วิยฯ มหาราชวรสฺส ปรมราโชวาโท มหาราชเตชสงฺขาโต โกลาหลูปสโม
มหาราชคุณสงฺขาโต นานูปถมฺโภ จาติ ทุวิโธ อโหสิฯ ยถา มาตาปตูหิ ปุตฺตธีตุภรณาทิอุปฏฐานํ
ปาปนิวารณกลฺยาณนิเวสนสิปฺปสิกฺขาปนปปฏิรูปทารสํโยชนทายชฺชทานวเสน กาตพฺพํ เอวํ มหา‐
ราเชน ปฏิรูปรฏฐปสาสนวิธิ กาตพฺโพฯ
มาตาปตุกิจฺจภูตํ ปุตฺตธีตุภรณํ ทีฆนิกายปาฏิกวคฺเค สิงฺคาลสุตฺเต อาคตํ ปาปา
นิวาเรนฺตีติ ปาปโต นิวารณํฯ รฏฐปฺปสาสนการี ปน ราชา ชเน มิจฺฉาปถภูตานิ กายวจีทุจริตานิ
ปฏิปชฺชนฺเต เจว อฺญมฺญฺจ วิเหเฐนฺเต ปฏิเสเธตุ รฏฐนีตึ ปฺญเปสิฯ โส รฏฐปวตฺตึ ญตฺวา
ยถา วิสรุกฺโข ปุปฺผิตปุปฺโผ เจว ผลิตผโล จ หุตฺวา มหาชนํ ตเมว ขาทมานํ ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ ตสฺส
สามิโก ตํ อปเมตฺวา อุปฺปชฺชิตพฺพํ นานนฺตรายํ ปฏิเสเธตึ นาม เอวเมว สพฺเพ ชเน จตูหิ ปจฺจเยหิ
สงฺคณฺหาติฯ
กลฺยาเณ นิเวเสนฺตีติ สีลสมาทานาทีสุ กลฺยาณธมฺเมสุ นิเวเสนฺติ ปติฏฐาเปนฺติฯ สิปฺป
สิกฺขาเปนฺตีติ นานสิปฺป สิกฺขาเปนฺติฯ เสฏโฐ หิ มหาราชา สกลรฏเฐ อกฺขรสมยฺเจว ชีวิต‐
ภรณูปายภูตํ ตจฺฉกาทิสิปฺปฺจ วฑฺเฒตฺวา กุลปุตฺตกุลธีตโร นานาวิชฺชาสิปฺป สิกฺขาเปสิ อาโท
ตจฺฉกาทิสิปฺปฺจ วฑฺเฒตฺวา กุลปุตฺตกุลธีตโร วชฺชาวชฺชฺเจว อตฺถานฺจ สิปฺปฺจ ชานาเปสิฯ
วยปฺปตฺตํ กุลธีตรํ อตฺตโน กตฺูกตเวทีนีภูเต กุลธีตุวํเส ฐิตตฺตํ ชานาเปสิ เยภุยฺเยน ปน
วยปฺปตฺตํ กุลปุตฺตํ อตฺตโน พฺยคฺฆโปตกตฺตํ ชานาเปสีติฯ
? อตฺตสมฺมาปณิธิกถา
ม. ๒๖๙ อัตตสัมมาปณิธินั้น (พระธรรมกิตติวงศ, แบบฝกหัด ๙ ธ.ค. ๒๕๕๕ ดู ๐๐๘/๑๑๔)
อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ ฐปนํ ยุฺชนํฯ๑
โย หิ โลเก อุปฺปนฺโน โหติ
โส สํสารวฏฏมโหเฆ สํสรติ นามฯ เตนสฺส อตฺตา อตฺตโน ปฏิรูปฏฐาเน ปติฏฐาเปตพฺโพ โหติฯ
๑
อตฺตสมฺมาปณิธีติ อตฺตโน สมฺมา ปณิธานํ ฐปนํ ยุฺชนํฯ สเจ ปุพฺเพ อสฺสทฺธาทีหิ สมนฺนาคโต โหติ
ตานิ ปหาย สทฺธาทีสุ ปติฏาปนํฯ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๒/๔๘๓); อตฺตสมฺมาปณิธิ นาม อิเธกจฺโจ อตฺตานํ ทุสฺสีลํ สีเล
ปติฏฐเปติ อสฺสทฺธํ สทฺธาสมฺปทาย มจฺฉรึ จาคสมฺปทาย ปติฏฐเปติ อยํ วุจฺจติ อตฺตสมฺมาปณิธิฯ (มงฺคล. ๑/๘๖)
เทียบ ม. ๑๒๖.

167. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๖๗
กิมตฺถายฯ อตฺตโน สพฺพูปสคฺคโต วิโมจนตฺถาย เจว ชีวิตสฺส สุฏุ ปวตฺตาปนตฺถาย จฯ โน เจ
ตถา ปติฏฐาเปตพฺโพ สิยา, ตสฺส ชีวิตํ เนว โสตฺถินา ปวตฺตติ, น จ สุขินฺทฺริยํ โหติฯ ตตฺรายํ
อุปมาฯ ยถา หิ โย โกจิ ขุทฺทกนาวาคโต โหติ เตน สา อิโต จิโต จ ผิยปาชเนน สมฺปคฺคเหตพฺพา
โหติ ตสฺสา อนุปสชฺชนตฺถาย เจว โสตฺถินา ธาวนตฺถาย จ, โน เจ ตถา สมฺปคฺคหิตา สิยา, โสตฺถินา
น ธาวติ, เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํฯ อตฺตสมฺมาปณิธิโน หิ วิธานํ พหุกํ ว โหติฯ ตตฺถ จตฺตาริ
สมฺมปฺปธานานิ นิทสฺสนภูตานิ ทฏฐพฺพานิ ยานิ วุตฺตานิ ภควตา “จตฺตารีมานิ ภิกฺขเว สมฺมปฺปธานานิ
กตมานิ จตฺตาริ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ
ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ
ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ
ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ
กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ
วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตีติฯ๑
เอวํ อิเมสุ จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ อตฺตโน ฐปนํ อตฺตสมฺมาปณิธิฯ ยํ จ กายวจีมโนทฺวาเรหิ
มิจฺฉาจรณวเสน ตีหิ ทุจฺจริเตหิ วิรมนฺโต อตฺตานํ กายาทิทฺวาเรหิ สมฺมาจรณวเสน ตีสุ สุจริเตสุ
ปติฏฐาเปติ, ตานิ สุจริตานิ สมฺปาเทติ สมฺมุขาป ปรมฺมุขาป ปริสุทฺธานิ ปริปุณฺณานิ กตฺวา จรติ
อิทมฺป อตฺตสมฺมาปณิธิ นามฯ๒
อถวาฯ ยํ อตฺตานํ อตฺตโน ปฏิรูปภาเว ปติฏฐาเปติ, กถํ, โย
มหฏฐาโน อิสฺสรชโน โหติ โส ปฏิรูปการี หุตฺวา อตฺตานํ อปฺปฏฐานานํ อิตฺตรชนานํ นาถํ กตฺวา
จรติ เตสุ เมตฺตายติป กรุณายติป, โย อฺเญหิ สมฏฐาโน โหติ โส เตสํ มิตฺตธมฺมํ สจฺจธมฺมฺจ
จรติ อตฺถจารี โหติ, โย อปฺปฏฐาโน อิตฺตรชโน โหติ โส มหฏฐานานํ อิสฺสรชนานํ อปจายนธมฺมํ
จรติ เตสุ อาทรจิตฺโต โหติ, อิทมฺป อตฺตสมฺมาปณิธิ นามฯ
ม. ๒๖๙ บุคคลมีความรุงเรือง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๗ ทายเลม)๓
อตฺตมิจฺฉาปณิธึ ปฏิจฺจ โชติปุพฺโพ หุตฺวา ปจฺฉา ตโม ชาโตฯ อตฺตสมฺมาปณิธึ ปฏิจฺจ ปน
ตโมปุพฺโพ หุตฺวา ปจฺฉา โชติ ชาโตฯ โย ปน ราชสุภาสิตภูโต ธมฺมปริยาโย ฉฏฐเมน มหาราเชน
รจิโต, ตสฺสตฺโถ เอวํ ปากโฏ โหติ “อตฺตสมฺมาปณิธิ โลกโต เจว ธมฺมโต จ สุนฺทรธมฺมสมฺมโต
๑
ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๔, เทียบ ม. ๗๐, ๒๗๓ ถานักเรียนแตงเอง ควรรักษาใหมีศัพทเหลานี้ สํวรปธาน,
ปหานปธาน, ภาวนาปธาน, อนุรกฺขนปธาน
๒
ปญหาทานตัดขอความระหวางนี้ออก
๓
เฉลยวันที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๕๕๓

168. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๖๘
โหติ, โส อติคมฺภีรภาเวน วิจาเรตพฺพตฺถาภาวโต สุเขน อตฺถํ ทฏุ สกฺกุเณยฺโย โหติ, โย อตฺตานํ
อตฺตโน ฐานสฺส เจว ภาวสฺส จ ปฏิรูป ปติฏฐเปติ, โส สมฺมาปณิหิตตฺโตติ ปสํสนีโยเยว, กถํ,
โลกโต ตาว เยน อาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปติ ตสฺส เจ หิตสํวตฺตนิกํ กิจฺจํ ปโยเชติ, อยํ สมฺมา‐
ปณิหิตตฺโตติ ปสํสนียภาวํ คจฺฉติ, อปจ โย มตฺตฺู เจว กาลฺู จ หุตฺวา กิจฺจปฺปโยคานุรูป
มตฺตฺจ กาลฺจ ฐานฺจ ชานาติ, ปหิตตฺโต หุตฺวา อตฺตโน เจว อนฺโตชนปริชนานฺจ รฏฐสาสน‐
ราชวํสานฺจ อตฺถสํวตฺตนิกํ กิจฺจํ กโรติ, อตฺตฺู หุตฺวา อุคฺคตนโฬ อุฏฐิตตุจฺฉมาโน๑
น โหติ,
เอวรูโปป สมฺมาปณิหิตตฺโตติ วุจฺจติฯ
ธมฺมโต ปนายํ สงฺเขปตฺโถ, สมฺมาปณิหิตตฺโต นาม โย สีเลสุ เจว ธมฺเมสุ จ ปติฏฐิโต
โหติ, ติทฺวาริกานิ ทุจฺจริตานิ ปริวชฺเชติ, ติทฺวาริกานิ สุจริตานิ จรติ, ปาปกรณํ ปริวชฺเชติ ปุฺญ‐
กรณํ ปูเรติ, อปจ โย คารโว จ นิวาโต จ สนฺตุฏฐี จ กตฺุตา จ กาเลน จ ธมฺมสฺสวนนฺติ อิเมหิ
ปฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหติ, โส สมฺมาปณิหิตตฺโตติ โวหาริตพฺโพ โหติ, อิเม ธมฺมา นิจฺจํ
สุจริตํ จริตุ อากงฺขมาเนน อิจฺฉิตพฺพาเยว, โย จ อวฏฐิตจิตฺโต หุตฺวา อตฺตานํ อิเมสุ ธมฺเมสุ
ปติฏฐาเปติ, โสป สมฺมาปณิหิตตฺโถติ โวหาริตพฺโพ โหตีติฯ (ขาด ม. ๒๗๐ เมื่อสมเด็จบรม)
? วิริยกถา, ทีปกถา
ม. ๒๗๑ วิริยสมบัตินั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๘๒ ซ้ํา ม. ๖๘)
วีริยํ๒
หิ กิจฺจปฺปโยเค จิตฺตสฺส ปคฺคณฺหนภูตํ๓
อสิถิลกรณภูตฺจ โหติฯ ตฺจ ปาลิยํ วีริยํ
อุฏฐานํ อุสฺสาโห ธิติ อฏฐิติ วายาโม ปรกฺกโม อปฺปฏิวาณี ปธานํ ปคฺคโห จาติ อาคตลกฺขณาทีหิ
อากาเรหิ ลทฺธนามํ โหติฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ วีรภาวเหตุ วีริยํ๔
วุฏฐานเหตุ อุฏฐานํ อุสฺสหนเหตุ
อุสฺสาโห๕
ธรณเหตุ ธิติ๖
อฏฐานเหตุ อฏฐิติ วายมนเหตุ วายาโม ปรกฺกมนเหตุ ปรกฺกโม
อปฺปฏิกฺกมนเหตุ อปฺปฏิวาณี ปคฺคหณเหตุ ปธานํ วา ปคฺคโห วาติ วุตฺตปฺปการํ เจตํ วีริยํฯ วีริยํ
๑
สํานวนไทยวา ใฝสูงเกินศักดิ์ แตงเปน อุคฺคตนโฬ (อุนฺนโฬ) อุฏฐิตตุจฺฉมาโน ผูมีกิเลสเพียงดังไมอออัน
ฟูขึ้นแลว คือเปนผูมีมานะเปลาอันตั้งขึ้นแลว
๒
เนื่องจากคัดลอกจากตางแหลง บทบาลีลักลั่นไมลงเปนแบบเดียว เปน วีริยํ บาง วิริยํ บาง
๓
ยุ ปจจัย ถา ‐ ห/ร อยูหนา แปลงเปน อณ, ‐ห อยูหนาเปน อน ไดบาง
๔
วีรสฺส ภาโว วีริยํ, (วิมาน.อ. ๑/๑๒๙)
๕
ทุกฺขลาภํ อุทฺธํ วา สหติ ขมตีติ อุสฺสาโห, (อภิธานวรรณา, น. ๒๑๔)
๖
ติฏฐติ เอตฺถ สุภาสุภผลนฺติ ธิติ, ปวตฺตนวเสน กุสลสนฺตานํ ธาเรตีติ ธิติ, (สงฺคณี.อ. ๑/๓๐๖)

169. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๖๙
ปเนตํ ยํ ธมฺมิกํป อธมฺมิกํป กิจฺจํ ปคฺคณฺหาติ ตํ ทฬฺหํ กโรติฯ ตสฺมา ตํ วีริยํ ธมฺมิเกเยว กิจฺเจ
ปยุฺชิตพฺพํ, เอวํ สติ อิฏฐํ วิปุลผลํ สาเธติฯ
อปจ ตํ เกนจิ อธมฺมิเกเยว กิจฺเจ ปโยชิตํ ตสฺเสว วินาสาย วิปตฺติยา จ สํวตฺตติฯ
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏพฺพํฯ ยถา หิ วฑฺฒกีนํ วาสีผรสุอาทีนิ ปเรสํ ปหรณาทีหิ มิจฺฉากมฺมนฺเตสุ๑
ปยุฺชิยมานานิ อตฺตโน จ ปเรสฺจ อนตฺถมาวหนฺติ, กฏาทีนํ ปน ฉินฺทนาทีสุ สมฺมากมฺมนฺเตสุ
ปยุฺชิยมานานิ ตํ ตํ ยถิจฺฉิตํ กมฺมนฺตํ อภินิปฺผาเทนฺติ, เอวเมว วีริยมฺปฯ สมฺมาปโยชิตํ หิ วีริยํ
สพฺเพสํ อตฺถสาธกํ โหติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทฏพฺพํฯ เอโก กิร จุลฺลกเสฏสฺส อุปฏาโก วีริเยน
สมนฺนาคโต กาเลน กาลํ วณิชฺชํ ปยุฺชิตุุ ทกฺโข อนลโส หุตฺวา น จิรสฺเสว มหทฺธนภาวํ ปาปุณาติ,
ปจฺฉาป มหาเสฏภูโต โหติฯ
โส หิ
อปฺปเกนป เมธาวี ปาภเฏน วิจกฺขโณ
สมุฏาเปติ อตฺตานํ อณุุ อคฺคึว สนฺธมนฺติฯ๒
เอวมาทินา นเยน ปสํสนียภาวํ ปาปุณาติฯ นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆาวุกุมารวตฺถุ ทฏพฺพํฯ
ม. ๒๗๒ ทีฆาวุกุมาร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔๒ ซ้ํา ม. ๖๙)
อตีเต กิร ทีฆีติสฺส โกสลรฺโญ โอรสภูโต ทีฆาวุ นาม กุมาโร ปตุ รฏสฺส พฺรหฺมทตฺตสฺส
กาสีรฺโญ หตฺถงฺคตกาลโต ปจฺฉากาเล ปสูโตฯ ปตุสนฺตกํ รชฺชํ อภินิคฺคณฺหิตุ อุฏฐานสงฺขาตํ วีริยํ
อารภิฯ อาทิมฺหิ พาราณสิยํ หตฺถาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺป สิกฺขิตุ อตฺตานํ นิยฺยาเทสิฯ ปจฺฉา หตฺถิ‐
สาลายํ มฺชุนา สเรน คายิ วีณฺจ วาเทสิฯ ตํ สุตฺวา พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชา อภิรโต หุตฺวา ตสฺส
อมิตฺตปุตฺตภาวํ อชานนฺโตว ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา วิสฺสฏโฐ นิราสงฺโก หุตฺวา อนฺเตปุเร กิจฺจํ กาเรสิฯ
ทีฆาวุ กุมาโร อนุปุพฺเพน อตฺตโน ภตฺติฺเจว สามตฺถิยฺจ ตสฺส ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสสิฯ
พฺรหฺมทตฺโต กาสีราชาป ปโมทิโต หุตฺวา อพฺภนฺตริเก วิสฺสาสิกฏฐาเน ฐเปสิฯ ตโต ปฏฐาย โส
กุมาโร ตสฺส วลฺลโภ หุตฺวา ตํ ฐาเนสุ อนุจริฯ เอกทา พฺรหฺมทตฺตํ กาสีราชานํ ชีวิตา โวโรเปตุ
โอตารํ ปฏิลภิฯ ตํขณํ ปน “ทีฆํ ปสฺส มา รสฺสนฺตฺยาทิกํ๓
ปตรา ทินฺโนวาทํ อนุสฺสรนฺโต ตสฺส
อุตฺตราสมตฺตเมว อุปฺปาเทตฺวา ตสฺส ชีวิตํ อทาสิฯ
๑
พระธรรมวโรดม (น.๒๕๙) แตงอุปมานี้ ใชศัพทวา สาวชฺชกมฺเมสุ ตรงขามกับ อนวชฺชกมฺเมสุ
๒
ขุ.ชา. ๒๗/๔/๒.
๓
สํานวนพระไตรปฎกวา “มา โข ตฺว ตาต ทีฆาวุ ทีฆ ปสฺส มา รสฺส, น หิ ตาต ทีฆาวุ เวเรน เวรา
สมฺมนฺติ อเวเรน หิ ตาต ทีฆาวุ เวรา สมฺมนฺตีติ (วินย. ๕/๒๔๔/๓๒๗)

170. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๗๐
เตน โส อตฺตโน กุลสนฺตกํ โกสลรฏฐํ ปฏิลภิ พฺรหฺมทตฺตสฺส จ กาสีรฺโญ ธีตรํ ลภิตฺวา
มเหสิฏฐาเน ฐเปสิฯ ปจฺฉา กาสีรฏฐํ เจว โกสลรฏฐฺจ เอกโต กตฺวา ปสาสิฯ
ม. ๒๗๒ ความเพียรเปนองคอันหนึ่ง (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๒๗ พ.ย. ๕๔ ซ้ํา ม. ๖๙)
วิริยํ ปน เย ธมฺเม นิสฺสาย เมธาวี อตฺตานํ โภเค อิสฺสริเย จ สมุฏฐาเปติ เย จ นิสฺสาย
อตฺตานํ ทีปสทิสํ กโรติ เตสํ เอกมงฺคํ โหติ, ตสฺมา หิ ภควา เอวมาห
อุฏฐาเนนปฺปมาเทน สฺญเมน ทเมน จ
ทีป กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรตีติ๑
เอตฺถ หิ ทฺวีหิ นเยหิ สนฺนิฏฐานํ ลพฺภติ พฺยฺชนโต เจว อตฺถโต จฯ พฺยฺชนโต ตาวฯ
ตฺตถ ทีโป นาม อตฺตโน นิวาสนฏฐานภูโต ทีปโก วา คามนิคมปเทสานํ วา ปติฏฐาโนกาโส วาฯ
อยํ นิวาสนฏฐานตฺตา สามิกภาเวน ตตฺต ชาตานํ ชนานํ ปติฏฐาสงฺขาโต ทีโป โหติฯ โอโฆ นาม
โย สนฺตรพาหิโร อนฺตราโย นิวาสนฏฐานสฺส อุปฺปชฺเชยฺยฯ เสยฺยถาป นาม สมุทฺเท ทีปโก อคฺคิ‐
ภูธรุพฺภิชฺชนาทีหิ อุปฺปนฺนการเณหิ สยํ อุทฺรียติ เอวํ สติ โอโฆ ตํ อภิกีรนฺโต สมุทฺทํ กโรติ โส วา
ปน อุทกสมุฏฐาเน ฐิโต โหติ, ยทา มหาวาโต อุปฺปนฺโน สาครํ โขเภติ ตทา โอโฆ ตํ อภิกีรนฺโต
ตตฺถ ชาตานํ ชนานํ อุทกภยํ อุปฺปาเทติ เอวเมว อนฺตราโย นิวาสนฏฐานสฺส อุปฺปชฺชนฺโต ทฺวีหิ
การเณหิ อุปฺปชฺชติฯ กถํฯ สามคฺคีเภทอฺญมฺญปริสงฺกาทีหิ อพฺภนฺตริกการเณหิ อุปฺปชฺชติป
ปจฺจามิตฺตวิมทฺทนาทีหิ พาหิรกการเณหิ อุปฺปชฺชติปฯ อนฺตรายา เหเต นิวาสนฏฐานํ สามิกานํ
อนิสฺสยํ กโรนฺติ ตํ ทีปกํ สมุทฺทชาตํ กโรนฺโต วิยฯ
ม. ๒๗๓ สมเด็จพระโลกนาถเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔๔ ซ้ํา ม. ๗๐)
สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ อตฺตโน นิวาสนฏฐานสฺส ทีปสฺส อารกฺขาภิปาลนปฺปฏิสงฺขรณํ กตฺวา
อนฺตรายสงฺขาตสฺส โอฆสฺส อนาภิกีรเณ นรํ นิโยชิตุ อุฏฐาเนนปฺปมาเทน สฺญเมน ทเมน จาติ๒
จตุพฺพิธาย องฺคสมฺปตฺติยา โอวาทํ อทาสิฯ
สเจ หิ ปเทสสามิโก อนุฏฐาโน โหติ กุสีโต อลโส ปมตฺโต อสฺญโต วินาสฺจ น วูปสเมติ,
อนุปฺปชฺชมาโน อนฺตราโย อุปฺปชฺชติฯ สเจ เหส ยถาวุตฺตาย จตุพฺพิธาย องฺคสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต
โหติฯ กถํฯ วิริยสมฺปนฺโน โหติ ทกฺโข อนลโส, ยํ กิจฺจํ อสํวิทหิตํ ตํ สํวิธาตุ, ยฺจ กิจฺจํ อกตํ ตํ
กาตุ ตํ ตํ รกฺขิตฺวา สมํ สตตํ ปวตฺเตตุ อปมชฺชิตฺวา อนเปกฺขิตฺวา ตํ ตํ ปริหาเปตฺวา, ยา ปริหานิ
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘.

171. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗๑
อนุปฺปนฺนา ตาย สฺญมํ นิเสธนํ กโรนฺโต, ยา จ ปริหานิ อุปฺปนฺนา ตํ วินาเสตุ อภิกงฺขมาโน โหติ,
อนุปฺปชฺชมาโน อนฺตราโย น อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน จ อนฺตราโย วูปสเมติฯ ยถา หิ มหาชโน ทีเป วา
นินฺนฏฐาเน วา นิวสนฺโต นินฺนฏฐานํ ถลํ กโรติ อาวรณพนฺธํ พนฺธติ, ยํ โอโฆ นาภิกีรติ,
อปฺปมาเทน จ สฺญมติ รกฺขติ โคเปติ ปริวตฺตนํ กโรติฯ อิติ อิมสฺมึ ภาสิตตฺเถ พฺยฺชนโต ยํ
โอโฆ นาภิกีรติ, ตํ กโรติ นามฯ
อตฺถโต ปน กุสลธมฺโม สํสารสาคเร สํสรนฺตสฺส สตฺตโลกสฺส ทีโป นาม โหติฯ กุสล‐
อนฺตรายกโร สงฺกิเลสธมฺโม โอโฆติ วุจฺจติฯ เอเต หิ สตฺตา อตฺตโน นาถกรณภูตํ กุสลมาคมฺม
สํสารวฏเฏ อตฺตานํ สมุฏฐาเปตุ สกฺโกนฺติ อปาเย นิมุคฺคา น โหนฺติ, โภคอิสฺสริยยสาทิกาสุ ตาสุ
ตาสุ สมฺปตฺตีสุ อตฺตานํ สมุฏฐาเปนฺติ, อตฺตภาวํ โสตฺถินา ยาเปตุ สมตฺถา โหนฺติ ปฏิพลาฯ เนว
ชีวิตเหตุ อปายคามีภูตานิ ตีณิ ทุจฺจริตานิ จรนฺตีติฯ
ม. ๒๗๒ โดยพยัญชนะ (สํานวนที่ ๒, พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔๐ ซ้ํา ม. ๖๙)
สนฺนิฏฐานํ เจตฺถ พฺยฺชนโต เอวํ ทฏฐพฺพํฯ ตตฺถ ทีโป นาม มนุสฺสาทีนํ ปติฏฐาภาเวน
ปติฏฐิโต ทีโปป ภูมิภาโคปฯ ตถารูโปยํ ตตฺถ สฺชาตานฺเจว นิวาสีนฺจ สามิกภาเวนป
นิวสนภาเวนป ปติฏฐา นามฯ โอโฆ นาม ตสฺส ทีปสฺส อุปฺปชฺชิตพฺพา สนฺตรพาหิรา อนฺตรายาฯ
ตตฺรายมตฺโถฯ เสยฺยถาป นาม อปฺเปกทา สมุทฺเท ทีโป อคฺคิภูธรปภิชฺชนาทีหิ
สฺชาตปจฺจเยหิ สหสา ปตติ, ตปฺปจฺจยา โอโฆ ตํ ทีป อชฺโฌตฺถริตฺวา สมุทฺทชาตํ กเรยฺย เอโส
วา ปน อุทกสมํ ฐิโต โหติ, มหาวาเต อุฏฐหิตฺวา สาครํ โขภยมาเน, โอโฆ อชฺโฌตฺถริตฺวา ตตฺถ
ชนานํ อุทกภยํ อุปฺปาเทยฺย, เอวํ ปติฏฐฏฐานสฺสาป อนฺตรายา อุปฺปชฺเชยฺยุฯ กถํฯ เต หิ อนฺตรายา
อุปฺปชฺชมานา สามคฺคีเภทาทีหิ สนฺตรปจฺจเยหิป, ปจฺจามิตฺตปริมทฺทนาทีหิ พาหิรปจฺจเยหิป
อุปฺปชฺชนฺติฯ อิเม อนฺตรายา ตํ สามิกานํ ปติฏฐฏฐานํ อปติฏฐาชาตํ กโรนฺติ, โอโฆ ทีป สมุทฺทชาตํ
กโรนฺโต วิยฯ
ม. ๒๗๓ สมเด็จพระโลกนาถเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๔๔ ซ้ํา ม. ๗๐)
สตฺถา “เมธาวี นโร อุฏฐานาทีหิ๑
จตูหิ ธมฺเมหิ, ยถา อนฺตรายสงฺขาโต โอโฆ นาภิกีรติ,
เอวํ อตฺตโน นิวสนฏฐานสงฺขาตํ ทีป มนสิกเรยฺย อภิปาเลยฺย อภิวฑฺเฒยฺย จาติอาทินา นเยน
โอวาทํ อทาสิฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ สเจ หิ ตตฺถ นิวาสีสงฺขาโต สามิโก อลโส ปมตฺโต หุตฺวา
อนุปฺปนฺนํ อนฺตรายํ เนว นิวาเรยฺย น จ อุปฺปนฺนํ วูปสเมยฺย, เอวํ อนุปฺปนฺโน อนฺตราโย อุปฺปชฺชิตุ
๑
อุฏฐาเนน อปฺปมาเทน สฺญเมน ทเมน จาติ จตูหิ ธมฺเมหิ

172. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๗๒
โอตารํ ลภติ อุปฺปนฺโน จ ตํ อภิภวติ พหุกํ อนตฺถํ ปาเปติฯ สเจ ปเนส สามิโก เมธาวี หุตฺวา อิเมสุ
จตูสุ ปธานงฺเคสุ ปติฏฐเหยฺย ยํ อกตปุพฺพํ กิจฺจํ กาตุ สํวิธาตุ วายมติ, ยํ กตํ วา กริยมานํ วา
กิจฺจํ อนุรกฺขิตุ สมํ ปวตฺเตตุ วายมติ, ยํ มนสิกาเรน ตสฺส กิจฺจสฺส ปริหานึ อนุปฺปาเทตุ อนุปฺปนฺนํ
อนฺตรายํ สํวริตุ วายมติ, ยํ จ อุปฺปนฺนํ อนฺตรายํ ปริกฺขยํ ปฏิพาหิตุ วายมติ, เอวํ สติ ภยํป
อนฺตราโยปสฺส อุปฺปชฺชิตุ โอตารํ น ลภนฺติฯ
เสยฺยถาป นาม ทีเปป นินฺนฏฐาเนป นิวาสิโน ชนา อตฺตโน โสตฺถึ อาสึสมานาว ตํ ฐานํ
ปสุอาทีหิ อนุพฺรูหเนน อุจฺจํ กเรยฺยุป, อาลิกรเณน๑
โอฆํ นิวาเรยฺยุป, อปฺปมาเทน สํวเรน จ ตํ
อภิปาเลยฺยุป, เอวํ สติ เตสํ ภยํป อนฺตราโยป น อุปฺปชฺเชยฺยุ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ อิจฺเจวํ
เมธาวี “ทีป กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรตีติอาทิกํ๒
สตฺถุโน โอวาทํ อนุปฏิปชฺชติ นามฯ
ม. ๒๗๓ โดยอรรถนั้น (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๖ ธ.ค. ๕๔ ซ้ํา ม. ๗๐)
อตฺถโต ปนฯ เยเกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพเปเต สํสารสาครสงฺขาเต โอเฆ ปตมานานํ
สตฺตานํ นาถภูตตฺตา ทีโปติ วุจฺจนฺติฯ เยเกจิ ปน สงฺกิเลสสงฺขาตา อกุสลา ธมฺมา กุสลานํ
วิทฺธํสกา โหนฺติ, สพฺเพเต โอโฆติ วุจฺจนฺติฯ เมธาวิโน สตฺตา อิเม อุฏฐานาทโย ธมฺเม นาถภาเวน
อาคมฺม โภคอิสฺสริยาทีสุ สมฺปตฺตีสุ อตฺตานํ สมุฏฐาเปนฺติ โสตฺถินา ยาเปตุ สกฺโกนฺติ, ชีวิตการณา
จ อปายคมนียาทีนํ กายทุจฺจริตาทีนํ อกุสลานํ ธมฺมานํ จริยํ นาปชฺชนฺติฯ
สเจ หิ กตกุสลา สตฺตา สงฺกิเลเสหิ อชฺโฌตฺถริตฺวา ภเวยฺยุ, เต สงฺกิเลสา เตหิ กตานํ
กายสุจริตาทีนํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนฺตรายํ กโรนฺติ, เต จ อปาเยป วฏฏทุกฺเขป ปาเตนฺติฯ ยถา กึฯ
ยถา หิ โยโกจิ สมุทฺทมชฺเฌ ภินฺนนาโว ชโน ทีปตีรํ ปตฺโต โหติ, อถ นํ โอโฆ โอตฺถริตฺวา อาทาย
ปุน สาคเร ปาเตติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ
ตสฺมา หิ สตฺถา เมธาวิโน ทีปกรณธมฺโมติ ลทฺธโวหาเรหิ จตูหิ ธมฺเมหิ ยํ โอโฆ นาภิกีรติ
ตํ ทีป กาตุ โอวทิ สํวรปฺปธานํ อนุรกฺขนาปฺปธานํ ภาวนาปฺปธานํ ปหานปฺปธานํ จฯ วุตฺตฺเหตํ
ภควตาฯ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ
วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย
ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ
ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ
๑
อาลิ, อิตฺ. เขื่อน
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘.

173. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗๓
กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ
วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหตีติฯ๑
อตฺถโต หิ อิมสฺส พุทฺธวจนสฺส วิกปฺเปน เอวํ
ปฏิปชฺชมาโน ยํ โอโฆ นาภิกีรติ ตํ ทีป กโรติ นามฯ
อิเมสํ อุภินฺนํ วิกปฺปานํ อตฺโถ มหาปรินิพฺพานสุตฺเต อานนฺทาทีนํ ภิกฺขูนํ พุทฺเธน เทสิต‐
ธมฺเมน สทฺธึ สํสนฺทติฯ กถํฯ ตตฺถ วุตฺตํ ตสฺมาติหานนฺท ภิกฺขเว อตฺตทีปา วิหรถ อตฺตสรณา
อนฺญสรณา ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนฺญสรณาติอาทิกํฯ๒
อิทํ หิ กิฺจาป ภิกฺขูนํ
อนุจฺฉวิกปฏิปทาย ปริทีปกํ โหติ, เอวํ ปน สนฺนิฏฐานทสฺสนสฺส อุปเทสภูตํ โหติ “โยโกจิ อตฺตโน
เทสสงฺขาตํ ทีป กาตุ อิจฺฉติ ยํ อนฺตรายสงฺขาโต โอโฆ อภิกีริตุ น สกฺโกติ, โสป อตฺตสรโณ
ภเวยฺย, น อฺญสรโณ เหฏฐา จ ยถาวุตฺเต อุฏฐานาทโย จตฺตาโร อาทึ กตฺวา ธมฺเม
ปริปูเรยฺยาติฯ
ม. ๒๗๔ ตนของตนแล (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๔๔, ซ้ํา ม. ๗๑)
เตน วุตฺตํฯ
อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ โก หิ นาโถ ปโร สิยาติ๓
วิริเยน ทุกฺขมจฺเจตีติ๔
จฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ
วฏฏคามณิอภยราชาฯ พุทฺธปรินิพฺพานา สตฺตสึสาธิกานํ จตุวสฺสตานมจฺจเยน วฏฏคามณิอภโย
ราชา ลงฺกาทีเป รชฺชํ กาเรสิ เอกทา ทมิฬานํ ปราชโย อโหสิ, ปลายิตฺวา วเน นิลียิฯ โส
วิริยสมฺปนฺโน อตฺตโน นครํ ลภิตุกาโม หุตฺวา ปณฺณรส วสฺสานิ ชเน สงฺคณฺหนฺโต ทมิฬราชาโน
ปราเชตฺวา สนฺตกํ นครํ ปฏิลภิตฺวา นิพฺพเยน รชฺชํ กาเรสิฯ อิจฺเจวํ วีริยํ มหนฺตพลํ หุตฺวา อิจฺฉิตํ
ผลํ สาเธติฯ เตน วุตฺตํ วายเมเถว ปุริโส ยาว อตฺถสฺส นิปฺปาทาติ กยิรา เจ กริยาเถนนฺติ จฯ เอวํ
กโรนฺโต น อตฺถสฺส นิปฺปทา, ปจฺนา นานุตปฺปติฯ
ภควาป ปพฺพชิตานํ จตุรงฺคิกํ มหาปธานํ ปสํสํ กามํ ตโจ จ นหารู จ อฏฐิ จ อวสิสฺสตุ
สรีเร อวุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยนฺตํ ปุริสถาเมน ปุริสวิริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา
วิริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสนฺตีติฯ๕
ภควาป หิ วิริยํ ปฏิจฺจ อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา เอก‐
โลกคฺโค อโหสิฯ กถํ อภินิกฺขมนํ อภิกฺขนโต ปฏฐาย ฉ วสฺสานิ ทุกฺกรกิริยํ กตฺวา นานาวิธาเนน
๑
ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๔.
๒
ที.ม. ๑๐/๙๓/๑๑๙.
๓
ขุ.ธ. ๒๕/๒๒/๓๖.
๔
สํ.ส. ๑๕/๘๔๓/๓๕.
๕
องฺ.ทุก. ๒๐/๒๕๑/๖๔.

174. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๗๔
โพธิญาณํ คเวสนฺโต ปริโยสาเน อนุตฺตรสมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตวา อตฺตโน จิตฺติ ปริสุทฺธํ
อกาสิฯ
มหาเตชานุภาโว หิ มหาราชา จกฺกวตฺติ ปฐวีมณฺฑลํ อภิวิชินิโต นานาปเทสํ อตฺตโน วเส
กตฺวา วิริยํ ปฏิจฺจ จกฺกวตฺติวตฺตํ ปริปูรํ จริ, รฏฐาพลานุพฺรูหนาย โยธวาหนพลานุปทานาย จ
สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหิ, อตฺตานํ สุจริเต ปติฏฐาเปสิฯ เอวํ วิริยํ อุตฺตมปุริสฺส สมฺปตฺติภูตํ โหติฯ อิทํ
วิริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทสนฺนํ ปารมีนมฺญตรํ โหติ ยํ “วิริยปารมีติ โวหาเรน วุตฺตํฯ อิทฺจ
ขตฺติยสฺส ทสวิธานํ ราชธมฺมานมฺญตรํ โหติ ยํ ตโปติ โวหาเรน วุตฺตํฯ ยถา ภควา สมฺมา‐
สมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา คามชนปทนิคมาทีสุ จาริกํ จรมาโน เวเนยฺยานํ ธมฺมเทสนํ เทเสสิ,
อยมสฺส จริยา ปรหิตปฏิปตฺติ โหติ สตฺตูปการสมฺปทา เอวํ ขตฺติโย ราชา มุทฺธาภิสิตฺโต วิริเยน
สมนฺนาคโต รฏฐวาสีนํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สพฺพกรณียานิ กโรติฯ (ขาด ม. ๒๗๕ พระราชามหา
กษัตริย)
ม. ๒๗๕ อาศัยพระอัตตสัมมาปณิธิ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๗๕)
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา “อตฺตสมฺมาปณิธิ วิริยสมฺปทา จาติ เทฺว ธมฺเม ปฏิจฺจ
ปริหิตปฏิปทํ ปริปูเรนฺโต ตติยรฏฐาภิปาลโนปาเย ปริยาปนฺนํ ราชกรณียํ กโรติ รฏฐสฺส สพฺพภาเคสุ
ทยฺยิกานฺเจว รฏฐสฺส จ สุขสุวตฺถิ วฑฺฒนมงฺคลสฺสานุพฺรูหนตฺถายฯ
ม. ๒๗๕ สมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๑๙๖)
จกฺกิวํสสฺส หิ ปฺจโม มหาราชา ทยฺยานมินฺโท รชฺชปฺปตฺตกาลโต ปฏฐาย ทยฺยรฏฐํ
ปฏิพาหิตํ โคเปตุ วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปาเปตุ จ รฏฐปฺปสาสโนปายภูเต ราชกิจฺจสํวิทหเน
พฺยาปารปฺปตฺโต อโหสิฯ กถํฯ ยานิ รฏฐสฺส อนตฺถสํวตฺตนิกานิ อหิตาวหานิ การณานิ อนุปฺปนฺนานิ
โหนฺติ, เตสํ ปฏิพาหนํ สํวิทหติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ อพฺภนฺตรโกลาหลํ พาหิรปจฺจตฺถิเก จ
ปฏิพาหิตุ พลนิกายํ อนุคฺคณฺหาติ อนฺตมโสป เย โรคา อคฺคิภยาทีนิ จ รฏฐวาสีนํ อุปฺปชฺเชยฺยุ เตป
สํวรติ ปทหติ, ยทา เต อุปฺปชฺชนฺติ ตทา วูปสเมตุ อุสฺสุกฺกํ กโรติ, อนฺโตนคเรป พหินคเรป โจรา
อตฺถิ เต นิหนติฯ ยํ จ รฏเฐ อหิตการณํ อตฺถิ ตํ อุทฺธริตุ อธิฏฐหติฯ กินฺตํฯ สุราเมรยสงฺขาตํ
ชนานํ เจว รฏฐสฺส จ อปายมุขํฯ ตํ สุราเมรยํ เตสํ กลีภูตํ โหติ กิจฺจานํ หานิสํวตฺตนิกํ เยน ชนา
อนฺธพาลชาตา อฺญมฺญํ วิเหเฐนฺติฯ อฺญานิป ปุราณานิ อตีตกาลิกานิ รฏฐวฑฺฒนอุปสคฺค‐
ภูตานิ จ จาริตฺตานิ พหุกานิ อตฺถิ ตานิป อุทฺธริตุ อธิฏฐหติฯ
ม. ๒๗๖ การณใดๆ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๓๖)
โส จ ยมฺป การณํ อายมคฺคภูตํ โหติ, ยมฺป วา กิจฺเฉน สาเธตพฺพํ โหติ, สมฺปตฺเต

175. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗๕
กตฺตพฺพกาเล, สอุสฺสาโห อนิกฺขิตฺตธุโร หุตฺวา ตํ สาเธตุกาโม โหติ เจว สํวิทหิตพฺพฺเจว
กรณียฺจ ธุรํ เนตฺติภูตํ กโรติ จฯ มหาราชา หิ รฏเฐ สิปฺปานมนุคฺคหณฺเจว รฏฐนิวาสีนฺจ
กสิวณิชฺชกมฺมานิ อุปตฺถมฺเภติ, รฏฐสฺส สพฺพภาเคสุ ชนานํ สฺจรณตฺถาย ธูมรถมคฺเค เจว
ทูรเลขกมฺมฺจ ปรฺจ มาเปติ, มาเปตฺวา จ ปน จิรฏฐิติภาวาย ตานิ อนุรกฺขิตุกาโม โหติ เจว
นิจฺจํ วิจาเรติ จฯ
ม. ๒๗๖ สมเด็จบรมบพิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๑๙๖)
โส รฏฐวชิรสทิสภูโต มหาราชา อตฺตสมฺมาปณิธินา เจว วิริเยน จ สามตฺถิเยน จ
สมนฺนาคโต หุตฺวา อุปายโกสลฺลพเลน รฏฐปฺปสาสนกิจฺจํ ปฏิปชฺชติ วชิรญาณสมฺปยุตฺเตน น
จิตฺเตน อปฺเปว นาม รฏฐาวาสิโน สุขํ ชีเวยฺยุ, ทุกฺขปฺปตฺตา จ นิทฺทุกฺขา ภยปฺปตฺตา จ
นิพฺภยา ภเวยฺยุ, กถํ, นุ โข ชนานํ อาชีวปฺปโยโค สมฺปนฺนผโล ภเวยฺย สุขปฺปตฺโต นิรุปสคฺโค, กถํ
นุ โข มหาชโน อฑฺโฒ ภเวยฺย มหทฺธโน มหาโภโค, อทินฺนาทานอจฺเฉทาทิกสฺส โจริกสฺส กรณํ
นาปชฺเชยฺย, กถํ นุ โข รฏเฐ พาลชนา เจว ทุฏฐโจรา จ วิคตภาวํ อาปชฺเชยฺยุ, กถํ นุ โข ชนานํ
ปสูนฺจ อุปฺปนฺนา โรคา อนฺตรธานํ อาปชฺเชยฺยุนฺติ เอวมาทิกํ วิตกฺเกติฯ
ม. ๒๗๖ จะดําเนินวิธีอยางไร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๓๗)
เกนุปาเยน สฺยามรฏฐสฺส ราชภฏา ปสนฺเนน เจตสา ธมฺเมสุ ปสนฺนา สุจริเต ฐิตา สกกิจฺจํ
ปยุฺชนฺติ, รฏเฐ เจว สมฺพุทฺธสาสเน จ ขตฺติเย จ สภตฺตี โหนฺติ, เต ปเรสํ เมตฺตาลุกา โหนฺติ จ,
กถํ นุ โข ทยฺยา รฏฐาภิปาลเก รฺเญ สคารวา จ สภตฺตี โหนฺติ, เกนุปาเยน ราชภฏานํ สามคฺคี
สมฺมา ปวตฺตติ, ตถา ปสาสกานฺเจว รฏฐนิวาสีนฺจ, เกนุปาเยน ทยฺยา สมคฺคา สุมนา
จิรฏฐิติภาวโต เอกรชฺชฺเจว ราชวํสฺจานุรกฺขนฺติ, กถํ นุ โข โยธา เจว ราชปุริสา จ รฺญา
อุปตฺถมฺภิยมานา, ยทา จ รฏฐสฺส อชฺฌตฺตกพาหิรกภาเคสุ รฏฐปฺปฏิปกฺขิกา สตฺตโว ยํ โกลาหลํ
อุปฺปาเทนฺติ, ตทา ตํ วูปสเมนฺติ, ตํ วินาสํ ปาเปนฺติ, ยทา จ เต รฏฐสฺส กุปฺปนปุเรกฺขารภูตา
โหนฺติ, ตทา เต ปราเชนฺติ, เกนุปาเยน สพฺเพเปเต, ยถา โลเก รฏฐานิ สมิทฺธิปตฺตานิ โหนฺติ,
ตถา สฺยามรฏฐํ สมิทฺธิภาวํ ปาเปนฺติ, เกนุปาเยน สพฺเพเปเต วิเทเสหิ สทฺธึ เมตฺติฺเจว
จิรสนฺถวฺจ สมฺพนฺธตีติฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา เอวํ อเนกปริยาเยน มนสิกโรนฺโต เหฏฐา ยถาวุตฺตํ
รฏฐาภิปาลโนปายโกสลฺลํ ปฏิจฺจ ปสนฺเนน เจตสา ราชกรณียานิ กโรติ รฏฐสฺส เจว รฏฐ‐
นิวาสีนฺจ อตฺถาย หิตาย สุขายฯ

176. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๗๖
? มตฺตฺุตากถา
ม. ๒๗๘ มัตตัญุตาขอตนนั้น (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๔๖ ซ้ํา ม. ๘๕)
มตฺตฺุตา ปเนตฺถฯ มตฺตํ ชานาตีติ มตฺตฺู ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ, ตสฺส ภาโว
มตฺตฺุตาฯ วิตฺถารโต เจสา “โภเคสุ กรณีเยสุ อตฺตภาวปริหาเร ปุคฺคเลสุ ธมฺเมสุ จ
มตฺตฺุตาติ อาทินา นเยน สํวณฺเณตุ สกฺกา โหติฯ สงฺเขปโต ปน อิทํ ลพฺภติ “เย กิจฺจาทิปโยคา
มตฺตฺุตาย อุปตฺถมฺภิตา โหนฺติ, เต สพฺเพว อิฏฐํ กนฺตํ มนาป ผลํ สาเธนฺตีติฯ อิทานิ โข ปนาหํ
นิทสฺสนมตฺตวเสน โภเคสุ มตฺตฺุตเมว สํวณฺณยิสฺสามิฯ สา จ กิจฺจเภทโต ปริเยสนารกฺข‐
ปริโภควเสน ติวิธา โหติฯ โภคา หิ คิหีหิ กามโภคีหิ สุขสฺส อุปการาย อิจฺฉิตา โหนฺติฯ กถํฯ โภคี
นาม “อาทิมฺหิ เม อตฺถิ อุฏฐานวิริยาธิคตา โภคา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา
ธมฺมลทฺธาติ อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ, อิทํ “อตฺถิสุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา เตหิ โภเคหิ
อตฺตานํ สุเขติ ปเณติ มาตาปตุอาทโย ภจฺเจ สุเขติ ปเณติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ,
อิทํ “โภคสุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา อานณฺยเหตุ อตฺตานํ ภุชิสฺสํ นิรุปทฺทวฺจ สมฺปสฺสติ, ตทา อธิคจฺฉติ
สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ อปฺปฏิหตจิตฺโต โหติ, อิทํ “อนณสุขนฺติ วุจฺจติ, ยทา จ เต โภเค นิสฺสาย
อนวชฺเชหิ กายสุจริตาทีหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา สมฺมา ชีวิตํ กปฺเปติ สาวชฺชานิ กายทุจฺจริตาทีนิ
อกาตุ ลภติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํ อิฏฐํ กนฺตํ มนาป ผลํ อนุภวิตุํ ปฏิลภติ, อิทํ
“อนวชฺชสุขนฺติ วุจฺจติ๑
เอวํ ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา สุขาวหํ ผลํ สาเธนฺติฯ น ปน อธมฺมิกา อธมฺมลทฺธา โภคา
ตเถว สาเธนฺติฯ ตสฺมา โภคปริเยสนา สมฺมา ปวตฺเตตพฺพาฯ ยา สา โภคปริเยสนา ปรสฺส
โภคสามิกภาวภฺชเนน ปวตฺติตา โหติ เถยฺเยน วา วฺจเนน วา อจฺฉินฺทเนน วา วสพเลน วา
อธมฺมิเกหิ วา ปนฺเญหิ อากาเรหิ, เอวรูปา “อเนสนาติ วุจฺจติฯ อเนสนา เหสา พุทฺธาทีหิ
สาวชฺชาติ ครหิตา โหติ เยน จ สมนุยุฺชิตา ตสฺส อตฺถํ น อุปฺปาเทติฯ
ม. ๒๗๘ ความแสวงหาโดยชอบเวน (พระธรรมกิตติวงศ, ปญหา ๘ ธ.ค. ๕๔ ซ้ํา ๘๕)
ยา สา ปริเยสนา ตาทิเสหิ เถยฺยาทิอากาเรหิ วิรหิตา เจว อตฺตโน จ อุฏฐานวิริเยนป
กายพเลนป ปฺญาพเลนป โภคพเลนป ปรสฺส โภคสามิกภาวาภฺชเนนป ปวตฺติตา โหติ,
เอวรูปา สุปริเสนา นาม โหติ, อุฏฐานสมฺปทาติป วุจฺจติฯ สา พุทฺธาทีหิ อนวชฺชาติ ปสฏฐา โหติ
เยน จ สมนุยุฺชิตา ตสฺส อตฺถํ อุปฺปาเทติฯ กมฺมนฺเตสุ หิ โกจิ กสฺมิฺจิ เทเส กสฺมิฺจิ กาเล จ
๑
กามโภคีสุข มาใน องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๖๒/๙๐.

177. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗๗
กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส ปฏิรูโปเยว, ตสฺมา ตํ ตํ กมฺมนฺตํ ปยุฺชนฺโต มตฺตฺูเยว ภเวยฺย, เอวรูโป
มตฺตฺูเยว ปฏิรูปการี นามฯ เตน ปยุฺชิโต กมฺมนฺโต วิปุลํ ผลํ นิปฺผาเทติฯ เย จ อุฏฐาน‐
วิริยาธิคตา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา อตฺถิ, เต อารกฺขสมฺปทา‐
วเสน ถาวรา โหนฺติฯ นิทสฺสนํ เจตฺถ ทฏฐพฺพํฯ ธนํ อตฺถิ, ธนสามิโก ปน ธนารกฺขวิธึ น ชานาติ,
ตสฺส ตํ ธนํ สนฺตรายํ หุตฺวา น สณฺฐาติฯ เคหํ อตฺถิ, เคหสามิกสฺส ปน เคหารกฺขพลํ อปฺปโหนกํ
โหติ, ตสฺส เคหํ ชิณฺณภาวํ คจฺฉติ อนุปุพฺเพน โอลุคฺควิลุคฺคํ โหติฯ วิตฺถาริกํ กสิกมฺมเขตฺตํ อตฺถิ,
เขตฺตสามิโก ปน ตสฺมึ สพฺพเขตฺเต กสิกมฺมํ น กโรติ, เย จสฺส เขตฺตํ กาลิกคเหน คณฺหนฺติ, เต
อปฺปกา โหนฺติป น สพฺพเขตฺเต กสิกมฺมํ กโรนฺติป, เอวํ สติ กิฺจาป ตสฺส เขตฺเต สุฺญฏฐานํ
ภเวยฺย, เตน ปน เขตฺตสามิเกน สพฺพกฺเขตฺตสฺส สุงฺกธนํ สมํ ทาตพฺพํ โหติฯ อฺเญป ธนพเลน
อารกฺขิตพฺพโภคา สนฺติเยว, โภคสามิโก ปน สมฺมา สํวิธาตุ น สกฺโกติ, เอวํ สติ ตสฺส
ตํตํโภคารกฺขาย วลฺชิตํ ธนํ เอกํเสน ปริกฺขยํ คจฺฉติ น จ ลทฺธพฺพตฺถํ อาวหาติฯ อิติ อารกฺข‐
วิรหิตาป ทุรารกฺขิตาป โภคา ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, เนว จิรฏฐิติกา โหนฺติ น จ โภคสามิกสฺส
ยถิจฺฉิตตฺถํ สาเธนฺติฯ สเจป โภคานํ กิฺจิ ทุรารกฺขภยาทิกํ น ตถา ภเวยฺย, โส ปน โภคสามิโก
อฺญทตฺถุ ปุนปฺปุนํ โภคนิทานํ กุกฺกุจฺจมฺป มโนปโทสมฺป ลภติฯ อีทิสา หิ เวกลฺลสมนฺนาคตา
อารกฺขา “อนารกฺขาติ วุจฺจติฯ
อปจ โภคา สํวิชฺชนฺติ, เตสมฺปน อารกฺขพลํ นปฺปโหติ, เต อนุปุพฺเพน ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติป,
น จิรสฺเสว อนฺตรธายนฺติป น ถาวรา สณฺฐหนฺติปฯ อถวา โภคสามิโก สํวิชฺชมาเน สเก โภเค น
รกฺขติป โภเค สีมาตีตํ ปริภุฺชติป, เอวํ สติ โภคา น ติฏฐนฺติฯ
ม. ๒๗๙ ตอมีสมบัติเทาไร (พระธรรมกิตติวงส, ๐๐๘/๕๐, ๐๑๑/๙๒ ซ้ํา ม. ๘๖)
อถโข โภคา ยาวตกา (ยาวตา) สนฺติ, เตสํ อารกฺขพลํ ตาวกตํ (ตาวตา) สํวิธาตพฺพํ, เอวํ
สติ, เต โภคา จิรํ สณฺฐหนฺติ, เต จ สณฺฐิตา โภคา อปฺปกา วา โหนฺติ พหุกา วา, ตํ นปฺปมาณํ,
เต โภคสามิกสฺส อารกฺขพฺยาปารานุจฺฉวิกํ อตฺถํ อาวหนฺติฯ อีทิสา จ โข อารกฺขาย มตฺตฺมฺุตา
อารกฺขสมฺปทา นามฯ ปุคฺคลานํ หิ สมตฺถภาโว นานา โหติ, ตสฺมา โภคารกฺขา ปุคฺคลานํ
พลานุโลเมน ปวตฺเตตพฺพา, น โภคานํ ปมาณานุโลเมน โภคปฺปมาณํ เหตฺถ คเหตุ น ยุตฺตํฯ
ปุคฺคลานํ หิ สมตฺถภาโว นานา โหติ, ตสฺมา โภคารกฺขา ปุคฺคลานํ พลานุโลเมน
ปวตฺเตตพฺพา, น โภคานํ ปมาณานุโลเมน, โภคปฺปมาณํ เหตฺถ คเหตุ น ยุตฺตํฯ
ม. ๒๗๙ บุคคลทั้งหลายยอมมีสามารถตางกัน (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๕/๕๕ ซ้ํา ม. ๘๖)
เย หิ โลกสนฺนิวาเส อตฺถิ, เตสุ เอกจฺจสฺส สามตฺถิยํ พหุกํ อตฺถิ, เอกจฺจสฺส ตพฺพิปรีตํ

178. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๗๘
อตฺถิ, เตสํ สามตฺถิยานุรูเปน อารกฺขา ปวตฺเตตพฺพา, ปุคฺคลสฺส พลสงฺขาตํ สามตฺถิยํ ปมาณนฺติ
วตฺตพฺพํ, น โข ธนํ ปมาณนฺติ วตฺตพฺพํฯ อาวาโส วิสาลภูโต โหติ, ภิกฺขู ปนสฺสานุรกฺขกา อปฺปกา
หุตฺวา อารกฺขาย นปฺปโหนฺติฯ อาวาโส จ อวิลาสภูโต โหติ, ภิกฺขู ปเนตฺถ พหู นิวสนฺติ, เต
สพฺเพสํ อปฺปโหนกเสนาสนตาย กิลมนฺติฯ
ปฏิรูปภาโว เจ ภเวยฺย, โส อุภินฺนํป อตฺถสาธโก โหติฯ เย หิ รฏฐสฺส เสนาย โยธา
อปฺปกา โหนฺติ, เต รฏฐสฺส วิสาลภูเตสุ ภูมิภาเคสุ กิจฺจกรณตฺถาย เตสํ สุสํวิหิตพฺพตาย เอกีภูตา
สมคฺคา หุตฺวา สมาคนฺตุ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา ริปูนํ รฏฐสฺส วิลุมฺปนกาเล เต โยธา ริปูหิ สทฺธึ
อภิยุชฺฌิตุฺเจว, รฏฐา จ เต ปลาเปตุ น สกฺโกนฺติฯ อิจฺเจวํ โยธาธิปติ อุฬารภาววเสน เสนํ
ปฏิรูป กเรยฺย, เอวฺหิ สนฺเต โยธา รฏฐสฺส วิสาลภูเตสุ ภูมิภาเคสุ กิจฺจกรณวเสน รฏฐํ โคเปตุ
สกฺโกนฺติ, โน เจ, โยธา ริปูนํ ปฏิพาหนํ น สาเธนฺติฯ สเจ พลานุรูเปน ปวตฺเตตพฺพํ อารกฺขกิจฺจํ
ภเวยฺย, โยธา ยถาวุตฺตตฺถํ สาเธตุ สกฺโกนฺติฯ
ม. ๒๗๙ อนึ่งโภคทรัพยที่ไดขวนขวายสั่งสมขึ้นไว (พระมหาอภิวัตร รวบรวม ๐๐๕/๕๖ ซ้ํา ม. ๘๖)
เย จ โข อุฏฐานวิริยาธิคตา พาหาพลปริจิตา เสทาวกฺขิตฺตา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา โภคา
อตฺถิ, อารกฺขสมฺปทา จ โหนฺติ เต โภคสามิกสฺส อตฺถิสุขเมว อุปฺปาเทนฺติฯ ยทา เตหิ อตฺตานํ
สุเขติ ปเณติ มาตาปตุอาทโย ภจฺเจ สุเขติ ปเณติ, ตทา อธิคจฺฉติ สุขํ อธิคจฺฉติ โสมนสฺสํฯ
โภคสามิโก ปน โภคปริโภเค มตฺตํ ชาเนยฺย, เอวํ สติ เต โภคา อตฺถํ สาเธนฺติฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ
เสยฺยถาป นาม ปุคฺคโล เอกํเสน ชลาสยโต อุทกํ ปคฺฆเรติ, น อฺญํ อุทกํ นิคฺฆเรติ,
ชลาสโย สุกฺขติ, สเจ ปน อฺญํ อุทกํ นิคฺฆราเปยฺย, ชลาสโย นิจฺจํ อุทกสฺส ปริปูเรติ, เอวเมว
โภคสามิโก เอกํเสน โภเค ปริภุฺชติ, น อฺเญ โภเค อุปฺปาเทติ, โภคา เอกํเสน ปริกฺขยํ
ปาปุณนฺติ สเจ ปเนส น เอกํเสน โภเค ปริภุฺเชยฺย, อฺเญ โภเค อุปฺปาเทยฺย, โภคา ปริกฺขยํ น
ปาปุณนฺติ ถาวรา โหนฺติฯ
ม. ๒๘๐ ความรูจักประมาณ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๐ ทายเลม, ซ้ํา ม. ๘๖)
สมชีวิตาติ ปเนตฺถฯ สมชีวิตา นาม ยํ อายวเยสุ๑
มตฺตํ ชานนฺโต ลทฺธโภคํ วลฺชิตโภคโต
พหุตรํ อุปฺปาเทตฺวา อตฺตานํ สุเขติ ปเณติ เจว โภเค จ อนุพฺรูเหติฯ อยํ ปมาทชีวิตาอมิตพฺพยตา
๑
อายวเยสุ ในรายไดและรายจาย อาย (ปุ.) รายได, การมา, การถึง, การมาถึง, ความเจริญ, สวย,
อากร, ภาษี, สรีระ วย (ปุ.) รายจาย, ความเสื่อม, ความสิ้นไป, ความสิ้นเปลือง, ความแปรไป อมิตพฺพยตา
ไมประหยัด, สุรุยสุราย, มีการใชจายอันนับไมได

179. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๗๙
สงฺขาตาย อสมชีวิตาย ปฏิปกฺขภูตาฯ โย หิ โภคปริโภเค มตฺตํ ชานนฺโต โภคานํ หายนมุขํ ปริวชฺเชติ
โภคานํ วฑฺฒนมุขํ เสวติ, โส โภคพลานุรูป สุขํ อธิคจฺฉติฯ ยถา ปริเยสนาย อารกฺเข ปริโภเค จ
มตฺตฺุตา ปุคฺคลสฺส อตฺถาวหา โหติ เอวํ รฏฐสฺสป ยตฺถ ชนตา ปุถุภาเวน นิวสติ ยสฺส จ
อตฺตโน อิสฺสรภาเวน ปสาสนสฺส อาณกฺเขตฺตํ อตฺถิฯ กถํฯ เย ตํ รฏฐํ ปาเลนฺติ, เต สุปริเยสนาย
ปติฏฐเปยฺยุ, สกรฏฐปวตฺตาปนตฺถาย โภเค สมฺมา ปริเยเสยฺยุ, รฏฐนิวาสีนํ อิจฺฉิตผลสมฺปชฺชนสฺส
อุปการภูตํ อาชีวปโยควิธึ อนุสาเสยฺยุ, เตสํ อายโต พลิมตฺตกํ คณฺเหยฺยุ, เนว อนวเสสโต
คณฺเหยฺยุ น จ เตสํ พลิคหณนิทาน วิเหสํ อุปฺปาเทยฺยุ ยถา รฏฐฺจ รฏฐวาสิโน จ อุโภป อตฺถํ
ลภนฺติ เอวํ กเรยฺยุฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ ยถา หิ เฉโก โคปาลโก คาวิยา ขีรํ ทุหนฺโต อนวเสสโต
อคณฺหิตฺวา วจฺฉสฺส อตฺถาย อวเสสํ กตฺวา ทุหติ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ ยา จ ตตฺถ ชนานํ
ชูตปฺปมาทฏฐานานุโยคาทิอปายมุขปริยาปนฺนา อนนุจฺฉวิกา โภคปริเยสนา, ตํ น อุปตฺถมฺเภยฺยุ
เจว ยถา เต สุเขน ตาทิสํ ปริเยสนํ กาตุ น สกฺโกนฺติ ตถา นิวาเรยฺยุ จฯ อปจ รฏฐปาลิโน
อารกฺขสมฺปทาย ปติฏฐเปยฺยุฯ กถํฯ รฏฐพลานุคตานํ รฏฐโภคานํ อารกฺขโนปายํ วิชาเนยฺยุ, น จ
รฏฐโภเค นิรตฺถกวลฺชเนน ปริกฺขยํ ปาเปยฺยุฯ ยถา หิ รุกฺขสฺส โทสภูตา รุกฺขาทนิโย ยตฺตกา
อตฺถิ, ตตฺตโก ตสฺส รุกฺขสฺส โปสกาหาโร เตน ตา โปเสตุ จชิตพฺโพ โหติ เอวํ เจ รฏฐสฺส
นิรตฺถกวลฺชเน ภาโร พหุโก สิยา, รฏฐสฺส พหุกมฺป พลฺเจว โภคา จ ตสฺมึ ภาเร นิรตฺถกํ
วลฺชิตพฺพา โหนฺติฯ
ม. ๒๘๐ อนึ่งโสด (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๕๖ ซ้ํา ม. ๘๗)
อถวา ปเทโส สมชีวิตาย ปติฏฐเหยฺยฯ กถํฯ โส โภควลฺชเน ปมาณํ ชาเนยฺย, น
ลภิตพฺพโภคโต อติเรกตรํ โภคํ วลฺเชยฺย, โภคานุรูเปน จ กรณียานิ อภินิปฺผาเทยฺยฯ เอวํ สนฺเต
ปเทโส อิทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ ปปฺโปติฯ ตสฺมา ปเทสฺส ปวุฑฺฒิป เวปุลฺลํป จิรฏฐิติป โหนฺติ โน ปริหานิฯ
? พาหุสจฺจกถา
ม. ๒๘๑ พาหุสัจจะนั้น (สํานวนที่ ๑ ไมปรากฏผูแตง พิมพรวมในแบบฝกหัดสวนกลาง ๒๕๕๔)
สทฺทรูปโต หิ พหุ อสฺส สุตํ พหุสฺสุโต, ตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํ, อิทํ สพฺพกาลํ
อิทฺธปฺปเทเสสุ ชนานํ ปยํ วา โหติ สมฺภาวิตํ วาฯ อิทํ พาหิรกลทฺธิกรณภูเต หิโตปเทเส กถาย
สาเธตพฺพํฯ อตีเต กิร ยํ ปาตลีปุตฺตนครํ ภาคีรถินทิยา ตีเร ปติฏฐาติ, ตตฺถ ราชา สุทสฺสโน รชฺชํ
กาเรสิ, โส สพฺพกิจฺเจสุ โกวิโท อโหสิฯ โส เอกทิวสํ อเนกปริยาเยน สิกฺขนวณฺณนกํ คีตสิโลกสทฺทํ
สุตฺวา, ยสฺมา สกปุตฺตา สิกฺขเน อนาทรา (สิกฺขานภิรตา) อุปฺปถจริยํ จรนฺติ, ตสฺมา สํเวคปฺปตฺโต
หุตฺวา นานปฺปกาเร อฺญาณโทเส จ สิกฺขานิสํเส จ สมนุปสฺสิตฺวา สกฺปุตฺเต อตฺถุปฺปตฺตึ อารพฺภ

180. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘๐
ปณฺฑิเต สนฺนิปาเตตฺวา เตหิ สทฺธึ มนฺเตสิฯ สกปุตฺตานํ สาสเน อาจริยารหํ ปุคฺคลํ อุจฺจินิ, เต จ
นีติสตฺถํ สิกฺขาเปสิฯ
ม. ๒๘๑ พาหุสัจจะนั้น (สํานวนที่ ๒ไมปรากฏผูแตง ๐๐๖/๘ ซ้ํา ม. ๒๙)
พาหุสจฺจนฺติ ปเนตฺถฯ พหุ อสฺส สุตํ นวงฺคสตฺถุสาสนนฺติ พหุสฺสุโต, ปาลิอนุสนฺธิปุพฺพาปร‐
วเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถฯ ตสฺส ภาโว พาหุสจฺจํฯ อิธ ปเนตํ อตฺถโต พุทฺธวจนํ วา พาหิรสิปฺป
วา อุคฺคณฺหิตฺวา สุตฺวา อุปฺปนฺนํ ตตฺถ ตตฺเถว โกสลฺลํฯ๑
ตฺจ โลกโต จ ธมฺมโต จ สาตฺถํ โหติ
สารตฺถิกํ มหานิสํสํฯ
ตตฺถ โลกโต ตาวฯ ตํ ปเนตํ อตีตกาลโต ปฏาย ยาวชฺชตนา สพฺพกาลํ เตสุ
อิทฺธปฺปเทเสสุ ชนนิกาเยน ภิยฺโย สมฺภาวิตํ อโหสิฯ ตตฺถ จ พุทฺธสาสนโต พหิรา ปากเฎ
หิโตปเทสปกรเณ วตฺถุกถา สาเธตพฺพาฯ ภาคีรถีนทิยา กิร ปาฏลีปุตฺตนครมโหสิฯ ตตฺถ จ สุทสฺสโน
นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิฯ โส สพฺพกิจฺเจสุ พฺยตฺโต อโหสิ ปฏิพโล ปณฺฑิโตฯ ยสฺมา ปนสฺส ปุตฺตา
สิปฺปุคฺคหเณ นิกฺขิตฺตธุรา อโธรยฺหสีลา หุตฺวา ธมฺมปถํ ปหาย อุปฺปถจริยาย จรนฺติ, ตสฺมา คายนฺตานํ
ชนานํ อเนกปฺปกาเรน สิกฺขานิสํสปริทีปนภูตํ สิโลกํ สุณนฺตสฺส สํเวโค อุปฺปชฺชิฯ ตโต จ โส
นานปฺปกาเร อฺญาณโทสสิกฺขานิสํเส สมนุปสฺสิตฺวา ปุตฺเต อารพฺภ เตสํ อาจริยํ อุจฺจินิตุ ปณฺฑิเต
มหามจฺเจ สนฺนิปาเตสิฯ ตตฺถ จ วิสฺสุกมฺโม นาม มหามจฺโจ ปณฺฑิโต อโหสิ นีติสตฺถปารคูฯ โส
มหาราช ปุตฺตา เต ราชกุเล ชาตภูตา ขิปฺปเมว นานาสิปฺปานิ สิกฺขิตุ สกฺขิสฺสนฺติ มฺเติ วตฺวา
ธุรคฺคาหํ คณฺหิฯ อถสฺส ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต ปุตฺเต นิยฺยาเทสิ เจว ตเมว เตสํ อาจริยฏาเน
เปสิ จฯ เต จสฺส สนฺติเก นานาสิปฺปานิ สิกฺขมานา เตเสฺวว พฺยตฺตา อเหสุ ปฏิพลา ปณฺฑิตาฯ
เตเนว รฺา ยํ ยํ อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตํ ตํ ตสฺเสว สมิชฺฌติฯ
ธมฺมโตป เหตํ พาหุสจฺจํ พุทฺธสาสนิเกหิ อติวิย สมฺภาวิตํ อโหสิ ตสฺมา ยถา นาม ยงฺกิฺจิ
คิลานสฺส สปฺปายํ มธุเตลผาณิตาทิ สพฺพเภสชฺเชสุ สโมธานํ คจฺฉติ, เอวเมว สตฺตสุ อริยธนธมฺเมสุ
ปฺจสุ เวสารชฺชกรณธมฺเมสุ สตฺตสุ สปฺปุริสธมฺเมสุ ทสสุ นาถกรณธมฺเมสูติอาทีสุ อเนเกสุ ธมฺม‐
วิภาเคสุ สโมธานํ คจฺฉติฯ กามฺจ พหุสฺสุโต ปุคฺคโล นิทฺธโนป โหติ, ตถาป อทลิทฺโท นาม โหติ
อโมฆํ จสฺส ชีวิตํฯ ยฺเทว เจส ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺมณปริสํ ยทิ คหปติ‐
๑
มงฺคล. ๑/๑๓๕.

181. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๘๑
ปริสํ ยทิ สมณปริสํ วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต๑
ปฺวา ธมฺมฺู อตฺถฺู จ หุตฺวา
อตฺตานํ สมฺมาปฏิปทาย ปติฏาเปติ สปฺปุริโส จ หุตฺวา ปเร อตฺเถ นิโยเชติฯ
ม. ๒๘๒ เหตุดังนั้น (ปรับจาก พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๒๙ ซ้ํา ม. ๓๐)
ตสฺมาติห สตฺถา ธมฺมเทสนํ เทเสนฺโต อเนกปริยาเยน ตํ พาหุสจฺจํ ปสํเสสิฯ ทฏพฺพฺ‐
เจตฺถ ทสกงฺคุตฺตเร สีลาทิทสนาถกรณธมฺมกถาย สาธกํ โหติ, ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ พหุสฺสุโต
โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย, เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา, สาตฺถํ
สพฺยฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธตา
วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏยา สุปฺปฏิวิทฺธา, อยํป ธมฺโม นาถกรโณ สพฺรหฺมจารีนนฺติฯ๒
อานนฺทตฺเถโรป อตฺตโน พาหุสจฺจํ นิสฺสาย เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ
อานนฺโทติ๓
สตฺถุปฺปสํสิตตฺตํ ปตฺโต (ธมฺมิสฺสเรน ทสพเลน ปสํสิตตฺตํ ปตฺโต)ฯ
ม. ๒๘๒ ดังไดสดับมา (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๓๐ ทายเลม ซ้ํา ม. ๓๐)
นิทสฺสนํ เจตฺถ ธมฺมรตนสฺส ปูชํ กตฺตุกามสฺส พฺรหฺมณสฺส วตฺถุฯ โส กิร จินฺเตสิ พุทฺธ‐
รตนสฺส เจว สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปากฏีกาตุ สกฺโก โหติ ธมฺมรตนสฺสาป ปูชํ กริสฺสามิ กินฺนุ โข
ตสฺส ปูชํ กโรนฺเตน กาตพฺพนฺติฯ โส สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิฯ สตฺถ สเจ ธมฺมรตนสฺส ปูชํ
กตฺตุกาโม ภเวยฺย, พหุสฺสุตํ ปูเชตูติ อาหฯ พฺราหฺมโณ โก นุ โข พหุสฺสุโตติ ปุจฺฉิตฺวา สงฺฆํ
ปุจฺฉาหีติ วุตฺเต ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิตฺวา อานนฺทตฺเถโร สาวกสงฺเฆ อคฺคพหุสฺสุโต โหตีติ
สุตฺวา สหสฺสคฺฆนเกน ปณีตจีวเรน เถรํ ปูเชสิฯ
ม. ๒๘๒ ในเวลาที่สมเด็จ (ปรับจาก พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๒๙ ซ้ํา ม. ๓๐)
โลกนาถสฺส หิ ธรมานกกาเล เถโร โอวาทานุสาสนิยา ธมฺมีกถาย ภิกฺขุภิกฺขุนี
อุปาสกุปาสิกาโย จตสฺโส ปริสาโย อนุคฺคเหสิฯ สตฺถริ ปรินิพฺพุเต, ปฐมมหาสงฺคีติยํ อานนฺทตฺเถโร
มหากสฺสปปมุขานํ ธมฺมสงฺคีติการกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมํ วิสชฺเชสิ, ตนฺติภูตํ พุทฺธสาสนํ ปติฏาเปสิฯ
อาคาริเยสุป, พหุสฺสุโต จ นาเมส สพฺเพสํ อวสฺสโย โหติเยวฯ คามวาสิกาทีสุ มนุสฺเสสุ
เอกกุลเชฏโ คหปติ, อิสฺสราทีสุ อุกฺกฏเสุ มุทฺธาภิเสกปฺปตฺโต ขตฺติโย, พหุสฺสุโต สมาโนป
สุเขน สกวสานุเค ชเน อภิปาเลติฯ
๑
วิสุทฺธิ. ๑/๑๑.
๒
ที.ปา. ๑๑/๔๖๖/๓๓๔.
๓
องฺ.เอก. ๒๐/๑๔๙/๓๒.

182. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘๒
ยมฺปน อุปายโกสลฺลํ พาหิรกาทิปริสฺสยานํ ปฏิพาหาย เจว อฺมฺสฺส สุขปฺปวตฺตา
ปนตฺถาย จ ตํตํกรณียปฺปโยเค อุปายภูตํ โหติ, ตํเยว พาหุสจฺจสมุฏฐานํ โหติฯ
ทยฺยานมินฺโท หิ มหาราชา สกปร (สกนฺตร) สมยภูตานํ อตฺถธมฺมานฺเจว อเนกวิธ‐
สตฺถานฺจ ปริชฺุภูโต หุตฺวา, เย จ ราชนีติสตฺถานํ โกวิทา โหนฺติ, เตสมคฺโค โหติ อสโมฯ
รฏฐนิวาสิโน อาทึ กตฺวา ราชวํสิกานํ อคฺคภูโต อวสฺสโย โหติ วุตฺตฺเหตํ ภควตา
หิโต พหุนฺนํ ปฏิปชฺช โภเค
ตํ เทวตา รกฺขติ ธมฺมคุตฺตํ
พหุสฺสุตํ สีลวตูปปนฺนํ
ธมฺเม ตํ น วิชหาติ กิตฺติ
ธมฺมฏ สีลสมฺปนฺนํ สจฺจวาที หิรีมนํ
เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ
เทวาป นํ ปสํสนฺติ พฺรหฺมุนาป ปสํสิโตติฯ๑
ตสฺมา หิ อิทํ มหาราชสฺส พาหุสจฺจํ ปุริมวิเสสมงฺคลนฺติ วุจฺจติฯ (ขาด ม. ๒๘๔ อาศัยพระ
มัตตัญุตา)
ม. ๒๘๔ อันชนนิกร (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๔๑ ซ้ํา ม. ๓๖๔)
โย หิ ชนนิกาโย สหกมฺมการี โหติ สหวาสี, โย กทาจิ กมฺมนฺเตนป โภเคนป วิวาหํ กตฺวา
มิตฺตธมฺมํ วิสาเสติฯ เตน ชนนิกายสฺส ปสาสนการี ตํ ตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตํ วูปสเมติฯ ตสฺมิฺจ นิกาเย
ชนา ทลิทฺทา อตฺถิเยวฯ เต อทินฺนาทานาทึ โจรกมฺมํป กโรนฺติ, ปรฆาตกกมฺมํป กโรนฺติฯ เตน
อิสฺสรชโน ชนานํ อตฺถํ สุขเขมํ อนุรกฺขิตุ ตํ ตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กตาปราธสฺส ปุคฺคลสฺส ทณฺฑํ ปเณติฯ
สเจ ปน อิสฺสรชโน สมฺมา โทสํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา อธมฺเมน ทณฺฑํ ปเณยฺย, ทุกฺขํ เจว อุสฺสารณํ จ
สพฺเพสํ ชนานํ อุปฺปชฺชนฺติฯ ตสฺมา ยุตฺตสงฺขาโต ธมฺโม ชเนหิ อิจฺฉิตพฺโพ โหติ, อยฺจ รฏฐา‐
ภิปาลโนปาโยเยว โหติฯ โปราณกา ขตฺติยา อนิกฺขิตฺตธุรา หุตฺวา สยมฺป ปจฺจเวกฺขยึสุ, ธมฺมิเก
อมจฺเจ วินิจฺฉยฏฐาเนป ฐปยึสุ, ราชปเวณิยา จ โทสวิจารณนีติยา เจว ยุตฺติอนุคฺคหาย จ
เนติปฺญตฺตึ ปฺญาเปสึสุฯ สาสนจกฺเก ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธป คติภาเวน ยุตฺตินีติ อาหฯ ชาตก‐
สโมธาเน วุตฺตํ
๑
องฺ.ปฺจก. ๒๒/๔๒/๕๑.

183. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๘๓
นาทิฏฐา ปรโต โทสํ อณุถูลานิ สพฺพโส
อิสฺสโร ปณเย ทณฺฑํ สามํ อปฺปฏิเวกฺขิยาติฯ๑
ธมฺมปทคาถาย วุตฺตํ
น เตน โหติ ธมฺมฏโฐ เยนตฺถํ สหสา นเย
โย จ อตฺถํ อนตฺถฺจ อุโภ นิจฺเฉยฺย ปณฺฑิโต
อสาหเสน ธมฺเมน สเมน นยตึ ปเร
ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี ธมฺมฏโฐติ ปวุจฺจตีติฯ๒
(ขาด ม. ๒๘๕ อีกขอหนึ่ง ตรัสหลักคือ)
ม. ๒๘๕ อนึ่ง ชนนิกายผูตั้ง (พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๑๑๖)
อปจ ปรวิชิตสฺส สามนฺตภูมิภาเคสุ นิวาสิโน ชนา อตฺถิเยวฯ กทาจิ ทฺวินฺนํ วิชิตานํ
สีมนฺตริกวาสิโน ชนา อาณกฺเขตฺตพฺภกฺขานการณาป อิสฺสริยวสาติกฺกมนการณาป กยวิกฺกยจฺฉินฺทน‐
การณาป อฺญมฺญสฺส ภณฺฑนกลหาทโย กโรนฺติ ยถา เต เอวรูปา โหนฺติ ตเถว เอกสฺมึ รฏฐมฺหิ
สหวาสิโน ชนาป โหนฺติฯ เต กทาจิ อฺญมฺญํ ภณฺฑนาทโย กโรนฺติฯ ยทา เต สมคฺคา ภวิตุ น
สกฺโกนฺติ ตตฺถ จ โกจิ ตํตํการณานิ วูปสเมตุ สมตฺโถ นิจฺฉยกโร นตฺถิ, ตทา อตฺตโน วสพลํ ปฏิจฺจ
อิจฺฉิตกิจฺจํ สาเธตุ สมฺปหารํ อุปคจฺฉนฺติฯ กิฺจาปทานิ โลเก สมฺพหุลา มนุสฺสา วิจารณปณฺณาทีหิ
วุฑฺฒิปฺปตฺตา โหนฺติ เจว อฺญชนนิกายสฺส นิจฺฉยการาปนาทโย พหุวิเธ การณปริโมจโนปาเย
ชานนฺติ จ, เตสํ ปน ภณฺฑนาทิการกานํ อตฺตโน วสพเลน อุปฺปนฺนการณานํ นิจฺฉโย รุจฺจติเยวฯ
เอวํ สนฺเต ตตฺถ ตตฺถ ชนา อตฺตโน ชนนิกายํ วิภชิตฺวา ตโต เอกจฺเจ ชเน ปรปกฺเขหิ สทฺธึ
สมฺปหารกิจฺจํ กาเรสุฯ เต โปราณกาลโต ปฏฐาย “ขตฺติยาติ สมฺญํ ลภนฺติเยวฯ เตสมฺปน
ขตฺติยานํ ปริวารภูตา ชนา อตฺตโน สามิกานุสาเรน โยธี นาม โหนฺติฯ พาหิรานํ หิ ปรปกฺขานํ
อาวรณปริหาโร รฏฐาภิปาลโนปาเย อนฺโตคโธเยว โหติฯ
สงฺคาโม จ นาม กทาจิ สหสาว อุปฺปชฺชติฯ ตสฺมึ สมุปฺปนฺเน น เกวลเมว พหุตรานิ
พลาวุธาทีนิ นิสฺสาย ชโย ภวติ, อถโข อิเม ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพา โหนฺติ ปฺญา เจว วีรภาโว จ
อาณตฺติยา อวฏฐิตตา จฯ เตสุ ปริปุณฺเณสุ สงฺคามคตา ชยํ ลทฺธุ สกฺโกนฺติฯ ตสฺมา ยทา
๑
ขุ.ชา. ๒๗/๑๖๙๘/๓๓๘.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๒๙/๔๙.

184. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘๔
สงฺคาโม นตฺถิ, ตทาป ยุทฺธสชฺชา กาตพฺพา โหติ, โน เจ ปุรา ยุทฺธสชฺชํ กเรยฺยุ, สงฺคาเม สมุปฺปนฺเน
ขิปฺป พลาวุธาทีนิ สมฺปาเทตุ น สกฺโกนฺติ, เอวํ สุเขน ปรปกฺขสฺส เหฏฐาวสํ ปตนฺติฯ
นิทสฺสนฺเจตฺถ ทีฆาวุกุมารวตฺถุฯ๑
โกสลรฏฐํ กิร ขุทฺทกํ โหติ กาสิรฏฐสฺส จ สามนฺต‐
สีมาย ฐิตํ โหติ, โยธาป อาวุธยุทฺธภณฺฑนานิป ปริพฺพยานิป วาหนานิป อปฺปกานิ โหนฺติ, ตฺจ
ปมาทํ ปตฺตํ อาวุธยุทธภณฺฑนานิป น สํวิทหติ, กาสิรฏฐสฺส เสนาพฺยูเห อาคนฺตฺวา นครํ ปริวาริเต
เตน สทฺธึ ยุชฺฌิตุ นาสกฺขิ, กาสิรฏฐสฺส เหฏฐาวสํ ปติฯ ภควา อปฺปมาทํ ปตฺตสฺส นครสฺส สชฺชํ
อุทฺทิสิตฺวา โอวาทํ อุปมาย อทาสิ
นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ คุตฺตํ สนฺตรพาหิรํ
เอวํ โคเปถ อตฺตานํ ขโณ โว มา อุปจฺจคา
ขณาตีตา หิ โสจนฺติ นิรยมฺหิ สมปฺปตาติฯ๒
อิทํ หิ สฺยามรฏฐํ สฺยามรฏฐวาสีนํ ยุทฺธตาเยว ทีฆมทฺธานํ สณฺติฏฐติฯ ยทา หิ สงฺคาโม
อุปฺปชฺชติ ตทา สฺยามรฏฐวาสี สมคฺคา สมานจิตฺตา สมานฉนฺทา หุตฺวา ปรปกฺเขหิ สทฺธึ ยุทฺธนํ
กโรนฺติฯ ยทา ปน สงฺคาโม นตฺถิ, ตทา อตฺตโน อตฺตโน กรณียานิ วิสุ วิสุ กโรนฺติ, เอวํ สติ, เต
“อิเม รฏฐวาสีติ วิภาคํ คจฺฉนฺติฯ
ม. ๒๘๖ สยามรัฐนี้ (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๑๔๒)
อิทํ หิ สฺยามรฏฐํ สฺยามรฏฐวาสีนํ ยุทธตาเยว ทีฆททฺธานํ สณฺติฏฐติฯ ยทา หิ สงฺคาโม
อุปฺปชฺชติ ตทา สฺยามรฏฐวาสี สมคฺคา สมานจิตฺตา สมานจฺฉนฺทา หุตฺวา ปรปกฺเขหิ สทฺธึ ยุทฺธนํ
กโรนฺติฯ ยทา ปน สงฺคาโม นตฺถิ, ตทา อตฺตโน อตฺตโน กรณียานิ วิสุ วิสุ กโรนฺติ, เอวํ สติ เต
“อิเม โยธา อิเม รฏฐวาสีติ วิภาคํ คจฺฉนฺติฯ โยธเตเชน จ สฺยามรฏฐํ ทีฆมทฺธานํ วูปสมติฯ ตสฺมา
โยธา น ยุทฺธทุกฺขา โหนฺติ, อฺเญป ปน น ยุทฺธทุกฺขาเยว โหนฺติฯ ปุพฺเพ จกฺกิวํสสฺส ปฺจโม
จุฬาลงฺกรโณ มหาราชา ภิยฺโยโส มตฺตาย เสนํ วฑฺเฒสิฯ ปจฺจุปฺปนฺนกาเลป ขตฺติโย มหาราชา
ทยฺยิกานมินฺโท อปฺปมาทํ อาปนฺโน เสนํ อภิวฑฺเฒติ, นาวิกเสนํ จ ปุน อภิวฑฺเฒตุ อารภติฯ โส จ
สฺยามรฏฐวาสีนํ ปุพฺพสทิสยุทฺธตตเมว อากงฺขมาโน สฺยามรฏฐวาสิโน ยุทฺธวิธึ ชานาเปตุ ชนเสนํ
สํวิทหติ, วยปตฺตานํ จ ทารกานํ ยุทฺธุปนิสฺสยสมฺปนฺนตตํ อากงฺขมาโน พฺยคฺฆโปตกนามกํ ทารก‐
นิกายํ สํวิทหติฯ อิมฺปสฺส กรณียํ รฏฐาภิปาลโนปาโย อนฺโตคธํเยว โหติฯ
๑
วินย. ๕/๒๔๓/๓๒๒.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๒/๕๖.

185. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๘๕
? สมานตฺตตากถา
ม. ๒๘๘ สมานัตตตา นั้น (ขอสอบป ๒๕๕๐ พระธรรมกิตติวงศ ๐๐๘/๑๒๒ เทียบ ม. ๓๗)
สมานตฺตตาติ ปเนตฺถฯ สมาโน ปรสฺส อตฺตา เตนาติ สมานตฺโต, ตสฺส ภาโว สมานตฺตาฯ
ตตฺรายํ อธิปฺปาโยฯ ตสฺมึ ตสฺมึ ปุคฺคเล ยถารหํ ปวตฺติตธมฺเมสุ สมจริยา สมานตฺตตา นามฯ
ตตฺรายํ จริยาวิเสโสฯ โย อตฺตโน ญาตโก โหติ, ตสฺมึ ปุคฺคเล ยถารหํ มานนายป อสมานิสฺสริย‐
ยสวสธนปริวารเหตุ อนาวมฺญนายป ญาตกฏฐานานุรูปโต สมํ จรติฯ อยํ ญาติธมฺเม
สมจริยา นามฯ อยฺจ ยสฺสตฺถิ, ตสฺส วิปุลผลาวหํ อุตฺตมมงฺคลํ โหติฯ ตสฺมา ภควาป คิหิโน เจว
ปพฺพชิเต จ อิมิสฺสํ สมจริยาย ปติฏฐาเปตุ โอวทิฯ กถํฯ ฆรมาวสตํ คิหีนํ โภควลฺชนกิจฺจํ
ทสฺเสนฺโต ญาติสงฺคหสงฺขาตํ ญาติพลึ กรณียํ อุทฺทิสิ ยํ กตฺวา โภคานํ อาทิเย อาทิยติ นาม น จ
นิรตฺถกฏฐาเนน โภเค ปริภุฺชติ นามฯ ปพฺพชิตานมฺป ยถารหํ ญาตตฺถจริยํ กาตุ โอกาสํ อทาสิฯ
กถํฯ ภิกฺขุสฺส ญาตกานํ เภสชฺชกมฺมํ น นิวาริตํ, อตฺตโน สนฺตกํ ญาตกานํ ททนฺตสฺส กุลทูสกกมฺมํ
น โหติ, น สทฺธาเทยฺยวินิปาตนํ, ญาติกภูตาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ททนฺตสฺส วา ตสฺสา หตฺถโต
สหตฺถา ปณฺฑปาตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ภุฺชนฺตสฺส วา อาปตฺติ วา โหติ, ญาตกภูตํ คหปตึ วา
คหปตานึ วา จีวราทิปจฺจเย วิฺญาเปนฺตสฺส กตวิฺญตฺติ น โหติฯ ภควตาป อยํ ญาตตฺถจริยา
อวิชหิตาเยวฯ
นิทสฺสนํ เจตฺถฯ พุทฺโธ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ กปลวตฺถุ คนฺตฺวา ญาตกานํ ธมฺมํ เทเสสิฯ
ธมฺมปทฏฐกถายฺเจตํ วุตฺตํ “โส ภควา อุทกเหตุ วิวาทาปนฺนานํ ญาตกานํ กลหํ วูปสเมสิ สา
กิยวํสฺจ วินาเสตุ มหนฺเตน พเลน นิกฺขนฺตํ วิฑูฑภํ โกสลราชานํ อุปาเยน ทฺวิกฺขตฺตุ นิวาเรสีติฯ
โส จ ภควา โย ชาติยา สากิยภูโต ญาตโก อฺญติตฺถิยปุพฺพโก หุตฺวา อาคนฺตฺวา อิมสฺมึ
ธมฺมวินเย อุปสมฺปทํ อากงฺขติ, ตสฺส อาเวณิกํ ปริหารํ อทาสิฯ กถํฯ เตน ญาตเกน ยถา อฺเญน
อฺญติตฺถิยปุพฺพเกน อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อุปสมฺปทํ อากงฺขมาเนน จตฺตาโร มาเส ปริวาโส
ปูเรตพฺโพ เอวํ น ปูเรตพฺโพ, โส อาคตมตฺโตว อุปสมฺปาเทตพฺโพฯ วุตฺตมฺปเจตํ “สเจ ภิกฺขเว
ชาติยา สากิโย อฺญติตฺถิยปุพฺพโก อาคจฺฉติ, โส อาคโต อุปสมฺปาเทตพฺโพ, น ตสฺส ปริวาโส
ทาตพฺโพ, อิมาหํ ภิกฺขเว ญาตีนํ อาเวณิกํ ปริหารํ ทมฺมีติฯ
ญาตกา นาม สินิทฺธเมตฺติยุตฺตา โหนฺติ สมานสุขทุกฺขา กิจฺเจสุ จ พลภูตาฯ ยสฺส ญาตกา
นตฺถิ, โส สุเขน วิปตฺตึ ปาปุณาติฯ เสยฺยถาป นาม โย รุกฺโข นิสฺสาโข โหติ, ตสฺส วาตํ ตายิตุ
ปโหนกํ พลํ นตฺถิ, โส สุเขน วิปตฺตึ ปาปุณาติ เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฐพฺพํฯ รฺโญป จกฺกวตฺติสฺส
ญาตกา กิจเจสุ อนุยนฺตา อิจฺฉิตพฺพา โหนฺติ ปเคว ชนานํฯ โย สฺญาตึ อติมฺญิตฺวา วิชหาติ น

186. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘๖
มนสิกโรติ โส อตฺตโน พลํ อุปจฺฉินฺทติ นาม อิทํ ปราภวโต มุขํ โหติฯ วุตฺตฺเหตํ ภควตา ปราภว‐
สุตฺเต
ชาติถทฺโธ ธนถทฺโธ โคตฺตถทฺโธ จ โย นโร
สฺญตาติมติมฺเญติ ตํ ปราภวโต มุขํฯ๑
ตสฺมา หิ ญาติธมฺเม สมจริยาสงฺขาตา สมานตฺตตา ญาติภูเตสุ ปุคฺคเลสุ ยถารหํ
ปวตฺเตตพฺพาฯ (จบขอสอบป ๒๕๕๐)
ม. ๒๘๙ อีกประการหนึ่ง ชนผูเปนมิตร (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๑ ทายเลม เทียบ ม. ๓๗)
อปจ ยํ โย อตฺตโน มิตฺโต โหติ, ตสฺส อตฺตนา อธิกตรวฑฺฒนปฺปตฺตกาเล วา หายนปฺปตฺต‐
กาเล วา อฺญถาภาวาคมเนน อวฏฐิตจิตฺโต หุตฺวา มิตฺตฏฐานานุรูปโต สมํ จรติ, อิทํ มิตฺตธมฺเม
สมจริยา นามฯ มิตฺโต จ นาเมส กิฺจาป อตฺตโน ญาตโก น โหติ, อตฺตนา ปน สทฺธึ เสวิตฺวา
ทฬฺหํ วิสฺสาสํ อาปชฺชนฺโต ทฬฺหญาตสทิโส โหติฯ ยถาห วิสฺสาสา ปรมา ญาตีติฯ โส หิ มิตฺโต
อตฺตโน มิตฺตสฺส กิจฺเจสุ อุปฺปนฺเนสุ สหายภาวํ ปตฺวา ตานิ กตฺวา สาเธติ, อตฺตโน จ มิตฺตสฺส
สมฺปตฺติยา วิปตฺตึ ปตฺตาย เตน สมานทุกฺขภาวํ ปตฺวา สมสฺสาเสติฯ มิตฺตา จ โข พหุปฺปเภทาว
โหนฺติ, อตฺถิ มิตฺตปฏิรูปกาติ อริยโวหาเรน วุจฺจมานา ปาปมิตฺตา, อตฺถิ สุหทาติ อริยโวหาเรน
วุจฺจมานา กลฺยาณมิตฺตาฯ อิติ มิตฺตา สงฺเขปโต ทุปฺปเภทาเยว โหนฺติ, อปจ มิตฺตภชนา จ
ญาตกมานนา จ นานา โหนฺติฯ กถํฯ โย โกจิ มาติโต จ ปติโต วา ยาว สตฺตมา ปตามหยุคา
สมฺพนฺธตาย ญาตกฏฐาเน มานิโต โหติ, ตํตํกิจฺเจสุ ปน สห อยนภาเวน มิตฺตฏฐาเน ภชิโต โหติฯ
สา ข โข มิตฺตภชนา เตสมฺญตโร พลวพาหิรปจฺจโย โหติ, เยหิ ปริหานึ วา วุฑฺฒึ วา ปาปุณาติฯ
ตสฺมา หิ พุทฺธาทโย มหาชนสฺส ปาปมิตฺตวิวชฺชนกลฺยาณมิตฺตภชนตฺถาย เอวํ โอวทึสุ
น ภเช ปาปเก มิตฺเต น ภเช ปุริสาธเม
ภเชถ มิตฺเต กลฺยาเณ ภเชถ ปุริสุตฺตเมติฯ๒
ม. ๒๘๙ แลกัลยาณมิตรนั้น (พระมหามนตรี ขนฺติสาโร, ๐๐๑/๓๘ ซ้ํา ม. ๓๘)
เต “โภคสมฺปตฺติยา เจว โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาตาย จ คุณสมฺปตฺติยา วุฑฺฒิปฺปจฺจภูตาติ
สํวณฺณิตา โหนฺติฯ ตสฺมา โย กลฺยาณมิตฺตํ เสวติ, โส านานุรูเปน ทานาทิสงฺคหวตฺถุวิธาเนน ตสฺส
จิตฺตํ คณฺเหยฺยฯ อิทฺหิ สนฺนิฏานํ ทฏพฺพํฯ ภควา สิงฺคาลมาณวํ นาม คหปติปุตฺตํ โอวทนฺโต
๑
ขุ.ธ. ๒๕/๓๐๔/๓๔๗.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๑๖/๒๕.

187. พระมหานพพร อริยาโณ (สีเนย) ๑๘๗
สิงฺคาลสุตฺเต เอตทโวจ “ปฺจหิ โข คหปติปุตฺต าเนหิ กุลปุตฺเตน อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา
ปจฺจุปฺปฏาตพฺพา ทาเนน ปยวชฺเชน อตฺถจริยาย สมานตฺตตาย อวิสํวาทนตาย จาติฯ๑
อิจฺเจวํ
มิตฺตธมฺเม สมานตฺตตา ยถารหํ มิตฺตภูเตสุ ปุคฺคเลสุ ปวตฺเตตพฺพาฯ
ม. ๒๙๐ อีกประการหนึ่ง (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๑๑/๒๑ ทายเลม เทียบ ม. ๓๙)
อปจ ยํ เอกคเณ ปริยาปนฺนา ชนา เอกีภาวานุรูปโต สมํ จรนฺติ, น สทตฺถปสุตา หุตฺวา
ปเรสํ วิเหสาย พหุกํ สทตฺถํ ลทฺธุ วายมนฺติ, สพฺเพ ปน เอกโต หุตฺวา อฺญมฺญสฺส อตฺถํ
รกฺขนฺติ, อิทํ ตปฺปริยาปนฺนธมฺเม สมจริยา นามฯ คณปริยาปนฺเนหิ นาม สทตฺถํ รกฺขนฺเตหิ
ปรตฺโถป รกฺขิตพฺโพเยว โหติ, เอวํ สติ สทตฺโถป ถิโร โหติ จิรฏฐิติโกฯ สเจ ปน อตฺตตฺถปฺญา
หุตฺวา ปรตฺถภฺชกา ภเวยฺยุ, สทตฺโถป น จิรฏฐิติโก สิยาฯ ตตฺรายํ อุปมาฯ ยถา หิ ติสฺโส อคฺคิ‐
นาฬิโย อฺญมฺญสฺส อปสฺสยนํ กตฺวา ฐปตา ภเวยฺยุ, ตาสุ เอกา ตโต อปนีตา สิยา, เสสา
ทุพฺพลา หุตฺวา อฺญมฺญํ สณฺฐาเปตุ น สกฺโกนฺติ, เอวํ สติ เอกํเสน นิปตนฺติเยว, เอวํ สมปทมิทํ
ทฏฐพฺพํฯ
ม. ๒๙๐ แมพระพุทธพจนประพันธ (พระธรรมกิตติวงศ, ๐๐๘/๑๒๖ ซ้ํา ม. ๓๙)
วุตฺตฺเหตํ ภควตา ธมฺมปทคาถาย ปาฏิกวคฺเค
ปรทุกฺขูปธาเนน โย อตฺตโน สุขมิจฺฉติ
เวรสํสคฺคสํสฏโฐ เวรา โส น ปริมุจฺจตีติฯ๒
เตน ภควา อฺญมฺญสฺส อตฺถํ อนุรกฺขิตุ ภิกฺขุสงฺฆสฺสป คหฏฐคณสฺสป
โอวาทมทาสิฯ ตตฺถ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทินฺโนวาทโต สนฺนิฏฐานํ ทฏฐพฺพํฯ กถํฯ ภควา หิ “อิธ ภิกฺขเว
ภิกฺขุนา เมตฺตํ กายกมฺมํ...เมตฺตํ วจีกมฺมํ...เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว
รโห จ...เย เต ลาภา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺป ตถารูปเหิ ลาเภหิ
อปฺปฏิวิภตฺตโภคี โหติ, สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคี,...สีลสามฺญคโต วิหรติ
สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ จ รโห จ...ทิฏฐิสามฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จาติ อาทีสุ๓
เจว “ยาวกีวฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขู เย เต ภิกฺขู เถรา รตฺตฺู จิรปพฺพชิตา สงฺฆปตโร สงฺฆปรินายกา
๑
ที.ปา. ๑๑/๒๐๒/๒๐๔.
๒
ขุ.ธ. ๒๕/๓๑/๕๓.
๓
สาราณียธรรม ๖ เมตตากายกมฺมํ เมตตาวจีกมฺมํ เมตฺตมโนกมฺมํ สาธารณโภคี/อปฺปฏิวิภตฺตโภคี
สีลสามฺญคโต ทิฏฐิสามฺญคโต (ที.ปา. ๑๑/๓๑๗/๒๕๗)

188. สํานวนตัวอยาง วิชา แตงไทยเปนมคธ๑๘๘
เต สกฺกริสฺสนฺติ ครุกริสฺสนฺติ มาเนสฺสนฺติ ปูเชสฺสนฺตีติ...ปจฺจตฺตฺเญว สตึ อุปฏฐเปสฺสนฺติ กินฺติ
อนาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี อาคจฺเฉยฺยุ อาคตา จ เปสลา สพฺรหฺมจารี ผาสุ วิหเรยฺยุนฺติอาทีสุ๑
จ อาคตนเยหิ ภิกฺขุสงฺฆํ โอวทิฯ
คหฏฐคณสฺส ปน ทินฺโนวาทโต สนฺนิฏฐานํ อปริหานิยธมฺมสุตฺเต ทฏฐพฺพํฯ ยตฺถ ปากฏี‐
ภูตา เอกจฺเจ วชฺชีนํ ลิจฺฉวิราชูนํ เทสิตธมฺมา คณานุสาสโนปายวิธินา ปวตฺตํ วชฺชิตรฏฐปสาสนํ
อนุโลเมนฺติฯ
ม. ๒๙๐ เจาลิจฉวีทั้งหลาย (พระมหาอภิวัตร รวบรวม, ๐๐๕/๒๓, ซ้ํา ม. ๓๙)
ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถฯ วชฺชี กิร สมคฺคา คณภาเวน รฏฐกิจฺจํ กโรนฺติ, วชฺชี อนภิสฺสรา หุตฺวา
วาเรน รชฺชํ ปาปุณนฺติ, สณฺฐาคาเร กรณียานิ วินิจฺฉิตุ สนฺนิปตนฺติฯ วชฺชี สมคฺคา สนฺนิปตนฺติ,
สมคฺคา วุฏฐหนฺติ, สมคฺคา วชฺชิกรณียานิ กโรนฺติ, วชฺชี อปฺญตฺตํ น ปฺญเปนฺติ ปฺญตฺตํ น
สมุจฺฉินฺ