МЭӨ209 – МЭ93 оны хооронд Хүннү нар одоогийн монголын нутгаар төвлөрөн анхны угсаатны төр ёсны улалмжлал тогтоосон. Хүннү гэдгийг хятад түүх сударт Сюннү хэмээн тэмдэглэсэн бөгөөд дотор нь Линьху, Ойтху, Дунху, Дорнод ху гэж ялгаж байсан.

1. ХҮННҮ ГҮРЭН
Монголын анхны төрт улс Хүннү

2. МЭӨ209 – МЭ93 оны хооронд Хүннү нар одоогийн
монголын нутгаар төвлөрөн анхны угсаатны төр ёсны
улалмжлал тогтоосон. Хүннү гэдгийг хятад түүх сударт
Сюннү хэмээн тэмдэглэсэн бөгөөд дотор нь Линьху, Ойтху,
Дунху, Дорнод ху гэж ялгаж байсан.

3. ХҮННҮ ГҮРНИЙ ГАЗАР НУТАГ

4. ХҮННҮГИЙН ГАРАЛ
Хүннү эртний монгол угсаатан болохыг доктор Ж.Батсуурь
генетикийн судалгаагаар баталсан. Оросын эрдэмтэн С.И. Руденко:
“Хүннү нарын үс нь өнгө,
хэлбэрээрээ европынхноос эрс
ялгаатай ба монголчуудынхтай
адил “ гэсэн бол эрдэмтэн
И.В.Константинов: “Хүннү
нарын төрх төв азийн маягийн
хамгийн онцлог төлөөлөгчид
монголчууд, буриад нар бөгөөд
энэ маяг бүрэлдсэн магадтай
нутаг нь Умард монгол гэж
тэмдэглэсэн байна.

5. .
Хүннү нар улсаа баруун, зүүн, төв гэж 3 хуваасан. Төв хэсгээ буюу
Луут хотоо шаньюй өөрөө захирч зүүн баруун гарт нэгтгээд ванг
томилон захируулснаас гадна тэдгээр нь түмт, мянгат, зуут, аравт гэж
хуваагдана. Хүннү улсад 24 том түшмэл буюу түмтийн дарга байсан
байна
ХҮННҮ ГҮРНИЙ ЗОХИОН
БАЙГУУЛАЛТ

6. Мэө-209 онд Түмэн шаньюйгийн их
хатны хүү Модун Хүннүгийн Шаньюй
хаан болж 24 аймгаа нэгтгэн захирах
болов.
Модун Шаньюу
Цэрэгтэйгээ
МОДУН ШАНЬЮУ

7. Модун шаньюй,
төрийн хүн төрийн хэргийг бодохдоо
төрлийг тэвчих учиртай гэж үздэг
байсан төдийгүй газар бол улсын үндэс
,Улс түмнийхээ газар нутгийг харьд өгч
яаж болно. Өвөг дээдсийнхээ газар
нутгаас харь оронд өгье гэж ам
ангайсан хүний толгойг авбал зохилтой
хэмээн сургадаг байжээ. Модун
шаньюй төрийн ёс горимын талаар
нэлээд шинэчлэл хийсэн байна.
Тухайлбал, улсаа зүүн, баруун, төв гэж
гурван хэсэгт хувааж, аравт, зуут,
мянгат, түмтээр зохион байгуулжээ.
Хүннүгийн зонхилогч нарыг овог
аймгуудын хурлаар сонгож байсныг
өөрчилж шууд тохоон томилох болжээ.
Түүнчлэн түмтийн ноёдын зэрэг
дэвийг бий болгосон байна.
Туркт байдаг Модун
Шаньюйгийн хөшөө
МОДУН ШАНЬЮУ

8. Аж ахуйн хувьд мал аж ахуй эрхэлдэг
байсан төдийгүй үхэр ,морь, хониор элбэг байсан. Энэ
дундаасаа хүннү нар адуу морийг эрхэмлэн өсгөдөг
байжээ. Учир нь адууны өгөх сүү түүхий эд нь элбэг
гэдгээр ч зогсохгүй уналага ачлаганд ч олонтаа
ашигладаг байжээ. Хүннү нар мал маллахын хажуугаар
ойр зуурын хэрэгнээний зүйлс болох оосор бүч, гэрийн
тавилга, тогоо шанагаа өөрсдөө бүтээдэг байжээ. Хүннү
нарын булшнаас олдсон эд зүйлсээс харахад хүннүчүүд
угалз хатгаж, оёж, шаглаж, хавах гээд гар урлалыг
нилээд түлхүү хийдэг байж гэж судлаачид үзжээ.Мөн
тэд ан гөрөөг цөөнгүй хийдэг байсан. Хүннү нар бас
тариалангийн аж ахуй эрхэлж байсан бөгөөд голдуу
Орхон Сэлэнгэ зэрэг гол устай газраар тариалангаа
эрхэлдэг байв. Тариаландаа гол төлөв амуу будааг
тариалдаг байжээ
АЖ АХУЙ

9. Эртний Хятадын түүхч Сыма Цянь
МЭӨ 1 дүгээр зуунд хүннү нарын амьдрал
ахуйг тэмдэглэн бичихдээ: “Тэд олон тооны
адуу, үхэр, хонь, ямаанаас гадна тэмээ,
илжиг, луус, хайнаг, сайн үүлдрийн азрага,
одой морь зэрэг ховор мал өсгөдөг” гэжээ.
Эдгээр малын дотроос тэргүүлэх үүрэг
гүйцэтгэж байсан нь адуун сүрэг бөгөөд
адуу нь гол төлөв нүүдэл суудал, дайн
байлдааны үндсэн хөсөг, мөн худалдаа
солилцоонд арилжааны хэрэглүүр болж
байжээ. Сыма Цянь мал өсгөх аргачлалын
хувьд улирлаар нутаг сэлгэн нүүдэллэдэг
хэмээн тэмдэглэжээ. Малыг хүнсний эх
үүсвэр болгохоос гадна арьс шир, ноос
ноолуурыг нь ахуйн хэрэглээндээ
ашигладаг байжээ.
ЭРТНИЙ ХЯТАДЫН
ТҮҮХД:

10. Соёл иргэншлийн тухайд
бол гол шүтлэг нь бөө мөргөл байсан ба
байгаль дэлхий, лус савдгаа ихээхэн дээдэлж
үзэж байнга мөргөл үйлддэг шүтээндээ
тахилга үйлддэг, шаньюй өглөө ургах наранд
орой саранд мөргөдөг байсан байна. Мөн
Хүннү нарт Хятад, Солонгос, Дундад азийн
соёл нэвтрэн орж ирж тэр нь улмаар
уламжлалт соёл болсон. Мөн уртын дууг
үндэслэсэн улсыг Хүннү улс гэж үздэг.
Түүнчлэн хүннүгийн булшнуудаас төөнүүр гэх
мэт эмчилгээнд хэрэглэгддэг багажууд
олдсоноор тэд мөн эмчилгээг өргөнөөр хийдэг
байсан гэсэн таамаглалыг төрүүлжээ.
Хүннүчүүд өөрсдийн соёл иргэншлийг
нягтлан дагадаг байсан хэдий ч хөрш харьяат
орныхо соёлыг төдийлөн тоомжирлодоггүй
байжээ
СОЁЛ ИРГЭНШИЛ

11. Баруун зүг одсон Хүннүчүүд баатар гавъяа
ихийг байгуулжээ. Гал мэсэн дундуур
нүүдэллэн явсаар Ижил хавьд Хүн гүрнээ
байгуулан суусан. Дараа нь ахин нүүдэллэж,
Дунайн Хүнийг байгуулсан юм. Чингэх замдаа
түрэг, иран, угор олон хүн ардыг дагуулан
уусгажээ. Герман, Кельт, Франк, Слав, Алан,
Лесгин зэрэг одоогийн Европ нарын өвөг-овог
аймгуудтай дайтаж тэднийг буулган аваад
улмаар түүхэндээ, дэлхийн ноён гэгдэж
хандсан зүгтээ дайлж өрнө дахины соёл
иргэншлийн өлгий гэгдэх Бага-Ази, Европ,
Африкийн хойд эргийн улс үндэстнийг ирт
мэс, исгэрэх сумаар буулган авч хүн ардыг
боол болгож асан хожим нь Визант, Ром хэмээн
2 хуваагдсан хүчирхэг гүрнүүдтэй нүүр тулж,
өөрсдийг нь байлдан дагуулж, аль алинаар нь
алба бариулав.
БАРУУН ЗҮГ ОДСОН ХҮННҮЧҮҮД

12. Хүннү цэрэг
төмөр бамбай, хуягтай
харин морьд хуяггүй
байжээ. Хүннү нар ухарсан
дүр үзүүлэн дайсны цэргийг
бүслэн цохих, эмээлээ
овоолон хамгаалалт хийх
зэрэг байлдах арга
хэрэглэдэг байв.
ХҮННҮГИЙН ЦЭРГИЙН
ЗЭВСЭГТ

13. Хүннү нум
ерөнхийдөө шулуувтар эвэр
гичиртэй, мөрөөрөө тэнэгэр
матаастай, 140 см хүртэл урт
байжээ. 100-140 см урт давхар
зүймэл нум нь хүчтэй, алсын
тусгал сайтай байв. Мөн хүрэл
муна, дуут сум ашигладаг
байжээ. Дуут сумыг дайсныг
сүрдүүлэх тактикийн
зорилгоор ашиглаж байв.
СУМНЫ ТӨМӨР ЗЭВ

14. Хүннү гүрэн нь дотоодын
тэмцэл самуун болоод Хан
улсын арга явуулга зэргээс
болж, МЭӨ 53 онд 2 хэсэг
болон хуваагдаад, улмаар
МӨ 93 онд Сяньбид эзлэгдэн
мөхсөн байна
ХҮННҮ ГҮРНИЙ УНАЛТ

15. Хятадын сурвалж
бичгүүдэд "Хүннү нар хатныг
яньчжи гэдэг" гэж нэрлэдэг
байсан тухай тэмдэглэгдсэн
байдаг
ХҮННҮ ХАТАН

16. Архангай
аймгийн Хайрхан сумын нутаг
Гол мод хэмээх газар хийж байгаа
Хүннүгийн булшны малталт
судалгаа хоёр дахь шатандаа
ороод явж байна.
ГОЛ МОДНЫ ХҮННҮ БУЛШ

17. АВСНЫ АЛТАН ЧИМЭГ

18. AВСНЫ АЛТАН ЧИМЭГ

19. ТЭРЭГНИЙ ТЭВШ

20. ХҮРЭЛ ЦАР

21. ХҮННҮ-ГИЙН ҮЕИЙН БУЛШ

22. БУЛШНЫ ГАДААД ЧУЛУУН
БАЙГУУЛАМЖ

23. БУЛШНЫ НҮХЭН ДЭХ ЧУЛУУН
ЧИГЖЭЭС

24. ОРШУУЛГЫН ХЭСЭГ

25. ТОГОО

26. ТОМ ВААР

27. ТОМ ВААР

28. ШАВАР ВААР

29. YХРИЙН ЯС ИЛЭРСЭН БАЙДАЛ

30. АДУУНЫ ТОЛГОЙН ЯС

31. ХОНИНЫ ТОЛГОЙН ЯС

32. ХҮРЭЛ ТОГОО

33. ШУВУУНЫ ДҮРТС ЧУЛУУН СУВС

34. ЧУЛУУН ЧИМЭГ

35. МОРИНЫ ДҮРСТ АЛТАН ШАРМАЛ
ЧИМЭГ

36. ХАЗААРЫН ТӨМӨР ТОНОГЛОЛ

37. ХҮРЭЛ ЭДЛЭЛҮҮД

38. ХАЗААРЫН ТӨМӨР ТОНОГ

39. ТӨМӨР АМГАЙ

40. АЛТААР БҮРСЭН ТӨМӨР ХАДААС

41. ОЮУ ЗҮҮЛТ, ШИГТГЭЭ

42. ДЭНГИЙН ШАВАР ЦӨГЦ

43. АВСНЫ ХҮРЭЛ БАРИУЛ БА АЛТАН
ЧИМЭГ

44. ДЭНГИЙН ХҮРЭЛ ЦӨГЦ

45. МӨНГӨН ХАЛБАГА

46. НАРНЫ ХАЛХНЫ ҮЗҮҮРИЙН
ХҮРЭЛ ДОГ