Н.Цэдэвсүрэн /Ph.D/ дэд профессор Хувь хүн бие хүн, түүний төлөвшил 3

1. Хувь хүн, бие хүн, түүнийХувь хүн, бие хүн, түүний
хөгжил төлөвшилхөгжил төлөвшил
Лекц№Лекц№33
Газарчин дээд сургуульГазарчин дээд сургууль
Цахим зайны онлайн сургалтЦахим зайны онлайн сургалт
Н.Цэдэвс рэн /үН.Цэдэвс рэн /ү Ph.DPh.D, Дэд профессор, Дэд профессор//
2017 он2017 он

2.  Хүний мөн чанарыг тодорхойлохынХүний мөн чанарыг тодорхойлохын
тулд “Бие хүн” Хувь хүн” хэмээхтулд “Бие хүн” Хувь хүн” хэмээх
ухагдахууныг хэрэглэдэг. Эдгээр ньухагдахууныг хэрэглэдэг. Эдгээр нь
шинжлэх ухааны тодорхой тусгайшинжлэх ухааны тодорхой тусгай
ухагдахуунууд юм. Бие хүн гэдэг ньухагдахуунууд юм. Бие хүн гэдэг нь
хүнийг нийгмийн дотор өөрийнхүнийг нийгмийн дотор өөрийн
гэсэн тодорхой байр суурьтайгэсэн тодорхой байр суурьтай
өвөрмөц зан чанар мэдлэгөвөрмөц зан чанар мэдлэг
туршлага, ертөнцийг үзэх үзэлтэйтуршлага, ертөнцийг үзэх үзэлтэй
болох талаас нь тодорхойлсон юм.болох талаас нь тодорхойлсон юм.

3. ““Бие хүн гэдэг ухагдахуун нь хүнийБие хүн гэдэг ухагдахуун нь хүний
нийгмийн мөн чанарыг тусгасаннийгмийн мөн чанарыг тусгасан
ухагдахуун юм. Бие хүнийг дараахухагдахуун юм. Бие хүнийг дараах
үндсэн шинжүүдээр тодорхойлдог.үндсэн шинжүүдээр тодорхойлдог.
 Нийгмийн оролцоогоор ньНийгмийн оролцоогоор нь
 Өөрийн үзэл бодол хэрэгцээнийӨөрийн үзэл бодол хэрэгцээний
талаар тэмцэх чадвараар ньталаар тэмцэх чадвараар нь
 Үүрэг хариуцлага ухамсарласанҮүрэг хариуцлага ухамсарласан
байдлаар ньбайдлаар нь

4. Олон нийтийн үнэлгээгээр г.мОлон нийтийн үнэлгээгээр г.м
Бие хүн болгон нь өөрийн сонирхолБие хүн болгон нь өөрийн сонирхол
хэрэгцээ,авъяас оюун ухаан мэдлэгхэрэгцээ,авъяас оюун ухаан мэдлэг
чадвараараа ялгагддаг. Энэ ньчадвараараа ялгагддаг. Энэ нь
“Би”-гийн хувийн дүр төрхийг“Би”-гийн хувийн дүр төрхийг
бүрдүүлдэг юм. Энэ онцлогийгбүрдүүлдэг юм. Энэ онцлогийг
харгалзаж үзвэл бие хүн бүр хувьхаргалзаж үзвэл бие хүн бүр хувь
хүн байна.хүн байна.

5. Хувь хүний давтагдашгүй өвөрмөцХувь хүний давтагдашгүй өвөрмөц
төрх тухайн хүний бие сэтгэцийнтөрх тухайн хүний бие сэтгэцийн
тогтоц, хөгжилтэй нягттогтоц, хөгжилтэй нягт
уялдаатайгаар бие хүн төлөвшинуялдаатайгаар бие хүн төлөвшин
тогтдог.Бие хүн төлөвших үйл явцтогтдог.Бие хүн төлөвших үйл явц
нь түүхэн шинжтэй. Хүн төрөлхтнийнь түүхэн шинжтэй. Хүн төрөлхтний
хөгжлийн үе шат бүхэнд тохирсон,хөгжлийн үе шат бүхэнд тохирсон,
хүнийг хөгжүүлэх ажлын тодорхойхүнийг хөгжүүлэх ажлын тодорхой
агуулга арга зүйн тогтолцооагуулга арга зүйн тогтолцоо
байсан.байсан.

6. Бие хүн төлөвших үйл явц нь дараахБие хүн төлөвших үйл явц нь дараах
зүйлүүдтэй холбоотой.зүйлүүдтэй холбоотой.
1.1. Нийгмийн амьдрал,Нийгмийн амьдрал,
үйлдвэрлэлийн бодит шаардлага,үйлдвэрлэлийн бодит шаардлага,
2.2. Нийгэм түүхийн хөгжлийн үе шатНийгэм түүхийн хөгжлийн үе шат
бүхэнд тохирсон тогтолцоотой.бүхэнд тохирсон тогтолцоотой.
3.3. Нийгэм эдийн засгийн олон хүчинНийгэм эдийн засгийн олон хүчин
зүйлтэй холбоотойзүйлтэй холбоотой

7. Гадаад дотоод хүчин зүйлсийнГадаад дотоод хүчин зүйлсийн
нөлөөөгөөр хүнд бий болж байгаанөлөөөгөөр хүнд бий болж байгаа
дэвших хандлагатай чанарындэвших хандлагатай чанарын
өөрчлөлтийг бие хүний хөгжил гэхөөрчлөлтийг бие хүний хөгжил гэх
бөгөөд хөгжлийн хөдөлгөгч хүч ньбөгөөд хөгжлийн хөдөлгөгч хүч нь
дараах үндсэн зарчмууд юм.дараах үндсэн зарчмууд юм.
1.Нийгмийн харилцаан дахь шинэ1.Нийгмийн харилцаан дахь шинэ
хуучны зөрчилхуучны зөрчил
2.Амьдралын өсөн нэмэгдэж буй2.Амьдралын өсөн нэмэгдэж буй
хэрэгцээ шаардлагахэрэгцээ шаардлага

8. 3. Ннийгмийн хөгжил болон хувь3. Ннийгмийн хөгжил болон хувь
хүний хөгжих боломж хоёрынхүний хөгжих боломж хоёрын
хоорондын зөрчилхоорондын зөрчил
4. Хүүхдийн бие организм, сэтгэл4. Хүүхдийн бие организм, сэтгэл
санааны өөрчлөлт, насандсанааны өөрчлөлт, насанд
хүрэгчдийн шаардлага хоёрынхүрэгчдийн шаардлага хоёрын
хоорондын зөрчилхоорондын зөрчил

9. Дээрхи зөрчлийг оновчтойДээрхи зөрчлийг оновчтой
шийдвэрлэхэд бие хүнийгшийдвэрлэхэд бие хүнийг
төлөвшүүлэх ажлын мөн чанартөлөвшүүлэх ажлын мөн чанар
оршино.оршино. Бие хүний хөгжлийн тухайБие хүний хөгжлийн тухай
гол үзэл онолууд: Марксизм-гол үзэл онолууд: Марксизм-
Ленинизмын сургаальЛенинизмын сургааль
Прагматизмын үзэл,Прагматизмын үзэл,
Экзистенциализмын үзэл,Экзистенциализмын үзэл,
Неотомизмын үзэл, ФрейдизмынНеотомизмын үзэл, Фрейдизмын
үзэл г.мүзэл г.м

10. хувь хүн гэж хэн бэ?хувь хүн гэж хэн бэ?
Сэтгэл зүйн хувьд давтагдашгүйСэтгэл зүйн хувьд давтагдашгүй
шинж чанар агуулсан, зан ааш, авиршинж чанар агуулсан, зан ааш, авир
араншин, мэдлэг чадвар, ёсараншин, мэдлэг чадвар, ёс
суртахуун, зүс царай зэрэг хувийнсуртахуун, зүс царай зэрэг хувийн
шинж чанараараа ялгагдаж байдагшинж чанараараа ялгагдаж байдаг
хүн.хүн.

11. Марксизм-Лениннизмын сургаалдМарксизм-Лениннизмын сургаалд
хүний мөн чанарыгхүний мөн чанарыг
тодорхойлохдоо “.. Тэр ньтодорхойлохдоо “.. Тэр нь
нийгмийн бүх харилцаанынийгмийн бүх харилцааны
нийлбэр цогц мөн”гэсэн нь биенийлбэр цогц мөн”гэсэн нь бие
хүн эдийн засаг,нийгэм улсхүн эдийн засаг,нийгэм улс
төр,үзэл суртлын зэрэгтөр,үзэл суртлын зэрэг
объектив харилцаандобъектив харилцаанд
төлөвшдөг гэсэн үг юм. Тэднийтөлөвшдөг гэсэн үг юм. Тэдний
үзэж байгаагаарүзэж байгаагаар

12. Бие хүн төлөвшүүлэх ажлын зорилгоБие хүн төлөвшүүлэх ажлын зорилго
нь тэднийг бүх талаар ньнь тэднийг бүх талаар нь
хөгжүүлэхэд оршино.хөгжүүлэхэд оршино.
Прагматизмын үзэл:Энэ үзлийгПрагматизмын үзэл:Энэ үзлийг
баримтлагчид нь У.Прис,У.Джеимс,баримтлагчид нь У.Прис,У.Джеимс,
Д.Ж.Дьюи хүний хөгжилд биологиД.Ж.Дьюи хүний хөгжилд биологи
талын нөлөө асар их,төрөлхийнталын нөлөө асар их,төрөлхийн
инстинкт буюу зөн билэг авъяас голинстинкт буюу зөн билэг авъяас гол
гэж үздэг.гэж үздэг.

13. Тэд бие хүний бүхий л шинж чанарТэд бие хүний бүхий л шинж чанар
удамшдаг гэж үздэг.Сургалтудамшдаг гэж үздэг.Сургалт
хүмүүжлийн ажлын үндэс ньхүмүүжлийн ажлын үндэс нь
хүүхдийн хувийн туршлага учраасхүүхдийн хувийн туршлага учраас
хүүхдийн сонирхол хэрэгцээндхүүхдийн сонирхол хэрэгцээнд
түүнийг үндэслэх хэрэгтэй. Иймтүүнийг үндэслэх хэрэгтэй. Ийм
учраас түүнийг ялгавартай хандахучраас түүнийг ялгавартай хандах
зарчмаар зохион байгуулахзарчмаар зохион байгуулах
хэрэгтэй.хэрэгтэй.

14. --үйл ажиллагаагаар дамжуулан хүүхдийгүйл ажиллагаагаар дамжуулан хүүхдийг
сургах хэрэгтэй.сургах хэрэгтэй.
Экзистенциализмын үзэл:Энэ үзлийгЭкзистенциализмын үзэл:Энэ үзлийг
баримтлагчид /М.Хайддегер, К.Ясперс,баримтлагчид /М.Хайддегер, К.Ясперс,
Марсель/ хүний өөрийгөө ухамсарлахуйМарсель/ хүний өөрийгөө ухамсарлахуй
түүний “Би”-г анхаарлын төвд тавьдаг.түүний “Би”-г анхаарлын төвд тавьдаг.
Хүний гол шинж бол юугаар чХүний гол шинж бол юугаар ч
хязгаарлагдашгүй “дотоод” чөлөөтхязгаарлагдашгүй “дотоод” чөлөөт
байдал, мөн сэтгэл санааны чөлөөтбайдал, мөн сэтгэл санааны чөлөөт
байдал юм.байдал юм.

15. ““Бие хүний хөгжил, төлөвшил гагцхүү хувьБие хүний хөгжил, төлөвшил гагцхүү хувь
хүнээс өөрөөс үлэмж шалтгаална.Ер ньхүнээс өөрөөс үлэмж шалтгаална.Ер нь
хувь хүн өөрөө өөрийгөө л бүтээвэлхувь хүн өөрөө өөрийгөө л бүтээвэл
зохино” гэж энэ онол үздэг.Энэ онолзохино” гэж энэ онол үздэг.Энэ онол
бол ганцаарчлан сургах зарчмыг голбол ганцаарчлан сургах зарчмыг гол
болгодог.болгодог.
Неотомизмын үзэл: Неотомизмын үзлийгНеотомизмын үзэл: Неотомизмын үзлийг
баримтлагчид Фома, Аквинскийбаримтлагчид Фома, Аквинский
шинжлэх ухаан шашин хоёр нэг ньшинжлэх ухаан шашин хоёр нэг нь
нөгөөгөө баяжуулж байдаг.нөгөөгөө баяжуулж байдаг.

16. Фрейдзмын үзэл: Австрийн сэтгэлзүйчФрейдзмын үзэл: Австрийн сэтгэлзүйч
эмч З.Фрейд “Хүний хөгжил үйлэмч З.Фрейд “Хүний хөгжил үйл
ажиллагаа нь түүний ухамсаргүй үйлдэлажиллагаа нь түүний ухамсаргүй үйлдэл
буюубуюу зөн билгийн инстинкт юм.Түүнийзөн билгийн инстинкт юм.Түүний
дотроос бэлгийн инстинкт либидо ньдотроос бэлгийн инстинкт либидо нь
хүний зан төлөв байдлыг тодорхойлдог.хүний зан төлөв байдлыг тодорхойлдог.
Хүүхдийн зан, төлөв байдлыгХүүхдийн зан, төлөв байдлыг
төлөвшүүлэхэд психоанализ /сэтгэцийнтөлөвшүүлэхэд психоанализ /сэтгэцийн
шинжилгээ/ чухал үүрэгтэй гэж үздэгшинжилгээ/ чухал үүрэгтэй гэж үздэг

17. Хувь хүн...Хувь хүн...
 Хувь хүний давтагдашгүй өвөрмөцХувь хүний давтагдашгүй өвөрмөц
тухайн хүний бие, сэтгэцийн тогтоц,тухайн хүний бие, сэтгэцийн тогтоц,
хөгжилтэй нягт уялдаатайгаархөгжилтэй нягт уялдаатайгаар
төлөвшин тогтдог. Хүн эхээстөлөвшин тогтдог. Хүн эхээс
төрөнгүүтээ нийгмийн харилцаандтөрөнгүүтээ нийгмийн харилцаанд
орж, нийгэмд хуримтлагдсанорж, нийгэмд хуримтлагдсан
туршлагыг ухамсартайгаар эзэмшижтуршлагыг ухамсартайгаар эзэмшиж
өвлөх замаар бие хүн болонөвлөх замаар бие хүн болон
төлөвшдөг.төлөвшдөг.

18. Бие хүн гэж хэн бэ?Бие хүн гэж хэн бэ?
 Нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээж,Нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээж,
тодорхой зорилго чиглэлтэй үйлтодорхой зорилго чиглэлтэй үйл
ажиллагаа явуулж, нийгэм хамт олондажиллагаа явуулж, нийгэм хамт олонд
хэвшин тогтсон хэм хэмжээндхэвшин тогтсон хэм хэмжээнд
захирагдаж, бүтээлч үйл ажиллагаазахирагдаж, бүтээлч үйл ажиллагаа
явуулж, нийгмийн гишүүний хувьдявуулж, нийгмийн гишүүний хувьд
тодорхой байр суурь эзэлж байдаг хүн.тодорхой байр суурь эзэлж байдаг хүн.

19. Бие хүнийг тодорхойлох шинжүүдБие хүнийг тодорхойлох шинжүүд
 Нийгмийн харилцаанд оролцдогНийгмийн харилцаанд оролцдог
 Өөрийн үзэл бодол, хэрэгцээний төлөөӨөрийн үзэл бодол, хэрэгцээний төлөө
тэмцэх чадвартайтэмцэх чадвартай
 Хамт олон нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг,Хамт олон нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг,
хариуцлагатайхариуцлагатай
 Амьдралд өөрийн гэсэн байр суурьтайАмьдралд өөрийн гэсэн байр суурьтай
 Өөрийн “би”-г ухамсарлах чадвартайӨөрийн “би”-г ухамсарлах чадвартай
 Биеэ авч яваа байдал зэрэг орноБиеэ авч яваа байдал зэрэг орно

20. Бие хүний төлөвшлийн хүчинБие хүний төлөвшлийн хүчин
зүйлсзүйлс
Бие хүн төлөвшихүйн мөн чанар ньБие хүн төлөвшихүйн мөн чанар нь
нийгмийн зүгээс хувь хүнд тавьж буйнийгмийн зүгээс хувь хүнд тавьж буй
бодит шаардлага, хувь хүний өөрийнхбодит шаардлага, хувь хүний өөрийнх
нь үйл ажиллагаа, зан төрхөөр илрэхнь үйл ажиллагаа, зан төрхөөр илрэх
дотоод субъектив чанар “би”-г бийдотоод субъектив чанар “би”-г бий
болгоход оршино.болгоход оршино.

21. Анхаарах зүйлАнхаарах зүйл
 Бие хүн төлөвших үйл явцыг ямар чБие хүн төлөвших үйл явцыг ямар ч
удирдлага жолоодлогогүй орхивол тэрудирдлага жолоодлогогүй орхивол тэр
нь гадны аль түрүүлж хүчтэйнь гадны аль түрүүлж хүчтэй
нөлөөлсөн хүчин зүйлд жолоодогдоно.нөлөөлсөн хүчин зүйлд жолоодогдоно.
Иймээс бие хүн төлөвших үйл явцыгИймээс бие хүн төлөвших үйл явцыг
зөв жолоодох хэрэгтэй.зөв жолоодох хэрэгтэй.

22. Бие хүн төлөвших үйл явц ньБие хүн төлөвших үйл явц нь
диалектик шинжтэйдиалектик шинжтэй
Өөрөөр хэлбэл бие хүн төлөвшихӨөрөөр хэлбэл бие хүн төлөвших
үйл явц нь хөгжилтэйгээ нягтүйл явц нь хөгжилтэйгээ нягт
уялдаатай явагддагуялдаатай явагддаг

23. Бие хүний төлөвшилд нөлөөлөхБие хүний төлөвшилд нөлөөлөх
хүчин зүйлсхүчин зүйлс
Нөлөөлөх хүчин
зүйлс
Удамшлын
хүчин
зүйлс
Байгалийн
хүчин
зүйлс
Нийгмийн
хүчин
зүйлс

24. Удамшлын хүчин зүйлсУдамшлын хүчин зүйлс
 Эцэг эхийн өвөрмөцЭцэг эхийн өвөрмөц
байдал, зан чанар,байдал, зан чанар,
сэтгэцийн хувийнсэтгэцийн хувийн
онцлог, авъяас билэг,онцлог, авъяас билэг,
зэрэг нь хүүхдэдзэрэг нь хүүхдэд
удамшигдан үлддэг баудамшигдан үлддэг ба
эдгээр нь хүүхдийгэдгээр нь хүүхдийг
бие хүн болжбие хүн болж
төлөвшихөд их чухалтөлөвшихөд их чухал
нөлөө үзүүлнэнөлөө үзүүлнэ

25. Байгалийн хүчин зүйлсБайгалийн хүчин зүйлс
 Хүмүүсийн амьдарчХүмүүсийн амьдарч
байгаа газар орон, тэрбайгаа газар орон, тэр
нутгийн уур амьсгал,нутгийн уур амьсгал,
байгалийн янз бүрийнбайгалийн янз бүрийн
нөхцөл нөлөөлнө. Ж: 4нөхцөл нөлөөлнө. Ж: 4
улиралтай, эрс тэс уурулиралтай, эрс тэс уур
амьсгал нь монголамьсгал нь монгол
хүнийг тэсвэрхүнийг тэсвэр
хатуужилтай, дасанхатуужилтай, дасан
зохицох чадвар сайтайзохицох чадвар сайтай
болоход нөлөөлнө.болоход нөлөөлнө.

26. Нийгмийн хүчин зүйлсНийгмийн хүчин зүйлс
 Нийгмийн амьдрал,Нийгмийн амьдрал,
зан заншил, төрхзан заншил, төрх
байдал, хуульбайдал, хууль
дүрэм, зэрэг ньдүрэм, зэрэг нь
нийгмийн хүчиннийгмийн хүчин
зүйлд багтдаг.зүйлд багтдаг.

27. Нийгмийн хүчин зүйлсНийгмийн хүчин зүйлс
Нийгмийн
хүчин
зүйлсийн
түвшин
Микро түвшин Мезо түвшин Макро түвшин

28. түвшингүүдтүвшингүүд
Микро түвшин:Микро түвшин:
Бие хүн шуудБие хүн шууд
харилцаанд оржхарилцаанд орж
байдаг. Гэр бүл,байдаг. Гэр бүл,
анги хамт олон,анги хамт олон,
бүлэг багтдагбүлэг багтдаг
Мезо түвшин:Мезо түвшин:
БайнгаБайнга
харилцаанд оржхарилцаанд орж
байдаг.байдаг.
Амьдардаг хот,Амьдардаг хот,
дүүрэг ордог.дүүрэг ордог.
Макро түвшин:Макро түвшин:
Дам харилцаандДам харилцаанд
ордог. Улс орныордог. Улс орны
нийгэм, эдийннийгэм, эдийн
засаг, урлаг,засаг, урлаг,
соёл шинжлэхсоёл шинжлэх
ухаан, шашинухаан, шашин
багтдаг.багтдаг.

29. Бусад хүчин зүйлсБусад хүчин зүйлс
 Эдгээр 3 хүчинЭдгээр 3 хүчин
зүйлээс гадна тусгайзүйлээс гадна тусгай
зорилго чиглэлтэй,зорилго чиглэлтэй,
зохион байгуулалттайзохион байгуулалттай
сургалт хүмүүжлийнсургалт хүмүүжлийн
ажил бие хүнийажил бие хүний
төлөвшилд ихээхэнтөлөвшилд ихээхэн
чухал нөлөөтэй. Ж:чухал нөлөөтэй. Ж: IQIQ
сургалт нь оюуны царсургалт нь оюуны цар
хүрээг тэлж,хүрээг тэлж,
хөгжүүлдэг.хөгжүүлдэг.

30. Анхаарал тавьсандАнхаарал тавьсанд
баярлалаабаярлалаа