Η ¨ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ¨ ΣΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΟ 22ο & 23ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ¨ΕΡΩ¨ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΑΣ. ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Γραφεῖα Θεσσ/νίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 τηλ: 2310552207, τηλεομοιότυπο: 2310552209 Γραφεῑα Ἀθηνῶν: . Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, τηλ.2106930355 http://www.enromiosini.gr/

1. Ἄν θέλωμεν τὸ λίγο
νὰ γένη μεγάλο πρέπει
νὰ λατρεύωμεν Θεόν,
ν’αγαπᾶμε πατρίδα, νά
΄χωμεν ἀρετή, τὰ παιδιά
μας νὰ τὰ μαθαίνωμεν
γράμματα κι ἠθική.
Στρατηγός
Μακρυγιάννης
IANOYAΡΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2015 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 22-23
ΓΡΑΦΟΥΝ:
Π. ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΚΕΦΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΝΤΩΝΑΚΟΣ Α. ΑΝΤΩΝΙΟΣ, ΑΝΤΩΝΙΟΥ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ,ΑΡΤΕΜΗΕΙΡΗΝΗ,ΒΙΛΛΙΩΤΗΣΓΕΩΡΓΙΟΣ,ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
ΦΩΤΗΣ, ΔΙΑΛΕΧΤΟΠΟΥΛΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, ΚΡΗΤΙΔΟΥ ΑΛΕΞΙΑ, ΚΟΝΤΑΞΗΣ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ, ΜΑΜΑΣΟΥΛΑ ΜΑΡΙΑ,
ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΥ ΜΑΡΙΑ, ΝΕΟΝΑΚΗΣ Κ. ΙΩΑΝΝΗΣ, ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ,
ΠΟΝΗΡΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ, ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΡΕΡΑΚΗΣ ΗΡΑΚΛΗΣ,
ΣΑΡΡΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΣΤΕΡΓΙΟΥΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΣΤΕΡΓΙΟΥΛΗΣ
ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ, ΤΣΙΚΟΠΟΥΛΟΥ ΧΑΡΑ

2. 2
ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ
ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ
-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ KATA TON ΝΟΜΟ
Θεόφιλος Παπαδόπουλος, Πρόεδρος
Τηλ.: 6972559553
ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
Γεώργιος Βιλλιώτης
Δῆμος Θανάσουλας
Χαράλαμπος Στεργιούλης
ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ
Γεώργιος Βιλλιώτης
Δήμητρα Τζίκα
Χαράλαμπος Στεργιούλης
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ -ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ
Μαρία Ἰωαννίδου, Τηλ.: 2310 552 207
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ἀναστάσιος 'Ιορδανίδης,
Τηλ. 6976889447
Τηλεομοιότυπο: 2310 552209
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ
Ἀγγελική Καπετάνιου,
Τηλ. 210 5227967 & 210 6930355
Τηλεομοιότυπο 210 6930355
EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ
Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ,
Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ
EUROBANK, BIC: EFGBGRAA
IBAN:
GR4002603220000140200352972
ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA
5253-059675-650
IBAN: GR67 0172 2530 0052
5305 9675 650
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
Γραφεῖα Θεσσαλονίκης:
Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628
Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 2310
552209
Γραφεῖα Ἀθηνῶν:
Πανεπιστημίου 34 & Ἱπποκράτους γω-
νία, Στοὰ Παλλάδος, 10679, 2ος ὄροφος,
Τηλ.210 5227967
& Πανεπιστημίου 39,
Στοὰ Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος,
Τηλ.210 6930355
Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr
Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@
enromiosini.gr
ISSN: 1792-2828
Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν
τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους.
ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 22-23/ απριλιου -σεπτεμβριου 2015
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ
ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Δύσκολοι οἱ καιροὶ γιὰ τὴν πατρίδα μας, ἀλλὰ ὁ τόπος
μας ἔχει περάσει καὶ στὸ παρελθὸν παρόμοιες καταστά-
σεις. Διερχόμαστε μία περίοδο πολέμου σὲ καιρὸ εἰρήνης.
«Ἐχθροί» μας οἱ δανειστές μας μὰ καὶ οἱ ἴδιοι οἱ ἑαυτοί μας,
οἱ κακὲς συνήθειες καὶ νοοτροπίες, ποὺ μᾶς ἐμπότισαν δι-
κοί μας καὶ ξένοι καὶ κυριαρχοῦν μέσα μας. Μᾶς παρέσυ-
ρε ὁ σύγχρονος δυτικὸς τρόπος ζωῆς καὶ προχωρούσαμε
χωρὶς χαλινάρια, νομίζοντας ὅτι πορευόμαστε τὸν δρόμο
τὸν σωστό, ποὺ κάποιοι τὸν ὀνόμαζαν πρόοδο. Μὰ ὅπως
ὅλα τὰ ψέματα κάποτε τελειώνουν, ἔτσι ἔφτασε καὶ αὐτὸς
στὸ τέλος του. «Καὶ αὐτὴ τὴ στιγμὴ τὴ μεγάλη, τὴν ἱστο-
ρικὴ στιγμὴ ποὺ μᾶς ἔλαχε νὰ ζήσουμε δὲν ὑπάρχει πιά,
στὴ συνείδησή μας, καμμιὰ ἄλλη ἀξία, καμμιὰ ἰδέα, κανέ-
νας σκοπός, καμμιὰ φροντίδα, ἔξω ἀπὸ τὸν πόλεμο ποὺ κά-
νει ἡ Ἑλλάδα. Δὲν ὑπάρχουν πιὰ θεωρίες καὶ συστήματα.
Δὲν ὑπάρχει ἡ ἀτομική μας ζωή.
Ἡ Ἑλλάδα ξεχειλᾶ ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ εἶναι μας καὶ τὰ
σκεπάζει ὅλα...» (Γεώργιος Θεοτοκᾶς). Τώρα ποὺ ἀπέτυχε
τὸ ὅραμα τῆς εὐρωπαϊκῆς ἑνότητος δὲν μᾶς μένει παρὰ νὰ
ἐπιστρέψουμε στὸ ἑλληνικὸ ὅραμα, στὸν ἑλληνικὸ τρόπο
ζωῆς καὶ σκέψης. Ὁ ἀπελπισμένος ἑλληνικὸς λαὸς μπορεῖ
νὰ βοηθηθῆ καὶ νὰ παρηγορηθῆ, ὄχι ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς
ποὺ τὸν ὁδήγησαν ἐδῶ οὔτε ἀπὸ τοὺς ἑταίρους μᾶς Εὐρω-
παίους, ἀλλὰ ἀπὸ τὸν Θεό, ὅταν μείνουμε στὶς ἀξίες μας
καὶ ἀντιμετωπίζουμε τὶς δυσκολίες μας μὲ ἐμπιστοσύνη σὲ
Αὐτόν, μὲ συνεργασία, μὲ ἑνότητα, μὲ παραδοσιακὸ ἑλλη-
νικὸ τρόπο, μὲ λεβεντιὰ καὶ φιλότιμο. Ἔχουμε διδασκά-
λους τὴν ἱστορία μας, τὴν παράδοσή μας καὶ πρότυπά μας
τοὺς Ἁγίους, τοὺς ἥρωες καὶ τοὺς εὐεργέτες(ἐθνικούς).
Ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ποὺ δεν βάδισαν τὸν ψεύτικο δρόμο. Για-
τί κάποιοι δὲν παρασύρθηκαν καὶ συνέχισαν νὰ ζοῦν τὴ
Ρωμηοσύνη. Ἔλεγε γι' αὐτοὺς χαρακτηριστικὰ ὁ ἅγιος
Παΐσιος: «Ὑπάρχει ἡ μαγιὰ κι αὐτὴ ἡ μαγιὰ κρατάει τὴν
Ἐκκλησία καὶ τὴν Ἑλλάδα. Γι' αὐτὴν τὴ μαγιὰ ὁ Κύριος
θὰ κάμη ὅ,τι θὰ κάμη». Γιὰ τὴν ἴδια μαγιὰ μίλησε κάπο-
τε καὶ ὁ Μακρυγιάννης: «Ὅτι ἀρχὴ καὶ τέλος, παλαιό-
θεν καὶ ὣς τώρα, ὅλα τὰ θερία πολεμοῦν νὰ μᾶς φᾶνε καὶ
δὲν μποροῦνε, τρῶνε ἀπὸ μᾶς καὶ μένει καὶ μαγιά. Καὶ οἱ
ὀλίγοι ἀποφασίζουν νὰ πεθάνουν κι ὅταν κάνουν αὐτεί-
νη τὴν ἀπόφασιν, λίγες φορὲς χάνουν καὶ πολλὲς φορὲς
κερδαίνουν». Καὶ ὅπως ἔλεγε καὶ ὁ ἅγιος Νικόλαος Ἀχρί-
δας: «Στήριξε τὴν ἐλπίδα σου μόνο στὸν Χριστό. Καὶ ὁ
Χριστὸς βλέποντας τὴν πίστη σου θὰ σοῦ χαρίση γρήγορα
τὴ χαρά. Θὰ σοῦ δώση τέτοια χαρά, ποὺ καμμιὰ δύναμη,
οὔτε ἀνθρώπινη, οὔτε δαιμονική, δὲν θὰ μπορέση νὰ στὴν
ἀφαιρέση». Χρέος ὅλων μας σήμερα εἶναι νὰ μεγαλώσουμε
αὐτὴν τὴ μαγιὰ μὲ τὴ μετάνοιά μας καὶ τότε ὁ Πατέρας θὰ
μᾶς συγχωρήση καὶ θὰ μᾶς δεχθῆ καὶ πάλι στὸ ἀρχοντικό
Του, θὰ μᾶς θεραπεύση, θὰ μᾶς τιμήση, θὰ γίνουμε πάλι
παιδιά Του ἀγαπημένα καὶ θὰ σωθῆ καὶ ἡ Πατρίδα μας!

3. 3ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ απριλιου - σεπτεμβριου 2 0 1 5
ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ
σ. 4
σ. 8
σ. 10
σ. 13
σ. 16
σ. 20
ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ-ΝΕΟΤΗΤΑ
ΓΛΩΣΣΑ
ΝΟΥΝ ΤΗΡΟΥΜΕΝ
Ἀρχιμ. Νικόδημου
Κανσίζογλου
Η ΜΟΝΟΓΟΝΕΪΚΗ
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Αλεξάνδρου Κακαβούλη
ΜΑΘΗΜΑΤΑ
ΑΡΧΑΙΑΣΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΓΛΩΣΣΑΣ
ΚυριάκουἨ.Γεωργιάδη
Η ΣΥΜΒΟΛΗ
ΤΟΥ ΛΕΟΝΤΟΣ
ΙΑΤΡΟΣΟΦΙΣΤΟΥ
Μαρίας Χρόνη
σ. 38
σ. 42
σ. 46
σ. 50
σ. 57
ΝΟΥΝ ΤΗΡΟΥΜΕΝ
Ἀρχιμ. Νικόδημου Κανσίζογλου
ΜΝΗΣΘΗΤΙ ΚΥΡΙΕ
Ἀρχιμ. Παύλου Ντανᾶ
Η ΘΕΟΔΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ
ΔΙΑΘΗΚΗ
† Ἐπισκόπου Ἱερεμία,
ΠΑΠΙΚΙΟΝ ΟΡΟΣ:
ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΜΟΝΑΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ
Ἰωάννη Δρούγκα
Η ΜΟΛΥΝΣΗ
ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
ΤΑ ΒΑΣΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ
ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Ἀντώνη Ἀντωνάκου
ΠΕΡΙ ΠΑΤΡΗΣ
Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη
Η ΓΛΩΣΣΑ
ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ
Ἰωάννη Παπαλαζάρου
ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΓΛΩΣΣΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ,
ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ 2012 - 2014
Κυριάκου Ἠ. Γεωργιάδη
Η ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Γεωργίου Βιλλιώτη
σ. 22
σ. 25
σ. 30
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΥΠΟ ΑΦΑΝΙΣΜΟ
Παναγιώτη. Β. Δημακάκου
Η ΜΟΝΟΓΟΝΕΪΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Αλεξάνδρου Κακαβούλη
ΠΕΡΙ ΟΝΟΜΑΤΟΘΕΣΙΑΣ
Ἱερομονάχου Γρηγορίου
ΓΟΝΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ
Πηνειώς Χριστοδούλου

4. 4
ΤΕΧΝΗ
σ. 106
ΕΙΔΗΣΕΙΣ
σ. 114
σ. 117
σ. 122
σ. 125
σ. 134
ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΑΝΟΙΞΗ
Μαρίας Καλαμπούκα-Κοτζιάμπαση
Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ
Ἐμμανουήλ Περσυνάκη
Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ
ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ
ΤΟΥ Ν. Γ. ΠΕΝΤΖΙΚΗ
Ἰωάννη Α. Σαρσάκη
ΑΓΙΟΙ ΣΕΡΓΙΟΣ ΚΑΙ ΒΑΚΧΟΣ
Δήμητρας Σικαλίδου
ΙΣΤΟΡΙΑ
ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΣ Ο ΣΑΜΟΘΡΑΞ
Μάρθας Βασιλείου-Ναζλῆ
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΛΕΟΝΤΟΣ
ΙΑΤΡΟΣΟΦΙΣΤΟΥ
Μαρίας Χρόνη
ΤΟ ΣΧΟΙΝΙ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ-
ΑΓΧΟΝΗ ΔΙΚΑΙΩΣΕΩΣ
Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
Ο Μ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ
ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΤΟΥ
Δρ. Ερατώ Ζέλλιου - Μαστροκώστα
Η ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Δημητρίου Γ. Μεταλληνοῦ
Ο ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ
Κώστα Δ. Κονταξῆ
ΥΠΕΡ ΠΙΣΤΕΩΣ ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΔΟΣ
Εὐαγγέλου Στ. Πονηροῦ
Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ
ΑΜΠΕΛΑΚΙΩΝ
Ἀναστάσιου Δασταυρίδη
σ. 58
σ. 64
σ. 69
σ. 75
σ. 78
σ. 81
σ. 86
σ. 89
Ο ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΣ
ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ
Κώστα Δ. Κονταξῆ
Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ
ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ
ΑΜΠΕΛΑΚΙΩΝ
Δασταυρίδη Ἀναστάσιου
Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ
ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΦΟΡΑ
ΤΗΣ ΑΠΟ ΓΕΝΕΑ
ΣΕ ΓΕΝΕΑ
Νικολάου Κατσιαβριά
ΑΓΙΟΙ ΣΕΡΓΙΟΣ
ΚΑΙ ΒΑΚΧΟΣ
Δήμητρας Σικαλίδου
σ. 102
σ. 107
ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ
Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΦΟΡΑ
ΤΗΣ ΑΠΟ ΓΕΝΕΑ ΣΕ ΓΕΝΕΑ
Νικολάου Κατσιαβριᾶ
ΠΟΙΟΝ ΕΝ Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Γιάννη Μιχαηλίδη

5. 5
ΟΡΘΟΔΟΞΑ
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ
ΘΕΜΑΤΑ
ΝΟΥΝ
ΤΗΡΟΥΜΕΝ
Ἀρ­χιμ. Νι­κό­δη­μου Καν­σί­ζο­γλου
Ἱ­ε­ρο­κή­ρυ­κος
Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως
Ἐ­δέσ­σης, Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας
Α. Ο ΝΟΥΣ ΜΑΣ.
1. Ὁ ἀββᾶς Δωρόθεος σὲ μία δι-
δασκαλία του, ἀκολουθῶντας τόν Μ.
Βασίλειο, λέει πὼς οἱ χριστιανοὶ πρέπει
νὰ προσφέρουμε στὸν Θεὸ «ἑαυτούς,
τὰ ἑαυτῶν, τὰ περὶ ἑαυτοὺς» καὶ ἐξη-
γεῖ∙ «Ἄλλο γάρ ἐσμεν ἡμεῖς»: ὁ νοῦς
μας, «ἄλλο τὰ ἡμέτερα»: τὸ σῶμα μας,
«ἄλλο τὰ περὶ ἡμᾶς»: τὰ πράγματά μας.
Ὁ ἄνθρωπος, δηλαδή, ζεῖ καὶ κινεῖται
γύρω ἀπὸ τρεῖς πραγματικότητες ποὺ
ὁρίζουν καὶ χαρακτηρίζουν τὴ ζωή του.
Αὐτὲς εἶναι: ὁ νοῦς του, τὸ σῶμα του, τὰ
πράγματά του.
Ἀπὸ τὰ τρία αὐτὰ μεγέθη (ἀξίες) αὐτὸ
ποὺ μᾶς καθορίζει στὸ βάθος καὶ οὐσια-
στικὰ εἶναι ὁ νοῦς μας. Τὸ πιὸ δικό μας
πρᾶγμα στὴν ὅλη ὕπαρξή μας εἶναι ὁ
νοῦς μας.
2. Εἶπαν οἱ Πατέρες μας ὅτι ὁ νοῦς
μας εἶναι ὁ ψυχικὸς ὀφθαλμός μας, δη-
λαδὴ τὸ ὄργανο ἐκεῖνο τῆς ψυχῆς ποὺ
καθοδηγεῖ ὅλον τὸν ἄνθρωπο. Ὅπως τὰ
μάτια μᾶς ὁδηγοῦν στὴν πορεία, στὴν

6. 6
ἐργασία, στὸν σκοπό μας, ἔτσι καὶ ὁ
ψυχικός μας ὀφθαλμός, ὁ νοῦς μας, μᾶς
ὁδηγεῖ στὴν πνευματική μας πορεία,
ἐργασία καὶ σκοπό μας. Μάλιστα, μᾶς
τονίζουν πὼς ὁ νοῦς μας
εἶναι τὸ τελειότερο ψυ-
χικὸ αἰσθητήριο. Ἐπει-
δή, λοιπόν, ὁ νοῦς μας
ἔχει καθοδηγητικὸ ρόλο
στὴν ψυχικὴ καὶ πνευ-
ματική μας ἐξέλιξη, οἱ
πνευματικοί μας ὁδηγοὶ
λέγουν πὼς πρέπει νὰ
καταστήσουμε στὴ ζωή
μας τὸν νοῦ μας «ἡγεμό-
να καὶ κυριάρχη».
Αὐτὸ μᾶς θυμίζει
ὁπωσδήποτε αὐτὸν τὸν
λόγο ποὺ παρακαλοῦμε
καθημερινὰ πολλὲς
φορὲς στὴν προσευχή
μας: «πνεύματι ἡγε-
μονικῷ στήριξόν με».
Γιὰ νὰ γίνει ὁ νοῦς μας
ἡγεμὼν καὶ κυριάρχης
τῆς ζωῆς μας, πρέπει νὰ
κοινωνήσει, δηλαδὴ νὰ
ἑνωθεῖ μὲ τὸ μόνο Ἡγε-
μονικὸ καὶ Κυριαρχικὸ
Ἅγιο Πνεῦμα.
3. Ὁ Γέρων Ἰωσὴφ
ὁ ἡσυχαστὴς πολὺ κα-
θαρὰ καὶ παραστατικὰ
μᾶς λέει: «Ὁ νοῦς εἶναι
ὁ τροφοδότης τῆς ψυχῆς
καὶ ὅ,τι καλὸν ἢ πονηρὸν
ἰδῇ ἢ ἀκούσῃ ἡ δουλειά του εἶναι νὰ τὸ
κατεβάσῃ εἰς τὴν καρδίαν, ὅπου εἶναι τὸ
κέντρον τῆς πνευματικῆς καὶ σωματικῆς
δυνάμεως τοῦ ἀνθρώπου, ὁ θρόνος τοῦ
νοῦ».
Γι᾿ αὐτὸ ὁ ἀββᾶς Δωρόθεος μᾶς κα-
θιστᾶ προσεκτικοὺς λέγοντας ὅτι ὅσοι
ἔθεσαν σκοπὸ «καθᾶραι ἑαυτοὺς ἀπὸ
παντὸς μολυσμοῦ σαρκὸς καὶ πνεύμα-
τος, ἐγίνωσκον ὅτι διὰ τῆς φυλακῆς τῶν
ἐντολῶν καθαίρεται ἡ ψυχὴ καὶ οἷον
εἰπεῖν καθαίρεται ὁ νοῦς καὶ ἀναβλέπει
καὶ ἔρχεται εἰς τὸ κατὰ φύσιν».
Ὁ νοῦς, δηλαδή, καθαίρεται διὰ τῆς
τηρήσεως τῶν ἐντολῶν.
Β. Ο ΔΙΕΣΤΡΑΜΜΕΝΟΣ
ΚΑΙ ΑΔΟΚΙΜΟΣ ΝΟΥΣ
1. Ὅταν δὲν φυλάττουμε τὶς
αἰσθήσεις μας, τὴν ὅραση, τὴν ἀκοή,

7. 7
τὴ γεύση κλπ., δηλαδὴ τοὺς τροφοδό-
τες τοῦ νοῦ μας καὶ δὲν τηροῦμε τὶς
ἐντολὲς τοῦ Θεοῦ, ποὺ κατεργάζονται
τὴν κοινωνία καὶ ἕνωση μαζί Του, τότε
δὲν ἀνακαινιζόμαστε, δὲν ἀναγεννιόμα-
στε καὶ ὡς συνέπεια μᾶς ἀκολουθεῖ μιὰ
κατάσταση, ποὺ κάποιοι θεολόγοι τὴν
ὀνόμασαν ὑπαρκτικὴ πόλωση, κατὰ
τὴν ὁποία ἡ καρδιὰ καὶ ὁ νοῦς ἀπομα-
κρύνονται καὶ ἀναλαμβάνει τὸ προβά-
δισμα ἡ καρδιά, ἀκάθαρτη καὶ ἐμπαθής.
Τότε, αὐτὰ ποὺ ἐπιθυμεῖ ἡ ἀκάθαρτη
καὶ μολυσμένη καρδιά μας αὐτὰ σκέ-
φτεται καὶ ὁ νοῦς μας. Τότε καθίστα-
ται ἐσκοτισμένος, διεστραμμένος καὶ
ἀδόκιμος. Τραγικὴ συνέπεια αὐτῆς τῆς
κατάστασης τοῦ νοῦ μας εἶναι μία ζωὴ
«κτηνώδης καὶ δαιμονιώδης».
2. Ἰδοὺ πῶς περιγράφει ὁ μεγα-
λύτερος θεολόγος ὅλων τῶν αἰώνων,
ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, τὴν κατάσταση
τοῦ ἀνθρώπου, ὅταν ὁ νοῦς του γίνει
ἀδόκιμος, διεστραμμένος, μωρός, ἀκα-
τάλληλος. Τότε ὁ νοῦς «ποιεῖ τὰ μὴ κα-
θήκοντα», δηλαδὴ τὰ ἀνάρμοστα. Καὶ
καθιστᾶ τοὺς ἀνθρώπους «πεπληρω-
μένους πάσῃ ἀδικίᾳ, πορνείᾳ, πονηρίᾳ,
πλεονεξίᾳ, κακίᾳ, μεστοὺς φθόνου, φό-
νου, ἔριδος, δόλου, κακοηθείας, ψιθυ-
ριστάς, καταλάλους, θεοστυγεῖς, ὑβρι-
στάς, ὑπερηφάνους, ἀλαζόνας, ἐφευ-
ρέτας κακῶν, ἀσυνέτους, ἀσυνθέτους,
ἀστόργους, ἀσπόνδους, ἀνελεήμονας».
Ὅλα τὰ παραπάνω εἶναι παρενέργειες
ἑνὸς νοῦ ποὺ δὲν ἔχει καθαρισθεῖ. Πα-
ρενέργειες εἴτε στὴ λογική (π.χ. θεοστυ-
γεῖς) εἴτε στὴν αἴσθηση (π.χ. πορνεία).
3. ὉἅγιοςΣιλουανὸςἔλεγε:«Νοῦς
παλαίει πρὸς νοῦν... ὁ νοῦς ἡμῶν μετὰ
τοῦ νοὸς τοῦ ἐχθροῦ». Ὅταν, ὅμως,
ἐμεῖς ἐξ αἰτίας τῆς κακῆς χρήσης τῆς
καρδιᾶς μας καταστήσουμε τὸν νοῦ μας
«ἀδόκιμο», ὁπωσδήποτε θὰ ἡττηθοῦμε
σὲ αὐτὴν τὴν πάλη καὶ πολλὲς φορὲς
συμβαίνει ἀπὸ «ἡγεμὼν καὶ κυριάρ-
χης» ὁ νοῦς μας νὰ καταντήσει δοῦλος
καὶ αἰχμάλωτος. Τότε μπορεῖ νὰ ζήσου-
με καὶ μορφὲς δαιμονοληψίας, δαιμονο-
πληξίας, δαιμονοκατοχῆς. Δὲν μπόρεσε
ὁ νοῦς μας νὰ «κουμαντάρει» τὴ ζωή
μας καὶ τότε μᾶς «κάνουν κουμάντο»
τὰ πάθη καὶ οἱ δαίμονες. Δαίμονες ὅπως
π.χ. τῆς γαστριμαργίας, τῆς σαρκολατρί-
ας, τῆς ὡραιοπάθειας, τῆς ὀργῆς κλπ. Ἡ
χειρότερη, ὅμως, μορφὴ δαιμονοληψίας
εἶναι αὐτὴ τοῦ νοός, κατὰ τὴν ὁποία ὁ
παθὼν χάνει ἐντελῶς τὴν ἐπαφή του μὲ
τὴν πραγματικότητα καὶ γενικὰ μὲ τὴν
ἀλήθεια. Ἐξ αὐτοῦ τίκτονται οἱ φοβερὲς
βλασφημίες καὶ οἱ διάφορες κακοδοξίες
καὶ αἱρέσεις.
Γ. Ο ΗΓΕΜΩΝ
ΚΑΙ ΚΥΡΙΑΡΧΗΣ ΝΟΥΣ
1. Ἀλλὰ ποιόν νοῦ πρέπει νὰ ἔχου-
με «ἡγεμόνα καὶ κυριάρχην»; Ὁπωσδή-
ποτε τὸν κεκαθαρμένο καὶ φωτισμένο
καὶ ὄχι τὸν ἀδόκιμο, τὸν διεστραμμέ-
νο, τὸν μεμολυσμένο. Ὁ κεκαθαρμένος
νοῦς ἐνεργεῖ ὡς ἡγεμὼν ἑνοποιητικὰ
στὶς δυνάμεις τῆς ψυχῆς, τὶς πρώην
διεστραμμένες ὑπὸ τοῦ παλαιοῦ ἀνθρώ-
που καὶ μὲ κοινὴ θέληση καὶ ἐνέργεια
αὐτῶν τῶν δυνάμεων συνεργεῖ μὲ τὸ
θέλημα τοῦ Θεοῦ. Στοὺς ἀγωνιζομένους
χριστιανοὺς ὁ «ἡγεμὼν νοῦς» ὑποτάσ-
σει τὴν καρδιὰ μὲ τὶς ἐπιθυμίες της καὶ
τὴ μαθαίνει νὰ ζεῖ «ἐν Χριστῷ».
Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος γράφει στὸν
Τῖτο πὼς γιὰ τοὺς ἀγωνιζομένους νὰ
καθαρίσουν τὴν καρδιά τους, δηλαδὴ
τὶς αἰσθήσεις καὶ τὶς ἐπιθυμίες τους,
τὰ πάντα εἶναι καθαρά. «Πάντα μὲν κα-
θαρὰ τοῖς καθαροῖς· τοῖς δὲ μεμιασμέ-
νοις καὶ ἀπίστοις οὐδὲν καθαρόν, ἀλλὰ
μεμίανται αὐτῶν καὶ ὁ νοῦς καὶ ἡ συ-
νείδησις». Δηλαδή, ἂν δὲν ἀγωνισθοῦμε
νὰ καθαρίσουμε τὴν καρδιά μας, διὰ τῆς

8. 8
φυλακῆς τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς τηρή-
σεως τῶν ἐντολῶν (αὐτὸν τὸν σκοπὸ
ἔχει ἡ ἀσκητικὴ τῆς Ἐκκλησίας μας),
δὲν θὰ καθαρισθεῖ καὶ ὁ νοῦς μας.
2. Πιὸ εἰδικὰ, θὰ πρέπει νὰ ποῦμε
πὼς ὁ νοῦς μας γίνεται «κυριάρχης» τῆς
ζωῆς μας, ὅταν καθαρθεῖ: α) Μὲ τὴ με-
τάνοια, δηλαδὴ μὲ τὴ λύπη
καὶ τὸ μῖσος γιὰ τὴν ἁμαρ-
τία, ποὺ σημαίνει κατὰ βά-
θος οἰκοδόμηση σχέσεως
ἀγάπης καὶ ταπεινώσεως μὲ
τὸν Θεὸ β) Μὲ τὴν προσευ-
χή, καὶ εἰδικὰ μὲ τὴν μονο-
λόγιστη εὐχή. Αὐτὴ εἶναι
ἡ παράδοσή μας τὴν ὁποία
πρέπει νὰ ἀκολουθήσουμε:
«Κύριε, Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέ-
ησόν με». Σὰν νὰ βουτᾶμε
συνεχῶς καὶ μὲ ὑπομονὴ
ἕνα σπόγγο στὴ χάρη τοῦ
Θεοῦ καὶ ἀποπλένουμε νοῦ
καὶ καρδία. Ἤ, κατὰ τὴν
εἰκόνα σύγχρονου ὁσίου
ἀνδρός, σὰν νὰ παίρνουμε
μία λίμα καὶ «λιμάρουμε«,
λειαίνουμε τὴν καρδιά μας
ἀπὸ τὴ σκουριὰ τῶν παθῶν
ποὺ ἔχουμε σωρεύσει γ) Μὲ
τὴ φυλακὴ τῶν αἰσθήσεων,
ποὺ μαραίνει τὴν ἐμπαθῆ
φαντασία καὶ κρατᾶ τὸν
νοῦ μας ἀμόλυντο.
3. Ὅταν ρώτησαν
ἕναν ἄνθρωπο τοῦ Θεοῦ
ποιός εἶναι ὁ πιὸ βαθὺς καί οὐσιαστικὸς
πνευματικὸς ἀγῶνας ποὺ κάνουν οἱ
πιστοί, ἀπάντησε: «Νοῦν τηροῦμεν»,
δηλαδὴ φυλάττουμε τὸν νοῦ μας. Ἐξ
οὗ καὶ ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης
ἔγραψε τὰ βιβλία «Ἀόρατος Πόλεμος»
καὶ «Συμβουλευτικὸν Ἐγχειρίδιον».
Γνώριζε πὼς ὁ νοῦς μας ἔχει καθοδηγη-
τικὸ ρόλο στὴ ζωή μας, συνήθως ὅμως
ἐπιδροῦν ἐπάνω του οἱ αἰσθήσεις καὶ ἡ
κοσμικὴ συνήθεια (λογικὴ) καὶ τὸν κα-
θιστοῦν ὑποχείριό τους. Ἐμεῖς πρέπει
μὲ τὸν ἀγῶνα μας νὰ τὸν καταστήσουμε
βασιλέα νικητή.
Ὁ ὅσιος Συμεών, ὁ διὰ Χριστὸν σα-
λός, ἀφοῦ περνοῦσε ὅλη τὴ νύχτα του
μὲ πνευματικὸ ἀγῶνα καὶ προσευχή,
τὸ πρωὶ ἔπαιρνε ἕνα κλαδὶ ἀπὸ ἐλιὰ καὶ
τρέχοντας στοὺς δρόμους τῆς πόλεως
φώναζε: «νίκησε ὁ βασιλιὰς καὶ δοξά-
σθηκε ἡ πόλη». Ἐννοοῦσε, ὁ μακάριος,
βασιλιὰ τὸν νοῦ καὶ πόλη τὴ ζωὴ τοῦ
ἀνθρώπου.

9. 9
† ΜΝΗΣΘΗΤΙ ΚΥΡΙΕ,
ΩΣ ΑΓΑΘΟΣ,ΤΗΣ ΔΟΥΛΗΣ ΣΟΥ
ΕΛΕΝΗΣ ΤΣΙΡΟΥ (1928-2013)
Ἀρχιμανδρίτου Παύλου Ντανᾶ
Ἡ
ἐκκλησία μας, ὡς φιλόστοργη
μητέρα, παραστέκεται, εὐλογεῖ
καὶ ἐνδιαφέρεται γιὰ ὅλα τὰ
μέλη της, ποὺ ἀποτελοῦν τὸ «σῶμα τοῦ
Χριστοῦ» (Κολ. 2,17)
Εἶναι γνωστὴ ἡ ὑπὲρ τῶν νεκρῶν
προσευχὴ τοῦ λαοῦ, μὲ τὴν ἔννοια τοῦ
μνημοσύνου καὶ τῆς ἐξιλαστήριας θυσί-
ας γιὰ τὶς ψυχὲς τῶν κεκοιμημένων.
Ὁ Σοφὸς Σειρὰχ λέει: «Ἐπὶ νεκρόν
μὴ ἀποκωλύσεις χάριν»(7,33)· στὸν νε-
κρό σου μὴν ἀρνεῖσαι τὴν τελευταία του
χάρη. Καὶ αὐτὴ ἡ χάρη εἶναι ἡ προσευχή
μας γι᾿ αὐτόν. Ὁ Ἀπ. Παῦλος μνημονεύει
τὸν ἀποθανόντα Ὀνησιφόρο καὶ εὔχεται
ὅπως βρεῖ «ἔλεος παρὰ Κυρίου ἐν ἐκείνῃ
τῇ ἡμέρᾳ τῆς Δευτέρας Παρουσίας» (Β.
Τιμ. 7,18). Κι ἐμεῖς ὀφείλουμε νὰ θυμη-
θοῦμε τὴν ἀείμνηστη κα Ἑλένη Τσίρου.
Ἁγιασμένη ψυχή. Ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ.
Εὐωδία πίστεως καὶ ἀρετῆς.
Ἀξιώθηκα ἀπὸ τὸν Θεὸ νὰ ἔρχεται στὸ
πετραχήλι μου καὶ νὰ ἐξομολογεῖται τὰ
κρίματά της. Τώρα ποὺ βρίσκεται στὴν
ἀγκαλιὰ τοῦ Θεοῦ, δύναμαι νὰ ὁμολο-
γήσω: Μνήσθητι Κύριε τῆς ἀγάπης της
πρὸς τὸ θέλημά Σου. Πάντοτε εἶχε στὸν
νοῦ της τὸ πῶς θὰ ἐφαρμόζει τὸ Εὐαγ-
γέλιο στὴ ζωή της. Χωρὶς τυμπανοκρου-
σίες καὶ θεατρινισμοὺς ἢ φαρισαϊκὴ νο-
οτροπία, προσπαθοῦσε νὰ ζεῖ μοναχικά.
Θεατὴς τῶν ἀγώνων της ἦταν μόνον ὁ
Θεός.
Μαθήτευσε παρὰ τοῦ ἀοιδίμου π. Δη-
μητρίουΚλούτσου,πνευματικοῦτέκνου
τοῦ ἁγίου Ἐπισκόπου Φλωρίνης, κυροῦ
Αὐγουστίνου, καὶ γι᾿ αὐτὸ γνώρισε ἀκαι-
νοτόμητη τὴν Ἁγία Γραφή. Χωρὶς παρα-
χαράξεις ἢ στρεβλώσεις.
Στὰ θέματα τῆς πίστεως ἦταν ἀνυ-
ποχώρητη καὶ λυπόταν γιὰ τὶς ὑποχω-
ρήσεις στὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως καὶ τὸ
ὀρθόδοξο φρόνημα.
Σ᾿ ὁποιονδήποτε ναὸ ἐκκλησιαζόταν,
εἶχε μαζί της ὅλα τὰ ἐκκλησιαστικὰ βι-
βλία, παρακολουθοῦσε ὅλα ὅσα ἔψελναν
οἱ Ἱεροψάλτες καὶ πολλὲς φορὲς μὲ διά-
κριση τοὺς βοηθοῦσε. Ἡ προσευχή της
ἦταν ἀδιάλειπτη. Ὁ νοῦς της συνεχῶς
στὸν Θεό. Ἡ καρδιά της εἶχε θελχθεῖ ἀπὸ

10. 10
τὸν Θεῖο ἔρωτα. Δὲν τὴν εἵλκυε ὁ κόσμος.
Συνεχῶς εἶχε στὸν νοῦ της τὰ λόγια τοῦ
Εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου: «Μὴν ἀγαπᾶτε
τὸν κόσμον, μηδὲ τὰ ἐν τῷ κόσμῳ, ἐάν
τις ἀγαπᾷ τὸν κόσμον, οὔκ ἐστιν ἡ ἀγάπη
τοῦ Πατρὸς ἐν αὐτῷ.» (Α΄ Ἰωάν. 2,15)
Ἡ ἄσκησή της ἦταν παροιμιώδης.
Παρὰ τὴν πολυώδυνη ἀσθένειά της,
δὲν ἄφηνε τὴ νηστεία. Στενοχωριόταν
ὅταν κατέλυε καὶ αὐτὸ δὲν γινόταν ἀπὸ
ἐγωισμὸ ἢ πλάνη, ὅπως κάνουν κάποιοι,
ἀλλὰ ἀπὸ τὴ γνήσια ἀγάπη της πρὸς τὸν
Θεό. Μνήσθητι, Κύριε, τῆς αὐτομεμψίας
της.
Αὐτομεμψία σημαίνει νὰ κατηγορῶ
τὸν ἑαυτό μου. Νὰ αἰσθάνομαι τὴν ἁμαρ-
τωλότητά μου. Νὰ σκέπτομαι ὅτι ἔχω
πικράνει τὸν Θεὸ μὲ τὰ λόγια μου, τὶς
πράξεις μου ἢ τὴν ὅλη ἀναστροφή μου.
Ὁ ἅγιος Ἰσαάκ ὁ Σύρος ὁμολογεῖ:
«Μακάριος ὁ ἄνθρωπος ὁ γινώσκων τὴν
ἑαυτοῦ ἀσθένειαν».
Ἡ ἀείμνηστη Ἑλένη Τσίρου συνεχῶς
ζητοῦσε τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ. Προσπα-
θοῦσε νὰ σκέπτεται τὴν ἀνέκφραστη
ἀγάπη τοῦ Θεοῦ μὲ τὴ μικρότητά της.
Αὐτὴ ἡ ἀλήθεια φαίνεται ἀπὸ τὴ συχνὴ
ἐξομολόγηση. Ἡ ἐξαγόρευσή της ἦταν
θεληματική, κατανυκτική, ἀποφασιστι-
κή, κατηγορικὴ καὶ εἰλικρινής. Μὲ συ-
ντριβὴ καρδίας.
Εἶχε συνειδητοποιήσει ὅτι ὁ Πνευμα-
τικός- Ἐξομολόγος ἦταν ὁ ὁδηγὸς στὴν
ἐν Χριστῷ ζωή της. Ἐξομολογεῖτο τὰ
πάντα. Εἶχε κατά νοῦ τὴν προτροπὴ τοῦ
Μεγάλου Βασιλείου: «Μηδὲν τῆς ψυχῆς
κίνημα ἀπόκρυφον φυλάσσειν».
Οἱ προσευχές, οἱ ὁποῖες βρέθηκαν
μετὰ τὴν κοίμησή της, δείχνουν τὴν
αὐτογνωσία ποὺ εἶχε στὴ ζωή της, τὸν
Θεῖο της ἔρωτα, τὴν ἐμπιστοσύνη της
στὴ Θεία Πρόνοια, τὴν ἀγάπη της πρὸς
τοὺς συνανθρώπους. Μιὰ ἀγάπη θυσια-
στικὴ καὶ ἀνυπόκριτη. Αὐτοπροαίρετη,
μὲ καλὴ διάθεση. Πρόθυμη καὶ χαρού-
μενη. Μὲ καλοσύνη ποὺ ἀποτυπωνόταν
στὸ πρόσωπό της.
Πρόσφερε ὑπηρεσίες στὸ ἱεραποστο-
λικὸ ἔργο γιὰ τοὺς ἀδελφούς μας στὴ
μαύρη ἤπειρο, συμμετεῖχε ἀνελλιπῶς
στὸν ἔρανο ἀγάπης τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς
Ἀθηνῶν καθὼς καὶ σὲ κύκλους μελέτης
Ἁγίας Γραφῆς, ἐνῷ ἐπισκεπτόταν τα-
κτικὰ τὸ Ἄσυλο Ἀνιάτων στὴν Κυψέλη.
Μνήσθητι, Κύριε, τῆς ὑπομονῆς της
στήν ἀσθένειά της.
Δὲν θὰ πρέπει νὰ λησμονοῦμε ὅτι
στὸν κόσμο αὐτὸν θὰ περάσουμε θλίψεις
καὶ δοκιμασίες. «Στενὴ ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγου-
σα εἰς τὴν ζωήν» (Ματθ. 7,13), λέει ὁ Κύ-
ριός μας.
Ἡ εὐλογημένη Ἑλένη Τσίρου δὲν
γόγγυσε πρὸς τὸν Θεό. Μοῦ ἔκανε ἐντύ-
πωση πὼς οὔτε ἤθελε νὰ μιλάει γιὰ τὴν
ἀσθένειά της. Παρότι πονοῦσε, δὲν πα-
ραπονιόταν. Εἶχε πιστέψει ὅτι «ἡ θλῖψις
ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ
δοκιμήν (δοκιμασμένο χαρακτῆρα), ἡ
δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καται-
σχύνει» (Ρωμ. 5,3-5). Μὲ τὸ βλέμμα της
προσηλωμένο σ΄ Αὐτόν, ἀντιμετώπιζε μὲ
καρτερικὴ ὑπομονὴ τὶς δοκιμασίες ποὺ
ὀρθώνονταν μπροστά της.
Ναί! Ἡ νίκη ἐναντίον τῶν ἀοράτων
ἐχθρῶν (τῶν δαιμόνων) δὲν κερδίζεται
μὲ τὶς σωματικὲς δυνάμεις, ἀλλὰ μὲ τὴν
καρτερία τῆς ψυχῆς καὶ τὴν ὑπομονὴ
στὶς θλίψεις.
Ὅπως οἱ Ἅγιοι τὴν ἀρρώστια τὴ δέχο-
νται σὰν ἄθλημα καὶ περιμένουν μεγάλα
στεφάνια γιὰ τὴν ὑπομονή τους, ἔτσι καὶ
ἡ ἀοίδιμη Ἑλένη Τσίρου ζοῦσε μὲ τὴν
προσδοκία τοῦ Παραδείσου.
Ὅλες αὐτὲς οἱ ἀρετὲς προσδίδουν
μιὰ χάρη καὶ λαμπρότητα στὴ μακαρία
Ἑλένη Τσίρου, τὸ γένος Σκόντζου, καὶ
γι᾿ αὐτὸ μὲ τὸν ἐκλεκτὸ σύζυγό της κ.
Ἐλευθέριο Τσίρο -ἥρωα τοῦ πολέμου
τοῦ1948-δημιούργησανμιὰεὐλογημένη
οἰκογένεια καὶ ἀπέκτησαν τρεῖς κόρες, 8
ἐγγόνια καὶ 4 δισέγγονα . Ἡ εὐσέβειά της
ἀπέδωσε καρπούς, ἀφοῦ ἀξιώθηκε νὰ δεῖ
μιὰ ἀπὸ τὶς ἐγγονές της πρεσβυτέρα .
Ἐμεῖς δὲ ὅλοι, ὅσοι τὴ γνωρίσαμε, ἂς
μιμηθοῦμε τὴ Θεοφιλῆ πολιτεία της.
Εἴθε νὰ ἔχουμε τὴν εὐχή της.

11. 11
Σ
τὴν σύντομη αὐτὴ παλαιο-
διαθηκική μας μελέτη θὰ
μιλήσουμε γιὰ ἕνα θεολογικὸ
θέμα, τὸ ὁποῖο ταράσσει πραγματικὰ ὅλη
τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, χωρὶς νὰ δίνεται
ἐπαρκὴς λύση σ΄ αὐτό. Εἶναι τὸ θέμα
τῆς θεοδικίας. Βασικὰ μόνο στοιχεῖα
θὰ δώσουμε ἐδῶ στὸ θέμα αὐτό, γιατί ἡ
διεξοδική του ἀνάπτυξη ἀποτελεῖ ὁλό-
κληρη πραγματεία.
1. Τὸ περὶ θεοδικίας θέμα ἀρχίζει ἀπὸ
τὴν ἀλήθεια ὅτι ἡ Παλαιὰ Διαθήκη
ἔχει ἐγκόσμιο χαρακτῆρα καὶ διὰ τοῦτο
τονίζεται πολὺ ὁ πλοῦτος τῶν ὑλικῶν
ἀγαθῶν ὡς εὐλογία Θεοῦ πρὸς τὸν
ἄνθρωπο γιὰ τὴν τήρηση τῶν ἐντολῶν
Του. Ἀντὶ ἄλλου χωρίου λέγουμε τὸν
λόγο τοῦ Θεοῦ στὸ βιβλίο τοῦ Ἡσαΐου:
«Ἐὰν θέλητε καὶ εἰσακούσητέ μου, τὰ
ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε» (1,19). Ἀποτελεῖ
πρόβλημα τὸ γιατί ἡ Παλαιὰ Διαθήκη
ἔχει ἐγκόσμιο χαρακτῆρα, ὅπως εἴπαμε
παραπάνω. Ἀλλὰ ἡ καλυτέρα λύση στὸ
πρόβλημα αὐτὸ εἶναι νὰ ποῦμε ὅτι αὐτὸ
συμβαίνειλόγῳτοῦπολέμουτῆςΠαλαιᾶς
Διαθήκης κατὰ τῆς νεκρομαντείας, τὴν
ὁποία ἐξασκοῦσαν οἱ Χαναναῖοι. Ἐπειδὴ
λοιπὸν ἡ Παλαιὰ Διαθήκη πολέμησε
τὴν νεκρομαντεία, ἡ ὁποία προϋποθέτει
τὴν πίστη στὴν μεταθανάτιο ζωή, γι΄
αὐτὸ στὴν Παλαιὰ Διαθήκη δὲν ἔχουμε,
στὰ πρῶτα χρόνια τουλάχιστον, ἀνε-
πτυγμένη τὴν πίστη στὴν μεταθανάτιο
ζωή. Καὶ γι΄ αὐτὸν τὸν λόγο ἡ Παλαιὰ
Διαθήκη φέρει ἐγκόσμιο χαρακτῆρα καὶ
τονίζει πολὺ τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐπιγείου ζωῆς.
Ὅταν ὅμως ἀργότερα ἐξέλιπε ὁ κίνδυνος
τῆς νεκρομαντείας, τότε, στὴν ἐποχὴ τοῦ
προφήτου Ἰεζεκιὴλ (6ος αἰ.), ἔχουμε ἀνε-
πτυγμένη τὴν πίστη στὴν μεταθανάτιο
ζωή (βλ. Ἰεζ. κεφ. 37).
2. Κατὰ τὰ παραπάνω, ἀφοῦ ἡ Παλαιὰ
Διαθήκη ἔχει ἐγκόσμιο χαρακτῆρα, ἡ
ἀμοιβὴ τοῦ Θεοῦ στὸν εὐσεβῆ γιὰ τὴν
τήρηση τῶν ἐντολῶν Του ἢ ἡ τιμωρία
στὸν ἀσεβῆ γιὰ τὴν παράβαση τῶν θείων
ἐντολῶν, γίνεται στὸν παρόντα κόσμο
καὶ ἐκφράζεται μὲ τὴν παροχὴ ἢ τὴν
στέρηση τῶν ὑλικῶν ἀγαθῶν. Συνέβαινε
καὶ συμβαίνει ὅμως νὰ βλέπουμε τὸ
φαινόμενο, ὁ εὐσεβὴς νὰ δυστυχεῖ καὶ νὰ
ταλαιπωρεῖται, ὁ δὲ ἀσεβής, ὁ παραβάτης
τῶνἐντολῶντοῦΘεοῦ,νὰεὐτυχεῖὑλικῶς
καὶ νὰ ζεῖ μία ἄνετη ζωή. Ἔτσι, γεννᾶται
τὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας. Κατὰ πόσον
δηλαδὴ ὁ Θεὸς εἶναι ἀληθὴς καὶ δίκαιος,
ἀφοῦ ἀφήνει νὰ συμβαίνει αὐτὴ ἡ ἀντι-
νομία στὴν ζωή, τὸ νὰ ἐπιτρέπει τὴν
δυστυχία τῶν εὐσεβῶν καὶ τὴν εὐτυχία
τῶν ἀσεβῶν. Αὐτὸ ἀκριβῶς, ξαναλέμε,
εἶναι τὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας.
3. Τὸ πρόβλημα αὐτὸ εἶναι πολὺ σοβαρό,
γιατί καταλήγει στὴν δυσπιστία καὶ
τελικὰ καὶ σ΄ αὐτὴν τὴν ἄρνηση τοῦ
Θεοῦ. Τὸ θλιβερὸ αὐτὸ φαινόμενο τὸ
παρατηροῦμε στὴν Παλαιὰ Διαθήκη, μὲ
τὰ πρῶτα κρούσματά του στὸν προφήτη
Ἡσαΐα (8ος αἰ.). Ὅταν ὁ προφήτης
κήρυττε στοὺς Ἰουδαίους ἐρχομένη τὴν
καταστροφὴ γιὰ τὰ ἁμαρτήματά τους, οἱ
ἀκροατές του εἰρωνικὰ τοῦ ἀπαντοῦσαν:
«Ἂς τὸ κάνει γρήγορα (ὁ Θεός), γιὰ νὰ
Η ΘΕΟΔΙΚΙΑ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ
† Ἐπισκόπου Ἱερεμία,
Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ Παν/μίου ἐπὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης

12. 12
τὸ δοῦμε· ἂς ἐκπληρώσει τὸ θέλημά
Του γιὰ νὰ τὸ γνωρίσουμε» (Ἡσ. 5,19).
Ἀργότερα, στὸν προφήτη Σοφονία (7ος
αἰ.) οἱ ἀκροατές του ἔλεγαν καὶ σ΄ αὐτόν:
«Ὁ Θεὸς δὲν μπορεῖ οὔτε εὐτυχία οὔτε
δυστυχία νὰ φέρει» (Σοφ. 1,12. βλ. καὶ
Ἱερ. 5,12). Καὶ ἀκόμη ἀργότερα, στὴν
ἐποχὴ τοῦ προφήτου Ἰεζεκιὴλ (6ος αἰ.),
οἱ σύγχρονοί του, ἀναφερόμενοι στὴν
πτώση τῆς Ἱερουσαλὴμ (586 π.Χ.) ἔλε-
γαν καὶ αὐτοί: «Δὲν εἶναι ἐντάξει ἡ ὁδὸς
(δηλαδὴτὸἔργο)τοῦΘεοῦ»(Ἰεζ.18,25.29.
33,17). Καὶ ἀκόμη πιὸ μετέπειτα, κατὰ
τὴν ἐποχὴ τοῦ προφήτου Μαλαχίου (5ος
αἰ.), οἱ Ἰουδαῖοι, ἐπισκοποῦντες τὴν ὅλη
ἱστορία τους, ἔλεγαν: «Μάταιο εἶναι νὰ
ὑπηρετεῖ κάποιος τὸν Θεό. Τί κερδίσαμε
ἀπὸ τὸ ὅτι τηρήσαμε τὶς ἐντολές Του;...
Ἰδού, μακαρίζουμε τοὺς ὑπερηφάνους.
Προοδεύουν ὅταν πράττουν τὸ κακὸ καὶ
σώζονται ὅταν ἐκπειράζουν τὸν Θεό...»
(Μαλαχ. 3,14-15. Βλ. καὶ τὸ χωρίο Ἰὼβ
34,19: «ὁ ἄνθρωπος δὲν ὠφελεῖται ἀπὸ
τὴν φιλία του μὲ τὸν Θεό»). Καὶ ἀκόμη
τολμηρότερα αὐτοὶ οἱ ἀσεβεῖς ἔλεγαν:
«Ὅποιος πράττει τὸ κακὸ εἶναι ἀρεστὸς
στὰ μάτια τοῦ Θεοῦ· σὲ τέτοιους ἀνθρώ-
πους ἀρέσκεται ὁ Θεός. Ποῦ εἶναι λοιπὸν
ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης;» (Μαλαχ. 2,17).
Καὶ ἄλλοι ἀσεβεῖς καὶ χλευαστὲς Ἰου-
δαῖοι ἔλεγαν, ἀναφερόμενοι στὸν Θεό:
«Ὑπάρχει γνώση στὸν Θεό;» (Ψαλμ.
72,11). Δηλαδή, «γνωρίζει ἄραγε ὁ Θεὸς
τί κάνει;».
4. Ὅλα αὐτὰ καὶ ἄλλα ἀκόμη βλάσφημα
κατὰτοῦΘεοῦλόγια,τὰὁποῖασυναντοῦμε
στὴνΠαλαιὰΔιαθήκη,λεγόμεναἀπὸἀσε-
βεῖς Ἰουδαίους καὶ Ἰσραηλῖτες, λέγονται
ἀκριβῶς γιὰ τὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας.
Γιατί δὲν μποροῦσαν νὰ συμβιβάσουν
τὴν δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰ
παρατηρούμενα στὸ ἔθνος τους καὶ στὴν
ἀτομική τους ζωὴ συμβαίνοντα. Ἀπέ-
ναντι στοὺς ἀσεβεῖς αὐτοὺς οἱ εὐσεβεῖς
Ἰουδαῖοι προσπαθοῦσαν νὰ δώσουν
κάποια λύση στὸ πρόβλημα θεοδικίας.
Οἱ εὐσεβεῖς αὐτοὶ ὡς βάση τους ἔχουν
τὴν σταθερὴ πίστη στὴν δικαιοσύνη
τοῦ Θεοῦ καὶ δὲν ἀμφιβάλλουν καθόλου
γι'αὐτήν. Τὴν πίστη αὐτὴν τὴν ἐκφρά-
ζει ὁ λόγος τοῦ προφήτου Ἀββακούμ,
«ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται» (2,4).
Ὁ εὐσεβὴς δηλαδὴ ἄνθρωπος πρέπει νὰ
εἶναι στερεὸς στὴν πίστη του ὅτι ὁ Θεὸς
εἶναι δίκαιος. Καὶ «ζήσεται» ἀπὸ τὴν
πίστη του αὐτή, θὰ δικαιωθεῖ δηλαδὴ
ὁ πιστὸς ἀπὸ τὰ συμβαίνοντα στὴν ζωὴ
γεγονότα.
(α) Μία λύση τοῦ προβλήματος τῆς
θεοδικίας ἐπιχειρεῖ ὁ συγγραφεὺς τοῦ
36ου ψαλμοῦ, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι ἡ
εὐτυχία τῶν ἀσεβῶν εἶναι προσωρινή,
εἶναιἐπ'ὀλίγονκαὶμετὰἀπὸτὴνεὐτυχία
τους θὰ ἔρθει δυστυχία («ἔτι μικρὸν καὶ
οὐ μὴ ὑπάρξη ὁ ἁμαρτωλὸς καὶ ζητήσεις
τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ εὕρης», στίχ.
10). Τὸ ἐπιχείρημα ὅμως αὐτὸ δὲν εἶναι
λύση, γιατί βλέπουμε ἀσεβεῖς νὰ τοὺς
συνοδεύουν τὰ πλούτη τους μέχρι τοῦ
τάφου.
(β) Ἄλλη λύση προσπαθεῖ νὰ δώσει ὁ
ψαλμὸς 48, ὁ ὁποῖος λέγει ὅτι ὁ θάνατος
ἐξισώνει ὅλους, καὶ τοὺς δυστυχεῖς καὶ
τοὺς εὐτυχεῖς. Καὶ αὐτὸ πάλι δὲν εἶναι
λύση τοῦ προβλήματος, γιατί, ναὶ μὲν
ὁ θάνατος ἐξισώνει ὅλους, ἀλλὰ μέχρι
τοῦ θανάτου, ὅπου παρατηρεῖται τὸ
πρόβλημα, τί ἀπάντηση θὰ δώσουμε;
(γ) Γνωστὸν ὅτι στὸ σοβαρὸ πρόβλημα
τῆς θεοδικίας ἡ Παλαιὰ Διαθήκη ἀφιε-
ρώνει ἕνα ὁλόκληρο βιβλίο, τὸ τιτάνειο
βιβλίο τοῦ Ἰώβ, τὸ ὁποῖο ἀφήνει σχεδὸν
ἄλυτο τὸ πρόβλημα.
5. (δ) Ἀλλά, ὡς πλέον σοβαρὴ καὶ
θελκτικὴ λύση στὸ πρόβλημα τῆς
θεοδικίας θεωροῦμε τὴν λύση τοῦ
προφήτου Ἱερεμίου. Τὸ περὶ θεοδικίας
πρόβλημα ἐτέθη πρὸς λύσιν στὸ ἰσχυρὸ
πράγματι κατὰ τὸν νοῦ (ὅπως καὶ
τρυφερὸν κατὰ τὴν καρδία) προφήτη Ἱε-
ρεμία. Ὁ Ἱερεμίας φαίνεται δὲν μποροῦσε
νὰ λύσει τὸ πρόβλημα καὶ γι' αὐτὸ
κατέφυγε πρὸς λύσιν στὸν Θεὸ καὶ τοῦ
εἶπε: «Δίκαιο (πάντα) ἔχεις, Θεέ, ὅταν
μαλώνω μαζί Σου· μόνο γιὰ ἕνα πρᾶγμα
θέλω νὰ σοῦ μιλήσω: Γιατί εὐοδοῦται ἡ
ὁδὸς τῶν ἀσεβῶν, (γιατί) εὐτυχοῦν ὅλοι
οἱ παράνομοι;» (Ἱερ. 12,1). Σ΄ αὐτὸ τὸ

13. 13
ἐρώτημα τοῦ προφήτου ὁ Θεὸς τοῦ ἀπα-
ντάει μὲ ἕναν περίεργο λόγο:
«Ἐὰν ὁ δρόμος μὲ πεζοὺς ἀνθρώπους σὲ
κουράζει,
τί θὰ κάνεις ὅταν ἀγωνίζεσαι στὸν δρόμο
μὲ τὰ ἄλογα;
Καὶ ἂν στὴν ἀσφαλῆ γῆ, δὲν εἶσαι ἀσφα-
λής,
τίθὰκάνειςστὶςζοῦγκλεςτοῦἸορδάνου;»
(12,5).
Μὲ αὐτὰ τὰ λόγια του ὁ Θεὸς δὲν δίνει
μὲν λύση στὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας,
δίδει ὅμως, ὅπως φαίνεται, ἐλευθε-
ρία στὸν προφήτη νὰ ἀσχοληθεῖ μὲ τὸ
πρόβλημα, χωρὶς νὰ κλονίζεται στὴν
πίστη του, γιατί τὸ προφητικό του
ἔργο θὰ τοῦ δείξει ἀκόμη μεγαλύτερα
προβλήματα (ἵππους ποὺ τρέχουν στὸν
δρόμο - ζοῦγκλες τοῦ Ἰορδάνου) καὶ
τότε τί θὰ κάνει;
(ε) Νομίζω ὅμως, ἂν ἑρμηνεύω καλῶς
τὸ κείμενο τῶν Ο΄, ὅτι ὁ προφήτης Ἱερε-
μίας δίδει λύσιν τινὰ στὸ πρόβλημα τῆς
θεοδικίας, τὴν ὁποία λύση ἀπαντοῦμε
καὶ ἀλλαχοῦ στὴν Παλαιὰ Διαθήκη.
Κατὰ τὴν μετάφραση λοιπὸν τῶν Ο΄ ὁ
προφήτης Ἱερεμίας ὁμιλῶν γιὰ τοὺς
εὐτυχοῦντας ἀσεβεῖς λέγει πρὸς τὸν
Θεό: «Ἐγγὺς εἶ τοῦ στόματος αὐτῶν
καὶ πόρρω ἀπὸ τῶν νεφρῶν αὐτῶν»
(Ἱερ. 12,2). Ἐὰν δηλαδὴ εὐτυχοῦν οἱ
ἀσεβεῖς, εὐτυχοῦν σὲ εὐτελῆ αἰτήματα,
τοῦ «στόματος» αἰτήματα, ἀλλὰ ἡ
καρδιά τους δὲν ἀπολαμβάνει τοὺς
βαθεῖς πόθους της, γιατί ὁ Θεὸς εἶναι
«πόρρω ἀπὸ τῶν νεφρῶν αὐτῶν»! Ὡσὰν
νὰ θέλει νὰ πεῖ μὲ αὐτὸ ὁ Ἱερεμίας ὅτι
ἡ ἀληθινὴ εὐτυχία τοῦ ἀνθρώπου εἶναι
ἡ ἐκπλήρωση τῶν πόθων τῆς καρδιᾶς
του - ἡ ὁποία ἔχει πλαστεῖ γιὰ τὸν Θεὸ -
καὶ δὲν εἶναι ἡ ἀπόλαυση τῶν ἐπιγείων
ἀγαθῶν. Τὴν λύση αὐτή, ὅτι δηλαδὴ ἡ
εὐτυχία τοῦ ἀνθρώπου ἔγκειται στὴν
ἐπικοινωνία του μὲ τὸν Θεό, τὴν δίδει
καὶ ὁ Ψαλμὸς 72, ὁ ὁποῖος λέγει: «Ἐμοὶ
δὲ τὸ προσκολλάσθαι τῷ Θεῷ ἀγαθόν
ἐστι, τίθεσθαι ἐν τῷ Κυρίῳ τὴν ἐλπίδα
μου» (στίχ. 28). Δηλαδή, μὲ τὴν λύση
αὐτὴ λύεται ὁ δεσμὸς τῆς εὐσέβειας τοῦ
ἀνθρώπου μὲ τὴν ἀμοιβὴ τῶν ὑλικῶν
ἀγαθῶν. Ἀγαπῶ τὸν Θεό, ἐπειδή μοῦ
εὐφραίνει τὴν καρδιὰ καὶ ὄχι γιὰ νὰ
ἔχω «ἐμπορικὴ» δοσοληψία μαζί Του,
δίδοντάς μου Αὐτὸς τὸν πρῶτο λαχνὸ
τοῦ λαχείου!
6. (ς) Ἀλλὰ στὸν προφήτη Ἱερεμία
συναντοῦμε καὶ ἄλλη σπουδαία λύση
στὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας. Εἶναι
αὐτή, τὴν ὁποία συναντήσαμε ἤδη στὴν
ἀπάντηση τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν προφήτη,
μὲ τὸν ὡραῖο λόγο,
«Ἐὰν ὁ δρόμος μὲ πεζοὺς ἀνθρώπους σὲ
κουράζει,
τί θὰ κάνεις ὅταν ἀγωνίζεσαι στὸν δρόμο
μὲ τὰ ἄλογα;
Καὶ ἂν στὴν ἀσφαλῆ γῆ, δὲν εἶσαι ἀσφα-
λής,
τίθὰκάνειςστὶςζοῦγκλεςτοῦἸορδάνου;»
(12,5).
Αὐτὸς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ εἴπαμε δὲν
λύει τὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας, ἀλλὰ
μυστικὰ διδάσκει ὅτι εἶναι ἀκατάληπτα
τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ καὶ δὲν μπορεῖ λοιπὸν
νὰ διερευνᾶμε γιατί ὁ Θεὸς ἐνεργεῖ κατ΄
αὐτὸν ἢ τὸν ἄλλο τρόπο. Γιατί δηλαδὴ
δίδει εὐτυχία εἰς ἐκεῖνον, ἐνῷ αὐτὸς
φαίνεται ἀσεβής, καὶ γιατί τιμωρεῖ
τὸν ἄλλο, ἐνῷ αὐτὸς παρουσιάζεται ὡς
εὐσεβής. Αὐτὴ ἡ λύση, τὸ ἀκατάληπτο
δηλαδὴ τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ στὴν ἱστο-
ρία, τὴν ἔλαβε ὁ Ἱερεμίας ἀπὸ τὸν Ἡσαΐα
(βλ. Ἡσ. 28,29. 10,12. 28,12. 55,8. 40,14),
ὡς γενικῶς διατυπωθεῖσαν, τὴν ἐφήρ-
μοσε ὅμως στὸ πρόβλημα θεοδικίας.
Μὲ αὐτὴ τὴν λύση, περὶ τοῦ ἀκατα-
νοήτου τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ
ὄχι μὲ τὴν ἄλλη θεώρηση τῆς ἱστο-
ρίας, ὅτι οἱ πράξεις τοῦ Θεοῦ εἶναι
καταληπτές, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὴν
ἀμοιβὴ τῶν εὐσεβῶν σὲ ὑλικὰ ἀγαθὰ
καὶ τὴν τιμωρία τῶν ἀσεβῶν - αὐτὸ ποὺ
δημιουργεῖ τὸ πρόβλημα τῆς θεοδικίας
- βαίνουμε σὲ μία ἄλλη ἑρμηνεία τῆς
Παλαιᾶς Διαθήκης περὶ τῆς ἱστορίας καὶ
τῶν πράξεων τοῦ Θεοῦ, γιὰ τὴν ὁποία
θὰ μιλήσουμε ἄλλη φορά.

14. 14
ΠΑΠΙΚΙΟΝ ΟΡΟΣ:
ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΜΟΝΑΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ
Ἰ­ω­άν­νη Δρούγ­κα Ἀν­τι­στρα­τή­γου ε.α.
Ἕ
­να ἀ­πὸ τὰ ση­μαν­τι­κό­τε­ρα μο­
να­στι­κὰ κέν­τρα τοῦ Βυ­ζαν­τί­
ου, ποὺ ἀ­να­πτύ­χθη­καν στὸν
βαλ­κα­νι­κὸ χῶ­ρο, ὑ­πῆρ­ξε τὸ Πα­πί­κιον
ὄρος, ποὺ βρί­σκε­ται ΒΔ τῆς Κο­μο­τη­νῆς.
Με­γά­λος
ἀ­ριθ­μὸς βυ­
ζαν­τι­νῶν να­
ῶν καὶ ἄλ­λων
κτι­σμά­των
ἔ­χουν ἐν­το­πι­
σθεῖ βο­ρεί­ως
τῶν οἰ­κι­σμῶν
Πο­λυα­νθοῦ,
Λι­νοῦ, Σώ­
στη, Μί­σχου,
Ἀ ­σ ώ ­μ α ­τ ο υ
καὶ Θά­μνας.
Ἡ πρώ­τη
ἀ­να­φο­ρὰ τοῦ
Π α ­π ι κ ί ο υ
στὶς γρα­πτὲς
πη­γὲς γί­νε­ται στὸ τυ­πι­κὸ τοῦ Γρη­γο­ρί­
ου Πα­κου­ρια­νοῦ, ἀ­ξι­ω­μα­τού­χου τοῦ Βυ­
ζαν­τί­ου, γιὰ τὴ Μο­νὴ τῆς Θε­ο­τό­κου Πε­
τρι­τζο­νί­ναι­νας (Μπα­τσκό­βου), ποὺ συν­
τά­χθη­κε τὸ 1083, σύμ­φω­να μὲ τὸ ὁ­ποῖ­ο ὁ
να­ὸς τοῦ Ἁ­γί­ου Γε­ωρ­γί­ου στὸ ὄ­ρος Πα­
πί­κιον συμ­πε­ρι­λαμ­βα­νό­ταν στὰ με­τό­χια
τῆς πα­ρα­πά­νω Ἱ­ε­ρᾶς Μο­νῆς.
Οἱ βυ­ζαν­τι­νοὶ ἱ­στο­ρι­κοὶ καὶ χρο­νο­
γρά­φοι Νι­κή­τας Χω­νιά­της καὶ Ἰ­ω­άν­νης
Κίν­ναμος ἀ­να­φέ­ρουν, μὲ ἀ­φορ­μὴ τὴν
πα­ρά­θε­ση τῶν ἱ­στο­ρι­κῶν γε­γο­νό­των τοῦ
12ου αἰῶνα, τὴν ὕ­παρ­ξη πλεί­στων σε­
μνεί­ων1
καὶ φρον­τι­στη­ρί­ων, σὲ με­ρι­κὰ
ἀ­πὸ τὰ ὁ­ποῖ­α ἐ­κά­ρη­σαν μο­να­χοὶ ἐ­πι­φα­νῆ
πρό­σω­πα τοῦ Βυ­ζαν­τί­ου, ὅ­πως ὁ πρω­το­
στρά­τωρ Ἀ­λέ­ξιος Ἀ­ξοὺθ καὶ ὁ νό­θος γιὸς
τοῦ αὐ­το­κρά­το­ρος Μα­νου­ὴλ Α΄ (1143-
1180), σε­βα­στο­κρά­τωρ Ἀ­λέ­ξιος. Στὸ τέ­
λος τῆς ζω­ῆς του προ­σῆλ­θε ἐ­δῶ ὁ ἡ­γε­μὼν
τῶν Σέρ­βων Στέ­φα­νος Α΄ Νε­μά­νια καὶ
ἀ­σπά­σθη­κε τὸ
μο­να­χι­κὸ σχῆ­
μα, ἀ­φή­νον­τας
τὴν ἐ­ξου­σί­α
στὸν δευ­τε­ρό­
το­κο γιό του
Στέ­φα­νο(1195).
Ση­μαν­τι­κὲς
πλη­ρο­φο­ρί­ες
γιὰ τὸ Πα­πί­κιο
ἀν­τλοῦμε ἀπὸ
τὸν βί­ο τῶν
δύ­ο Ἀ­θη­ναί­ων
μο­να­χῶν Βαρ­
νά­βα καὶ Σω­
φρο­νί­ου, ἱ­δρυ­
τῶν τῆς Ἱ­ε­ρᾶς
Μονῆς Πα­να­γί­ας Σου­με­λᾶ τοῦ Πόν­του,
ποὺ ἔ­γρα­ψε ὁ Ἀ­κά­κιος Σαβ­βα­ΐ­της στὸ
πρῶ­το τέ­ταρ­το τοῦ 13ου αἰ­ῶνα. Οἱ δύ­ο
μο­να­χοὶ ἐ­πι­σκέ­φθη­καν τὸ Πα­πί­κιον, ποὺ
σύμ­φω­να μὲ τὸν Ἀ­κά­κιο «τὴν κλῆ­σιν δὲ
ἔ­λα­χεν ἐκ τοῦ εἶ­ναι πλεῖ­στα μο­να­στή­
ρια καὶ μέ­γι­στα πε­ρὶ τὰ τρὶς ἑ­κα­τὸν καὶ
ἑ­βδο­μή­κον­τα. Ἀρ­χὴν δὲ τῇ κα­τοι­κή­σει
τοῦ ὄ­ρους γέ­ρων τις πρῶ­τος κα­τῴ­κη­σεν
ἐ­κεῖ­σε τὴν κλῆ­σιν ἔ­χων πάπ­πος καὶ διὰ
τοῦ­το Πα­πί­κιον». Ἀ­πὸ τὸ ἀ­πό­σπα­σμα τοῦ
βί­ου τῶν ἱ­δρυ­τῶν τῆς Πα­να­γί­ας Σου­με­
λᾶ, ποὺ σχε­τί­ζε­ται μὲ τὸ Πα­πί­κιο, πλη­ρο­
φο­ρού­μα­στε τὴν ὕ­παρ­ξη δύ­ο ἐ­πώ­νυ­μων
Μο­νῶν: τῆς Πα­να­γί­ας τῆς Ἐ­λε­ού­σας, ποὺ
βρι­σκό­ταν στὸ ἀ­να­το­λι­κὸ τμῆ­μα τοῦ Πα­

15. 15
πι­κί­ου, καὶ τοῦ Εὐ­αγ­γε­λι­στῆ Λου­κᾶ στὸ
δυ­τι­κό. Ἡ πλη­ρο­φο­ρί­α τοῦ Ἀ­κά­κιου ὅ­τι
στὸ Πα­πί­κιον ὑ­πῆρ­ξαν τρι­α­κό­σια ἑ­βδο­
μῆν­τα μο­να­στή­ρια, ὅ­σο καὶ ἂν κρί­νε­ται
ὑ­περ­βο­λι­κή, φα­νε­ρώ­νει τὴ σπου­δαι­ό­τη­τα
τοῦ μο­να­στι­κοῦ αὐ­τοῦ κέν­τρου. Ὁ ἀ­ριθ­
μὸς τῶν μο­να­στη­ρι­ῶν ἦ­ταν κα­τ᾿ ἄλ­λους
ἐ­νε­νή­κον­τα.
Ἂν καὶ ἡ
πρώ­τη ἀ­να­φο­ρὰ
τοῦ Πα­πι­κί­ου
γί­νε­ται τὸ 1083,
δὲν ὑ­πάρ­χει ἀμ­
φι­βο­λί­α ὅ­τι οἱ
πρῶ­τες ἐγ­κα­τα­
στά­σεις μο­να­
χῶν στὴν πε­ρι­
ο­χὴ θὰ πρέ­πει
νὰ ἀ­να­χθοῦν σὲ
προ­γε­νέ­στε­ρους
χρό­νους. Εἶ­ναι
πο­λὺ πι­θα­νὸν
νὰ κα­τοι­κή­θη­
κε τὸ Πα­πί­κιον
ἀ­πὸ ἀ­σκη­τὲς καὶ
ἐ­ρη­μῖ­τες κα­τὰ
τὴν πε­ρί­ο­δο τῆς
εἰ­κο­νο­μα­χί­ας, σὲ μί­α ἐ­πο­χὴ κα­τὰ τὴν ὁ­πο-
ί­α ἡ λα­τρεί­α τῶν εἰ­κό­νων στὴν Κων­σταν­
τι­νού­πο­λη, στὰ ἀ­στι­κὰ κέν­τρα καὶ τὰ μο­
να­στή­ρια τῶν πό­λε­ων ἀ­πα­γο­ρευ­ό­ταν καὶ
μπο­ροῦ­σε εὔ­κο­λα νὰ ἐ­λεγ­χθεῖ. Ἦ­ταν φυ­
σι­κὸ γιὰ τοὺς εἰ­κο­νο­λά­τρες μο­να­χοὺς τῶν
ἀ­στι­κῶν κέν­τρων νὰ ἀ­να­ζη­τή­σουν και­
νούργ­ιους τό­πους λα­τρεί­ας καὶ ἄ­σκη­σης
σὲ ὀ­ρει­νὲς καὶ δύ­σβα­τες πε­ρι­ο­χές. Αὐ­τὲς
οἱ συν­θῆ­κες θὰ πρέ­πει νὰ ἀ­πο­τέ­λε­σαν τὰ
αἴ­τια ἵ­δρυ­σης τοῦ μο­να­στι­κοῦ κέν­τρου
τοῦ Πα­πι­κί­ου ὄρους.
Τὸ Πα­πί­κιον ὄ­ρος ἔ­χει ὑ­ψό­με­τρο 1463
μέ­τρα. Μὲ τὶς δύ­σβα­τες κο­ρυ­φές του, τὴν
πυ­κνὴ βλά­στη­ση καὶ τὰ πολ­λὰ νε­ρὰ ἦ­ταν
φυ­σι­κὸ νὰ προ­σελ­κύ­σει ἀ­σκη­τὲς καὶ ἐ­ρη­
μῖ­τες, ποὺ ἐ­πι­ζη­τοῦ­σαν τὴν τέ­λεια ἀ­πο­μό­
νω­ση, ἐ­νῷ δὲν ἐ­πέ­τρε­πε καὶ τὴν ἐ­πι­κοι­
νω­νί­α μὲ τὸν «ἔ­ξω κό­σμο».
Μὲ τὴν ἱ­στο­ρί­α τοῦ Πα­πι­κί­ου συν­δέ­
ον­ται τὰ ὀ­νό­μα­τα τοῦ Γρη­γο­ρί­ου Πα­λα­
μᾶ, ἀρ­χι­ε­πι­σκό­που Θεσ­σα­λο­νί­κης, καὶ
τοῦ ὁ­σί­ου Μα­ξί­μου τοῦ Καυ­σο­κα­λυ­βί­
του, ποὺ ἐ­πι­σκέ­φθη­καν τὴ μο­να­στι­κὴ
κοι­νό­τη­τα στὶς ἀρ­χὲς τοῦ 14ου αἰῶνα
καὶ ἔ­μει­ναν γιὰ μι­κρὸ χρο­νι­κὸ δι­ά­στη­μα.
Ἐν­δι­α­φέ­ρου­σα εἶ­ναι καὶ ἡ μαρ­τυ­ρί­α ποὺ
μᾶς πα­ρέ­χει ὁ μα­θη­τὴς καὶ βι­ο­γρά­φος τοῦ
ὁ­σί­ου Μα­ξί­μου, Θε­ο­φά­νης, προ­η­γού­με­νος
Βα­το­πε­δί­ου καὶ Μη­τρο­πο­λί­της Πε­ρι­θω­ρί­
ου, ὁ ὁ­ποῖ­ος γρά­φει
γύ­ρω στὰ 1350:
«Γε­νό­με­νος γὰρ
πρὸς τὸ Πα­πί­κιον
(ὁ κλει­νὸς Μά­ξι­
μος) εὗ­ρεν ἐ­κεῖ­
σε ἄν­δρας ἁ­γί­ους
ἴ­σα τοῖς με­γά­λοις
πα­τρά­σιν ἐ­κεί­
νοις, Ἀν­τώ­νιον
λέ­γω καὶ τὸν Εὐ­
θύ­μιον, Ἀρ­σέ­νι­ον­
καὶ Πα­χώ­μιον,
ἀπ­ὸ­ ἱπ­πικούς,
ἀ­προ­ΐτους2, πε­λα­
ζο­μέ­νους ἐν ὄ­ρε­
σιν ὑ­ψη­λοῖς καὶ
σπη­λαί­οις ἡ­σύ­
χοις καὶ ἀ­βά­τοις
τό­ποις, ἀ­πα­ρα­κλή­τοις, ἔ­χον­τας με­θ᾿ ἑ­αυ­
τῶν οὐ­δέν, εἰ μὴ μό­νον τὰ ρά­κη ἃ πε­ριε­βέ­
βλην­το οἱ γεν­ναῖ­οι». Τὰ ἴ­δια πε­ρί­που ἀ­να­
φέ­ρει καὶ ὁ δεύ­τε­ρος βι­ο­γρά­φος τοῦ ὁ­σί­ου
Μα­ξί­μου, Ἰ­ω­αν­νί­κιος Κό­χυ­λας. Ἡ εἰ­κό­να
ποὺ δί­νε­ται στὰ ἀ­πο­σπά­σμα­τα τῶν δύ­ο βι­
ο­γρά­φων τοῦ ὁ­σί­ου Μα­ξί­μου δὲν ἀ­φο­ρᾶ
στὸ σύ­νο­λο τῶν μο­να­χῶν τοῦ Πα­πι­κί­ου.
Μὲ τὰ ἐ­πί­θε­τα «ἄ­οι­κοι, ἄ­στε­γοι, ἄυ­λοι»
δὲν γί­νε­ται ἀ­να­φο­ρὰ σὲ κά­ποι­α κα­τά­στα­
ση οἰ­κο­νο­μι­κῆς ἐ­ξα­θλί­ω­σης τῶν μο­να­χῶν.
Ἀν­τί­θε­τα τὰ ἐ­πί­θε­τα αὐ­τὰ προσ­δι­ο­ρί­ζουν
ἠ­θε­λη­μέ­νη καὶ σκλη­ρὴ δο­κι­μα­σί­α ἀ­σκη­
τι­κοῦ βί­ου.
Ἀ­ξι­ό­λο­γες πλη­ρο­φο­ρί­ες γιὰ τὸ Πα­πί­
κιον ἀν­τλοῦ­με ἀ­πὸ μί­α ὁ­ρο­θε­τι­κὴ στή­λη
μὲ τὴν ἐ­πι­γρα­φὴ «Ὁ­ρια­ῖοι δι­α­φέ­ρον­τες τῇ
εὐ­α­γε­στά­τῃ μο­νῇ τοῦ Δι­καί­ου Ἀν­τω­νί­
ου». Ἡ ἐ­πι­γρα­φὴ αὐ­τή, ποὺ χρο­νο­λο­γεῖ­
ται στὶς ἀρ­χὲς τοῦ 14ου αἰῶνα, ἔ­χει ἰ­δι­αί­
τε­ρη ση­μα­σί­α, για­τὶ ἀ­πο­τε­λεῖ τὴν πρώ­τη
μαρ­τυ­ρί­α ἐ­πώ­νυ­μης Μο­νῆς στὴν πε­ρι­ο­
Τὸ μοναστήρι τῆς Παναγίας Κοσμοσώτειρας, 1151/52
χτίστηκε ὰπὸ τὸν Σεβαστοκράτορα Ἰσαάκιο Κομνηνό, γιὸ
τοῦ αὐτοκράτορα Ἀλέξιου Α΄ Κομνηνοῦ.

16. 16
χή, ἀ­πο­τε­λεῖ ὁ­ρο­θέ­σιο δη­λώ­νον­τας τὴν
ὕ­παρ­ξη ὁ­ρί­ων δι­και­ο­δο­σί­ας με­τα­ξὺ τῶν
μο­νῶν καὶ ἀ­πό­δει­ξη ὅ­τι τὸ ἀ­ξί­ω­μα τοῦ
«δι­καί­ου» ὑ­πῆρ­χε καὶ στὸ Πα­πί­κιον.
Ἀ­πὸ τὴ συ­σχέ­τι­ση τῶν ἱ­στο­ρι­κῶν
μαρ­τυ­ρι­ῶν συμ­πε­
ραί­νε­ται ὅ­τι ἡ μο­να­
στι­κὴ κοι­νό­τη­τα τοῦ
Πα­πι­κί­ου βρι­σκό­ταν
σὲ με­γά­λη ἀκ­μὴ τὸν
11ο καὶ 12ο αἰῶνα.
Ἀ­πὸ τὸν 13ο αἰῶνα
ὅ­μως καὶ με­τὰ ση­μει­
ώ­νε­ται μί­α κάμ­ψη,
ποὺ φθά­νει σὲ πλή­
ρη μα­ρα­σμὸ στὰ τέ­λη
τοῦ 14ου αἰῶνα. Ἀ­πὸ
τὰ ἀ­να­σκα­φι­κὰ δε­δο­
μέ­να συμ­πε­ραί­νε­ται
ὅ­τι στὶς ἀρ­χὲς τοῦ 13ου αἰῶνα με­ρι­κὰ
μο­να­στή­ρια τοῦ Πα­πι­κίου ὑ­πέ­στη­σαν
τρο­με­ρὲς κα­τα­στρο­φὲς ἀ­πὸ πυρ­κα­γι­
ές. Με­γά­λα τμή­μα­τά
τους ἀ­πο­τε­φρώ­θη­
καν καὶ ἔ­πα­ψαν νὰ
χρη­σι­μο­ποι­οῦν­ται. Οἱ
ἐμ­φύ­λιοι πό­λε­μοι καὶ
οἱ ἔ­ρι­δες με­τα­ξὺ τοῦ
Ἀν­δρονίκου Β΄ καὶ
Ἀν­δρονίκου Γ΄ (1321-
1328), κα­θὼς καὶ τῆς
Ἄν­ναςΠα­λαι­ο­λο­γί­νας
καὶ τοῦ Ἰ­ω­άν­νου ΣΤ΄
Κα­τα­κου­ζη­νοῦ (1341-
1347), ποὺ δι­ε­ξή­χθη­
καν ἀ­πο­κλει­στι­κὰ
στὸν χῶ­ρο τῆς Θρά­κης, ἐ­πι­τά­χυ­ναν τὸν
μα­ρα­σμὸ τοῦ Πα­πικίου. Ἡ κα­τά­λυ­ση
τῆς βυ­ζαν­τι­νῆς κυ­ρι­αρ­χί­ας στὴν πε­ρι­ο­χὴ
ἀ­πὸ τοὺς Ὀ­θω­μα­νοὺς (1362) συν­τό­μευ­σε
τὸν χρό­νο λει­τουρ­γί­ας τῶν λί­γων μο­να­
στη­ρι­ῶν ποὺ εἶ­χαν κα­τορ­θώ­σει νὰ ἐ­πι­βι­
ώ­σουν μέ­χρι τό­τε.
Κα­τὰ τοὺς με­τα­βυ­ζαν­τι­νοὺς χρό­νους
τὸ Πα­πί­κιον δὲν ὑ­φί­στα­ται ὡς μο­να­στι­κὸ
κέν­τρο. Ὅ­πως καὶ στὰ ἄλ­λα μο­να­στι­κὰ
κέν­τρα, ἔ­τσι καὶ στὸ Πα­πί­κιον, ἡ πρώ­τη
μορ­φὴ μο­να­χι­κοῦ βί­ου θὰ πρέ­πει νὰ ἦ­ταν
ἡ «ἐ­ρη­μι­κή». Τὸ κοι­νο­βια­κὸ σύ­στη­μα εἰ­
σή­χθη ἀρ­γό­τε­ρα, ὅ­πως ἔ­γι­νε στὸ Ἅ­γιον
Ὄ­ρος καὶ ὄ­ρος τῶν κελ­λί­ων (Πή­λιον).
Ὁ κοι­νο­βια­κὸς τρό­πος μο­να­χι­σμοῦ ποὺ
ἐ­φαρ­μό­στη­κε στὸ Πα­πί­κιον ἀ­πο­δει­κνύ­
ε­ται σή­με­ρα μὲ ἀ­να­σκα­φι­κὰ δε­δο­μέ­να,
μὲ τὴν ἀ­πο­κά­λυ­ψη
ὀρ­γα­νω­μέ­νων μο­
να­στη­ρια­κῶν συγ­
κρο­τη­μά­των κα­τὰ
τὸ κοι­νο­βια­κὸ σύ­
στη­μα. Ἡ ἀ­νά­πτυ­
ξη τοῦ κοι­νο­βια­κοῦ
συ­στή­μα­τος στὸ
Πα­πί­κιον δὲν κα­
τήρ­γη­σε τὸν ἐ­ρη­μι­
κὸ μο­να­χι­κὸ βί­ο. Ἡ
συ­νύ­παρ­ξη τῶν δύ­ο
μο­να­στι­κῶν τύ­πων
συμ­πε­ραί­νε­ται καὶ
ἀ­πὸ τὸ κεί­με­νο τοῦ Ἀ­κα­κί­ου Σαβ­βα­ΐ­τη,
ὁ ὁ­ποῖ­ος ἀ­να­φέ­ρει ὅ­τι στὸ μο­να­στή­ρι τῆς
Πα­να­γί­ας Ἐ­λε­ούσας στὸ Πα­πί­κιον ὑ­πῆρ­
χαν μο­να­χοὶ ποὺ δι­
έ­μει­ναν ἄλ­λοι στὸ
Κοι­νό­βιο καὶ ἄλ­λοι
σὲ Ἡσυ­χα­στή­ρια.
Οἱ ἀ­να­σκα­φι­κὲς
ἔ­ρευ­νες ἔ­φε­ραν στὸ
φῶς, ἐ­κτὸς ἀ­πὸ να­
οὺς καὶ μο­να­στη­ρια­
κὰ συγ­κρο­τή­μα­τα,
κιν­στέρ­νες (δε­ξα­με­
νές), ἀ­πο­θῆ­κες, μύ­
λους, ἀλ­λὰ καὶ εὑ­ρή­
μα­τα ὅ­πως νο­μί­σμα­
τα, μο­λυ­βδό­βου­λα,
εἰ­κο­νί­δια ἀ­πὸ στε­α­τί­τη καὶ ἀν­τι­κεί­με­να
οἰ­κια­κῆς χρή­σης. Τὰ πε­ρισ­σό­τε­ρα εὑρή­
μα­τα κα­λύ­πτουν τὸ δι­ά­στη­μα με­τα­ξύ
τοῦ 11ου-13ου αἰῶ­να.
1. Σεμνεῖον (τό): ἱερόν, μοναστήριον.
2. ἀπρόϊτος: αὐτὸς ποὺ δὲν ἐξέρχεται ἀπὸ τὸ σπίτι.
Βι­βλι­ο­γρα­φί­α.
Νί­κος Ζῆ­κος (1984). Βυ­ζαν­τι­νὸ ὁ­δοι­πο­ρι­κὸ στὴ
Θρά­κη.
Ἀρ­χαι­ο­λο­γι­κὸς ὁ­δη­γός, (1999). Ἔκ­δο­ση Πε­ρι­
φέ­ρειας Ἀ­να­το­λι­κῆς Μα­κε­δο­νί­ας-Θρά­κης.

17. 17
Η ΜΟΛΥΝΣΗ
ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ
Γεωργίου Ι. Μαντζαρίδη
Ὁμοτίμου καθηγητοῦ
τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΑΠΘ
Ἡ
μόλυνση τοῦ περιβάλλοντος
δὲν ἀποτελεῖ μερικὸ ἢ τοπικὸ
φαι­νό­μενο, ἀλλὰ γενικὸ καὶ
παγκόσμιο. Εἶναι μάλιστα χαρακτη­
ρι­στικὸ ὅτι τὸ οἰκολογικὸ πρόβλημα
ἐπισημάνθηκε καὶ ἔγινε εὐρύτερα συ-
νειδητὸ μὲ τὴν διάδοση τῆς παγκοσμιο-
ποιήσεως.
Οἱ ρίζες τοῦ φαινομένου αὐτοῦ βρί-
σκονται οὐσιαστκὰ στὴν νεωτε­ρι­κότητα
καὶ τροφοδοτοῦνται ἀπὸ τὸ πνεῦμα καὶ
τὶς ἀρχές της. Ὁ νεωτερικὸς ἄν­θρω­πος
ἔπαυσε νὰ βλέπει τὸν κόσμο ὡς ἔργο τοῦ
Θεοῦ καὶ ἄρχισε νὰ τὸν ἀντιμετωπίζει
ὡς ἰδιοκτησία. Ἐγκατέλειψε κάθε ἀνα­
φορὰ πρὸς τὸν Δημιουργὸ καὶ θέλησε
νὰ συμπεριφερθεῖ ὡς ἀνεξέλεγκτος κύ­
ρι­ος καὶ δυ­νά­­στης. Περιφρόνησε τὴν
ἠθικὴ τῆς θρησκείας μὲ τὸν ἀσκητικὸ
χαρα­κτῆ­ρα της καὶ ἀντέταξε τὴν ἠθικὴ
τῆς αὐθαιρεσίας μὲ τὴν ἀπληστία της.
Ἡ μόλυνση τοῦ περιβάλλοντος συν-
δέεται ἄμεσα μὲ αὐτὸν ποὺ πε­ρι­­βάλλε­
ται ἀπὸ αὐτό, δη­λαδὴ μὲ τὸν ἄνθρωπο.
Ἡ μόλυνση τοῦ ἀνθρώπου μεταδίδεται
καὶ στὸ περιβάλλον, ποὺ εἶναι τὸ εὐρύ-
τερο σῶ­μα του. Ταυτόχρονα ἡ μόλυνση
αὐτὴ ἀντανακλᾶται στὸν ἄνθρωπο καὶ
ἀποτυπώνεται στὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα
του. Δὲν μπορεῖ νὰ μολύνε­ται ὁ ἄνθρω-
πος καὶ νὰ παραμένει ἀμόλυντο τὸ περι­
βάλ­λον. Ὅπως δὲν μπο­ρεῖ νὰ μολύνεται
τὸ περι­βάλ­λον καὶ νὰ πα­ρα­μένει ἀνεπη-
ρέαστος ὁ ἄν­θρωπος.
Ἡ μόλυνση τοῦ ἀνθρώπου δημιουρ-
γεῖται μὲ τὴν μόλυνση τοῦ νοῦ του. Ὁ
νοῦς εἶναι δέκτης καὶ ρυθμιστὴς τῶν
αἰσθήσεων καὶ τῶν πράξε­ων. Ἐκεῖ φω-
λιάζουν οἱ μνῆμες ὅλων ἐκείνων μὲ τὰ
ὁποῖα ἔρ­χε­ται σὲ ἐπαφὴ ὁ ἄνθρωπος, δη-
λαδὴ τὰ νοήματα. Ὅταν αὐτὰ εἶναι κα-
θαρά, τότε καὶ οἱ σχέσεις του μὲ τὸ περι­
βάλλον του εἶναι σωστὲς καὶ φυσιολογι-
κές. Ὅταν ὅμως τὰ νοήματα συν­δέονται
μὲ πάθη, τότε καὶ οἱ σχέσεις του μολύνο-
νται καὶ καθίστανται ἑστίες μολύν­σεως
τοῦ πε­ρι­­βάλλοντος. Ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ
Ὁμολογητής, διακρίνοντας τὰ πράγμα-
τα ἀπὸ τὰ νοήματα καὶ τὰ ἐμπαθῆ νο-
ήματα, γράφει· ἄλλο εἶναι τὸ πρᾶ­γμα,
ἄλ­λο τὸ νόημα καὶ ἄλλο τὸ ἐμπαθὲς νό-
ημα. Πρᾶγμα­εἶναι ὁ ἄνδρας, ἡ γυναῖκα,
τὸ χρυσάφι καὶ τὰ ἑξῆς· νόημα εἶναι ἡ
ἁπλῆ μνήμη κάποιου πράγματος· πάθος
εἶναι ἡ ἄλογη φιλία ἢ τὸ ἄκριτο μῖσος
ἀπέναντι σὲ κάτι ἀπὸ τὰ προηγούμενα,
καὶ ἐμπαθὲς νόημα ὁ λογισμὸς ποὺ συ-
ντίθεται ἀπὸ πάθος καὶ νόημα1
.
Ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου μολύνεται,
ὅταν ἀναμιγνύονται τὰ νοήματα μὲ τὰ
πάθη. Τὰ πάθη αἰχμαλωτίζουν τὸν νοῦ,
ἐμποδίζουν τὴν πνευ­­ματική του ἐλευ-
θερία καὶ τὸν ἐγκλω­βί­ζουν στὰ πράγμα-
τα. Ἔτσι δη­μι­ουργοῦνται οἱ ἐμπαθεῖς
καταστάσεις, ποὺ προ­κα­­­­­λοῦν σύγχυση
στὸν ἄν­θρω­πο καὶ στὶς σχέσεις του μὲ

18. 18
τὸ περιβάλλον. Ὅταν ὁ νοῦς ἐλευθε-
ρώνεται ἀπὸ τὸ βάρος τῶν ἐμπαθῶν
καταστάσεων καὶ ἐπιστρέφει στὴν καρ-
διὰ ἀνακτώντας ἐκεῖ τὴν θέση ποὺ τοῦ
ἀνήκει, τότε ἐλευθερώνονται καὶ τὰ νο-
ήματα ἀπὸ τὰ πά­­θη. Ἔτσι καθαρίζει ὁ
νοῦς, ἀναδύονται ἀπαθεῖς λο­γι­σμοὶ καὶ
ἀποκαθίστανται σωστὲς καὶ φυσιο­λο­
γικὲς σχέσεις μὲ τὸ φυσι­κό, ὅπως καὶ μὲ
τὸ κοινωνικό, περιβάλλον.
Ὅταν ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος μολύνε-
ται καὶ καταστρέφει τὸν ἑαυτό του, δὲν
μπορεῖ νὰ ἐξυγιάνει καὶ νὰ διασώσει τὸ
περιβάλλον του. Γι' αὐτὸ ἡ προστασία
τοῦ περιβάλλοντος πρέπει νὰ ξεκινήσει
ἀπὸ τὴν αὐτοπροστα­σία τοῦ ἀνθρώπου
καὶ νὰ ἐπικεντρωθεῖ στὴν κάθαρση
τοῦ νοῦ καὶ τὴν ἀπε­λευθέρωση τῶν
νοημά­των του ἀπὸ τὰ πάθη. Πρέπει νὰ
ἐξυγιανθεῖ πρῶ­τα ὁ νοῦς καὶ νὰ ἀποκα­
τα­στα­θοῦν σωστοὶ λογισμοί. Ἂν δὲν πο­
λε­μη­θοῦν τὰ πά­­θη καὶ δὲν καθαρθοῦν
οἱ λογισμοὶ ἀπὸ αὐτά, δὲν εἶναι δυνατὸν
νὰ ὑπάρξουν σωστὲς καὶ φιλικὲς πρὸς
τὸ περιβάλλον σχέ­­σεις καὶ ἐνέρ­γειες.
Ἡσύνδεσητῶννοημάτωνμὲτὰπάθη
ἢ ἡ δημιουργία ἐμπαθῶν λο­γισμῶν δὲν
ἀποτελεῖ πλέον προσωπικὴ μόνο ὑπό-
'Αδάμ καὶ Εὔα, ψηφιδωτό, Duomo di Monreale, Σικελία

19. 19
θεση τοῦ ἀν­θρώ­­­που, ἀλ­λὰ πραγματο­
ποιεῖται καὶ συλλογικὰ ἀπὸ τὰ λεγόμε-
να μέσα μα­ζικῆς ἐνημερώσεως, ὅπως καὶ
ἀπὸ τὰ ποικίλα ἄλλα ἠλεκτρονικὰ καὶ
ἔντυπα ὄργανα. Θὰ μποροῦσε μάλιστα
νὰ λεχθεῖ ὅτι στὴν ἐποχή μας δὲν ἀπομέ-
νει κἂν χρόνος γιὰ νὰ συνδέσει κάποιος
μὲ τὸν προ­σω­
πικό του τρό­πο
τὰ νοήματα μὲ
τὰ πάθη καὶ τὶς
ἀδυναμίες του,
γιατὶ ἐξαρχῆς τὰ
νοή­μα­τα παρου-
σιάζονται συνδε-
δεμένα μὲ πάθη
καὶ ἀδυ­να­μίες.
Ἀκόμα καὶ ἐκεῖ,
ὅπου παρεμβαί-
νει τὸ κράτος γιὰ
τὴν προστα­σία
τῶν πολιτῶν, ὁ
μολυσμὸς τῶν
νοημάτων δια-
τηρεῖται οὐσι-
αστικὰ ἀμεί­ω­
τος. Ἔτσι π.χ.
σὲ διαφη­μί­σεις
τσιγάρων, ὅπου
ἀναγράφεται ὅτι
αὐτὰ «βλά­­πτουν
σοβαρὰ τὴν
ὑγεία», εἰκονί-
ζονται ἑλκυστικὰ
πρόσωπα, ποὺ σφύ­ζουν ἀπὸ ὑγεία, νὰ
καπνίζουν τσιγά­ρα σὲ ἀπολαυστικὸ καὶ
καλαί­σθη­το περι­βάλλον.
Μὲ τὰ δεδομένα αὐτὰ εἶναι φανερὸ ὅτι
ἡ προοπτικὴ γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς κατα-
στάσεως τοῦ περιβάλλοντος εἶναι ἄκρως
ἀνησυχητική. Καὶ ἂν αὐ­­­τὸ ἰσχύει γιὰ τὸ
φυσικὸ περιβάλλον, ὅπου ἔστω καὶ κα-
θυστερημένα ἔ­χουν ληφθεῖ καὶ λαμβά-
νονται κάποια μέτρα, πολὺ περισσότερο
ἰσχύει γιὰ τὸ κοινωνικὸ περιβάλ­λον. Τὸ
λάθος ὅμως, ποὺ ἔγινε καὶ δὲν ἔπαυσε νὰ
γί­­­νεται, εἶναι ὅτι ἡ θεραπεία τῆς μολύν-
σεως τοῦ περιβάλλοντος ἐπιχειρή­θη­κε
καὶ ἐπιχειρεῖται κυρίως στὸ ἐπίπεδο τῆς
ἄλογης κτίσεως. Ὅσο ὅμως πα­ρα­­θεω­
ρεῖ­ται ἡ ἑστία τοῦ μολυσμοῦ, διεξά­γε­
ται ἁπλῆ σκιαμαχία. Ἂν ἡ μό­λυνση τοῦ
περιβάλλοντος δὲν ἀντιμε­τωπι­στεῖ στὸν
νοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἂν δὲν πραγματο-
ποιηθεῖ ριζικὴ μετα­στροφὴ στὴν σκέψη
καὶ τὸ φρόνημά του, πρὶν μάλιστα ἔρθει
ἡ ὕστα­τη στιγμή, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ
ὑπάρξει ἐλπίδα θετικῆς προοπτι­κῆς γιὰ
τὸ περιβάλλον.
Ἡ πρόταξη τοῦ προσωπικοῦ ἐπιπέ-
δου στὴν καταπολέμηση τῆς μο­λύνσεως
τοῦ περιβάλλοντος μὲ τὴν ἐπισήμανση
τοῦ νοῦ ὡς ἑστίας τῆς μολύνσεως δὲν
δικαιολογεῖ καθόλου τὴν παρεθεώρηση
τοῦ θεσμικοῦ ἐπι­πέδου στὸ ἔργο αὐτό.

20. 20
Καὶ θεσμικὸ ἐπίπεδο δὲν εἶναι μόνο
ἐκεῖνο, ποὺ μὲ διά­φο­ρους κανόνες ἢ
ἀξίες μπορεῖ νὰ διασφαλίζει κάποια δι-
άρκεια στοὺς τρόπους καταπολεμή­σεως
τοῦ μολυσμοῦ τοῦ νοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνο
ποὺ μὲ διάφορα μέσα ἢ ἐργαλεῖα μπορεῖ
νὰ διορθώνει ἢ νὰ προλαμβάνει βλάβες
ποὺ προκλήθηκαν ἢ προκαλοῦνται στὸ
περιβάλ­λον ἀπὸ κακὲς ἢ ἄστοχες ἀν­
θρώπινες ἐνέργειες. Καὶ ἐπειδὴ ἡ μόλυν-
ση αὐτὴ δὲν περιορίζεται σὲ ὁρι­­σμένες
μόνο περιοχὲς οὔτε ἀφορᾶ κάποιους
συγκεκριμένους λαούς, ἀλ­­λὰ κα­λύπτει
καὶ ἀπειλεῖ ὁλόκληρη τὴν ἀνθρωπότη-
τα, ἐπιβάλλεται παγκό­­­σμια συστράτευ-
ση καὶ συνεργασία.
Παρὰ τὶς φιλότιμες προσπάθειες ποὺ
ἔγιναν ἀπὸ τὴν παγκόσμι­α κοινότητα
καὶ τὶς ἐπιμέρους οἰκολο­γικὲς ὀργανώ-
σεις, ἡ μόλυνση τοῦ περι­βάλ­λοντος ὄχι
μόνο δὲν ἀνα­στέλλεται, ἀλλὰ καὶ ἐντεί-
νεται κατα­στροφικά. Καὶ αὐτὸ δὲν εἶναι
ἀνε­ξή­γητο. Ὅλες οἱ προσπάθειες αὐτές,
ἐνῷ φαίνονται ἁπτὲς καὶ ρεαλιστικές,
ἀφήνουν ἔξω ἀπὸ τὰ ἐνδιαφέροντά
τους τὴν ἑστία τῆς μολύνσεως καὶ ἐξα-
ντλοῦνται στὴν περιφέρεια, στὰ ἐξωτε­
ρικὰ στοιχεῖα καὶ φαινόμενα. Ἔτσι
ὅμως χρονοτριβοῦν καὶ βαθαίνουν πε-
ρισότερο τὸ πρόβλημα.
Ἡ καταπο­λέμηση τῆς μολύνσεως
προϋποθέτει τὴν ἀλλαγὴ τοῦ τρό­­που
ζωῆς, τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ἤθους καὶ τῆς νο-
οτροπίας τοῦ ἀνθρώπου. Προϋ­­­ποθέτει
μετάνοια. Καὶ ἡ μετάνοια, ὡς ἀλλαγὴ
τοῦ νοῦ, εἶναι προσω­πικὴ ὑπόθεση μὲ
ὑπαρξιακὸ κόστος ποὺ ἀναλαμβάνεται
δύσκολα. Βέβαι­α τὰ ἀποτελέσματα τῆς
μετάνοιας, ὅσο οὐσιαστικὰ καὶ ἂν εἶναι,
περιο­ρί­ζονται στὸ πλαίσιο τῆς ἐφαμογῆς
της. Μόνο μιὰ συλλογικὴ μετά­νοια μπο-
ρεῖ νὰ παρουσιάσει μετρήσιμα ἀποτε­λέ­
σματα. Αὐτὸ ὅμως δὲν δικαι­ο­λογεῖ τὴν
προσωπικὴ ὀλιγωρία. Ἀπαραίτητη ὅμως
εἶναι καὶ ἡ ἔγκαιρη καλ­λιέργεια οἰκολο-
γικοῦ ἔθους στὴν νέα γενεά. Ἡ δημιουρ­
γία φιλικῶν πρὸς τὸ περιβάλλον συνη-
θειῶν στὰ παιδιὰ μέσα στὴν οἰκογένεια
ἀπὸ τὴν μικρή τους ἡλικία εἶναι πολὺ
βοηθητικὴ γιὰ τὴν διαμόρφωση καὶ πα-
γίωση οἰκολογικοῦ ἤθους.
Τέλος λέγοντας ὅτι ἡ ἑστί­­­α τοῦ
ἀνθρωπογενοῦς μολυσμοῦ βρίσκε­ται
στὸν νοῦ τοῦ ἀνθρώπου, δὲν πρέπει
νὰ σκεπτόμαστε τὸν νοῦ τῶν συ­ναν­­
θρώ­πων μας ἀλλὰ πρωτίστως τὸν δικό
μας νοῦ. Δὲν μποροῦμε νὰ καταπο­
λεμήσουμε τὸν μολυσμὸ στὸν νοῦ τῶν
ἄλλων, ποὺ εἶναι αὐτε­ξού­σιοι, καὶ ἀπὸ
ἀντίδραση πρὸς ἐνδεχόμενη παρέμβασή
μας εἶναι δυνατὸν νὰ μολυν­θοῦν καὶ νὰ
μολύνουν ἀκόμα περισσότερο τὸ περι­
βάλ­λον.Μπορεῖὅμωςὁκαθέναςνὰκατα­
πολεμήσει τὸν δικό του μολυσμό καὶ νὰ
θεραπεύσει, μὲ τὴν ἔμπρακτη μετάνοιά
του, τὸν μολυσμὸ τοῦ κόσμου, κατὰ τὸ
μέτρο ποὺ ἀντιστοιχεῖ σὲ αὐτόν.
Ἡ ὀπτικὴ αὐτὴ γωνία, ποὺ φαίνε-
ται ἴσως ἐξωπραγματική, εἶναι ἡ μόνη
ρεαλιστι­κὴ γιὰ τὴν οὐσιαστικὴ ἀντιμε-
τώπιση τοῦ προβλήματος ποὺ μᾶς ἀπα­
σχολεῖ. Ἡ ἀνόρθωση τοῦ κόσμου δὲν
εἶναι θεωρητικὴ ὑπόθεση οὔτε ἀφορᾶ
ἀφηρημένα πράγματα. Ὁ κόσμος ἀπαρ-
τίζεται ἀπὸ συγκεκρι­μένα πρόσωπα.
Καὶ ἡ ἀνόρθωσή του μπορεῖ νὰ εἶναι
πραγματική, μόνο ὅταν στηρίζεται στὰ
συγκεκριμένα αὐτὰ πρόσωπα. Κάθε
ἀνθρώπινη ὑπό­σταση εἶναι πλασμένη
«κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν» Θεοῦ,
καὶ περιέχει δυνάμει ὁλόκληρο τὸν κό-
σμο. Ἡ ἀξία τοῦ ἀνθρώπου εἶναι μεγα-
λύτερη ἀπὸ τὴν ἀξία ὁλόκληρου τοῦ κό-
σμου, ἐνῷ ὁ ἴδιος εἶναι ἕνας «δεύτερος
κό­σμος ἐν μικρῷ μέγας»2
.
1.* Ἐκτενέστερη ἀνάλυση τοῦ θέματος βλέ-
πε στὸ βιβλίο μου: Καινοτομία καὶ Παρά-
δοση, ἔκδ. Ἱ. Μ. Μονὴ Βατοπαιδίου, Ἅγιον
Ὄρος 2014, σσ. 203-228.
Μαξίμου Ὁμολογητοῦ, Κεφάλαια περὶ ἀγά-
πης 3,42-43, PG 90,1029AB.
2. Βλ. Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγος 38,11,
PG 36,324A.

21. 21
OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
ΝΕΟΤΗΤΑ
ΓΟΝΕΙΣ ΠΑΙΔΙΩΝ
ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ
Πηνειὼ Χριστοδούλου
Νηπιαγωγοῦ Εἰδικῆς Ἀγωγῆς
Σ
τὶς μέρες μας, μὲ τὴν ἁλματώ-
δη πρόοδο τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς
τεχνολογίας, θὰ ἀνέμενε κανεὶς
νὰ μειώνεται ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀτόμων μὲ
ἀναπηρία στὸν κόσμο μας. Ἐντούτοις, ὁ
ἀριθμὸς τῶν ἀτόμων αὐτῶν αὐξάνεται
καὶ θὰ αὐξάνεται συνεχῶς. Αὐτὸ συμ-
βαίνει ἀφενός, γιατὶ μὲ τὴν πρόοδο τῆς
ἐπιστήμης τὰ πολὺ πρόωρα νεογνὰ κα-
ταφέρνουν νὰ κρατηθοῦν στὴ ζωή, ἐνῷ
παλιότερα ἀπεβίωναν, καὶ ἀφετέρου,
γιατὶ ἔχει αὐξηθεῖ τὸ προσδόκιμο ζωῆς
τοῦ ἀνθρώπου. Εἰδικότερα, σχετικὰ μὲ
τὴν πρώτη περίπτωση, ὁ παράγοντας
προωρότητα συνδέεται στενὰ μὲ τὴν
πιθανότητα ἕνα παιδὶ νὰ παρουσιάσει
μιὰ ἀναπηρία. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά,
ὅσο μεγαλώνει ἡλικιακὰ ἕνα ἄτομο καὶ
βαδίζει πρὸς τὴ γεροντικὴ ἡλικία, τόσο
αὐξάνονται οἱ πιθανότητες νὰ ἐμφανίσει
μιὰ ἐπίκτητη ἀναπηρία (ἀκουστικὴ ἀνα-
πηρία, ὀπτική, μυοσκελετικὴ κ. ἄ.).
Ἔχει καταδειχθεῖ ἐρευνητικὰ ὅτι ὁ
τρόπος ποὺ ἀντιμετωπίζει ἕνας γονέας
τὴν ἀναπηρία τοῦ παιδιοῦ του συνδέεται
ἄρρηκτα μὲ τὴν κοσμοθεωρία του καὶ τὰ
θρησκευτικά του πιστεύω. Ἔτσι, ἂν τὸ
νὰ πιστεύει ἕνας ἄνθρωπος στὸν Χριστό
εἶναι πολὺ σημαντικό, αὐτὸ ἰσχύει ἰδιαι-
τέρως γιὰ τὸν γονέα τοῦ παιδιοῦ μὲ ἀνα-
πηρία· γιατὶ ἡ πίστη στὸν Χριστὸ εἶναι
μεγάλο κεφάλαιο γιὰ τὸν ἄνθρωπο, εἶναι

22. 22
ἄγκυρα ἐλπίδας, εἶναι θησαυρὸς ἀνεκτί-
μητος. Κατὰ συνέπεια, ἡ ἀντιμετώπι-
ση καὶ ἡ διαχείριση τῆς μεγάλης αὐτῆς
δοκιμασίας - ἡ ὁποία στὴν πλειονότητα
τῶν περιπτώσεων διαρκεῖ ἐφ' ὅρου ζωῆς
- διαφοροποιεῖται στὸν ἄνθρωπο ποὺ ἔχει
πνευματικὴ ζωὴ καὶ στὸν ἄνθρωπο ποὺ
γιὰ κάποιους λόγους δὲν ἔχει.
Ὁ γονέας τοῦ παιδιοῦ ποὺ ἔχει πίστη
δὲν χάνει τὴν ἐλπίδα του. Ἐμπιστεύε-
ται τὴ ζωή τοῦ παιδιοῦ του καὶ τὴ δική
του στὰ χέρια τοῦ Θεοῦ καὶ στὴν πρό-
νοιά του. Δὲν γογγύζει, δὲν λυγίζει, δὲν
ἀποκάμνει, δὲν ἀπελπίζεται,
δὲν παραιτεῖται. Ἀντιθέτως,
προσαρμόζεται πιὸ εὔκολα στὴ
συνθήκη τῆς αναπηρίας, προ-
σεύχεται, ἀγωνίζεται, προσπα-
θεῖ καὶ στέκεται στὸ πλευρὸ
τοῦ ἄρρωστου παιδιοῦ του.
Βέβαια, δὲν εἶναι λίγες οἱ πε-
ριπτώσεις πνευματικὰ προχω-
ρημένων ἀνθρώπων - γονέων
παιδιῶν μὲ ἀναπηρία - ποὺ χα-
ρακτηρίζουν τὴ γέννηση ἑνὸς
παιδιοῦ μὲ ἀναπηρία στὴν οἰκο-
γένειά τους ὡς εὐλογία. Ὁμο-
λογουμένως, δὲν εἶναι καθόλου
εὔκολο νὰ ἀποφανθεῖ κανεὶς μὲ
αὐτὸν τὸν τρόπο. Γιατὶ στὶς περιπτώσεις
αὐτὲς ἡ σωματικὴ καὶ ἡ πνευματικὴ κό-
πωση γιὰ τοὺς γονεῖς εἶναι πολὺ μεγάλη.
Ὁ γονέας παιδιοῦ μὲ ἀναπηρία βρίσκεται
σὲ ἐγρήγορση ὅλο τὸ εἰκοσιτετράωρο,
προκειμένου νὰ ἀνταποκριθεῖ στὶς πολ-
λαπλὲς ἀνάγκες ἐξάρτησης τοῦ παιδιοῦ ἢ
τῶν παιδιῶν του μὲ ἀναπηρία.
Ὡστόσο, παρὰ τὶς ἀντικειμενικὲς δυ-
σκολίες ἀλλὰ καὶ τὴν ἀρνητική, πολλὲς
φορές, στάση πολλῶν ἀτόμων τυπικῆς
ἀνάπτυξης ὡς πρὸς τὴν ἀναπηρία καὶ
τὴν οἰκογένεια τοῦ παιδιοῦ μὲ ἀναπηρία,
ὁ γονέας ποὺ ἔχει πίστη στέκεται ὄρθιος
καὶ συχνὰ δίνει δύναμη καὶ σὲ ἄλλους
ἀνθρώπους ποὺ χρήζουν βοηθείας, γιατὶ
«.. ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι νησί, ἀκέραιος
μοναχός του».
Ἡ ὑπομονή, ἡ ἐγκαρτέρηση, ἡ πραό-
τητα, ἡ ἐλπίδα, ἡ αἰσιοδοξία τῶν γονέων
παιδιῶν μὲ ἀναπηρία θὰ πρέπει νὰ ἀποτε-
λέσει παράδειγμα πρὸς μίμηση ἀπὸ ὅλους
μας καὶ εἰδικὰ σὲ μερικοὺς ἀπὸ ἐμᾶς ποὺ
μὲ τὴν πρώτη δυσκολία ἀπογοητεύονται
καὶ καταθέτουν τὰ ὅπλα.
Οἱ γονεῖς τῶν παιδιῶν μὲ ἀναπηρία
θὰ πρέπει νὰ γνωρίζουν ὅτι ὁ Θεὸς δὲν
θὰ τοὺς ἐγκαταλείψει. Ἐπίσης, θὰ πρέπει
νὰ συνειδητοποιήσουν ὅτι καμία δοκιμα-
σία δὲν εἶναι τυχαία. Ὅλες ἔχουν ἕναν
σκοπό, τὸν ὁποῖο γνωρίζει μόνο ὁ Θεός.
Κάθε δοκιμασία εἶναι καὶ μιὰ ἐπίσκεψη
τοῦ Θεοῦ στὴ ζωή μας. Κάθε ἄνθρωπος
καλεῖται νὰ σηκώσει τὸν δικό του Σταυ-
ρό, ὁ ὁποῖος ὡς πρὸς τὸ βάρος εἶναι σχε-
διασμένος στὰ μέτρα τῶν δυνατοτήτων
τοῦ καθενός. Εἶναι προσαρμοσμένος
σὲ αὐτὸ ποὺ μπορεῖ νὰ σηκώσει κανεὶς
στοὺς ὤμους του. Δὲν εἶναι οὔτε βαρύτε-
ρος, οὔτε ἐλαφρύτερος. Εἶναι γνωστὸ τὸ
χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ποὺ ἀναφέ-
ρεται στὴν ἐπιλογή τῶν Σταυρῶν.
Οὔτε τὰ παιδιὰ μὲ ἀναπηρία θὰ τὰ
ἐγκαταλείψει ὁ Θεός. Mὲ τὴ δικαιοσύνη
του θὰ τὰ βάλει στὸν Παράδεισο, γιατὶ
εἶναι ἄξια γιὰ ὅσα ὑπομένουν νὰ γίνουν
Πολῖτες τῆς Βασιλείας τοῦ Οὐρανοῦ.

23. 23
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΥΠΟ ΑΦΑΝΙΣΜΟ
Παναγιώτη Β. Δημακάκου
Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ Ἀγγειοχειρουργικῆς
Παν/μίου Ἀθηνῶν
«Σ
τὴν ἐποχή μας ἡ Ἑλλάδα
ὑποφέρει ἀπὸ γενικὴ ἀτε-
κνία καὶ ὀλιγανθρωπία, ἕνε-
κα τῆς ὁποίας καὶ οἱ πόλεις ἐρημώθηκαν
καὶ ἡ παραγωγὴ σταμάτησε, μολονότι
δὲν ἔγιναν οὔτε πόλεμοι οὔτε ἐπιδη-
μίες. Καὶ ὅλα αὐτά, γιατὶ οἱ ἄνθρωποι
ἀγαποῦν τὴν πολυτέλεια, τὸ χρῆμα καὶ
τὴν τεμπελιὰ καὶ δὲν ἐπιθυμοῦν οὔτε
νὰ παντρεύονται οὔτε παντρευόμενοι
νὰ ἀναθρέψουν παιδιά, ἀλλὰ τὸ πολὺ
ἕνα ἢ δύο παιδιά...». Αὐτὲς οἱ γραμμὲς
δὲν γράφτηκαν σήμερα ἀλλὰ τὸν 2ο πρὸ
Χριστοῦ αἰῶνα ἀπὸ τὸν ἱστορικὸ Πολύ-
βιο τὸν Μεγαλοπολίτη (203-120 π.Χ),
ὅταν ἦλθαν ἐδῶ οἱ Ρωμαῖοι καὶ βρῆκαν
μία Ἑλλάδα σὲ ἀπίστευτη παρακμή. Ἡ
ἐποχὴ ἐκείνη διαφέρει ἀπὸ τὴ σημερι-
νή;
Τὴν 15η Μαΐου ἑορτάζουμε τὴ «Δι-
εθνῆ Ἡμέρα τῆς Οἰκογένειας», ἡ ὁποία
καθιερώθηκε μὲ ἀπόφαση τῆς Γενικῆς
Συνελεύσεως τοῦ ΟΗΕ τὸ 1993, δύο
χιλιετηρίδες περίπου ἀργότερα ἀπὸ τὴν
ἀναφορά τοῦ Πολυβίου, ἡ ὁποία κατα-
δεικνύει τὴν ἀξία τῆς οἰκογένειας ὡς
κυττάρου στὴν κοινωνία τῶν Ἐθνῶν.
Θεμέλιο κύτταρο μιᾶς ὑγιοῦς κοινωνί-
ας ποὺ ἐξασφαλίζει τὴν ἀνοδικὴ πορεία
τοῦ λαοῦ καὶ ἐγγυᾶται τὴν ὕπαρξη τοῦ
γένους.
Στὸ πρόσφατο ἀκόμη παρελθὸν μὲ
ἐμφύλιους καὶ ἐξωτερικοὺς πολέμους,
στερήσεις καὶ κακουχίες, ἡ πολύτεκνη
καὶ ὑπερ-πολύτεκνη οἰκογένεια τῶν
πέντε, ἑπτὰ καὶ δέκα τέκνων γιγάντωσε
τὶς δυνάμεις καὶ τὴ μαχητικότητα στὸν
ἀγῶνα τῆς ζωῆς. Τὴν ἀλήθεια αὐτὴ ἐπι-
βεβαιώνουν ἱστορικὰ γεγονότα, ὅπως ὁ
Κανάρης μὲ ἑπτά, ὁ Δραγούμης μὲ ἕντε-
κα, ὁ Μακρυγιάννης μὲ δώδεκα παιδιὰ
καθὼς καὶ ὁ Καποδίστριας ἀπὸ ὀκτώ,
ὁ Ὑψηλάντης ἀπὸ ἕντεκα καὶ ὁ Κ. Δα-
βάκης ἀπὸ δώδεκα ἀδέλφια. Σήμερα
προηγοῦνται ἡ μορφωτικὴ καὶ κοινω-
νικο-οικονομικὴ πρόοδος τοῦ ζεύγους
καὶ ἕπονται τὰ παιδιά, τῶν ὁποίων οἱ
ἀπαιτήσεις ἐπιδροῦν ἀρνητικὰ στὴν τε-
κνογονία.
Ἡ δημογραφικὴ κρίση ἀπειλεῖ ὁλό-
κληρη τὴν Εὐρώπη, γιὰ τὴν ὁποία ὁ
ὑποψήφιος Πρόεδρος τῶν Ρεπουμπλι-
κανῶν Μ. Romney (ΗΠΑ) ἀναφέρει ὅτι
«ἡ Εὐρώπη ἀντιμετωπίζει δημογραφικὴ
καταστροφὴ λόγῳ ἠθικῆς καὶ θρησκευ-
τικῆς καταπτώσεως», συμπληρώνοντας
ὅτι «οἱ ΗΠΑ δὲν πρέπει νὰ γίνουν ἡ
Εὐρώπη τοῦ 21ου αἰῶνα». Ἡ κρίση αὐτὴ
ὅμως κατακεραυνώνει τὴν Ἑλλάδα μὲ
τὸν χαμηλότερο συντελεστὴ γονιμό-
τητος (ἀριθμὸς παιδιῶν / ἀνὰ γυναῖκα)
ἀπὸ 3,7 παλαιότερα σὲ 1,2, ἀκριβέστερα
0,8-0,9, ἀφαιρουμένων τῶν νεογέννη-
των μεταναστῶν σήμερα. Ἀρνησιτεκνία
καὶ ὀλιγοτεκνία, ταλαντευόμενη οἰκο-
γενειακὴ συνοχή, ἐπιθέσεις κατὰ τῆς
Ὀρθοδοξίας καὶ μειούμενη φιλοπατρία
διαβρώνουν θανάσιμα τὴν κοινωνία καὶ

24. 24
ἀπειλοῦν τὴ μελλοντική μας ὕπαρξη.
Ἕνα ἔθνος ἀτενίζει αἰσιόδοξα τὸ μέλ-
λον, ὅταν ἠ νεολαία ὑπερτερεῖ καὶ οἱ
γεννήσεις σταθερὰ ὑπερβαίνουν τοὺς
θανάτους, ἀρχὴ θεμελιώδης τῆς φυλῆς
μας στὴ μακρόχρονη ἱστορία.
Σήμερα τὸ παιδὶ κατέστη σπάνιο,
ἀνεπιθύμητο, ἡ οἰκογένεια εὑρίσκεται
ὑπὸ μαρασμὸ καὶ ἡ πολύτεκνη οἰκογέ-
νεια ὑπὸ ἀφανισμό, ἀφοῦ τὰ παιδιὰ ἀπο-
τελοῦν τεκμήριο εὐημερίας καὶ οἱ πολύ-
τεκνοι ἐξομοιώνονται μὲ τοὺς ἄγαμους.
Ὅμως ἡ ἀναγέννηση τοῦ ἔθνους μας
εἶναι ἐφικτὴ ὅπως καὶ ἐπείγουσα:
α) Τὸ ζεῦγος ἀκολουθεῖ τὴν ἔννομη
συζυγία ποὺ ἑκουσίως ζήτησε ἀπὸ τὴν
κοινωνία τῶν συνανθρώπων του καὶ
τὸν Δημιουργὸ τῆς ζωῆς, συμβάλλοντας
στὴ διαδοχὴ τοῦ ἀνθρώπινου γένους,
ὑποφέροντας τὰ οἰκογενειακὰ βάρη,
ἀκολουθῶντας τὸ «ἀράτω τὸν σταυρὸν
αὐτοῦ».
β) Ἡ Ἐκκλησία εὐλογεῖ τὴ σταυρο-
φορία γιὰ πολύτεκνη μὲ θρησκευτικὴ
συνείδηση οἰκογένεια, θεμέλιο λίθο καὶ
σπονδυλικὴ στήλη τῆς φυλῆς μας, ἐγγύ-
ηση τῆς ἱστορικῆς μας κληρονομιᾶς.
γ) Ἡ ἰατρικὴ ἐπιστήμη σύμφωνα μὲ
τὸν ὅρκο τοῦ Ἱπποκράτη, ὁπαδοῦ τῆς
τεκνογονίας, ἐφαρμόζει τὸ «ποτὲ δὲν
θὰ δώσω σὲ ἔγκυο γυναῖκα φάρμακο
γιὰ ν' ἀποβάλει τὸ ἔμβρυο» καὶ ὁ ἀεί-
μνηστος Καθηγητὴς Γυναικολογίας
Κωνσταντῖνος Λοῦρος χαρακτηρίζει
ἐγκληματία τὸν γιατρὸ ποὺ διαπράττει
ἔκτρωση, γράφοντας: Ὁ εὐσυνείδητος
ἰατρὸς ὀφείλει νὰ ἀπέχει τῆς τοιαύτης
ἐγκληματικῆς πράξεως καὶ οὐδέποτε νὰ
λησμονεῖ τὸ τοῦ Ἱπποκράτους: «Ἁγνῶς
δὲ καὶ ὁσίως διατηρήσω βίον τὸν ἐμὸν

25. 25
καὶ τέχνην τὴν ἐμήν». Ὑπενθυμίζεται
ὅτι ὁποιαδήποτε νομοθετικὰ κείμενα
γιὰ διακοπὴ κυοφορίας δὲν συνάδουν
μὲ τὸν ἰατρικὸ Ὅρκο, ὁδηγὸ ζωῆς κάθε
γιατροῦ. Καμία πηγὴ δὲν παρέχει ἠθικὸ
δικαίωμα συμμετοχῆς σὲ ἔγκλημα κατὰ
τοῦ ἐμβρύου. Εἶναι ἔγκλημα εἰδεχθές,
φόνος ἐν ψυχρῷ ἐνάντια σὲ μία ἀνυ-
περάσπιστη ὕπαρξη χωρὶς δυνατότητα
διαμαρτυρίας καὶ ἄμυνας. Ἀπαιτεῖται
ἐνεργοποίηση τῶν πειθαρχικῶν συμ-
βουλίων τῆς ἀνθρωπιστικῆς καὶ θείας
ἐπιστήμης τοῦ Ἱπποκράτη μὲ ἀναζή-
τηση εὐθυνῶν ἐπίορκων λειτουργῶν
ὑγείας γιὰ τὴν ἀπώλεια σὲ ἐτήσια βάση
τριακοσίων χιλιάδων ἀνθρώπινων
ὑπάρξεων.
δ) Κυβέρνηση καὶ Κοινοβούλιο
ἔχουν ὕψιστο χρέος μακροχρόνιου
ἐλέγχου τῆς δημογραφικῆς πορείας τῆς
χώρας, ἐὰν θέλουν νὰ τιμήσουν τὴν
ἀποστολή τους καὶ νὰ τιμηθοῦν ἀπὸ
τὴν ἱστορία. Ἡ Παγκόσμια Διακήρυξη
τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων χαρα-
κτηρίζει τὴν οἰκογένεια «φυσικὴ καὶ
θεμελιώδη μονάδα τῆς κοινωνίας, ποὺ
χρειάζεται προστασία ἀπὸ κοινωνία καὶ
κράτος». Ἡ Εὐρωπαϊκὴ Ἐπιτροπὴ τὴν
κατατάσσει στὴν εὐπαθῆ ὁμάδα μὲ αὐξη-
μένο κίνδυνο φτώχειας καὶ κοινωνι-
κοῦ ἀποκλεισμοῦ, ἐνῷ ὁ Πρόεδρος τοῦ
Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου Γ. Μπούζεκ
δηλώνει στοὺς Ἕλληνες βουλευτές: «ἡ
ἐπίλυση τοῦ δημογραφικοῦ προβλήμα-
τος εἶναι ἴσως ἡ καλύτερη λύση γιὰ τὰ
οἰκονομικὰ προβλήματα ποὺ ἀντιμετω-
πίζει ἡ χώρα σας».
Δυστυχῶς ἡ χώρα μας διαθέτει ἀντι-
κίνητρα τεκνογονίας, χωρὶς δημογρα-
φικὴ πολιτική, μὲ ἀντιπολυτεκνικὴ
καὶ ἀντιοικογενειακὴ τακτική, ἀφοῦ ὁ
ἐρχομὸς κάθε ἑλληνόπουλου καταχω-
ρεῖται ὡς «τεκμήριο οἰκονομικοῦ πλού-
του»: Μείωση μισθῶν, συντάξεων, ἀπο-
δοχῶν καὶ ἀφορολόγητου ποσοῦ, αὔξη-
ση φόρου εἰσοδήματος, πολλαπλασιασμὸ
ΦΠΑ, ἐξίσωση φόρου ἄγαμου ἀτόμου
καὶ πολύτεκνου πατέρα μὲ ὀκτὼ ἕως
δέκα παιδιά, κατάργηση πολύτεκνης
συντάξεως, κατάργηση μετεγγραφῶν
ΑΕΙ καὶ ΤΕΙ, μεταπτυχιακῶν ὑποτρο-
φιῶν κ.ἄ.
Τὸ πρόβλημα ὅμως δὲν φαίνεται θε-
σμικὸ ἀλλὰ ἀνθρωπογενές, δὲν πρόκει-
ται γιὰ ἀλλοίωση τῶν θεσμῶν ἀλλὰ τοῦ
ἀνθρώπου, πάσχει τὸ ἀνθρώπινο γένος
καὶ ὄχι ἡ συνταγματικότητα. Ὁ ἄνθρω-
πος ἐκφυλίζεται, ὁ πολιτικὸς γάμος
ὑπερτερεῖ τοῦ θρησκευτικοῦ, ταχεῖα
ἔκδοση συναινετικοῦ διαζυγίου, σύμ-
φωνο ἐλεύθερης συμβίωσης προμήνυμα
«ἰσοτιμίας» τοῦ ὁμοφυλοφιλικοῦ μὲ τὸν
φυσιολογικὸ γάμο, ἀκολουθεῖ νομιμο-
ποίηση τῆς παιδεραστίας καὶ ἕπεται θε-
σμοθετημένη ἀπαγόρευση τεκνογονίας,
γεγονότα ποὺ ἔχουν δρομολογηθεῖ στὴν
ἀλλοδαπὴ καὶ ἐγγίζουν τὴν πατρίδα
μας.
Τὸ θεσμικὸ σκέλος χρησιμοποιεῖται
γιὰ τὴ νομιμοποίηση τῆς ἀλλοιωθείσας
ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου χωρὶς ἀποτέλε-
σμα, διότι ἀφορᾶ ἔκπτωση πνευματικῶν
ἀξιῶν ποὺ ἀποκαθίστανται μόνον μὲ
πνευματικὴ καλλιέργεια καὶ ἠθικὴ συ-
νείδηση, μὲ ἐπανάκαμψη στὸν ὀρθόδοξο
κόσμο τῶν πνευματικῶν καὶ ἠθικῶν
ἀξιῶν, τὶς ὁποῖες κάποτε καλλιεργήσα-
με καὶ ὑπήρξαμε πρωτοκτήτορες, τὶς
ἀπωλέσαμε ὅμως ἀπὸ τὶς ἀπαιτήσεις καὶ
τὴ δίψα τοῦ ἀκόρεστου ὑλισμοῦ.
Πολύπειρος ἐκπαιδευτικὸς σὲ ὁμιλία
του συνέστησε σὲ γονεῖς καὶ ἄρχοντες:
«Ἐὰν θέλεις νὰ ὠφελήσεις ἕναν χρόνο,
φύτεψε σπόρους, δέκα-εἴκοσι χρόνια,
δένδρα καί, ἂν θέλεις νὰ ὠφελήσεις γιὰ
πάντα, δημιούργησε καὶ καλλιέργησε
ψυχές». Ἡ πολιτεία καλεῖται νὰ στηρί-
ξει τὴ θεμελιώδη ἀξία τῆς οἰκογένειας
μὲ ὑγιεῖς πολῖτες, κατὰ τὴ φυσιολογία
τῆς ἐπιστήμης τοῦ Ἱπποκράτη καὶ τὴν
ἑλληνορθόδοξη παράδοση, γιὰ νὰ ἐλπί-
ζουμε στὸ Γένος καὶ αὔριο.

26. 26
Η ΜΟΝΟΓΟΝΕΪΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Ἀλεξάνδρου Κακαβούλη
Καθηγητῆ Πανεπιστημίου
Ἡ ἔννοια τῆς οἰκογένειας
Ὁ τυπικὸς ὁρισμὸς τῆς οἰκογένειας
περιγράφει τὴν ὁμάδα προσώπων ποὺ
ἀποτελεῖται ἀπὸ τὴ νόμιμη σύζευξη ἑνὸς
ἄνδρα καὶ μιᾶς γυναίκας καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς
ἀπόκτηση παιδιῶν μὲ φυσικὴ γέννηση ἢ
υἱοθεσία. Ἀποτελεῖται
συνήθως ἀπὸ τὸν πα-
τέρα, τὴ μητέρα καὶ τὰ
παιδιά, ποὺ συμβιώ-
νουν στὴν ἴδια κατοικία
καὶ συνδέονται μὲ ἰσχυ-
ροὺς δεσμοὺς αἵματος,
ψυχικῆς ἐγγύτητας καὶ
ἀγαπητικῆς σχέσης.
Βασικὸ χαρακτηρι-
στικὸ τῆς οἰκογένειας
εἶναι ἡ ἑνότητα καὶ ἡ
συνεργασία μεταξὺ τῶν
μελῶν της γιὰ τὴν ἐπι-
τυχία κοινῶν στόχων.
Ἐξ αὐτοῦ ἡ λέξη χρησι-
μοποιεῖται καὶ μεταφο-
ρικὰ γιὰ ἄλλες ὁμάδες
ἀνθρώπων, δίνοντας σ'
αὐτὲς τὸν χαρακτῆρα
ζεστῆς οἰκειότητας καὶ
στενῆς συνεργασίας σὲ
ἔργα κοινῆς ὠφελείας.
Μὲ τὸν τυπικὸ
ὁρισμὸ τῆς οἰκογένειας,
ὡστόσο, ὅπως παραπάνω διατυπώθηκε,
μᾶς δίδεται μία περιορισμένη ἰδέα γιὰ τὸ τί
εἶναι οἰκογένεια ὡς κοινωνία προσώπων
στὴν οὐσία καὶ τὸ βάθος της. Δὲν μᾶς λέει
ποιὲς εἶναι οἱ βαθύτερες λειτουργίες καὶ
οἱ οὐσιαστικοὶ ρόλοι τῶν προσώπων μέσα
στὴν οἰκογένεια. Οὔτε καὶ ποιὲς εἶναι οἱ
θετικὲς συνέπειες γιὰ τὸ κάθε μέλος καὶ
γιὰ τὸ σύνολο τῆς οἰκογενειακῆς κοινότη-
τας, ὅταν ὑπάρχει πληρότητα στὴ δομὴ
καὶ τὴ λειτουργία της, ἀλλ' οὔτε καὶ τὶς
ἀρνητικὲς συνέπειες ἀπὸ ἐλλείψεις καὶ
κενά. Εἶναι ἀπαραίτητος
ἑπομένως καὶ ἕνας πιὸ
οὐσιαστικὸς ὁρισμός, ὁ
ὁποῖος ἀναδύεται μέσα
ἀπὸ τὴν ἀνάλυση τῆς
δομῆς καὶ λειτουργίας
τῆς οἰκογένειας στὶς
τρεῖς διαστάσεις της, τὴ
βιολογική, τὴν ψυχολο-
γικὴ καὶ τὴν πνευματι-
κή. Ὁ δεύτερος αὐτὸς
ὁρισμὸς συμπληρώνει
καὶ ὁλοκληρώνει τὸν
τυπικό, καὶ παρέχει τὰ
βασικὰ κριτήρια ἀξιολό-
γησης μιᾶς ὁποιασδήπο-
τε οἰκογένειας ὡς πρὸς
τὶς προϋποθέσεις καὶ τὶς
δυνατότητες ποὺ διαθέ-
τει, γιὰ νὰ λειτουργεῖ ὡς
ὁλοκληρωμένη οἰκογέ-
νεια καὶ νὰ ἐπιτυγχάνει
τὸν βασικό της σκοπό
καὶ τοὺς ἐπιμέρους στό-
χους της. Ὁ σύνθετος
πλέονκαὶπεριεκτικὸςαὐτὸςὁρισμὸςδίνει
τὴν εἰκόνα τῆς πλήρους οἰκογένειας καὶ
μπορεῖ νὰ λειτουργήσει καὶ ὡς βασικὸ
κριτήριο καὶ πρότυπο σκέψης, γιὰ ὅσους
ἐνδιαφέρονται, στὶς περιπτώσεις ποὺ κά-
ποια οἰκογένεια παρουσιάζει ἐλλείψεις ἢ

27. 27
ἀδυναμίες καὶ ὑπάρχει διάθεση καὶ δυ-
νατότητα ἀναπλήρωσής τους.
Ἡ μονογονεϊκὴ οἰκογένεια
Τὸ βασικὸ κριτήριο γιὰ νὰ ὀνομα-
στεῖ μιὰ οἰκογένεια μονογονεϊκὴ εἶναι ἡ
ὕπαρξη σὲ αὐτὴν ἑνὸς μόνου γονέα, πα-
τέρα ἢ μητέρας ποὺ ἔχει παιδί. Μὲ αὐτὴ
τὴν ἔννοια, περιπτώσεις μονογονεϊκῆς
οἰκογένειας παρουσιάζονται ἀπὸ τὴν
ἀρχὴ τῆς καθιέρωσης τοῦ θεσμοῦ, ὅταν
στὴν πορεία τῆς ζωῆς της μιὰ οἰκογένεια,
ποὺ συγκροτήθηκε μὲ τὸν γάμο ἑνὸς
ἄνδρα καὶ μιᾶς γυναίκας καὶ ἀπέκτησαν
παιδιά, χάνει ἀπὸ κάποια ἀπροσδόκη-
τη αἰτία τὴ δυαδικότητα τῆς συζυγίας
τῶν γονέων. Στὶς περιπτώσεις αὐτές, μὲ
μόνο τὸ κριτήριο τῆς ἀπουσίας τοῦ ἑνός
ἐκ τῶν συζύγων, ἡ οἰκογένεια μὲ παιδιὰ
κρίνεται μὲν ἐλλιπής, ὄχι ὅμως ὁπωσδή-
ποτε ἕνα σύνολο μὲ δυσμενεῖς συνέπειες
καὶ δυσαναπλήρωτο κενό, τουλάχιστον
ὡς πρὸς τὴν ψυχικὴ κατάσταση τῶν
μελῶν της.
Τὰ κενὰ καὶ τὰ προβλήματα, οἱ ἐλλεί-
ψεις καὶ οἱ δυσμενεῖς συνέπειες ποὺ προ-
καλοῦνται ὀφείλονται κυρίως στὸν τρό-
πο μὲ τὸν ὁποῖο σχηματίστηκε ἡ μονο-
γονεϊκὴ οἰκογένεια. Πρόκειται γιὰ ὅλες
τὶς περίπλοκες καὶ προβληματικὲς κατα-
στάσεις ποὺ ὁδηγοῦν στὸ νὰ μείνει μόνος
ἕνας γονιὸς μὲ παιδιά, μὲ τὶς ὀδυνηρὲς
καὶ μὴ ἀνατρέψιμες βαθύτερες ψυχολο-
γικὲς καὶ ἄλλες συνέπειες στὰ ἐμπλεκό-
μενα μέλη της, τόσο σὲ ἐκεῖνα ποὺ εἶναι
οἱ ὑπαίτιοι ὅσο καὶ σὲ ἐκεῖνα ποὺ εἶναι
τὰ θύματα. Σὲ αὐτὲς τὶς οἰκογένειες πε-
ριλαμβάνονται κυρίως ὅσες ὀφείλονται
στὸ διαζύγιο, στὴν ἐγκατάλειψη τῆς μη-
τέρας καὶ στὴν ἐπιλογὴ τῆς μητρότητας
χωρὶς πατέρα. Σὲ
κάθε περίπτωση,
ὡστόσο, τὸ ζητού-
μενο εἶναι νὰ μὴ
θεωροῦνται φυ-
σικὲς καὶ ἀνώδυνες
καταστάσεις, ὅπως
αὐτὸ συμβαίνει
συχνὰ ἀπὸ ὅσους
ἔχουν ἄγνοια ἢ
ἐπιχειροῦν νὰ δι-
καιολογήσουν τὰ
ἀδικαιολόγητα καὶ
νὰ συγκαλύψουν
τὴν εὐθύνη καὶ
τὴν ἐνοχή τους.
Καί, ἐπιπλέον, νὰ
μὴν περιπλέκονται
ἀκόμη πιὸ πολὺ οἱ καταστάσεις αὐτὲς
μὲ ἀλλεπάλληλες λαθεμένες ἐπιλογές.
Ἀντίθετα, ἐπιβάλλεται νὰ περιορίζεται
τὸ κακὸ καὶ οἱ συνέπειές του, καὶ νὰ ἐπι-
διώκεται κάθε δυνατὴ ἐπανόρθωση. Νὰ
μειώνονται τὰ ναυάγια, νὰ στηρίζονται
τὰ θύματα καὶ νὰ θεραπεύονται οἱ πλη-
γές.
Οἱ εἰδικοὶ θεωροῦν σήμερα τὴν μο-
νογονεϊκὴ οἰκογένεια ὡς σύμπτωμα
παρακμῆς τοῦ οἰκογενειακοῦ θεσμοῦ,
καθὼς σημειώνεται ραγδαία αὔξηση τῶν
περιπτώσεων ἑνὸς μόνου γονέα μὲ παιδί.
Τοποθετεῖται μέσα στὸ εὐρύτερο πλαί-
σιο τῶν οἰκογενειῶν ποὺ παρουσιάζουν,
μεγαλύτερη ἢ μικρότερη, ἀπόκλιση
ἀπὸ τὴν «παραδοσιακή», τὴν κανονικὴ
ἢ τὴν πλήρη οἰκογένεια. Ἀποδίδεται

28. 28
κυρίως στὶς «μεταβολὲς καὶ τάσεις» τῆς
σημερινῆς ἐποχῆς, ὅπως εἶναι ἡ μείωση
τῶν γάμων, ἡ αὔξηση τῶν διαζυγίων,
οἱ μονογονεϊκὲς οἰκογένειες, ἡ ὑπογεν-
νητικότητα, οἱ ἐκτὸς γάμου γεννήσεις,
ἡ ἐλεύθερη συμβίωση, ἡ συρρίκνωση
τῆς οἰκογενειακῆς ὁμάδας κ.ἄ. (Μουσού-
ρου, στὸ «Γάμος καὶ Οἰκογένεια», 2004).
Καὶ μόνο ἡ ἀναφορὰ τῶν συμπτωμά-
των αὐτῶν ἀποκαλύπτει, ὡστόσο, ὅτι
δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ «φυσικὲς κοι-
νωνικὲς μεταβολὲς» ἢ «ἐναλλακτικὲς
μορφὲς οἰκογένειας», ὅπως μερικοὶ λαθε-
μένα τὶς χαρακτηρίζουν, ἀλλὰ γιὰ ἀνα-
τροπὲς τῶν θεμελίων τοῦ οἰκογενειακοῦ
θεσμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀνὰ τοὺς αἰῶνες ἔγινε
δεκτὸς ὡς «συγκλήρωσις βίου παντός,
θείου τε καὶ ἀνθρωπίνου δικαίου κοινω-
νία» (Μοδεστῖνος). Ἡ κλιμάκωση καὶ ἡ
ποικιλία τῶν περιπτώσεων αὐτῶν εἶναι
πολὺ μεγάλη. Ἀρχίζει ἀπὸ τὶς πλήρεις
οἰκογένειες ποὺ ὁ ἕνας ἀπὸ τοὺς γονεῖς,
συνήθως ὁ πατέρας, ἀπουσιάζει γιὰ πολὺ
μεγάλο χρονικὸ διάστημα ἀπὸ τὴν οἰκο-
γένεια ἢ ἔχει φύγει ἀπὸ τὴ ζωή, λόγῳ
θανάτου. Καὶ στὶς δύο αὐτὲς περιπτώ-
σεις οἱ μονογονεϊκὲς οἰκογένειες, ἐφόσον
ἔχουν ξεκινήσει ὡς πλήρεις οἰκογένειες,
διαθέτουν συνήθως τὶς προϋποθέσεις
καὶ τὶς δυνατότητες νὰ συνεχίσουν νὰ
λειτουργοῦν ὡς πλήρεις, ἀναπληρώνο-
ντας μὲ ἐπάρκεια, κυρίως ψυχολογικὰ
καὶ πνευματικά, τὴν ἔλλειψη τοῦ γονέα
ποὺ ἀπουσιάζει.
Οἱ δυσκολίες ἀναπλήρωσης αὐξά-
νουν, ὡστόσο, μᾶλλον περιπλέκονται
ἀκόμη πιὸ πολύ, στὶς πολυδαίδαλες πε-
ριπτώσεις ποὺ προκύπτουν ὅταν μία μο-
νογονεϊκὴ οἰκογένεια εἶναι ἀποτέλεσμα
διαζυγίου, ἐγκατάλειψης τῆς οἰκογένει-
ας ἀπὸ τὸν ἕνα γονέα, ἄγαμης μητέρας,
ἢ προσωπικῆς ἐπιλογῆς. Θὰ μποροῦσε νὰ
διατυπωθεῖ ὁ κανόνας ὅτι ὅσο πιὸ πολὺ
μία μονογονεϊκὴ οἰκογένεια ἀπομακρύ-
νεται ἀπὸ τὸ πρότυπο τῆς πλήρους οἰκο-
γένειας, τόσο πιὸ πολὺ προκαλοῦνται
ἀρνητικὲς συνέπειες στὴ ζωὴ καὶ τὴν
ψυχικὴ ὑγεία καὶ ἰσορροπία τῶν μελῶν
της, κυρίως τῶν παιδιῶν.
Ἡ πλήρης οἰκογένεια
Ἡ πλήρης οἰκογένεια ὡς ἔννοια
εἰσάγεται ἐδῶ ἀντὶ τοῦ ὄρου «παραδο-
σιακὴ νόμιμη οἰκογένεια», ὁ ὁποῖος
ἀποδίδεται συνήθως σὲ μιὰ οἰκογένεια
ποὺ ἔχει τὴν τυπικὴ δομὴ (γάμο, συζυ-
γία, παιδιά), χωρὶς ὡστόσο νὰ νοεῖται
πάντοτε καὶ οὐσιαστικὴ οἰκογενειακὴ
πληρότητα (Παπαρηγοπούλου-Σκορίνη
στὸ «Γάμος καὶ Οἰκογένεια», 2004). Χρη-
σιμοποιεῖται μάλιστα σὲ ἀντιδιαστολὴ
ἀπὸ τὶς μοντέρνες μορφὲς οἰκογένειας,
ποὺ θεωροῦνται συγχρόνως συμπτώμα-
τα τῆς σημερινῆς κρίσης τοῦ οἰκογενεια-
κοῦ θεσμοῦ. Τὰ βασικὰ χαρακτηριστικὰ
τῆς πλήρους οἰκογένειας ἀναδύονται
μέσα ἀπὸ μιὰ βαθύτερη ἀνάλυση τοῦ
οἰκογενειακοῦ θεσμοῦ στὶς τρεῖς βασικές
του διαστάσεις: τὴν βιολογική, τὴν ψυ-
χολογικὴ καὶ τὴν πνευματική.
Ὁ πατέρας καὶ ἡ μητέρα εἶναι τὰ πρό-
σωπα ποὺ ὡς σύζυγοι καὶ γονεῖς πραγ-
ματώνουν μέσα στὴν οἰκογένεια δύο δια-
φορετικὲς ἀλλὰ ἀλληλοσυμπληρούμενες
λειτουργίες, τὴν πατρότητα καὶ τὴ μη-
τρότητα. Ἡ μία δὲν νοεῖται χωρὶς τὴν
ἄλλη, συνιστοῦν ἕνα ἑνιαῖο καὶ ἀδιάσπα-
στοσύνολοβιολογικῶνκαὶψυχολογικῶν
διαδικασιῶν, στὸ ὁποῖο ἡ καθεμιὰ συμμε-
τέχει μὲ τὴ δική της ἰδιαίτερη συμβολή.
Διαμορφώνουν τὸ ἀνθρώπινο πλαίσιο
(φυσικό, ψυχικό καὶ πνευματικό), μέσα
στὸ ὁποῖο συγκροτεῖται ἡ συζυγία τους
καὶ βιώνεται ἡ ἀποκλειστικὴ σχέση τους
ὡς ζευγαριοῦ καὶ στὴ συνέχεια γίνεται
ἡ σύλληψη, ἡ κυοφορία, ἡ γέννηση, ἡ
ἀνατροφή, ἡ ἀνάπτυξη καὶ ἡ διαμόρ-
φωση τῆς προσωπικότητας τῶν παιδιῶν
ποὺ φέρνουν στὸν κόσμο. Οἱ λειτουργί-
ες, βιολογικὲς καὶ ψυχολογικές, μὲ τὶς
ὁποῖες μετέχει ὁ πατέρας σὲ ὅλες αὐτὲς
τὶς διαδικασίες τῆς συζυγίας, τῆς ἀναπα-
ραγωγῆς καὶ τῆς ἀνατροφῆς, συνιστοῦν
τὴν ἔννοια τῆς πατρότητας (fatherhood).

29. 29
Καὶ οἱ ἀντίστοιχες βιολογικὲς καὶ ψυχο-
λογικὲς λειτουργίες μὲ τὶς ὁποῖες μετέχει
ἡ μητέρα, συνιστοῦν τὴν ἔννοια τῆς μη-
τρότητας (motherhood). Πρόκειται γιὰ
δύο πολυδιάστατες ἰδιότητες καὶ δύο πο-
λυδύναμους ρόλους ποὺ χαρακτηρίζουν
ἀντίστοιχα τὸν ἄνδρα καὶ τὴν γυναῖκα
ὡς συντελεστὲς συγκρότησης συζυγίας
καὶ δημιουργίας οἰκογένειας.
Ἡπατρότητακαὶἡμητρότητα,ἂνκαὶ
διαφορετικὲς λειτουργίες, ἔχουν κοινὰ
χαρακτηριστικά, ὥστε ἡ μία νὰ συμπλη-
ρώνει καὶ νὰ στηρίζει τὴν ἄλλη. Τόσο ἡ
μάνα ὅσο καί ὁ πατέρας, κατὰ κανόνα,
διακατέχονται καὶ μοιράζονται μαζὶ τὸ
ζωηρὸ ἐνδιαφέρον καὶ τὴν ἔντονη ἐπιθυ-
μία καὶ προσδοκία γιὰ τὴ σύλληψη καὶ
τὴ γέννηση παιδιῶν. Ἡ προοπτικὴ καὶ
ἡ ἀναμονὴ νὰ γίνουν γονεῖς, ἡ ἔμφυτη
ψυχικὴ ὁρμὴ καὶ ἐσωτερικὴ ἀνάγκη νὰ
βιώσουν τὴν πατρότητα καὶ τὴ μητρό-
τητα, πραγματώνοντας τὴν γυναικεία
καὶ ἀνδρικὴ φύση τους μέσα στὸν γάμο,
ἀποτελοῦν, μεταξὺ ἄλλων, βασικὰ καὶ
δυναμικὰ κίνητρα στὴν κοινὴ ἀπόφασή
τους νὰ ἑνώσουν τὶς ὑπάρξεις τους καὶ
νὰ δημιουργήσουν οἰκογένεια.
Ἀλλὰ αὐτὴ ἡ πληρότητα τῆς οἰκογέ-
νειας δὲν εἶναι νοητὴ χωρὶς τὴν πνευμα-
τική της διάσταση, ἡ ὁποία ἐκφράζεται
μέσα ἀπὸ τὶς ἰδέες, τὶς ἀρχὲς καὶ τὶς ἀξί-
ες ποὺ πιστεύουν καὶ βιώνουν οἱ σύζυ-
γοι γιὰ τὸν τρόπο δημιουργίας καὶ τὸν
σκοπὸ γιὰ τὸν ὁποῖο θέλουν τὴν οἰκο-
γένεια (Καλλιακμάνη, στὸ «Γάμος καὶ
Οἰκογένεια», 2004). Ἀπὸ τὸ πόσο πιστεύ-
ουν στὴ μεγάλη σημασία καὶ ἀξία ποὺ
ἔχει ἡ ἄρτια οἰκογένεια γιὰ τοὺς ἴδιους
καὶ γιὰ τὰ παιδιά. Ἀπὸ τὸ ἂν ἡ συζυγία
εἶναι γι᾿ αὐτοὺς μία διὰ βίου ψυχοσω-
ματικὴ ἕνωση, ἀπόλυτα σεβαστὴ καὶ
ἄξια νὰ προστατευθεῖ ἀπὸ κάθε αἰτία ἢ
ἀφορμὴ διατάραξης ἢ διάλυσής της. Ἀπὸ
τὸν βαθμὸ ποὺ πιστεύουν στὴν ἀπόκτη-
ση παιδιῶν, ὄχι μόνο ὡς μία βιολογικὴ
καὶ ψυχικὴ λειτουργία ἀλλὰ κυρίως ὡς
κορυφαία συνδημιουργία ἀνθρωπίνων
ὑπάρξεων, ἄξιων ἀπόλυτου σεβασμοῦ
καὶ ἀφιέρωσης στὴν ἀμέριστη φροντίδα
τους καὶ τὴν καλὴ ἀνατροφή τους.
Οἱ διαφορετικοὶ ρόλοι
Οἱ καθιερωμένοι στὴν κοινωνία δια-
φορετικοὶ ρόλοι τοῦ πατέρα καὶ τῆς μη-
τέρας, μὲ τὸ νὰ θεωρεῖται ὁ ἕνας ὑπεύθυ-
νος κυρίως γιὰ τὴν ὑλικὴ στήριξη καὶ
ὁ ἄλλος γιὰ τὴ συναισθηματικὴ καὶ κοι-
νωνικὴ ζωὴ τῆς οἰκογένειας, τελικὰ δὲν
διαφοροποιοῦν τὴν σημασία ποὺ ἔχει
ἡ συμβολὴ καὶ τῶν δύο συζύγων στὴν
συγκρότηση, ἀνάπτυξη καὶ λειτουργία
τῆς οἰκογένειας. Ἡ διαφορετικὴ φύση
τοῦ ἄνδρα καὶ τῆς γυναίκας διαμορφώ-
νουν ἀπὸ κοινοῦ τὸν ἀπαραίτητο χῶρο
γέννησης καὶ ἀνάπτυξης τῶν παιδιῶν.
Καθορίζουν τὴ διαφορετικὴ συμμετοχὴ
καὶ συμβολὴ τοῦ κάθε γονέα, διατηρώ-
ντας ἰσότιμη ἀξία καὶ σημασία τῆς πα-
ρουσίας καὶ τῶν δύο στὴ διαδικασία τῆς
σύλληψης, τῆς κυοφορίας, τῆς γέννησης,
τῆς ἀνατροφῆς καὶ τῆς ψυχολογικῆς συ-
γκρότησης τῆς προσωπικότητας τῶν
παιδιῶν.
Τονίζεται βεβαίως, παράλληλα, ἡ ξε-
χωριστὴ συμβολὴ τῆς μητέρας, ἐπειδὴ
ἐκείνη κυρίως, μετὰ τὴ σύλληψη τοῦ
παιδιοῦ, ἀναλαμβάνει πιὸ ἄμεσα νὰ φέρει
σὲ πέρας ὅλες τὶς ὀργανικὲς καὶ ψυχολο-
γικὲς διεργασίες καὶ ἀλλαγές, εὐαίσθη-
τες, ὀδυνηρὲς καὶ ἐπικίνδυνες, πολλὲς
φορές, τῆς κυοφορίας, τῆς γέννησης
καὶ τῆς φροντίδας τοῦ νεογέννητου στὰ
πρῶτα χρόνια τῆς ζωῆς του. Ἐπειδὴ ἀκό-
μη, λόγῳ τοῦ ἰδιαίτερα δυνατοῦ δεσμοῦ
ποὺ ἀναπτύσσεται μεταξὺ μητέρας καὶ
παιδιοῦ, σημαντικοῦ γιὰ τὴν ἴδια τὴ μη-
τέρα καὶ τὸ παιδί της, παραδοσιακὰ δόθη-
κε ἔμφαση στὴν ἰδιαίτερη συμβολὴ τῆς
μητέρας. Τονίστηκε ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς
κοινωνίας πιὸ πολὺ ὁ ρόλος τῆς μητέρας
στὴ γέννηση καὶ ἀνατροφὴ τῶν παιδιῶν.
Αὐτὸ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ἐσφαλμένη
ὑποτίμηση τοῦ πατέρα ὡς πρὸς τὴν συμ-
βολή του στὴ λειτουργία τῆς μητρότητας

30. 30
καὶ τὴν ἀνατροφὴ τῶν παιδιῶν. Καὶ τὸ
χειρότερο εἶναι ὅτι θεωρήθηκε ἐπαρκὴς
ἡ μητέρα νὰ καλύψει ὅλες τὶς ἀνάγκες
τῶν παιδιῶν, κάτι ποὺ ἔχει συμβάλει στὸ
νὰ ἐπιλέγεται συνειδητά, καὶ χωρὶς ἐπί-
γνωση τῶν συνεπειῶν, τὸ νὰ γίνει μιὰ
γυναῖκα μητέρα χωρὶς σύζυγο.
Εὐαίσθητες ψυχολογικὲς
παράμετροι τῆς μονογονεϊκῆς
οἰκογένειας
Σὲ μιὰ μονογονεϊκὴ οἰκογένεια,
σύμπτωμα κυρίως τῆς σημερινῆς κρί-
σης τοῦ οἰκογενειακοῦ θεσμοῦ καὶ με-
γάλης ἀπόκλισης ἀπὸ τὴν ἔννοια τῆς
πλήρους οἰκογένειας, ἐπισημαίνονται
σοβαρὲς ἐλλείψεις καὶ μειονεκτήματα,
τόσο γιὰ τὸν ἕνα γονέα ὅσο καὶ γιὰ τὰ
παιδιὰ ποὺ εἶναι μαζί του. Ἡ ὕπαρξη
ἑνὸς μόνου γονέα καθεαυτὴν εἶναι ἀδι-
ανόητη ὡς ἐπιλογή. Σημαίνει ὅτι αὐτὸς
ποὺ τὴν ἀποφασίζει στερεῖται ὡριμότη-
τας γιὰ τὴν ζωὴ καὶ γιὰ τὴν οἰκογένεια,
ἀφοῦ δὲν κατανοεῖ τὶς συνέπειες ποὺ
ἔχει ἡ ἐπιλογή του στὸν ἴδιο καὶ στὰ παι-
διά. Μαρτυρεῖ κενὰ στὴ συγκρότηση τῆς
προσωπικότητάς του, χαμηλοῦ ἐπιπέδου
παιδεία, ἀκόμη καὶ στὴν περίπτωση φοί-
τησης σὲ σχολεῖο, ἀνεπαρκῆ ἀνατροφὴ
καὶ ἀγωγὴ ὡς προετοιμασία γιὰ τὸν ρόλο
τοῦ συζύγου καὶ τοῦ γονέα ἀπὸ τὴν πα-
τρική του οἰκογένεια, ἀδυναμία ἑπομέ-
νως διαχείρισης τῶν σοβαρῶν θεμάτων
τῆς ζωῆς, ὅπως εἶναι ἡ οἰκογένεια.
Οἱ σοβαρὲς αὐτὲς ἐλλείψεις ἐμποδί-
ζουν τὸν ἕνα γονέα τῆς κατ' ἐπιλογὴν
μονογονεϊκῆς οἰκογένειας νὰ συλλάβει
τὶς ὀδυνηρὲς συνέπειες ποὺ ἔχει γιὰ τὸ
παιδὶ ἡ ἐπιλογὴ καὶ ἡ ἀπόφασή του. Ὅτι,
δηλαδή, γιὰ τὴν πλήρη ἀνάπτυξη καὶ
ψυχικὴ ὡριμότητα τοῦ παιδιοῦ δὲν νο-
εῖται μονομερὴς λειτουργία τοῦ πατέρα
ἢ τῆς μητέρας. Ἡ ἀπουσία τοῦ γονέα τοῦ
ἑνὸς ἢ τοῦ ἄλλου φύλου ἀφήνει σοβαρὸ
κενὸ στὴ διαμόρφωση τῆς ταυτότητας
τοῦ φύλου στὸ παιδί. Στὸ νὰ ἀναπτύξει,
δηλαδή, φυσιολογικὰ καὶ ἰσόρροπα τὰ
σωματικὰ καὶ κυρίως τὰ ψυχικὰ χαρα-
κτηριστικὰ τοῦ φύλου του, ἀπαραίτητα
γιὰ νὰ ἀποδεχθεῖ τὸ ἀνδρικὸ ἢ γυναικεῖο
φῦλο του καὶ νὰ βιώσει στὴ ζωή του
τοὺς ρόλους ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ αὐτό.
Ἐπιπλέον στερεῖται τὸ παιδὶ τὴν αἴσθη-
ση ἀσφάλειας ἀπὸ τὴν παρουσία καὶ
τῶν δύο γονέων στὴ ζωή του, ἀλλὰ καὶ
τὴ στήριξη ποὺ τοῦ δίνει μία αἰσιόδοξη
προοπτικὴ γιὰ τὸ μέλλον του. Μπορεῖ τὰ
παιδιὰ νὰ εἶναι «οἱ ἄγκυρες ποὺ κρατοῦν
μιὰ μητέρα στὴ ζωή» (Σοφοκλῆς), ἀλλὰ
αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι εἶναι γιὰ νὰ ἱκανο-
ποιοῦν μόνο τὶς ἀνάγκες μιᾶς γυναίκας
ποὺ θέλει νὰ εἶναι μητέρα, χωρὶς ὅμως
νὰ ἀναλαμβάνει καὶ τὴν εὐθύνη νὰ ἱκα-
νοποιοῦνται πρωτίστως καὶ οἱ ἀνάγκες
τῶν παιδιῶν. Μπορεῖ «ἡ μητρότητα νὰ
εἶναι παντοδύναμη καὶ νὰ μεταμορφώ-
νει τὰ πάντα: τὴν δειλία σὲ κουράγιο, τὸ
θάρρος σὲ ὑποταγή, τὴν ἀπερισκεψία σὲ
πρόνοια, τὸ ἄγχος σὲ γαλήνη, τὸν ἐγω-
ϊσμὸσὲαὐταπάρνηση» (G.Eliot). Ἀποκτᾶ
ὡστόσο μία τέτοια δύναμη, μόνο ὅταν
ἐναρμονίζεται μὲ τὴ λειτουργία τῆς πα-
τρότητας.
Ἐνδεικτικὴ βιβλιογραφία
Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος
(2004) Γάμος καὶ Οἰκογένεια-
Διαπιστώσεις καὶ προοπτικές. Διορθόδοξον
Κέντρον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθήνα.
Κακαβούλη Α. (1998) Ἡ δομὴ καὶ ἡ λειτουργία
τῆς οἰκογένειας, στὸ τεῦχος
Οἰκογένεια καὶ Δημογραφικό, Πρακτικὰ Πα-
νελληνίου Συνεδρίου
Πολυτέκνων.
Κακαβούλη Α. (2011) Οἱ δυνάμεις ποὺ δημι-
ουργοῦν, στηρίζουν καὶ ἀνανεώνουν τὴν οι-
κογένεια, περιοδικὸ «Ἡ Δράση μας» τ. 489,
Μάιος 2011.
Κακαβούλη Α. (2012) Πῶς ὁ ἔρωτας γίνεται
ἀγάπη, Ἀθήνα, Ἁρμός.
Κυρακίδη Π. (2000) Ἡ οἰκογενειακὴ Σχέ-
ση, Ἀθήνα, Ἑλληνικὰ Γράμματα.
Πατρώνου Γ. (1981) Ὁ Γάμος στὴ Θεολογία
καὶ στὴ Ζωή, Ἀθήνα.
Χατζηχρήστου Χ. (1999) Ὁ χωρισμὸς τῶν γο-
νέων - Τὸ διαζύγιο καὶ τὰ παιδιά, β΄ ἔκδοση,
Ἀθήνα, Ἑλληνικὰ Γράμματα.

31. 31
ΠΕΡΙ ΟΝΟΜΑΤΟΘΕΣΙΑΣ
Ἱερομονάχου Γρηγορίου
Εἶναι σωστὸ νὰ δίνωνται
δύο ὀνόματα στὴν βάπτιση;
Ὁ Θεὸς δημιούργησε τὸν ἄνθρωπο
κατ’εἰκόναΤου1
,καὶκάθενέοςἄν­θρωπος
ποὺ γεννιέται εἶναι μία καινούργια εἰκό-
να τοῦ Θεοῦ. Ἔρχεται στὸν κόσμο στολι-
σμένος μὲ τὰ δικά του ἰδιαίτερα χαρίσμα-
τα καὶ γνωρίσματα, μοναδικὸς σὲ σχέση
μὲ ὅλους τοὺς ἄλλους συνανθρώπους
του. Αὐτὴ τὴν μοναδικότητα τοῦ ἀνθρω-
πίνου προσώπου ἐκφράζει πρωτίστως τὸ
ὄνομα ποὺ λαμβάνει ὁ Χριστιανὸς μὲ τὴν
ἀκολουθία τῆς Ὀνοματοδοσίας.
Τὸ ὄνομα τοῦ ἀνθρώπου «τοῦ δίνει
ταυτότητα ὡς πρόσωπο καὶ διαβεβαι-
ώνει τὴν μοναδικότητά του. Γι’ αὐτὸ ἡ
Ἐκκλησία φροντίζει νὰ τοῦ δώ­ση ὄνομα.
Δὲν θεωρεῖ τὸ βρέφος ἁπλά ἄνθρωπο, γε-
νικὰ καὶ ἀόριστα, οὔ­τε σὰν φορέα μιᾶς
ἀφηρημένης καὶ ἀπρόσωπης ἀνθρώπι-
νης φύσης… Ἡ Ἐκ­κλησία μὲ τὴν Εὐχὴ
τῆς ὀνοματοδοσίας ὁμολογεῖ τὴν μοναδι-
κότητα τοῦ συγκεκριμένου παιδιοῦ καὶ
ἀναγνωρίζει τὸ θεϊκὸ δῶρο τῆς προσωπι-
κότητός του»2
.
Στοὺς ἀρχαίους χρόνους ἡ Ὀνομα-
τοδοσία καὶ ἡ σφράγιση μὲ τὸ σημεῖο
τοῦ ζωοποιοῦ Σταυροῦ γινόταν ὅταν
κάποιος δήλωνε τὴν ὁριστική του ἀπό-
φαση νὰ βαπτισθῆ. Μὲ τὴν ἐπικράτηση
τοῦ νηπιοβαπτισμοῦ αὐτὸ ἄρχισε νὰ γί-
νεται τὴν ὀγδόη ἡμέρα ἀπὸ τὴν γέννηση
τοῦ παιδιοῦ, ὅπως ἔγινε ἡ ὀνοματοδοσία
στὸν Κύριο καὶ στὸν Τίμιο Πρόδρομο3
.
Ἡ σωστὴ αὐτὴ τάξη διατηρήθηκε σὲ ὅλη
τὴν βυζαντινὴ περίοδο.
Σήμερα ἡ γεμάτη νόημα προβαπτι-
σματικὴ ἀκολουθία τῆς Ὀνοματοδοσίας
ἔχει ἀτονήσει. Διαβάζεται συνήθως πρὸ
τῆς ἐνάρξεως τοῦ μυστηρίου τοῦ ἁγίου
Βαπτίσματος, ἀντὶ τῆς ὀγδόης ἡμέρας.
Αὐτὸ ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα νὰ γίνεται σύγ-
χυση καὶ νὰ θεωρεῖται ὅτι τὸ παιδὶ παίρ-
νει ὄνομα κα­τὰ τὴν βάπτισή του. Δὲν θὰ
πρέπη ὅμως νὰ ταυτίζεται τὸ μυστήριο
τῆς Βαπτίσεως μὲ τὴν Ὀνοματοδοσία. Ἡ
ἀναφορὰτοῦὀνόματοςτοῦβαπτιζομένου
στὴν βάπτιση γίνεται ὅπως ἀ­κρι­βῶς καὶ
σὲ κάθε ἄλλο Μυστήριο καὶ ἀκολουθία
(Γάμο, Εὐχέλαιο, κλπ.). Εὐχῆς ἔργον θὰ
ἦταν λοιπὸν νὰ ἀποσυνδεθῆ ἡ ἀκολουθία
τῆς Ὀνοματοδοσίας ἀπὸ τὸ ἅγιο Βάπτι-
σμα, καὶ νὰ ἐπανέλθη στὴν ὀγ­δόη ἡμέρα
ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ παιδιοῦ.
Τὸ ὄνομα στὸ παιδὶ δίδεται ἀπὸ τὴν
Ἐκκλησία μὲ τὴν Εὐχὴ τῆς ὀνοματοδο-
σίας. Μὲ αὐτὸ τὸ ὄνομα πλέον ὁ ἄνθρω-
πος θὰ καλῆται ἀπὸ τὸν καλὸ Ποιμένα
Χριστό, ὁ ὁποῖος τὰ ἴδια πρόβατα καλεῖ
κατ’ ὄνομα, δηλαδὴ προσκαλεῖ τὰ δικά
Του πρόβατα ἕνα ἕνα μὲ τὸ ὄνομά τους4
.
Καὶ ἡ φράση αὐτὴ φανερώνει ὅτι κάθε
ἄνθρωπος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ εἶναι μία
προσωπικότητα μοναδικὴ καὶ ἀνεπανά-
ληπτη.
Σὲ αὐτὴν τὴν μοναδικότητα τοῦ
κάθε ἀνθρώπου στηρίζεται ἡ Ἐκκλησία
καὶ δίνει στὸ κάθε βρέφος ἕνα καὶ μονα-
δικὸ ὄνομα, ὅπως ἕνα ὄνομα δόθηκε καὶ
στὸν Χριστὸ τὴν ὀγδόη ἡμέρα ἀπὸ τὴν

32. 32
γέννησή Του: Ἐ­κλήθη τὸ ὄνομα αὐτοῦ
Ἰησοῦς5
. Ἡ συνήθεια νὰ δίδωνται στὸ
παιδὶ δύο (ἢ καὶ περισσότερα) ὀνόματα
εἶναι, ὄχι μόνον ἔξω ἀπὸ τὴν παράδοση
τῆς Ἐκκλησίας ἀλλὰ καὶ παράλογη, ἐφ’
ὅσον σὲ κάθε πρόσωπο ἀντιστοιχεῖ πά-
ντοτε ἕνα ὄνομα.
Ἡ κυριώτερη αἰτία τοῦ συγχρόνου
φαινομένου εἶναι ἡ ἑξῆς: Λόγῳ τῆς ὀ­λ-
ιγοτεκνίας ποὺ παρατηρεῖται τὶς τε-
λευταῖες δεκαετίες
στὴν πατρίδα μας, οἱ
γονεῖς προσπαθοῦν
μὲ τὴν διπλὴ ὀνο-
ματοδοσία νὰ ἱκα-
νοποιήσουν ὅλους
τοὺς παπποῦδες
τοῦ παιδιοῦ καὶ νὰ
ἀποφευχθοῦν παρε-
ξηγήσεις. Ἡ πράξη
ὅμως ἐπιβεβαιώνει
ὅτι σὲ παιδιὰ ποὺ
ἔλαβαν δύο ὀνόμα-
τα, ἢ ἐπικρατεῖ τὸ
ἕνα ἐξ αὐτῶν, ἢ προ-
σφωνοῦνται πότε μὲ
τὸ ἕνα καὶ πότε μὲ
τὸ ἄλλο, ἀναλόγως
τῆς ὁμάδος τῶν συγ-
γενῶν, ἢ (ἂν τὰ δύο
ὀνόματαεἶναιμικρά)
συγ­χωνεύονται καὶ
δημιουργεῖται τρίτο
ὄνομα! Οὐσιαστικὰ
ἑπομένως κανεὶς
ἀπὸ τοὺς προγόνους
ποὺ ἔδωσαν τὸ ὄνομά τους στὸ παιδὶ δὲν
εἶναι εὐχαριστημένος.
Μία ἄλλη δικαιολογία εἶναι ἡ ἐκπλή-
ρωση τάματος. Τὸ νὰ λέω ὅμως “ἔχω τά-
ξει τὸ παιδί μου στὸν τάδε Ἅγιο, γι’ αὐτὸ
θέλω νὰ βάλω δεύτερο ὄνομα” σημαίνει
ἁπλὰ ὅτι ἐμπαίζω τὸν Ἅγιο ἐκπληρώνο-
ντας τὸ τάμα… κατὰ τὸ ἥμισυ. Καὶ ναὶ
μὲν ὁ Ἅγιος δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ ἐμᾶς,
ἐμεῖς ὅ­μως ἀποδεικνυόμαστε ἀναξιόπι-
στοι ἀπέναντί του.
Ἕνα τελευταῖο ἐπιχείρημα εἶναι ὅτι
μὲ τοὺς ἰσχύοντας νόμους μπορεῖ τὸ ὄνο-
ματοῦπαιδιοῦνὰδηλωθῆστὸΛηξιαρχεῖο
ἀπὸτοὺςγονεῖςἤδηἀπὸτὴνγέννησήτου,
ὁπότε τὸ ὄνομα εἶναι ἤδη ἀνεγνωρισμένο
ἀπὸ τὸ κράτος καὶ θὰ πρέπη ἡ Ἐκκλη-
σία νὰ τὸ δεχθῆ. Τὸ ἐπιχείρημα φυσικὰ
δὲν εἶναι σοβαρὸ γιὰ ὅποιον ἐπιθυμεῖ νὰ
τηρήση τὴν παράδοση τῆς Ἐκκλησίας
μας. Κατ’ ἀρχὰς
ὅσοι δὲν ἐπιθυ-
μοῦν νὰ βαπτί-
σουν τὰ παιδιά
τους ἔχουν τὴν
δυνατότητα ἀπὸ
τὴν κρατικὴ νο-
μοθεσία νὰ τὰ
ὀνοματίσουν μὲ
ὅσα ὀνόματα ἐπι-
θυμοῦν. Ὅσοι
ὅμως εἶναι πι-
στοὶ καὶ θέλουν
νὰ τὰ βαπτίσουν
θὰ πρέπη νὰ ἐνη-
μερώνονται ἀπὸ
τοὺς ποιμένες
μας ἀπὸ νωρὶς
γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ
ὥστε νὰ μὴν δη-
λώνουν διπλὰ
ὀνόματα στὸ Λη-
ξιαρχεῖο. Γενικό-
τερα πρέπει νὰ
γίνη κατανοητὸ
ὅτι ἡ Ἐκκλησία
δὲν συμβιβάζεται ἀνεξέταστα μὲ ὁποιεσ-
δήποτε ἀποφάσεις τῆς Πολιτείας. Ἀποδί-
δει τὰ Καίσαρος τῷ Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ
Θεοῦ τῷ Θεῷ6
. Στὴν συγ­κεκριμένη πε-
ρίπτωση μπορεῖ νὰ δώση στὸ βρέ­φος μὲ
τὴν Εὐχὴ τῆς ὀνοματοδοσίας τὸ πρῶτο
ἀπὸ τὰ δύο ὀνόματα ποὺ ἔχουν καταχω-
ρηθῆ στὸ Ληξιαρχεῖο.
Ἡ πολλαπλὴ ὀνομασία ἑνὸς ἀνθρώ-
που μόνο σύγχυση μπορεῖ νὰ δημιουργή-

33. 33
ση τόσο στὸν ἴδιο ὅσο καὶ στὸ περιβάλλον
του. Ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος παθαίνει σύγχυ-
ση, ἀπὸ τὴν παιδικὴ ἡλικία του, διότι δὲν
κατανοεῖ ποιὸ εἶναι τὸ ὄνομα ποὺ φανε-
ρ ώ -
νει τὴν ὕπαρξή του. Αἰσθάνεται σὰν
ἄνθρωπος χωρὶς ταυτότητα. Πρέπει νὰ
εἶναι προετοιμασμένος νὰ ἀπαντᾶ σὲ δύο
διαφορετικὰ ὀνόματα, καὶ εἶναι ὑποχρε-
ωμένος ἀπὸ τὸν νόμο νὰ ὑπογράφη διὰ
βίου σὲ ὅλα τὰ ἐπίσημα ἔγγραφα μὲ τὰ
δύο ὀνόματα.
Σύγχυση βέβαια ἐπικρατεῖ καὶ στὸ
περιβάλλον τοῦ ἀνθρώπου, ὄχι μόνο
στὸ εὑρύτερο, τὸ ὁποῖο δυσκολεύεται νὰ
τὸν προσφωνήση καὶ προσπαθεῖ νὰ βρῆ
διαφόρους τρόπους γιὰ νὰ μὴν παρεξη-
γηθῆ, ἀλλὰ καὶ στὸ στενότερο. Διότι καὶ
αὐτὸ χωρίζεται συνήθως σὲ δύο ὁμάδες,
καὶ ἔτσι ἡ προσ­πάθεια νὰ ἀποφευχθοῦν
οἱ παρεξηγήσεις δίνοντας διπλὸ ὄνομα
ὁδηγεῖ κατὰ κανόνα σὲ χειρότερα ἀποτε-
λέσματα.
Ἂν τώρα ἐξετάσουμε τὸ θέμα τῆς
διπλῆς ὀνοματοδοσίας σὲ βάθος χρόνου,
δὲν εἶναι δύσκολο νὰ μαντεύσουμε τί
πρόκειται νὰ γίνη. Στὶς ἑπόμενες γενιὲς
τὰ δύο ὀνόματα θὰ πολλαπλασιασθοῦν,
διότι οἱ παπποῦδες θὰ ἔχουν δύο ὀνόμα-
τα, καὶ ἔτσι θὰ ὁδηγηθοῦμε σὲ μία πλήρη
σύγχυση.
Τὸ φαινόμενο τῶν διπλῶν ὀνομά-
των ἦταν ἄγνωστο στοὺς παλαιοὺς Χρι­
στιανούς. Βλέπουμε στὰ Συναξάρια ὅτι οἱ
Ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας μας ἕνα μόνο ὄνο-
μα ἔπαιρναν στὴν βάπτισή τους, καὶ μὲ
αὐτὸ τὸ ὄνομα τοὺς μνημονεύουμε καὶ
τοὺς τιμοῦμε. Τὸ φαινόμενο ἦταν ἄγνω-
στο ἀκόμη καὶ στὴν ἀρχαία εἰδωλολα-
τρικὴ Ἑλλάδα. Ἔχει δυτικὴ προέλευση
(εἶναι διαδεδομένο στὸν δυτικὸ κόσμο),
καὶ εἰσήχθη στὴν Ἑλλάδα ὡς ξενικὴ ἐπί-
δραση μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση ἀπὸ τοὺς
Τούρκους. Ἔχει ἐπισημανθῆ πολὺ νωρὶς
ἀπὸ τὴν Ἱερὰ Σύνοδο τῆς ‘Εκκλησίας τῆς
῾Ελλάδος. Μία ἀπὸ τὶς πρῶτες ἐγκυκλί-
ους τῆς Ἱερᾶς Συνόδου (19 Μαΐου 1836)
ἔχει ὡς θέμα «Περὶ τοῦ μὴ γίνεσθαι δε-
κτοὺς ἑνὸς βαπτιζομένου παιδίου πολ-

34. 34
λοὺς ἀναδόχους καὶ περὶ τοῦ μὴ διδόναι
ἑκάστῳ βαπτιζομένω ὀνόματα πλείονα
τοῦ ἑνός».
Μία ἑπόμενη ἐγκύκλιος τῆς Ἱερᾶς Συ-
νόδου (4 Νοεμβρίου 1874) εἶναι ἰδιαίτερα
αὐστηρὴ γιὰ τὸ θέμα αὐτό: «῾Η Σύνοδος
μετ’ ἀπορίας παρατηρεῖ ὅτι ξενοπρεπῆ
τινὰ ἔθιμα,… ἀπὸ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἑξα-
πλοῦνται. Τὰ ἔθιμα ταῦτά εἰσι πρῶτον
μὲν τὸ δύο ἢ καὶ πλείονας ἀναδόχους
ἀναδέχεσθαι τὰ ἐκ τῆς ἱερᾶς κολυμβή-
θρας παιδία· καὶ δεύτερον τὸ διδόναι τοῖς
βα­πτιζομένοις δύο, τρία ἢ καὶ πλείονα
ἔτι ὀνόματα. Ταῦτα τοίνυν τὰ ἔθιμα, τὰ
καὶ τοῖς πάλαι χριστιανοῖς ὡς καὶ τοῖς
ἐθνικοῖς Ἕλλησι, παρ’ οἷς ἓν πρόσωπον
ἑνὶ προσηγορεύετο ὀνόματι, ἄγνωστα
ὄντα, ἔγνω ἡ Σύνοδος ἵνα ἐκδιώξῃ καὶ
φυγαδεύσῃ παντάπασι…
≠Οθεν ἡ Σύνοδος, διὰ τῆς παρούσης
ἐγκυκλίου, (ἐντέλλεται) ἵνα… ἕν μό-
νον ἑκάστῳ βαπτιζομένω παιδίῳ ὄνομα
διδόναι καὶ ἓν καταγράφειν ἐν τῷ τῆς
‘Εκκλησίας μητρῴῳ». Στὸ ἴδιο πνεῦμα
κινεῖται καὶ μία νεώτερη ἐγκύκλιος τῆς
2ας Μαρτίου 1934 ἡ ὁποία ὁρίζει «ἓν μό-
νον ὄνομα καὶ δὴ ἑορταζομένου ῾Αγίου
(νὰ) δίδεται τοῖς βαπτιζομένοις νηπίοις».
Ἡ συνήθεια τῆς ὀνοματοθεσίας
λοιπὸν μὲ διπλὸ ὄνομα εἶναι ἔξω ἀπὸ τὴν
παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μας, καὶ δημι-
ουργεῖ ποικίλα προβλήματα. Εἶ­ναι λαν-
θασμένη στὴ βάση της, καὶ εἶναι λυπηρὸ
νὰ γίνεται μὲ τὴν συγ­κατάθεση τοῦ ἱε-
ροῦ κλήρου. Οἱ ποιμένες τῆς Ἐκκλησίας
ὀφείλουν νὰ ἐνημερώνουν τοὺς πιστοὺς
οἱ ὁποῖοι πολλὲς φορὲς κινοῦνται ἀπὸ
ἄγνοια.
Ἐπειδὴ ἡ συχνότερη αἰτία εἶναι ἡ κε-
καλυμμένη ματαιοδοξία τῶν συγγενῶν
θὰ ἦταν χρήσιμο νὰ κατανοήσουμε ὅτι
δὲν ἔχουμε νὰ κερδίσουμε ἀπολύτως τί-
ποτα ὅταν φύγουμε ἀπὸ τὸν κόσμο αὐτό,
ἂν “ἀφήσουμε τὸ ὄνομά μας” στὸ ἐγγόνι
μας, ἀλλὰ δὲν ἀφήσουμε κυρίως παρά-
δειγμα χριστιανικῆς ζωῆς καὶ ταπεινώ-
σεως. Εἶναι ἀνεπίτρεπτο καὶ παράλογο,
σὲ μία οἰκογένεια ποὺ θέλει νὰ ζῆ κατὰ
Θεόν, νὰ δημιουργοῦνται παρεξηγήσεις
γιὰ τὸ θέμα τῆς ὀνοματοδοσίας τοῦ παι-
διοῦ, ἐξαιτίας τόσο μικροπρεποῦς μαται-
οδοξίας.
Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος λέγει σχετικά:
«Νὰ μὴν δίνουμε στὰ παιδιά μας τυχαῖα
ὀνόματα, οὔτε τῶν πάππων καὶ τῶν προ-
πάππων… ἀλλὰ ὀνόματα ἁγίων ἀνδρῶν
ποὺ διέπρεψαν στὴν ἀρετή»7
. Ἡ ἀρε­τὴ
εἶναι ποὺ μᾶς λείπει, καὶ αὐτὴν θὰ ἀνα-
ζητήση τὸ παιδὶ γιὰ τὴν πνευματικὴ
ἀνατροφή του.
Τὸ θέμα τῆς διπλῆς ὀνοματοδοσίας
δὲν εἶναι τόσο ἀσήμαντο ὅσο θεωροῦν
πολλοὶ ἐκ πρώτης ὄψεως. Ἂς εὐχηθοῦμε
ὅτι μὲ μία καλὴ ἐνημέρωση τῶν πιστῶν
θὰ μπορέσουμε καὶ στὸ θέμα αὐτὸ νὰ
ἐπιστρέψουμε στὴν ὀρθὴ παράδοση τῆς
Ἐκ­κλησίας μας. Ἡ ὠφέλεια θὰ εἶναι δική
μας καὶ τῶν παιδιῶν μας.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Γένεσις 1, 27.
2. Ἀρχιμ. Γεωργίου Χρυσοστόμου (νῦν
Μητροπολίτου Κίτρους), Ὀνοματοδοσία,
Θεσσαλονίκη 2
2013, σελ. 87-8.
3. Λουκᾶς 2, 21 καὶ 1, 59-63.
4. Ἰωάννης 10, 3.
5. Λουκᾶς 2, 21.
6. Ματθαῖος 22, 21.
7. Εἰς Γένεσιν 21, 3, PG 53, 179.

35. 35
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΠΟΚΑΣ
Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον
† Γεωργίου Μπόκα
Γεννήθηκε 8 Νοεμβρίου 1951 στὸ
Καινούργιο Αἰτωλοακαρνανίας. Τὸ
πρῶτο ἀπὸ τὰ τέσσερα παιδιὰ ποὺ ἀπέ-
κτησαν οἱ γονεῖς του Δημήτρης καὶ Πα-
ρασκευή. Ἄνθρωποι φτωχοὶ μὲ πίστη
καὶ ἀγάπη στὸν Θεὸ δούλεψαν σκληρὰ
στὰ καπνοχώραφα γιὰ νὰ μεγαλώσουν
καὶ νὰ σπουδάσουν τὰ παιδιά τους. Γα-
λουχήθηκε ἀπὸ τοὺς γονεῖς του μὲ τὶς
πατροπαράδοτες ἀξίες μας, ἀλλὰ διδά-
χθηκε τὴν ἀγάπη πρὸς τὴν πατρίδα μέσα
ἀπὸ τὶς συχνὲς διηγήσεις τῶν δύο παπ-
πούδων του.
Ὁ Γιῶργος ἀπὸ μικρὸ παιδὶ βοηθοῦσε
τοὺς γονεῖς του σὲ ὅλες τὶς ἀγροτικὲς
ἐργασίες. Τελείωσε τὸ Δημοτικὸ καὶ τὸ
Γυμνάσιο στὴ γενέτειρά του καὶ τὸ 1969
πέρασε στὴν Ἀνωτάτη Γεωπονικὴ Σχολὴ
Ἀθηνῶν. Σπούδαζε καὶ παράλληλα ἐργα-

36. 36
ζόταν γιὰ νὰ μὴν ἐπιβαρύνη τοὺς γονεῖς
του μὲ ἔξοδα τὰ ὁποῖα μὲ δυσκολία θὰ
ἐξοικονομοῦσαν.
Τὸ 1974 τελειώνει τὴν Γεωπονικὴ
καὶ κατατάσσεται στὸν στρατὸ ὡς ἔφε-
δρος ἀξιωματικός.
Τὸ 1976 νυμφεύεται μὲ τὴν Πανα-
γιώτα Γριβέα καὶ ἀποκτοῦν τρία παιδιά,
τὸν Δημήτρη, τὸν Χρῆστο καὶ τὸν Ἀλέ-
ξανδρο.
Ὡς γεωπόνος τὸ 1977 ὑπηρετεῖ στὸ
Ἀγροτικὸ Σωφρονιστικὸ Κατάστημα
Ἀνηλίκων Κασσαβέτειας στὸ Ἀϊδίνι Μα-
γνησίας.
Ἀπὸ νεαρὴ ἡλικία παλεύει γιὰ τὰ ὁρά-
ματά του. Κάτω ἀπὸ δύσκολες συνθῆκες
καὶ μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ κατόρθωσε
νὰ περάση στὸ Ὑπουργεῖο Δικαιοσύ-
νης προτάσεις, ὅπως: τὴ μαθητεία τῶν
ἀνηλίκων κρατουμένων σὲ σχολὲς τοῦ
ΟΑΕΔ δίνοντάς τους ἐφόδια γιὰ τὴν ἐπα-
νένταξή τους στὴν κοινωνία. Ὅλα τὰ
παιδιὰ τὸν ἀγαποῦσαν καὶ τὸν σέβονταν,
παρότι εἶχαν μικρὴ διαφορὰ ἡλικίας. Ὁ
Γιῶργος, ὁ ἱερέας τῶν φυλακῶν καὶ ἡ
κοινωνικὴ λειτουργὸς προετοίμαζαν τὶς
οἰκογένειες τῶν κρατουμένων γιὰ τὴν
σωστὴ ὑποδοχὴ τῶν παιδιῶν μετὰ τὴν
ἀποφυλάκισή τους.
Τὸ 1984 διορίζεται στὸν Ἐθνικὸ
Ὀργανισμὸ Καπνοῦ καὶ ἐπιστρέφει στὸ
Ἀγρίνιο, στὸν τόπο ποὺ ἤθελε νὰ ἐργαστῆ
καὶ νὰ ζήση μὲ τὴν οἰκογένειά του.
Γυρίζει ὅλον τὸν νομὸ καὶ βρίσκεται
στὸ πλευρὸ τῶν ἀγροτῶν μέρα καὶ νύχτα
δίνοντάς τους συμβουλὲς γιὰ τὴν καλλι-
έργεια τῶν καπνῶν «Βιρτζίνια».
Πνεῦμα ἀνήσυχο καὶ δημιουργικό,
μὴ μπορώντας νὰ ἐργαστῆ στὰ στενὰ
πλαίσια τοῦ Δημοσίου, ὑποβάλλει τὴν
παραίτησή του τὸν Δεκέμβρη τοῦ 1987.
Τὸ 1988 μαζὶ μὲ τὸν ἀδελφό του Κώ-
στα, κτηνίατρο, ἀνοίγουν κατάστημα
γεωργικῶν καὶ κτηνιατρικῶν φαρμά-
κων. Παράλληλα ἐκπροσωπεῖ ἑταιρεῖες
γεωργικῶν μηχανημάτων καὶ μεγάλη
πολυεθνικὴ ἑταιρεία ἀγορᾶς καπνῶν.
Ἐξυπηρετεῖ τοὺς φτωχοὺς γεωργοὺς τῆς
περιοχῆς, παρέχοντάς τους ἐπὶ πιστώσει
καὶ ὅταν τὰ χρέη τους εἶχαν αὐξηθῆ, ὁ
δικηγόρος τὸν παρακινοῦσε νὰ κινηθῆ
δικαστικά. Ὁ Γιῶργος ἔσχισε τὰ χαρτιὰ
καὶ χάρισε τὰ χρέη.
Καινοτομεῖ μὲ τὸ float system, τὸ
ὁποῖο ἐφαρμόζουν χιλιάδες παραγωγοὶ
καπνῶν.
Ἀσχολεῖται μὲ τὴν καλλιέργεια σπα-
ραγγιῶν, τὰ ὁποῖα ἐξάγει στὴν Γερμανία.
Τὸ ἀκολουθοῦν πολλοὶ παραγωγοί, ὅταν
σταματᾶ ἡ καλλιέργεια τῶν καπνῶν.
Μὲ ὅραμα ὁ νομὸς Αἰτωλοακαρνανίας
νὰ βγῆ ἀπὸ τὴν ἀφάνεια, τὸ 1993 γίνεται
ἰδιοκτήτης τοῦ τηλεοπτικοῦ σταθμοῦ
ΑΧΕΛΩΟΣ, ὁ ὁποῖος μέχρι καὶ σήμερα
-κόντρα στὸ κατεστημένο- ἔχει τὴ δική
του ταυτότητα.
Τὴν ταυτότητα ποὺ ἔδωσε ὁ Γιῶργος,
ποιότητας καὶ προσφορᾶς, προβάλλοντας
ἔγκυρες καὶ οὐσιαστικὲς εἰδήσεις, ντο-
κιμαντέρ, θρησκευτικές, ἀγροτικὲς καὶ
πολιτιστικὲς ἐκπομπὲς καὶ καθιερώνεται
στὴ συνείδηση τῶν πολιτῶν ὡς ἕνας ἀπὸ
τοὺς πλέον δυναμικοὺς περιφερειακοὺς
τηλεοπτικοὺς σταθμοὺς τῆς χώρας.
Ο ΑΧΕΛΩΟΣ ἀποτέλεσε τὸ «σχολεῖο»
γιὰ ἕναν σημαντικὸ ἀριθμὸ ἐπαγγελμα-
τιῶν τοῦ τύπου στὴν περιοχὴ τοῦ Ἀγρι-
νίου. Ζήτησαν νὰ ἀγοράσουν τὸν «ΑΧΕ-
ΛΩΟ ΤV», ἀλλὰ ὁ Γιῶργος δὲν θέλησε
λέγοντας: «Ξέρω σὲ τί χέρια θὰ πέση;».
Μὲ σύνθημα «ἡ ἰσχὺς ἐν τὴ ἐνώσει»
πρωτοστατεῖ στὴν Ἕνωση τῶν Περι-
φερειακῶν Καναλιῶν καὶ ἱδρύουν τὴν
ΤΕΠ καὶ μετέπειτα τὴν Ἕνωση Ἱδιο-
κτητῶν Ἐνημερωτικῶν Περιφερειακῶν
Τηλεοπτικῶν Σταθμῶν Ἑλλάδος, στὴν
ὁποία ὑπῆρξε ἀντιπρόεδρος.
Μία ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες προσφορὲς
τοῦ ΑΧΕΛΩΟΥ εἶναι ἡ παραγωγὴ τοῦ
ντοκιμαντὲρ «Ο ΕΘΝΑΠΟΣΤΟΛΟΣ
ΑΓΙΟΣΚΟΣΜΑΣΟΑΙΤΩΛΟΣ»,τὸὁποῖο
διατίθεται δωρεὰν σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα
καὶ ὄχι μόνο. Ὁ ἴδιος δαπάνησε πολλὰ
γιὰ τὴν παραγωγὴ τοῦ DVD Ἰωάννης
Καπποδίστριας, γιὰ νὰ βοηθήση μὲ τὴν
προβολὴ τοῦ μεγάλου ἡγέτη, ἀλλὰ δὲν
εὐτύχησε νὰ τὸ δῆ ὁλοκληρωμένο. Κυ-
κλοφόρησε εἰς μνήμην του μετὰ τὴν κοί-

37. 37
μησή του καὶ προσφέρεται δωρεάν.
Παράλληλα, ἀπὸ τὸ 1993 ξεκινᾶ τὴ
δημιουργία τῆς ΠΛΑΓΚΤΟΝ Α.Ε. (ἰχθυ-
ογεννητικοῦ σταθμοῦ καὶ μονάδα ἰχθυο-
καλλιέργειας).
Μάλιστα γιὰ σειρὰ ἐτῶν ὑπῆρξε πρόε-
δρος τῶν θαλασσοκαλλιεργητῶν στὴ Δυ-
τικὴ Ἑλλάδα καὶ μέλος στὸν ΣΕΘ. Στὴν
εἴσοδο τῆς μονάδος ἔχει γιὰ εὐλογία τὴν
Παναγία Πορταΐτισσα καὶ τὸν ὅσιο Πα-
ΐσιο, τὸν ὁποῖον εὐλαβεῖτο πάρα πολύ.
Πάντα οἱ ὑπάλληλοί του ἦταν ὑπεράριθ-
μοι. Ἔπαιρνε νέους γιὰ νὰ ἐργασθοῦν
στὴ μονάδα του, μόνο γιὰ νὰ τοὺς βοηθή-
ση οἰκονομικά. Ἔστελνε ψάρια τακτικὰ
σὲ μεγάλες ποσότητες στὸ Ἅγιον Ὄρος,
σὲ Μοναστήρια, σὲ ἐνορίες γιὰ συσσίτια,
σὲ κατασκηνώσεις, σὲ φτωχὲς οἰκογένει-
ες, σὲ φίλους, σὲ γνωστούς. Ἡ χαρά του
δὲν ἦταν τόσο τὰ κέρδη ὅσο ἡ προσφορά,
ἡ ἔμπρακτη ἀγάπη γιὰ τοὺς ἄλλους.
Τὸ 1995 ἐπισκέπτεται γιὰ πρώτη
φορὰ τὸ Ἅγιον Ὄρος. Ἐκεῖ φανερώνεται
ἡ μεγάλη ἀγάπη του γιὰ τὸν Χριστό, τὴν
Παναγία καὶ τοὺς Ἁγίους μας. Βρίσκεται
συχνὰ στὸ Ἅγιον Ὄρος καὶ στὴ Μονὴ
Ἰβήρων. Γνωρίσθηκε καὶ συνδεόταν μὲ
πολλοὺς Ἁγιορεῖτες. Παρακολουθοῦσε
μὲ εὐλάβεια τὶς ἀκολουθίες, κατανύσσε-
το εὔκολα καὶ ἀδυνατοῦσε νὰ πῆ τὸ «Πι-
στεύω» ἀπὸ τὴν κατάνυξη.
Δὲν διστάζει νὰ κάνη μακρινὰ ταξί-
δια, πολλὲς φορὲς αὐθημερόν, γιὰ νὰ ἐπι-
σκεφθῆ μία Ἐκκλησία ἢ ἕνα Μοναστήρι
στὰ ὁποῖα ἔγιναν θαύματα.
Τὸ 2008 συμμετέχει στὴν ἵδρυση τῆς
ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ. Ἀγω-
νίζεται μὲ πάθος γιὰ τοὺς σκοποὺς τοῦ
σωματείου. Συμβάλλει στὴν ἔκδοση βι-
βλίων, περιοδικῶν, CD καὶ DVD, γιὰ
τὴν προώθηση καὶ προβολὴ τῶν ἀξιῶν
τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων. Ὑπῆρξε μέ-
λος τοῦ Δ.Σ. καὶ
βοηθοῦσε οἰκο-
νομικά, ἀλλὰ
περισσότερο μὲ
τὴν πεῖρα του,
τὴ σύνεση καὶ
τὶς γνωριμίες,
τοὺς καλοὺς φί-
λους του ποὺ
εἶχε ὄχι μόνο
στὴν Ἑλλάδα,
ἀλλὰ καὶ σ’ ὅλο
τὸν κόσμο. Ἔδι-
νε εὔκολες καὶ
πρακτικὲς λύ-
σεις σὲ δύσκολα
θέματα. Ἔκλαι-
γε μὲ πόνο ὅταν
μιλοῦσε γιὰ τὴ
σύγχρονη κατάσταση, ἀλλὰ ἔδινε ἐλπίδα
καὶ ὅραμα. Πάντα ἦταν αἰσιόδοξος καὶ
εἶχε μεγάλα ἰδανικὰ καὶ ὁράματα. Πί-
στευε καὶ πρότεινε νὰ ἐπιστρέψουν οἱ
ἄνθρωποι στὴ φυσικὴ ζωή, στὴν ὕπαι-
θρο, στὴν καλλιέργεια, ἡ κάθε οἰκογένεια
γιὰ τὶς ἀνάγκες τους καὶ στὴν ἀνάπτυξη
τοῦ πρωτογενοῦς τομέα· γεωργία καὶ
κτηνοτροφία. Γι' αὐτὸ ὀργάνωσε σχε-
τικὲς ἡμερίδες καὶ προγραμμάτιζε σειρὰ
ἐκδόσεων μὲ συναφῆ θέματα.
Γιὰ νὰ δώση χαρὰ καὶ ἐλπίδα σὲ ἀπελ-
πισμένες ψυχὲς λόγῳ κρίσεως, ἔκανε
τὴν ἐκδήλωση στὸ Ἀγρίνιο «Μετὰ οἴνου
καὶ ἰχθύος», ὅπου παρέθεσε τράπεζα σὲ
5.000 ἄτομα μὲ χοροὺς καὶ τραγούδια
παραδοσιακὰ καὶ ἤθελε νὰ τὸ καθιερώση
νὰ γίνεται κάθε χρόνο γιὰ νὰ ἀποδείξη

38. 38
τὴν ἀκατάβλητη δύναμη τοῦ Ἕλληνα
ποὺ ἀντιστέκεται καὶ ξεπερνᾶ ὅλες τὶς
δυσκολίες.
Ὁ Γιῶργος ἂν καὶ ἦταν ἐπιχειρημα-
τίας, γιὰ 40 χρόνια δὲν ἀπέκτησε σπίτι
δικό του, ἔμενε σὲ ἐνοίκιο. Προτίμησε,
ὅπως ἔλεγε στὴ σύζυγό του, ἀπὸ τὸ νὰ
ἀγοράση τέσσερα ντουβάρια νὰ κάνη
κάτι (ἐπιχείρηση), γιὰ νὰ δώση δουλειὰ
καὶ σὲ ἄλλους.
Δὲν εἶχε βιβλιάριο καταθέσεων στὴν
Τράπεζα, ἀλλὰ ἀποταμίευε συνεχῶς μὲ
τὶς ἀγαθοεργίες
του στὴν οὐράνια
τράπεζα. Οὔτε
καὶ ἡ οἰκογένειά
του δὲν γνωρί-
ζουν τὶς καλοσύ-
νες ποὺ δὲν ἔχουν
τέλος, ἀλλὰ τὶς
ὁμολογοῦν οἱ
ἄνθρωποι ποὺ
εὐεργετήθηκαν.
Χάρισε σὲ νέο
κτῆμα ἕξι στρεμ-
μάτων γιὰ νὰ τὸν
βοηθήση καὶ ἤθε-
λε νὰ τὸν στεφα-
νώση. Ζήτησαν
νὰ ἀγοράσουν σὲ
πολὺ καλὴ τιμὴ
τὴν ἐπιχείρησή
του, ἀλλὰ δὲν τὴν πούλησε, διότι δὲν
θὰ εἶχε τὴ δυνατότητα νὰ δώση ψάρια
σὲ κανέναν. Πάντα σκέφτονταν τοὺς
ἄλλους, πῶς θὰ κάνη τὸ καλὸ καὶ μάλι-
στα ἀφανῶς. Ποτὲ δὲν μιλοῦσε γιὰ ὅσα
προσέφερε.
Στὴ δοκιμασία ποὺ περνοῦν πολλοὶ
συνάνθρωποί μας λόγῳ τῆς δύσκολης
οἰκονομικῆς κατάστασης στέκεται συ-
μπαραστάτης. Βοηθᾶ ὅσο μπορεῖ στέλνο-
ντας ψάρια γιὰ τὰ συσσίτια τῆς Μητρο-
πόλεως, τοῦ γηροκομείου, σὲ ἱδρύματα
τῆς περιοχῆς τοῦ Ἀγρινίου καὶ ὄχι μόνο.
Ὁ Γιῶργος, εὐγενικός, εὐφυής, δί-
καιος, ἐλεήμων, ἀληθινὸ πρότυπο γιὰ
ὅλους ἐμᾶς ποὺ ζήσαμε κοντά του καὶ θὰ
συνεχίσουμε νὰ ζοῦμε μαζί του, ἀκολου-
θώντας τὸν δρόμο ποὺ μᾶς χάραξε μὲ τὸ
παράδειγμά του.
Στὶς 22 Σεπτέμβρη 2014 ὁ Γιῶργος
ἔγινε φῶς στὸν οὐρανό.
Ὑπῆρξε γιὰ ὅλους καλὸς φίλος καὶ συ-
νάδελφος καὶ πρῶτα ὑπῆρξε καλὸς σύζυ-
γος καὶ οἰκογενειάρχης. Τὰ παιδιά του τὰ
σπούδασε, τὰ ἔμαθε νὰ ἐργάζωνται, τοὺς
μετέδωσε τὶς ἀρχές του, ἀλλὰ δὲν φρό-
ντισε νὰ τοὺς ἀφήση πολλὰ ὑλικὰ ἀγαθὰ
καὶ μεγάλη περιουσία. Τοὺς ἄφησε ὅμως
τὸ φωτεινὸ παράδειγμά του καὶ ἕνα καλὸ
ὄνομα ποὺ ἀξίζει πολὺ περισσότερο ἀπὸ
ὅλα τὰ πλούτη τοῦ κόσμου.
Μᾶς λείπει ὁ ἀγαπητός μας Γιῶργος,
ἀλλὰ ἡ παρηγοριά μας εἶναι ὅτι βρίσκε-
ται τώρα κοντὰ στὸν Θεὸ ποὺ ἀγάπησε,
τὸν Θεὸ τῆς ἀγάπης, ποὺ ἐνσάρκωσε καὶ
ὁ ἴδιος ὅσο ζοῦσε καὶ μᾶς ἄφησε τὸ παρά-
δειγμά του καὶ τὸ ὅραμά του. Αἰωνία του
ἡ μνήμη.

39. 39
η γλωσσα
ΤΑΒΑΣΙΚΑ
ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ
ΚΑΙΟΙΙΔΙΟΤΗΤΕΣΤΗΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣΓΛΩΣΣΑΣ
Ἀντώνη Ἀντωνάκου
φιλολόγου, ἱστορικοῦ
Ο
ἱ ἰδιότητες αὐτές, πολὺ περιλη-
πτικά, εἶναι οἱ ἑξῆς:
1. Ἡ μόνη γλῶσσα στὸν κό-
σμο ποὺ ὁμιλεῖται συνεχῶς ἐπὶ 4000 ἔτη.
Ὅλες οἱ ὁμηρικὲς λέξεις ἔχουν διασωθεῖ
στὴν παραγωγὴ τῶν λέξεων καὶ κυρίως
στὰ σύνθετα. Π.χ. μπορεῖ σήμερα νὰ λέμε
νερό (ἐκ τοῦ νηρόν, ἐξ οὗ καὶ Νηρηίδες,
Νηρεὺς κ.λπ.), ἀλλὰ τὰ σύνθετα καὶ τὰ
παράγωγα θὰ εἶναι μὲ τὸ ὕδωρ (ὑδραυ-
λικός, ὑδραγωγεῖο, ὕδρευση, ἐνυδρεῖο,
ἀφυδάτωση, κ.λπ.) Ἢ τὸ ρῆμα δέρκομαι
- Βλέπω, ποὺ ἔχει διασωθεῖ στὸ ὀξυδερ-
κής.
2. Ἔξυπνοι τόνοι καὶ ἔξυπνα γράμ-
ματα. Οἱ τόνοι καὶ τὰ πνεύματα ἀλλὰ
καὶ τὰ φωνήεντα εἶναι πολὺ σημαντικοὶ
παράγοντες στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, για-
τί, ἂν ἀλλάξει ἕνα πνεῦμα ἢ ἕνας τόνος
ἢ ἕνα φωνῆεν, αὐτομάτως ἔχουμε δια-
φορετικὴ σημασία. Π.χ. τὸ ρῆμα εἴργω
(μὲ ψιλὴ) σημαίνει ἐμποδίζω τὴν εἴσοδο,
ἐνῷ μὲ δασεῖα (εἱργνύω) σημαίνει ἐμπο-
δίζω τὴν ἔξοδο (κάθειρξις). Σῦρος (μὲ
περισπωμένη) εἶναι τὸ νησί, ἐνῷ Σύρος
(μὲ ὀξεῖα), εἶναι ὁ κάτοικος τῆς Συρίας. Ἡ

40. 40
λέξη φορὰ (μὲ ὄμικρον) σημαίνει τὴν κα-
τεύθυνση ἑνὸς πράγματος, ἡ λέξη φωρά
(μὲ ὠμέγα καὶ ὀξεῖα) σημαίνει τὴν κλο-
πή, ἐνῷ φωρᾷ (μὲ ὠμέγα, περισπωμένη
καὶ ὑπογεγραμμένη) σημαίνει ζητεῖ.
3. Ὁ τονισμὸς δημιουργεῖ θετικὴ ἢ
ἀρνητικὴ ἔννοια. Παράδειγμα, ἡ λέξη
ἔργον συντιθέμενη μὲ ἕνα συνθετικὸ
ἀποδίδει ἰδιότητα δημιουργώντας τὴν
κατάληξη -ουργός. Καὶ ἐδῶ ἔρχεται τὸ
μεγαλεῖο τῆς Ἑλληνικῆς ἡ ὁποία προστά-
ζει: Ἐὰν τὸ ἔργο εἶναι γιὰ τὸ καλὸ τῶν
ἀνθρώπων, τότε τονίζεται ἡ λήγουσα,
ὅπως μελισσουργός, δημιουργός, σιδη-
ρουργός. Ὅταν ὅμως εἶναι πρὸς βλάβην
τῶν ἀνθρώπων, ὁ τονισμὸς ἀνεβαίνει
στὴν παραλήγουσα- Π.χ. κακοῦργος, πα-
νοῦργος, ραδιοῦργος.
4. Ἡ σοφία. Ἡ γλῶσσα μας ἔχει λέξεις
ποὺ περικλείουν, πραγματικά, ὁλόκλη-
ρη φιλοσοφία. Π.χ. ἡ Λέξη βίος ἀναφέ-
ρεται στοὺς ἀνθρώπους ἐνῷ ἡ Λέξη ζωὴ
στὰ ζῶα, ἡ λέξη φθόνος ἐκ τοῦ φθίνω
ποὺ σημαίνει, σβήνω, χάνομαι, ὁπότε
ἐπισημαίνεται ἡ ἠθικὴ διδασκαλία τῆς
λέξεως αὐτῆς ποὺ μᾶς προστάζει νὰ μὴν
φθονοῦμε τοὺς ἄλλους, διότι ὅποιος φθο-
νεῖ τότε φθίνει συνεχῶς, σβήνει καὶ στὸ
τέλος χάνεται.
5. Ὁ λακωνισμός, δηλαδὴ ὁ σύντομος,
περιεκτικὸς καὶ φιλοσοφημένος λόγος.
Ὅταν σὲ μιὰ φράση δὲν μποροῦμε οὔτε
νὰ προσθέσουμε οὔτε νὰ ἀφαιρέσουμε
κάτι, τότε ἔχουμε τὴν ὑψίστη τελειό-
τητα, τὴν ὑψίστη σοφία. Π.χ. τὸ «μηδὲν
ἄγαν», στὸ ὁποῖο, ἂν ἀφαιρέσουμε τὴ μία
ἀπὸ τὶς δύο λέξεις, ἡ ἄλλη μόνη της δὲν
σημαίνει κάτι, ἐνῷ, ἂν προστεθεῖ ἕνα
ρῆμα, ἡ φράση θὰ χάσει τὴ γενικότητά
της.
6. Ἡ κυριολεξία. Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα
διαθέτει μιὰ λέξη γιὰ τὸ κάθε τι. Ἀκόμη κι
ἂν φαίνεται ὅτι κάποιες λέξεις σημαίνουν
τὸ ἴδιο πρᾶγμα, στὴν πραγματικότητα
ὑπάρχουν λεπτὲς νοηματικὲς διαφορές.
Γι' αὐτό, οὐσιαστικῶς, στὴν ἑλληνικὴ
γλῶσσα δὲν ὑπάρχουν συνώνυμα. Π.χ.
στὴν ἀρχικὴ μορφὴ τῆς γλώσσας μας
ὑπῆρχαν τρία ρήματα γιὰ τὸ ἀνακατεύω.
Τὸ κεράννυμι (ἀνακατεύω δύο ὑγρὰ καὶ
δημιουργῶ μιὰ νέα χημικὴ ἕνωση, π.χ.
οἶνος + ὕδωρ - κρασί), τὸ μείγνυμι (ρί-
χνω στὸν ἴδιο τόπο δύο ὑγρὰ σὲ ἀγγεῖο,
ἢ δύο στερεὰ στὸ σάκκο), ποὺ ἁπλῶς ση-
μαίνει ἕνωση, καὶ τὸ φύρω (ἀνακατεύω
κάτι ξηρὸ μὲ οὐσία ὑγρὴ μὲ ἀποτέλεσμα
νὰ λερωθεῖ τὸ στερεὸ ἀπὸ τὸ ὑγρό, ὅπως
φύραμα, αἱμόφυρτος).
7. Ἡ δημιουργία συνθέτων καὶ ὁ
πολλαπλασιασμὸς τῶν λέξεων, ἔντεχνου
λόγου δημιουργία. Ἂν καὶ ὑπάρχουν δε-
κάδες χιλιάδες λέξεις ἱκανὲς νὰ πιστοποι-
ήσουν τὴν ἰδιότητα αὐτή, μιὰ καὶ μόνο
πηγὴ ἀρκεῖ γιὰ νὰ διαπιστώσουμε τὴν
ἀλήθεια: Στὴν Ἰλιάδα, (Σ,54) ἡ Θέτις
θρηνεῖ γιὰ ὅ,τι θὰ πάθει ὁ γιός της σκοτώ-
νοντας τὸν Ἕκτορα «διὸ καὶ δυσαριστο-
τόκειαν ἑαυτὴν ὀνομάζει». Ἡ λέξη αὐτὴ
ἀπὸ μόνη της εἶναι ἕνα μοιρολόι. Ἀποτε-
λεῖται ἀπὸ τὸ δυσ + ἄριστος + τίκτω καὶ
ἡ φράση σημαίνει «ἀλοίμονο σὲ μένα ποὺ
γιὰ κακὸ γέννησα τὸν ἄριστο». Ἀκόμη, ἡ
ἑλληνικὴ γλῶσσα ἔχει δημιουργήσει καὶ
χρησιμοποιεῖ στὸν λόγο τὶς προθέσεις οἱ
ὁποῖες, ἀκριβῶς λόγῳ τῆς πολλαπλασια-
στικῆς τους ἰδιότητας, ἔχουν ὡς ἀποτέ-
λεσμα νὰ δημιουργοῦνται ἑκατομμύρια
λεξιτύπων. Οἱ προθέσεις ἐκφράζουν
λεπτότατες ἐννοιολογικὲς ἀποχρώσεις,
ὁπότε συντιθέμενες μὲ μία λέξη μᾶς δί-
νουν μεγάλη ἀκριβολογία.
8. Εἶναι ἡ μητέρα γλῶσσα ποὺ τροφο-
δότησε τὶς γλῶσσες τοῦ κόσμου. Οἱ ξένες
γλῶσσες διαθέτουν καὶ χρησιμοποιοῦν
ἕνα πολὺ μεγάλο ποσοστὸ ἑλληνικῶν λέ-
ξεων πού, ἂν τὸ ἀφαιρέσουμε, οἱ γλῶσσες
αὐτὲς δὲν θὰ μπορέσουν νὰ λειτουργή-
σουν. Δὲν ὑπάρχει λέξη ἡ ὁποία εἶναι
δηλωτικὴ ἔννοιας σκέψεως ἐκφράσεως ἢ
ἐπιστήμης ποὺ νὰ μὴν εἶναι ἑλληνική.
9. Ἡ μαθηματικὴ δομή. Περιλαμ-
βάνει τὴν ἀκρίβεια τῆς Γεωμετρίας καὶ
τὴν ἀπόλυτη σαφήνεια ποὺ ἀπορρέει ἀπ'
αὐτήν.
10. Ἡ ἑλληνικὴ παγκοσμιότης. Ἡ
ἑλληνικὴ γλῶσσα εἶναι πλέον γνωστὸ
πὼς ἔχει φθάσει στὰ πέρατα τοῦ κόσμου
(Χιλή, Βοσκούς, Ἰνδικὸ ὠκεανό, Εἰρη-

41. 41
νικὸ ὠκεανό). Σήμερα εἶναι πιὰ γενικὰ
παραδεκτὸ ὅτι οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες,
ἔχοντας ὡς μόνιμη κοιτίδα τὴν περιοχὴ
τοῦ μεσογειακοῦ χώρου, στὴ συνέχεια
εἰσέδυσαν σὲ διαφορετικὰ χρονικὰ δια-
στήματα πρὸς ὅλες τὶς γνωστὲς κατευ-
θύνσεις τοῦ τότε γνωστοῦ κόσμου προ-
σφέροντας ὁτιδήποτε τὸ ἑλληνικό (ἐπι-
στήμη, γλῶσσα, πολιτισμό) στὶς πρω-
τόγονες φυλὲς τῶν περιοχῶν αὐτῶν.
Ἰδὲ καὶ τὴ μελέτη τοῦ καθηγητοῦ τοῦ
πανεπιστημίου τῆς Χαϊδελβέργης Nors
S. Jozephson μὲ τίτλο Greek Linguistic
Elements in the Polynesian Languages
- Hellenicum Pacificum (Ἑλληνικὰ
Γλωσσικὰ στοιχεῖα στὶς Πολυνησιακὲς
Γλῶσσες - Ἑλληνικὸς Εἰρηνικός).
11. Ἡ μόνη γλῶσσα ποὺ μπορεῖ νὰ
ἀποδώσει κάτι μὲ ἀκριβολογία. Οἱ ξένοι,
ὅταν θέλουν νὰ ἀποδώσουν μιὰ εἰδικὴ
λέξη σὲ ἐπιστημονικὸ πεδίο, χρησιμο-
ποιοῦν πάντοτε, καὶ μόνο, τὴν ἑλληνι-
κή. Π.χ. Ἡ μεγάλη ἑταιρεία ἀθλητικῶν
εἰδῶν Nike (Νάϊκι) σημαίνει Νίκη, διό-
τι νίκη στὴν ἑλληνικὴ εἶναι αὐτὴ ποὺ
προέρχεται μέσα ἀπὸ τὴν ψυχικὴ δύνα-
μη.
12. Εἶναι ἀπαραίτητη σὲ ὅλους τοὺς
λαούς. Ὁ Μάικλ Βέντρις ποὺ ἀποκρυ-
πτογράφησε τὴ Γραμμικὴ γραφὴ Β΄ εἶχε
τονίσει τό: «Ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα
ἦτο καὶ εἶναι ἡ ἀνωτέρα ὅλων τῶν πα-
λαιοτέρων καὶ νεωτέρων γλωσσῶν». Ὁ
πρόεδρος τῆς ἑταιρείας Η/Υ Apple Τζὼν
Σκάλι εἶπε ὅτι: «Ἀποφασίσαμε νὰ προω-
θήσουμε τὸ πρόγραμμα ἐκμάθησης τῆς
ἑλληνικῆς, ἐπειδὴ ἡ κοινωνία μας χρει-
άζεται ἕνα ἐργαλεῖο ποὺ θὰ τῆς ἐπιτρέ-
ψει νὰ ἀναπτύξει τὴ δημιουργικότητά
της, νὰ εἰσαγάγει νέες ἰδέες καὶ νὰ τῆς
προσφέρει γνώσεις περισσότερες ἀπὸ
ὅσες ὁ ἄνθρωπος μποροῦσε ὥς τώρα νὰ
ἀνακαλύψει». Οἱ μεγάλες ἑταιρεῖες στὴν
Ἀγγλία καὶ στὴν Ἀμερικὴ (Microsoft)
προτρέπουν τὰ στελέχη τους νὰ μαθαί-
νουν ἀρχαῖα ἑλληνικά, ἐπειδὴ διεπίστω-
σαν ὅτι ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα ἐνισχύει τὴ
λογικὴ καὶ τονώνει τὶς ἡγετικὲς ἱκανό-
τητες.
13. Ἡ διαχρονικότης. Ἡ ἑλληνικὴ
γλῶσσα παρουσιάζει μιὰ μοναδικὴ δι-
αχρονικότητα. Λέξεις καὶ φράσεις ποὺ
λέμε σήμερα εἶναι ἴδιες καὶ ἀπαράλλα-
χτες ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἐποχή. Ἐλάχιστα
παραδείγματα: Μία χελιδὼν ἔαρ οὐ ποι-
εῖ (Στοβαῖος)· Ἕνας κοῦκος δὲν φέρνει
τὴν ἄνοιξη. Ἡ δὲ χεὶρ τὴν χεῖρα νίζει
(Ἐπίχαρμος)· Τὸ 'να χέρι νίβει τ' ἄλλο.
Τὸν πάθει μαθός (Ἀγαμέμνων)· Ὁ παθὸς
μαθός. Μή μοι σύγχοι (Ὅμηρος)· Μὴ με
συγχίζεις. Λύεται γούνατα (Ὅμηρος)·
Μοῦ λύθηκαν τὰ γόνατα. Ὄρνιθος γάλα
(Πλούταρχος)· Τοῦ πουλιοῦ τὸ γάλα. Δι-
αρραγείης (Ἀριστοφάνης)· Νὰ σκάσεις.
14. Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα χρησιμοποι-
εῖ τὸ διεθνῶς ἀναγνωρισμένο ἀλφάβητο
ποὺ εἶναι ἑλληνικὴ ἐπινόηση. Ἡ ἔρευνα
ἔχει ἀποδείξει ὅτι τὰ σύμβολα ποὺ ὑπο-
τίθεται ὅτι τὰ δανειστήκαμε ἀπὸ τοὺς

42. 42
Φοίνικες ὑπῆρχαν στὴν Ἑλλάδα κά-
ποιες χιλιετίες νωρίτερα (ἐπιγραφὴ Δι-
σπηλιοῦ, κεραμικὸ θραῦσμα στὰ Ποῦρα
τῶν Β. Σποράδων κ.λπ.). Ὁ καθηγητὴς
γλωσσολογίας κ.
Μπαμπινιώτης
γράφει ἀναφερό-
μενοςστὴγραφὴ
Γραμμικὴ Β΄:
«Πρόκειται, δη-
λαδή, γιὰ ἕνα
ἀτελὲς σύστημα
γραφῆς τὸ ὁποῖο
οἱ Ἕλληνες
ἀντικατέστη-
σαν μὲ μιὰ κα-
θαρῶς ἀλφαβη-
τικὴ γραφή, τὸ
γνωστὸ καὶ μέ-
χρι σήμερα χρη-
σιμοποιούμενο
ἑλληνικὸ ἀλφά-
βητο, τὸ ὁποῖο οἱ
ἴδιοι οἱ Ἕλληνες
ἐδημιουργῆσαν
ἐπινοήσαντες
χωριστὰ γράμ-
ματα νὰ δηλώ-
νουν τὰ φωνήε-
ντα καὶ χωριστὰ
γράμματα νὰ δη-
λώνουν τὰ σύμ-
φωνα».
15. Ἡ Δημοκρατικότης. Ἐξ αἰτίας
τοῦ ἁπλοῦ φθογγολογικοῦ συστήμα-
τος ποὺ χρησιμοποιεῖ, ἡ ἐκμάθηση τῆς
ἑλληνικῆς γλώσσας καθίσταται εὔκολη
καὶ στὸν ἁπλὸ ἄνθρωπο, ὁ ὁποῖος μπορεῖ
νὰ μάθει νὰ διαβάζει καὶ νὰ γράφει καὶ
ἑπομένως νὰ παρακολουθεῖ τὸ πολιτικὸ
γίγνεσθαι καὶ νὰ συμμετέχει σ' αὐτό,
πρᾶγμα ποὺ δὲν ἔγινε σὲ λαοὺς μὲ πο-
λύπλοκα γλωσσικὰ συστήματα (Κίνα,
Αἴγυπτος). Μόνο στὴν Ἑλλάδα τὸ «Τὶς
ἀγορεύειν βούλεται» ἔγινε πράξη καὶ ὁ
καθένας χωρὶς νὰ φοβᾶται μποροῦσε νὰ
ἐκφράσει τὴ σκέψη του μέσῳ τοῦ μεγα-
λείου τῆς ἑλληνικῆς λαλιᾶς.
16. Ὁ Συντηρητισμός. Ἡ ἑλλη-
νικὴ γλῶσσα δέχτηκε λίγες ἐπιρροὲς
παρ'ὅλες τὶς μακροχρόνιες κατακτήσεις
τοῦ ἑλληνικοῦ ἐδάφους ἀπὸ διαφόρους
κατακτητὲς καὶ πῆρε πολὺ λίγες λέξεις
ἀπὸ αὐτοὺς ἐνῷ, ἀντιθέτως τοὺς ἔδωσε
πολὺ περισσότερες, ὅπως ἔγραψε ὁ Σε-
φέρης (Δοκιμές, Τόμος 1ος): «Ἡ Ἑλλη-
νικὴ γλῶσσα γιὰ καλὸ ἢ γιὰ κακό, εἶναι
ἀπὸ τὶς πιὸ συντηρητικὲς γλῶσσες τοῦ
κόσμου».
17. Ἡ ἐπιστημονικότητα καὶ ἡ γλωσ-
σικὴ ἀπεικόνιση τοῦ ἀφηρημένου. Ὁ
ἀρχαιότερος ἑλληνικὸς φιλοσοφικὸς καὶ
ἐπιστημονικὸς ὅρος εἶναι «τὸ ἄπειρον»
τοῦ Ἀναξίμανδρου. Ἡ ἀρχαία γλῶσσα
ἔδωσε τὸ μέσον τῆς κατασκευῆς. Ἕνα
ὁριστικὸ ἄρθρο πρὶν ἀπὸ τὸ ἐπίθετο καὶ
ἔχουμε τὴν ἀφηρημένη ἔννοια (τὸ ἄπει-
ρον, τὸ εὐτυχές κ.λπ). Μὲ τὸν ἴδιο τρόπο,
οἱ μεταγενέστεροι φιλόσοφοι ἔφτιαξαν
καὶ ἄλλα τέτοια ἀφηρημένα οὐσιαστικὰ
ὅπως π.χ. τὸ ἀγαθόν. Ἡ κορωνίδα τοῦ
ἐπιστημονικοῦ λόγου εἶναι ἡ δημιουρ-
γία τῆς ἐπιστημονικῆς ὁρολογίας.
18. Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα εἶναι αὐτό-
φωτη, αὐτάρκης καὶ πρωτότυπη, διὰ
τοῦτο εἶναι καὶ μοναδική. Αὐτόφωτη
διότι δημιουργήθηκε ἀπὸ Ἕλληνες,
αὐτάρκης διότι περιλαμβάνει εἰδικὲς
ἑλληνικὲς λέξεις, γιὰ νὰ δηλώσει ἀκόμη
καὶ τὶς ἀπειροελάχιστες διαφορὲς ὁμο-
ειδῶν πραγμάτων καὶ πρωτότυπη διότι
ἡ ἀνθρωπότης προστρέχει πάντοτε σ'
αὐτὴν γιὰ ὅποια νέα λέξη χρειασθεῖ νὰ
δημιουργηθεῖ.
Συμπέρασμα: Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα
εἶναι τὸ αἷμα ποὺ κυλᾶ στὸ σῶμα τοῦ
πολιτισμοῦ. Μεταφέρει ὅλα τὰ θρεπτικὰ
συστατικὰ καὶ ἀποβάλλει ὅλα τὰ ἄχρη-
στα. Τὸ ἑλληνικὸ ὅμως δὲν εἶναι ἕνα
ὁποιοδήποτε αἷμα, ἀλλὰ αὐτὸ τῆς τέταρ-
της πνευματικῆς ὁμάδος. Αὐτῆς ποὺ δί-
νει πνευματικὸ αἷμα σὲ ὅλες τὶς ἄλλες,
ἀλλὰ δέχεται μόνο ἀπὸ τὴν ἴδια.

43. 43
ΠΕΡΙΠΑΤΡΗΣ
Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη
φιλολόγου-θεολόγου
Ὑ
πάρχουν στὸ λεξικὸ ὁρισμένα
λήμματα πού, ἂν καὶ ἑρμηνεύ-
ωνται ἀπὸ τὸν λεξικογράφο, τὸ
σημαινόμενό τους δὲν γίνεται ἀντιληπτὸ
σὲ ὅλη τους τὴν ἔκταση ἀπὸ ἐκείνους
ποὺ δὲν μετέχουν στὴν πολιτισμικὴ πα-
ράδοση ποὺ διακονεῖ ἡ γλῶσσα. Αὐτὴ ἡ
διαφοροποίηση μεταξὺ τοῦ ἐκπεμπόμε-
νου καὶ προσλαμβανομένου μηνύματος
ὀφείλεται στὴν ἰδιαίτερότητα τῶν λέξε-
ων αὐτῶν ποὺ ὀνομάζονται Hotwords.
Εἶναι λέξεις πολιτισμικὰ φορτισμένες.
Ἡ λέξη Queen ἐπὶ παραδείγματι δὲν ἠχεῖ
τὸ ἴδιο σὲ ἕναν Ἕλληνα καὶ ἕναν Ἄγγλο·
ὁ Ἕλληνας περιορίζεται στὴ γνωστικὴ
διάσταση τοῦ μηνύματος σὲ ἀντίθεση μὲ
τὸν Ἄγγλο ποὺ τὴν ἀντιλαμβάνεται σὲ
ὅλη του τὴν ἔκταση.
Ἡ κατ' ἐξοχὴν φορτισμένη πολιτι-
σμικὰ λέξη στὰ Ἑλληνικὰ εἶναι ἡ πατρί-
δα, φορτωμένη μὲ μυστήριο καὶ ἀγάπη.
Ἡ «πατρὶς γαῖα» (Ὀδ.α΄, 290) ἡ πατρικὴ
χώρα - μητρὶς στὴ μητριαρχικὴ Κρήτη
(Πλάτωνος Πολιτεία 575d)- εἶναι ἀπὸ τὸ
λυκαυγὲς τῆς ἱστορίας μας ἡ μητρόπολη
τοῦ πολιτισμοῦ, ὁ χῶρος ποὺ χαλκεύεται
τὸ ἑλληνικὸ ἦθος, ποὺ σμιλεύονται τὰ
μνημεῖα τοῦ λόγου καὶ τῆς τέχνης. Εἶναι
τόσο γλυκειά, ποὺ τὸ νόστιμον ἧμαρ, ἡ
ἡμέρα ἐπιστροφῆς στὴν πατρίδα, ἔγινε
συνώνυμο τοῦ εὐχάριστου στὴ γεύση
(νόστιμο φαγητό). Οἱ Ἕλληνες τὴν ὀνό-
μασαν πατρίδα, γιὰ νὰ μὴν τὴν περιορί-
σουν μόνο στὸν χῶρο. Πατρίδα εἶναι ἡ
κληρονομιὰ τῶν πατέρων, εἶναι ἡ πίστη
καὶ οἱ ἀρχές τους, ἀλλὰ καὶ ἡ γῆ ποὺ ὡς
μητρικὴ ἀγκάλη φυλάσσει τὰ ὀστᾶ τους.
Ἴσως μάλιστα ἡ ἐπιθυμία γιὰ τὴν τιμὴ
τῶν νεκρῶν νὰ ἦταν ὁ βασικὸς λόγος
ποὺ οἱ μακρινοί μας πρόγονοι ἀποφά-
σισαν νὰ ἐγκατασταθοῦν μόνιμα στὴν
πατρίδα γαῖαν. Ὁ Πατριάρχης Ἰακὼβ
ζητεῖ νὰ ταφεῖ στὴ γῆ τῆς ἐπαγγελίας
(Γεν. μζ΄ 29-31). Ἡ πανάρχαια μυκηνα-
ϊκὴ λέξη πατήρ ἔχει ἰδιαίτερη κοινωνικὴ
ἀξία καὶ δηλώνει τὸν πατέρα ὡς ἀρχηγὸ
τῆς οἰκογένειας καὶ ἐκπρόσωπο τῶν πα-
λαιότερων γενεῶν· παράλληλα ἔχει καὶ
θρησκευτικὸ περιεχόμενο, τὸ ὁποῖο δι-
ατηρεῖται μέχρι σήμερα. Ἀποκαλοῦμε
τὸν Θεὸ Πατέρα («Πάτερ ἡμῶν»), τοὺς
θεοφόρους διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας
μας (Ἅγιοι Πατέρες), τοὺς ποιμένες μας
(πάτερ, προσκυνῶ). Εἶναι λοιπὸν ἑπόμε-
νο ὅλα τὰ ὁμόρριζα τοῦ πατέρα νὰ ἔχουν
θετικὴ σήμανση· πατριώτης, πατρῷα
ἤθη, πάτριοι νόμοι, πατρικὴ ἀγκάλη. Ἡ
πατρίδα ἐξακολουθεῖ νὰ ἔχη ἰδιαίτερη
χρωματικὴ (connotational) καὶ ἐκφρα-
στικὴ (expressive) σημασία, παρὰ τὸν
συστηματικὸ διωγμὸ ποὺ ὑπέστη καὶ
ὑφίσταται ἀπὸ τοὺς ὀπαδοὺς τῆς ἄχρω-
μης, ἄοσμης καὶ ἄγευστης «πολυπολιτι-
σμικότητας». Αὐτὸ τὸ γνωρίζουν καλὰ
οἱ σύγχρονοι δημοκόποι, ποὺ καθ' ὑπο-
βολὴν τῶν ἐπικοινωνιολόγων ἀνέσυραν
τὴν πατρίδα ἀπὸ τὴ λήθη, γιὰ νὰ πείσουν
τὸν λαὸ νὰ ὑποβληθεῖ σὲ θυσίες. Πατρί-
δα γι΄ αὐτοὺς εἶναι βέβαια τὸ Χρηματι-
στήριο, τὰ ὁμόλογα καὶ ἡ οἰκονομικὴ
εὐμάρεια. Τί σημασιολογικὴ διαστροφή!
Σημεῖο τῶν καιρῶν! Πάντα ἐπίκαιρος ὁ

44. 44
μεγάλος ἱστορικός: «Καὶ ἄλλαξαν τὴν
καθιερωμένη σημασία τῶν λέξεων, ὥστε
νὰ ταιριάζη μὲ τὶς πράξεις τους. Ἔτσι, ἡ
ἀσυλλόγιστη τόλμη λογιζόταν γενναι-
ότητα καὶ ἀφοσίωση στὴν παράταξη, ἡ
προνοητικὴ αὐτοσυγκράτηση εὔσχημο
πρόσχημα δειλίας, ἡ σωφροσύνη πρό-
φαση ἀνανδρίας καὶ ἡ σφαιρικότερη
θεώρηση τῶν πραγμάτων καθολικὴ ἀνι-
κανότητα γιὰ δράση[...]» (Θουκυδίδου
Ἱστορίαι Γ΄, 82,4). Ἀλλὰ ἐμεῖς «στῶμεν
καλῶς»· στοιχούμενοι μὲ τὸν Ἀθηναῖο
ἔφηβο ἀναφωνοῦμε: «Οὐκ αἰσχυνῶ τὰ
ἱερὰ ὅπλα, οὐδὲ λείψω τὸν παραστάτην
ὅτῳ ἂν στοιχήσω· ἀμυνῶ δὲ καὶ ὑπὲρ
ἱερῶν καὶ ὁσίων καὶ οὐκ ἐλάττω πα-
ραδώσω τὴν πατρίδα, πλείω δὲ καὶ ἀρείω
κατά τε ἐμαυτὸν καὶ μετὰ ἁπάντων»
(Λυκούργου, Κατὰ Λεωκράτους 77).
Πατρίδα τοῦ ἀρχαίου Ἕλληνα ἦταν
ἡ πόλις. Στὴ μυκηναϊκὴ ἐποχὴ ὀνόμαζαν
πόλιν ἢ πτολίεθρον τὴν ἀκρόπολη, ἐνῷ
τὴν κάτω πόλη ποὺ κατοικεῖται τὴν ἀπο-
καλοῦσαν ἄστυ. Ἡ λέξη ἀνάγεται στὴ
ρίζα pel- «πύργος». Ἡ πόλις προσδιορίζε-
ται μὲ ἐπίθετα ποὺ σημαίνουν «ὑψηλή»,
«ἀπόκρημνη» (Ἰλιάδα Ζ 88, 257, Υ52)· ἡ
σημασία τοῦ φρουρίου διατηρεῖται γιὰ
πολλοὺς αἰῶνες «καλεῖται... ἡ ἀκρόπο-
λις μέχρι τοῦδε ἔτι ὑπ' Ἀθηναίων πό-
λις» (Θουκυδ, 2,15) Ἡ πόλις περικλείει
τὰ ἱερὰ καὶ τὸ ἀνάκτορο τοῦ βασιλέως.
Προϊόντος τοῦ χρόνου ἡ πόλις ἄκρη κα-
τέβηκε στὸ ἄστυ. Σιγὰ-σιγὰ γεννιέται τὸ
ἑλληνικὸ θαῦμα, προϊὸν ἑνὸς ἐξελικτι-
κοῦ ἅλματος, ἡ πόλις ἀλλάζει σημασία.
Εἶναι ἡ κοινωνία ἡ πολιτική (Ἀριστοτέ-
λους, Πολιτικὰ Α 1,1)· κοινωνία ἀπὸ τὸ
κοινωνῶ «συμμετέχω σὲ κάτι», «παίρνω
μέρος σὲ κάτι μαζὶ μὲ κάποιον ἄλλο»· ἡ
πόλις γίνεται ὁμάδα πολιτῶν ποὺ συνερ-
γάζονται, κοινότητα ἀνθρώπων ὅπου
Ὁ Ἀχιλλέας και ο Αἴαντας παίζουν πεντάγραμμα

45. 45
πρώτευε ἡ ἀνάγκη τοῦ κοινωνεῖν καὶ
ὄχι τοῦ ἰδιωτεύειν. Ἰδιώτης εἶναι αὐτὸς
ποὺ δὲν συμμετέχει στὴν κοινωνία τῆς
πόλεως, γίνεται συνώνυμο τοῦ ἀμαθοῦς,
τοῦ ἀνόητου, σημασία ποὺ διασώζεται
στὸ ἀγγλικὸ idiot. Ἡ πόλις εἶναι κοινω-
νία φίλων (Ἀριστοτέλους Ἠθικὰ Εὐδή-
μεια 1242 α 10), εἶναι τὸ ὅλον ποὺ προ-
ηγεῖται τοῦ μέρους (Ἠθικὰ Νικομάχεια
Α 2 12). Γι' αὐτὸ
καὶ τὰ δημόσια
κτήρια στὴν
ἀρχαία Ἑλλάδα
εἶναι λαμπρά,
ὀγκηρὰ καὶ μεγα-
λοπρεπῆ, ἐνῷ οἱ
ἰδιωτικὲς κατοι-
κίες ταπεινὲς καὶ
μικρές. Ἡ πόλις
βρίσκεται τώρα
στὴν ἀγορά, τὸν
τόπο ποὺ ἀγείρει
«συγκεντρώνει»
τοὺς πολῖτες γιὰ
νὰ ἀγορεύσουν.
Ἡ ἐξουσία δὲν
εἶναι πλέον πε-
ριορισμένη στὸν
ἄβατο χῶρο τοῦ
βασιλικοῦ παλατι-
οῦ στὴν ἄνω πόλη, ἀλλὰ τοποθετεῖται
ἐς τὸ μέσον τῆς κοινότητας, ἐκτίθεται
στὴν ἀγορὰ καὶ μπορεῖ νὰ ἀσκηθεῖ ἀπὸ
κάθε πολίτη, δηλαδὴ αὐτὸν ποὺ μετέχει
κρίσεως καὶ ἀρχῆς, ποὺ γνωρίζει πὼς
εἶναι ἴσος καὶ θέλει νὰ εἶναι ἴσος μὲ τοὺς
ὁμοίους του ὡς πρὸς τὸν νόμο, ποὺ νέμει
τὸ δίκαιο ἀπροσωπολήπτως. Δικάζεται
στὴν Ἡλιαία ὑπὸ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου, δια-
μορφώνει τὸ ἦθος του ἀπὸ τὰ ἤθη καὶ τὰ
ἔθιμα τῆς πόλεως, ὁμιλεῖ τὴν ἴδια γλώσ-
σα, λατρεύει τοὺς ἴδιους θεούς, ἀνήκει
στὸ ἴδιο ἔθνος, ποὺ εἶναι κατὰ τὸν Ἡρό-
δοτο τὸ «ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, καὶ
θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά
τε ὁμότροπα» (Βιβλίο «Οὐρανία» 144, 14-
16). Ἀπὸ τὴ σοφία τῆς Ἑλληνικῆς: ἦθος,
ἔθος, ἠθική, ἔθιμο, ἔθνος ἀνάγονται στὴν
ἴδια ρίζα. Σὲ αὐτὴν τὴν πόλη τὸ ἄτομο
εἶναι λειτουργικὰ ἀνύπαρκτο· αὐτὸς
ποὺ δὲν ἀνήκει στὴν πόλη, ὁ ἄπολις,
εἶναι ἀφρήτωρ (χωρὶς συγγενεῖς), ἀθέ-
μιστος (χωρὶς νόμους), ἀνέστιος (δίχως
σπιτικὸ) (Ἰλιάδα Ι 63) καὶ ἄτιμος, χωρὶς
τιμή, δηλαδὴ χωρὶς πολιτικὰ δικαιώμα-
τα. Ἂς ἀναλογιστῆ ὁ ἀναγνώστης τὴν
καισαρικὴ διαφορὰ ἀνάμεσα στὸν ὑπή-
κοο, τὸν ὑποτασσόμενο, ποὺ ὑπακούει
(ὑπὸ + ἀκοὴ) σὲ νόμους
ποὺ τοῦ ἐπιβάλλονται
ἀπὸ ἕνα ἐχθρικὸ κρά-
τος (κράτος σημαίνει
νομιμοποιημένη βία,
ἀπὸ τὸ ἐπίθετο κρατὺς
«ἰσχυρός»), ἀπὸ τὸν
πολίτη ποὺ μετέχει
στὰ κοινά, ποὺ ψηφί-
ζει τοὺς νόμους του,
ποὺ διαχειρίζεται τὴν
κληρονομιά του. Νὰ
λοιπὸν γιατὶ ὁ μέτοχος
τῆς ἑλληνικῆς παιδεί-
ας Ἀπόστολος Παῦλος
ἐπιλέγει τὴν πόλιν γιὰ
νὰ δηλώση τὴν πατρί-
δα τοῦ Χριστιανοῦ, τὴν
ἄνω πόλιν, τὴ Βασιλεία
τοῦ Θεοῦ «οὐ γὰρ ἔχο-
μεν ὧδε μένουσαν πό-
λιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦμεν»
(Ἑβρ.13, 14).
Στὸ ἴδιο ἐννοιολογικὸ πεδίο μὲ τὴν
πατρίδα καὶ τὴν πόλιν ἀνήκει καὶ ἡ Κοι-
νότητα, ποὺ συνεχίζει τὴν παράδοση τῆς
πόλεως, προσαρμοσμένη στὶς νέες περι-
στάσεις ποὺ προέκυψαν μὲ τὴν πάροδο
τῶν αἰώνων (Κων. Παπαρηγόπουλου,
Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τομ.5,
μερ.2, σελ.115). Ἡ Κοινότητα (κοινός,
κοινωνία, κοινωνῶ) «μὲν τὴν ἐξ ὁρισμοῦ
μέθεξη καὶ συνεργασία τῶν μελῶν της
ἐπιζητεῖ τὴ μεγιστοποίηση τῶν ἱστορι-
κά, οἰκονομικά, κοινωνικὰ καὶ πολιτικὰ
ὑφισταμένων δυνατοτήτων καὶ πόρων
μὲ στόχο τὴν ὑλική, πολιτιστικὴ καὶ
ἐθνικὴ ἐπιβίωσή τους, καθὼς καὶ στὴν
ἄμυνα ἀπὸ πιέσεις καὶ ἐπιβουλὲς ποὺ
προέρχονται ἀπὸ τὸν περιβάλλοντα κοι-

46. 46
νωνικὸ χῶρο [...] ἀσκεῖ κοινωνικὴ πολι-
τική [...] ἐνδιαφέρεται γιὰ τὴν παιδεία…
ἱδρύει καὶ συντηρεῖ βιβλιοθῆκες καὶ τυ-
πογραφεῖα» (Γ.Β. Καββαδία, Ἐπανάστα-
ση καὶ κοινωνικὴ δυναμική. 1821, ἐκδ.
Ν. Σάκκουλα, Ἀθῆνα-Κομοτηνὴ 1996, σ.
155).
Εἶναι πράγματι ἀξιοθαύμαστο ὅτι
οἱ Ἕλληνες κατορθώνουν νὰ διασώ-
σουν τὴν πολισμικὴ καὶ διοικητική
τους παράδοση μέσα στὶς πιὸ δυσμενεῖς
ἑκατονταετίες τῆς δουλείας. Καὶ ἀκόμα
πιὸ ἀξιοθαύμαστο ὅτι ἡ παράδοση αὐτὴ
ἀποτυπώνεται στὴ γλῶσσα· κοινότητα
εἶναι αὐτὴ ποὺ διασώζει τὰ κοινά, τὶς
κοινὲς ἀξίες, τὸν κοινὸ τρόπο ζωῆς ποὺ
ἔχει ὡς πρότυπο τὶς πρωτοχριστιανικὲς
κοινότητες: «ἦσαν δὲ προσκαρτεροῦντες
τῇ διδαχῇ τῶν ἀποστόλων καὶ τῇ κοι-
νωνίᾳ καὶ τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου καὶ ταῖς
προσευχαῖς. 43 Ἐγένετο δὲ πάσῃ ψυχῇ
φόβος, πολλά τε τέρατα καὶ σημεῖα διὰ
τῶν ἀποστόλων ἐγίνετο. 44 πάντες δὲ οἱ
πιστεύσαντες ἦσαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ καὶ εἶχον
ἅπαντα κοινά, 45 καὶ τὰ κτήματα καὶ
τὰς ὑπάρξεις ἐπίπρασκον καὶ διεμέριζον
αὐτὰ πᾶσι καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε· 46
καθ' ἡμέραν τε προσκαρτεροῦντες ὁμο-
θυμαδὸν ἐν τῷ ἱερῷ, κλῶντές τε, κατ'
οἶκον ἄρτον, μετελάμβανον τροφῆς ἐν
ἀγαλλιάσει καὶ ἀφελότητι καρδίας, 47
αἰνοῦντες τὸν Θεὸν καὶ ἔχοντες χάριν
πρὸς ὅλον τὸν λαόν. ὁ δὲ Κύριος προ-
σετίθει τοὺς σῳζομένους καθ' ἡμέραν τῇ
ἐκκλησίᾳ» (Πραξ.β, 42-47).
Ἀκατάλυτος δεσμὸς ἑνότητας τῶν
Ἑλλήνων, τὸ κυριότερο γνώρισμα τῆς
ταυτότητάς μας εἶναι ἡ χριστιανικὴ πί-
στη. Ἡ χριστιανικὴ πίστη ὡς κριτήριο
μείζονος σημασίας γιὰ τὴ διάκριση καὶ
τὸν προσδιορισμὸ τῶν Ἑλλήνων σημαί-
νεται στὴ λέξη Γένος. Τὴν ἐποχὴ τῆς
Τουρκοκρατίας πατρίδα τῶν Ρωμηῶν
εἶναι τὸ Γένος, δηλαδὴ ὅσοι ἀνήκουν
στὴν οἰκογένεια τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ
ὡς τιθηνὸς τοῦ Γένους γαλουχεῖ μὲ τὴ
γνήσια διδασκαλία της τοὺς συγγενεῖς,
ὅσους ἀνήκουν στὸ ἴδιο γένους, τοὺς
ὁποίους ἀναγεννᾶ πνευματικὰ καὶ τοὺς
καθιστᾶ γενναίους. Καὶ πάλι τὸ ἔτυμον
τῶν λέξεων εἶναι ἀποκαλυπτικό: γένος,
γνήσιος, γεννῶ, ἀναγεννῶ, γενναῖος
συγγενεύουν.
Ἡ ἱστορικὴ ἐπιβίωση τοῦ Ἑλληνι-
σμοῦ πραγματώνεται μέσα ἀπὸ τὴν πα-
ράδοση (παρὰ+δίδωμι), δηλαδὴ ὅ,τι μᾶς
παρέδωσαν οἱ πατέρες. Ἡ κληρονομιὰ
αὐτὴ μᾶς παραδόθηκε χέρι μὲ χέρι, εἶναι
«πρᾶγματζιβαϊρικόν,πολυτίμητο»,ὅπως
θὰ μᾶς ἔλεγε ὁ Mακρυγιάννης. «Βρισκό-
μαστε σ' ἕνα σταυροδρόμι, δὲν ἤμασταν
ποτὲ ἀπομονωμένοι μείναμε πάντα ἀνοι-
χτοὶ σ' ὅλα τὰ ρεύματα Ἀνατολὴ καὶ
Δύση καὶ τ' ἀφομοιώναμε θαυμάσια τὶς
ὧρες ποὺ λειτουργούσαμε σὰν εὔρωστος
ὀργανισμός. Συνταραζόμαστε κι ἐμεῖς,
δικαιολογημένα ἢ ἀδικαιολόγητα, ἀπὸ
διαδοχικὲς κρίσεις, ἀποκαλυπτικὲς ἐφευ-
ρέσεις καὶ φόβους, ποὺ δὲν ἀφήνουν τὸν
ἀνθρώπινο νοῦ νὰ ἠρεμήσει σὰν τὴν κα-
λαμιὰ στὸν κάμπο. Μπροστὰ σ' αὐτά, τί
μᾶς μένει γιὰ νὰ βαστάξουμε ἂν ἀπαρνη-
θοῦμε τὸν ἑαυτό μας; [...]
Ἡ προσωπική μου ἐμπειρία μοῦ δεί-
χνει πὼς τὸ πρᾶγμα ποὺ μὲ βοήθησε,
περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλο, δὲν ἦταν
οἱ ἀφηρημένοι στοχασμοὶ ἑνὸς διανοου-
μένου, ἀλλὰ ἡ πίστη καὶ ἡ προσήλωσή
μου σ' ἕναν κόσμο ζωντανῶν καὶ περα-
σμένων ἀνθρώπων στὰ ἔργα τους, στὶς
φωνές τους, στὸ ρυθμό τους, στὴ δρο-
σιά τους. Αὐτὸς ὁ κόσμος, ὅλος μαζί,
μοῦ ἔδωσε τὸ συναίσθημα πὼς δὲν εἶμαι
μία ἀδέσποτη μονάδα, ἕνα ἄχερο στ'
ἁλώνι. Μοῦ ἔδωσε τὴ δύναμη νὰ κρα-
τηθῶ ἀνάμεσα στοὺς χαλασμοὺς ποὺ
ἦταν τῆς μοίρας μου νὰ ἰδῶ. Κι ἀκόμη,
μ' ἔκανε νὰ νιώσω, ὅταν ξαναεῖδα τὸ
χῶμα ποὺ μὲ γέννησε, πὼς ὁ ἄνθρωπος
ἔχει ρίζες, κι ὅταν τὶς κόψουν πονεῖ, βιο-
λογικά, ὅπως ὅταν τὸν ἀκρωτηριάσουν.
Κι ὅλα τοῦτα θὰ μποροῦσα νὰ τὰ ὀνο-
μάσω μὲ τὴ λέξη παράδοση».
(Γ. Σεφέρη, Δοκιμές, τ.2, ἔκδ. Ἴκα-
ρος, Ἀθήνα 1974, σσ. 175-7).

47. 47
Η ΓΛΩΣΣΑ
ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ
Ἰωάννη Παπαλαζάρου
ἐκπαιδευτικοῦ
Ο
ἱ Ἀρχαῖοι Μακεδόνες, ὅπως πα-
ραδέχονται σοβαροὶ καὶ ἀντι-
κειμενικοὶ ἱστορικοὶ ἐρευνητές,
ἦταν μία ἀπὸ τὶς ἀρχαιότερες ἑλληνικὲς
φυλές, μὲ ἰδιαίτερη γλωσσική, διαλεκτο-
λογικὴ συγγένεια πρὸς τοὺς Αἰολεῖς καὶ
Δωριεῖς.
Ὁ μεγάλος ἐπικὸς ποιητὴς Ἡσίοδος,
ἀναζητώντας τὶς ρίζες τῶν πρωτοελλη-
νικῶν φύλων, θεωρεῖ τοὺς Μάγνητα καὶ
Μακεδόνα ὡς ἀδελφούς, υἱοὺς τοῦ Δία
καὶ τῆς Θυΐας (θυγατέρας τοῦ Ἕλληνα
καὶ ἐγγονῆς τοῦ Δευκαλίωνα) καὶ τὰ
ἀντίστοιχα φῦλα ποὺ προέκυψαν, τοὺς
Μάγνητες καὶ τοὺς Μακεδόνες, ὡς στενὰ
συγγενικά. Ἡ ὀνομασία τους ἔχει τὴν
κοινὴ ρίζα μακ- ποὺ ἔχει σχέση μὲ τὸ
μῆκος ἢ τὸ ὕψος. Ἑπομένως, Μάγνητες
καὶ Μακεδόνες ἢ Μακεδνοὶ ἦσαν οἱ ὑψη-
λόσωμοι ἢ οἱ ὀρεσίβιοι.
Ἀρχικὴ κοιτίδα τῶν Πρωτο-Ελλήνων
ἦταν περιοχὲς τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Δυ-
τικῆς Μακεδονίας, ἀπ' ὅπου μετακινή-
θηκαν σταδιακὰ πρὸς τὴ σημερινὴ Κε-
ντρικὴ καὶ Βόρεια Μακεδονία, ἀλλοῦ
ἀπωθώντας καὶ ἀλλοῦ ἀφομοιώνοντας
τὶς ἐγκαταστημένες ἐκεῖ φυλὲς τῶν Θρα-
κοϊλλυριῶν. Ἡ γλῶσσα ποὺ μιλοῦσαν
παρουσιάζει ὅλα τὰ βασικὰ γνωρίσμα-
τα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ δὲν ἔχει
καμμία σημασιολογικὴ σχέση ἢ φθογ-
γολογικὴ συγγένεια μὲ τὶς γλῶσσες τῶν
Θρακῶν καὶ Ἰλλυριῶν τῆς περιοχῆς.
Ὑπὲρ τῆς ἑλληνικότητας τῶν Μακε-
δόνων καὶ τῆς γλωσσικῆς διαλέκτου ποὺ
χρησιμοποιοῦσαν, συνηγοροῦν ὅλα τὰ
ἀξιόπιστα στοιχεῖα τῆς ἐποχῆς: οἱ πανάρ-
χαιες παραδόσεις τῆς καταγωγῆς τους, ἡ
συμπεριφορὰ τῶν Μακεδόνων βασιλέ-
ων, οἱ ἀναφορὲς τῶν ἀρχαίων ἱστορικῶν,
Ἡρόδοτου, Θουκυδίδη, Στράβωνα, Πο-
λύβιου, Πλούταρχου, τοῦ Ἑλλάνικου
ποὺ ἔζησε στὴ μακεδονικὴ αὐλὴ στὰ
τέλη τοῦ 5ου
π.Χ. αἰ., τοῦ Διόδωρου Σι-
κελιώτη, τοῦ Στέφανου Βυζάντιου, ἀλλὰ
καὶ ἡ μαρτυρία τῶν Περσῶν ποὺ ὑπέτα-
ξαν τὴ Μακεδονία.
Στὰ ἐρείπια τῆς ἀρχαίας Περσέπολης,
στοὺς τάφους τῶν βασιλέων Δαρείου καὶ
Ἀρταξέρξη, ὑπάρχει ἐκτενὴς ἐπιγραφή,
ὅπου καταγράφονται καὶ κατονοµάζο-
νται οἱ εἴκοσι ὀκτὼ ὑποτελεῖς λαοὶ τῆς
περσικῆς αὐτοκρατορίας. Τὰ κείµενα
εἶναι γραµµένα στὴν ἀρχαία περσικὴ
γλῶσσα, µὲ σφηνοειδῆ γραφή. Μεταξὺ
αὐτῶν κατονομάζονται καὶ οἱ Yauna
(Ἴωνες), δηλαδὴ οἱ Ἕλληνες τῶν πό-
λεων τῆς Μ.Ἀσίας καθὼς καὶ οἱ Yauna
Takabara, δηλαδὴ Ἕλληνες μὲ πλατιὰ
καλύμματα κεφαλῆς, χαρακτηριστικὸ
τῶν Μακεδόνων, ὅπως ἀπεικονίζονται
συχνὰ σὲ ἀρχαῖες παραστάσεις μὲ πλατύ-
γυρα καλύμματα, τὶς «καυσίες».
Ἡ μακεδονικὴ αὐτοσυνειδησία, ὡς
ἑλληνικῆς φυλῆς, ὡς ἀναπόσπαστου μέ-
λουςτῆςἑλληνικῆςὁλότητας,ἐκφράζεται
ἀπὸ τὴν περίοδο τῶν περσικῶν πολέμων.
Ὁ βασιλιᾶς Ἀλέξανδρος ὁ Α΄, ὁ γνωστὸς
ὡς Φιλέλλην, ἔγινε δεκτὸς στοὺς Ὀλυ-
μπιακοὺς Ἀγῶνες ὡς γνήσιος Ἕλληνας.

48. 48
Ὅταν ὑποτάχτηκε ἡ Μακεδονία στὸν
Ξέρξη, ὑποχρεώθηκε νὰ ἀκολουθήσει
τὸν Μαρδόνιο στὴ Νότια Ἑλλάδα. Ὅπως
μᾶς πληροφορεῖ ὁ Πλούταρχος, λίγο
πρὶν ἀπὸ τὴν αἰφνιδιαστικὴ ἐπίθεση τοῦ
Μαρδονίου ἐναντίον τῶν ἑλληνικῶν δυ-
νάμεων στὶς Πλαταιές (479 π.Χ.), ὁ Ἀλέ-
ξανδρος, ἀναλαμβάνοντας τὸν «μέγιστον
τῶνκινδύνων»,προειδοποίησενύχτατὸν
στρατηγὸ τῶν Ἑλλήνων γιὰ τὸν ἐπικεί-
μενο αἰφνιδιασμό, βεβαιώνοντας: «Αὐτὸς
τε γὰρ Ἕλλην γένος εἰμὶ τὠρχαῖον καὶ
ἀντ' ἐλευθέρης δεδουλωμένην οὐκ ἄν
ἐθέλοιμι ὁρᾶν τὴν Ἑλλάδα...».
Ὁ ἐγγονός του, ὁ Ἀρχέλαος, μεταξὺ
τῶν ὀργανωτικῶν μεταρρυθμίσεων γιὰ
τὸ κράτος τῆς Μακεδονίας, θεώρησε ὡς
ἰσχυρὸ καὶ ἀδιάσειστο θεμέλιο τῆς ἰσχύ-
ος καὶ τῆς ἀκμῆς του τὴ διανοητικὴ ἀνά-
πτυξη καὶ ἠθικὴ μόρφωση τοῦ λαοῦ.
Γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτὸ μετεκάλεσε ἀπὸ τὴν
Ἀθήνα, τὴ Θήβα καὶ ἄλλα κέντρα τῆς
Νοτίου Ἑλλάδος ἐπιφανεῖς ἐκπροσώπους
τοῦ πνεύματος, τῆς τέχνης, τῆς μουσικῆς
καὶ τοῦ θεάτρου, ὅπως τὸν Εὐριπίδη,
τοῦ ὁποίου οἱ τραγωδίες «Βάκχες» καὶ
«Ἀρχέλαος» παρουσιάσθηκαν σὲ θέατρα
τῆς Μακεδονίας, τὸν Πίνδαρο, τὸν Ἀγά-
θωνα, τὸν ἐποποιὸ Χοιρίλο, τὸν περιώνυ-
μο κιθαρωδὸ Τιμόθεο, τὸν Μελανιππίδη
τὸν λυρικό, τὸν μέγα ζωγράφο Ζεῦξι, οἱ
ὁποῖοι καὶ τὰ Ἀνάκτορα καὶ τὴν πόλη
κόσμησαν, ἀλλὰ κυρίως ἀνέδειξαν τὴν
Πέλλα ὡς μία ἀπὸ τὶς ἐπιφανέστερες πό-
λεις τῆς εποχῆς της, ἰσάξια τοῦ πνευματι-
κοῦ μεγέθους τῶν Ἀθηνῶν.
Ἡ παιδεία τῶν νέων στὴ Μακεδονία
βασιζόταν σὲ ἑλληνικὰ πρότυπα. Ὁ Ἀλέ-
ξανδρος ἦταν ἀφοσιωμένος στὶς Μοῦσες.
Ἀγαπημένο ἔργο του ἦταν ἡ Ἰλιάδα ἀλλὰ
καὶ ἡ ποίηση τοῦ Πινδάρου καὶ ἄλλων
μεγάλων τραγικῶν. Στὰ 342 π.Χ., δεκα-
τετράχρονο παλληκάρι, μετέβαινε στὴ
Μίεζα, στὸ Ἱερὸ τῶν Νυμφῶν, κοντὰ
στὴ σημερινὴ Νάουσα, ὅπου παρακολου-
θοῦσε, παράλληλα μὲ τὴ στρατιωτικὴ
ἐκπαίδευση, μαθήματα διαλεκτικῆς, ρη-
τορικῆς, γεωμετρίας, ἀστρονομίας, μου-
σικῆς καὶ φυσικὰ φιλοσοφίας ἀπὸ τὸν
περίφημο Σταγειρίτη φιλόσοφο Ἀριστο-
τέλη, μαθητὴ τοῦ Πλάτωνα.
Ὁ θρησκευτικὸς βίος, οἱ τελετὲς καὶ
οἱ λατρεῖες τῶν Μακεδόνων εἶχαν δεχτεῖ
ἐπιρροὲς ἀπὸ τὶς ἀποικίες τῆς
περιοχῆς (Πύδνας, Μεθώνης,
Ποτίδαιας κ.ἄ.), ἀλλὰ καὶ ἀπὸ
λαοὺς ποὺ εἶχαν ὑποτάξει,
Φρύγες, Παίονες, Θρᾶκες, ἀπὸ
τοὺς ὁποίους υἱοθέτησαν λα-
τρευτικὲς ἐκδηλώσεις, ὅπως τὰ
Ὀρφικά,τὰΔιονυσιακὰἢτὰΚαβείριαμυ-
στήρια. Λάτρευαν τοὺς θεοὺς τῶν Ἑλλή-
νων, μὲ ἐλάχιστες προσθῆκες τοπικῶν
θεοτήτων. Οἱ πολιτικοί τους θεσµοί, τὰ
ἤθη καὶ ἔθιµά τους δὲν ἦταν ξένα πρὸς
ἐκεῖνα τῶν Ἑλλήνων. Τὰ ὀνόµατα τῶν
Μακεδόνων, τὸ ἡµερολόγιό τους καὶ τὰ
περισσότερα τοπωνύµια ἔχουν ἑλληνικὴ
ρίζα καὶ τύπο.
Ὡς κράτος καὶ χώρα Ἑλλήνων ὁμο-
γλώσσων καὶ ὁμοθρήσκων, ἐπισκέ-
πτονται τὴ Μακεδονία κατὰ καιροὺς
ἀντιπρόσωποι καὶ πρόξενοι Ἱερῶν καὶ
πόλεων τοῦ Νότου, ὅπως τοῦ Ἱεροῦ τῶν
Δελφῶν, τοῦ Ἱεροῦ τῆς Ἐπιδαύρου, τοῦ
Ἄργους κ.ἄ. Ἡ συμμετοχὴ τῶν Μακε-
δόνων σὲ Ἀμφικτυονίες καὶ Κοινὰ τῶν
Ἑλλήνων, ἡ συχνὴ ἐπικοινωνία μὲ τὶς
πόλεις-κράτη τοῦ Νότου, γιὰ ἐμπορικές,
πολιτιστικὲς ἢ διπλωματικὲς συναλλα-
γές, εἶχαν ἀμβλύνει αἰσθητὰ τὶς γλωσ-
σικὲς διαφορές. Ἡ ἱστορικὴ ἔρευνα δὲν
ἔχει ἀποκαλύψει τὴν ἀνάπτυξη ἐπιχώ-
ριας μορφῆς γραπτῆς λογοτεχνίας στὴν
Μακεδονία. Λόγῳ τῆς προφορικῆς, κυρί-

49. 49
ως, χρήσεως τῆς τοπικῆς διαλέκτου καὶ
τῆς ἐπικράτησης τῆς Ἀττικῆς, ὡς ἐπίση-
μης γλώσσας τοῦ μακεδονικοῦ κράτους,
τὰ ἀρχαιότερα μακεδονικὰ γραπτὰ μνη-
μεῖα παρέχουν συνήθως ὀνόματα.
Τὰ κυριότερα ἰδιόμορφα χαρακτηρι-
στικὰ τῆς μακεδονικῆς διαλέκτου, συ-
γκριτικὰ μὲ τὴν ἑλληνικὴ τοῦ Νότου,
ἦταν ἡ χρήση μέσων χειλικῶν, οὐρα-
νικῶν καὶ ὀδοντικῶν συμφώνων ἀντὶ
τῶν δασέων, ἤτοι τοῦ β, γ καὶ δ ἀντὶ τοῦ
φ, χ καὶ θ. Ὅπως καὶ στὴν ἀρχαία ἑλλη-
νική, ἐφαρμόζεται κι ἐδῶ ἡ τροπὴ τῶν
ἰνδοευρωπαϊκῶν συμφώνων s σὲ δασεῖα
καὶ τοῦ m σὲ ν, ἡ ἀποσιώπηση τοῦ τελι-
κοῦ υ καὶ ὅλων τῶν τελικῶν συμφώνων
ἐκτὸς τῶν: ν, ρ, ξ και ς, φαινόμενα ποὺ
δὲν τὰ συναντοῦμε σὲ ἰλλυρικὲς ἢ θρα-
κικὲς διαλέκτους.
Ἀπὸ τότε ποὺ ἐμφανίζονται ἐκτενέ-
στερα μακεδονικὰ κείμενα, αὐτὰ εἶναι
διατυπω­μένα στὴν ἀττικὴ διάλεκτο. Ἡ
μορφὴ τῶν κει­μένων αὐτῶν εἶναι ἕνα
ἀπὸ τὰ ἐπιχειρήματα ὅσων ἀρνοῦνται
τὴν ἑλληνικότητα τῶν Μακεδόνων,
ὑποστηρίζοντας ὅτι οἱ Μακεδόνες ἦταν
ἀλλόγλωσσοι ποὺ ἐξελληνίστηκαν.
Διατυπώνουν τὴν ἄποψη ὅτι οἱ ἑλλη-
νικὲς ἐπιγραφὲς ποὺ βρέθηκαν στὴν Βερ-
γίνα ἢ στὴν Πέλλα ἀνήκουν σὲ μέλη τῆς
βασιλικῆς αὐλῆς καὶ τῆς ἀνώτερης τάξης,
ὅπου καθομιλουμένη ἦταν ἡ ἀττικὴ δι-
άλεκτος. Νεότερες ὅμως ἔρευνες ἀπὸ
τὴν Πέλλα ἀποκάλυψαν ἐπιτύμβιες ἐπι-
γραφὲς φτωχικῶν τάφων, ὅπως τοῦ ἔφη-
βου Ξάνθου, υἱοῦ τοῦ Δημητρίου καὶ
τῆς Ἀμαδίκας, ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 5ου
π.Χ.
αἰῶνα ἢ τοῦ μολύβδινου κατάδεσμου, μὲ
εὐχὲς καὶ κατάρες πίστης καὶ ἀφοσίω-
σης γάμου τῆς Θετίμας πρὸς τὸν Διονυ-
σοφῶντα, τῶν μέσων τοῦ 4ου
π.Χ. αἰῶνα.
Οἱ γλωσσικὲς διατυπώσεις, οἱ ρηματικοὶ
τύποι, οἱ καταλήξεις τῶν θηλυκῶν κυ-
ρίως ὀνομάτων, ὅπως Ἀμαδίκα, Θετίμα,
Εὐρυδίκα, Ἡγίσκα κ.ἄ., ἀνήκουν στὴ
μακεδονική-ελληνικὴ διάλεκτο ποὺ ὁμι-
λεῖτο καὶ ἀπὸ τὰ λαϊκὰ στρώματα τῶν
Μακεδόνων, τουλάχιστον ἀπὸ τὸν 5ο
π.Χ. αἰῶνα.
Γλῶσσα καὶ συνείδηση προσδιορί-
Τοιχογραφία ἀπὸ τὸν μακεδονικὸ τάφο τοῦ Λύσωνος καὶ τοῦ Καλλικλέους, 250 π.Χ.,
Λευκάδια Νάουσσας

50. 50
ζουν τὴν ἐθνικὴ ταυτότητα ἑνὸς τόπου.
Ἡ προέλευση καὶ ἡ ὑφὴ τῆς γλώσσας
τῶν Ἀρχαίων Μακεδόνων ἀποτέλεσε
«τὴν αἰχμὴ τοῦ δόρατος» μὲ τὴν ὁποία,
οἱ σύγχρονοι παραχαράκτες καὶ βιαστὲς
τῆς ἱστορίας, ἀπὸ τὰ Σκόπια, ἐπιχειροῦν
νὰ πλήξουν τὴν ἑλληνικότητα τῆς Μα-
κεδονίας, διακηρύσσοντας:
-Ὅτι οἱ Ἀρχαῖοι Μακεδόνες δὲν ἦταν
Ἕλληνες, ἀλλὰ φῦλα συγγενικὰ μὲ τοὺς
Θρᾶκες καὶ τοὺς Ἰλλυριούς.
-Ὅτι οἱ Σλάβοι ποὺ κατέβηκαν στὴν
περιοχὴ τὸν 6ο
και 7ο
μ.Χ. αἰῶνα ἑνώ-
θηκαν μὲ τὰ φῦλα τῶν Μακεδόνων,
Θρακῶν καὶ Ἰλλυριῶν καὶ ἀπὸ τὴν πρό-
σμιξη προῆλθαν οἱ Σλάβοι-Μακεδόνες
ποὺ σήμερα ἀποτελοῦν τὴν «μακεδονικὴ
ἐθνότητα».
-Ὅτι ἡ γλῶσσα ποὺ ὁμιλεῖτο στὴν πε-
ριοχὴ ἦταν μεῖγμα θρακοϊλλυρικῆς. Ἀπὸ
τὸν ἐπηρεασμό της μὲ τὴ σλαβική, προέ-
κυψε τὸ ὁμιλούμενο ἰδίωμα τῶν Σκοπί-
ων, ἡ «μακεδονικὴ γλῶσσα».
Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἀξίζει νὰ παραθέσου-
με τὶς ἐξακριβωμένες διαπιστώσεις του
Κ. Τσιούλκα: «Ἡ σλαβοφανὴς μακεδο-
νικὴ εἶναι ἡ παλαιὰ μακεδονικὴ γλῶσσα,
ἀδελφὴ τῆς ἑλληνικῆς. Φέρει ἐλάχιστα
στίγματα βαρβαρικῶν ἐπιδρομῶν, δὲν
μᾶς ἔχει κληροδοτήσει προϊόντα φιλολο-
γικά, σίγουρα ὅμως δὲν εἶναι οὔτε σλαβο-
νικὴ οὔτε βουλγαρική. Στὸν γλωσσικό
της πλοῦτο ἐντοπίζουμε περὶ τὶς 1.260
ὁμηρικὲς λέξεις, ἐνῷ στὴν ἑλληνικὴ
γλῶσσα διασώζονται μόλις 650».
Αὐτὸ ποὺ μονίμως καὶ συστηματικὰ
ἀγνοοῦν οἱ ἀνιστόρητοι καὶ πλαστογρά-
φοι γείτονές μας, οἱ ὁποῖοι τὰ τελευταῖα
ἑβδομήντα χρόνια ἀγωνιωδῶς ἐπιχει-
ροῦν νὰ στοιχειοθετήσουν ἀνύπαρκτη
ἐθνότητα καὶ τεχνητὴ γλῶσσα, εἶναι ὅτι
οἱ πρόγονοί τους Σλάβοι εἰσέβαλαν στὰ
Βαλκάνια τὸν 6ο
μ.Χ. αἰῶνα καὶ ἄρχι-
σαν νὰ ἐκπολιτίζονται μόλις τὸν 10ο
αἰῶνα ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες-Μακεδόνες,
Θεσσαλονικεῖς ἀδελφοὺς Κύριλλο καὶ
Μεθόδιο, ἐνῷ τὰ ἀρχαιολογικὰ εὑρήμα-
τα τοῦ Δίου, τῆς Βεργίνας, τῆς Πέλλας,
τῶν Φιλίππων, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἡράκλειας
καὶ τῶν Στόβων, ἔχουν ἀφετηρία τὸν 6ο
π.Χ. αἰῶνα. Ἀναδεικνύουν ἕναν ἐκπλη-
κτικὸ πολιτιστικὸ πλοῦτο καὶ ἕναν μο-
ναδικὸ πνευματικὸ πολιτισμό, μὲ ἀνεπα-
νάληπτα ἀριστουργήματα τέχνης ποὺ
ἐπιβεβαιώνουν κατηγορηματικὰ καὶ μὲ
ἀδιάψευστα στοιχεῖα τὴν πανάρχαια καὶ
ἀλληλένδετη σχέση Ἑλληνισμοῦ καὶ
Μακεδονίας.
ΠΗΓΕΣ - ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Καλοστύπης Ἰωάννης: «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, ἤτοι
Μελέτη Οἰκονομολογική, Γεωγραφική, Ἱστο-
ρικὴ καὶ Ἐθνολογική» Ἀθῆναι 1886.
Ἀνδριώτης Νικ.: «Τὸ ὁμόσπονδο κράτος τῶν
Σκοπίων καὶ ἡ γλῶσσα του», Θεσ/νίκη 1960.
N. G. L. Hammond: «Φίλιππος ὁ Μακεδών»,
ἐπιμέλεια-μετάφραση: Πάνος Θεοδωρίδης -
ἔκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία 1997
N.G. L. Hammond: «Μέγας Ἀλέξανδρος, Ἕνας
ἰδιοφυής», ἐπιμέλεια-μετάφραση: Πάνος Θεο-
δωρίδης, ἔκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία 1997.
Μπαμπινιώτης Γεώργιος: «Ἡ γλῶσσα τῆς Μα-
κεδονίας», ἔκδ. ΟΛΚΟΣ, 1992
Μάρτης Νικόλαος: «Ἡ πλαστογράφηση τῆς
ἱστορίας τῆς Μακεδονίας», 1983.
Χατζιδάκης Γεώργιος: «Περὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ
τῶν Ἀρχαίων Μακεδόνων», 1896.
Σακελλαρίου Μιχαήλ: «Ἡ ἐθνικότητα τῶν
Μακεδόνων», Ἀθήνα 1982.
Καλλέρης Ἰωάννης: «Τὸ ζήτημα τῆς κατα-
γωγῆς τῶν Μακεδόνων»
«ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ - 4000 χρόνια ἑλληνικῆς ἱστο-
ρίας καὶ πολιτισμοῦ»
ἔκδ. ΕΚΔΟΤΙΚΗΣ Α.Ε., Ἀθήνα 1992.
«Ἡ Αρχαία Μακεδονία κατὰ τὸν Στράβωνα»,
ἔκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία, 1993.
Τσιούλκας Κων/τῖνος: «Συμβολαί εἰς τὴν δι-
γλωσσίαν τῶν Μακεδόνων», 1907.
«Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους» ἔκδ. ΕΚ-
ΔΟΤΙΚΗΣ Α.Ε., Ἀθήνα 1970, τ. Β΄
Εὐαγγελίδης Δημήτριος: «Μακεδονικά»,
Ἔδεσσα 2011.
Εὐαγγελίδης Δημήτριος: «Ἀρχαία Μακεδο-
νία», Ἀθήνα 2012.
Εὐαγγελίδης Δημ.-Σάκης Τότλης: «Μακεδο-
νία, χθὲς καὶ σήμερα», 2008.
Otto Abel (μετ. Μ. Δήμιτσα): «Ἱστορία τῆς Μα-
κεδονίας», Ἀθήνα 1860.

51. 51
ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΓΛΩΣΣΑΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ,
ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ 2012 – 2014:
ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Κυριάκου Ἠ. Γεωργιάδη
φιλολόγου
Ἐπιστρέφουμε στὸ σπίτι μας
Ἐδῶ καὶ δύο χρόνια, συγκεκριμένα
ἀπὸ τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2012, παρέχου-
με μαθήματα Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσ-
σας, Ἱστορίας καί Πολιτισμοῦ σὲ παιδιὰ
Δημοτικοῦ ἀλλὰ καὶ σὲ ἐνήλικες. Τὶς
ἐμπειρίες ποὺ ἀποκομίσαμε ἀπὸ αὐτὰ
τὰ μαθήματα θὰ προσπαθήσουμε νὰ
παρουσιάσουμε καὶ νὰ ἀναδείξουμε στὰ
πλαίσια τοῦ μικροῦ αὐτοῦ ἄρθρου.
Κατ’ ἀρχὰς ὅμως θὰ πρέπει νὰ κά-
νουμε μία γενικὴ ἀναφορὰ στὸ γιατί καὶ
πῶς τοῦ ὅλου ἐγχειρήματος. Διδάσκου-
με ἀπὸ τὸ 1994 φιλολογικὰ μαθήματα
σὲ μαθητὲς καὶ μαθήτριες Λυκείου. Σὲ
ὅλη αὐτὴ τὴν περίοδο παρατηρούσαμε
μία σταδιακὴ πτώση τοῦ γλωσσικοῦ
ἐπιπέδου τῶν μαθητῶν καὶ μία προ-
ϊοῦσα δυσκολία στὴν πρόσληψη τῆς
ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἀλλὰ καὶ τῆς νέας
Ἑλληνικῆς γενικότερα. Ταυτόχρονα ἡ
ἀδυναμία αὐτοσυγκέντρωσης, ἡ ἔλλει-
ψη ὑπομονῆς καὶ ἐπιμονῆς στὶς δυσκο-
λίες τῶν μαθημάτων, ἡ ἀδικαιολόγητη
ταχύτητα καὶ ἡ ἄρνηση σὲ ὁποιαδήποτε
ἐμβάθυνση κατέστησαν πλέον κεντρικὰ
χαρακτηριστικά.Ἀνιχνεύονταςτρόπους
ἀνατροπῆς αὐτῆς τῆς καθοδικῆς πορείας,
βλέπαμε ὅτι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γίνει
κάτι οὐσιαστικὸ ὑπὸ τὸ βάρος τῆς πίε-
σης τοῦ χρόνου (βλ. ἐξετάσεις καὶ με-
γάλος ὄγκος τῆς καθορισμένης ἀπὸ τὸ
Ὑπουργεῖο ὕλης). Ἔτσι καταλήξαμε
στὸ συμπέρασμα ὅτι πρέπει τὸ παιδὶ νὰ
ἔρθει σὲ γόνιμη καὶ οὐσιαστικὴ ἐπαφὴ
μὲ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα ἀπὸ τὶς
πρῶτες τάξεις τοῦ δημοτικοῦ, περίοδο
κατὰ τὴν ὁποία ὑπάρχει ἄνεση χρόνου
γιὰ νὰ γίνει σωστὴ προετοιμασία, ὥστε
τὸ παιδὶ εἰσερχόμενο στὸ Γυμνάσιο νὰ
ἀντέξει τὸ ἀπότομο «σὸκ» τοῦ πολυτο-
νικοῦ καὶ τῶν ἀρχαίων Ἑλληνικῶν. Βε-
βαίως, καθὼς σχεδιάζαμε τὸ πρόγραμμα
τῶν μαθημάτων, ἔπρεπε νὰ λάβουμε
ὑπόψη ὁρισμένες βασικὲς παραμέτρους.
Τὰ σημερινὰ παιδιὰ δέχονται ἀπὸ πολὺ
νωρὶς πολλὰ ἐρεθίσματα, εἶναι ἐξοικει-
ωμένα μὲ τὴν τεχνολογία, χάρις στὴν
ὁποία ὅμως ἀποκτοῦν μία ἀδικαιολόγη-
τη καὶ ἐπιζήμια ταχύτητα σὲ ὅλα, εἶναι
πολύστροφα, ἀλλὰ βαριοῦνται εὔκολα.
Ἔλα ὅμως ποὺ ὁ φυσιολογικὸς
ρυθμὸς εἶναι ὁ ἀργὸς καὶ τὰ σπουδαῖα
πράγματα ἀπαιτοῦν ὑπομονή, ἐπιμονή,
ἀργὸ ρυθμὸ – τουλάχιστον στὴν ἀρχή!
Αὐτὸ ἦταν καὶ τὸ μεγάλο πρόβλημα
ποὺ ἔπρεπε νὰ λύσουμε στὸ ἐπίπεδο
τοῦ σχεδιασμοῦ τοῦ μαθήματος. Ξέρα-
με ὅτι ἡ ἐπιλογὴ τοῦ κλασσικοῦ τρόπου
διδασκαλίας, δηλαδὴ γραμματική, συ-
ντακτικό, κείμενα γιὰ ἐξάσκηση, εἶχε
ἐξασφαλισμένη τὴν ἀποτυχία ἀπὸ τὴν
πρώτη ὥρα. Γι’ αὐτὸ ἀποφασίσαμε νὰ
ἐπενδύσουμε τὸν σκληρὸ πυρῆνα τοῦ

52. 52
μαθήματος (Γραμματικὴ - Συντακτικὸ)
μὲ ὅλα τὰ ὅπλα ποὺ διαθέτει ὁ Ἑλλη-
νικὸς Πολιτισμός.
Ἡ πρότασή μας λοιπὸν διαμορφώθη-
κε ὡς ἑξῆς στὸ κείμενο μὲ τὸ ὁποῖο ἀπευ-
θυνθήκαμε στὸν κόσμο τὸ καλοκαίρι
τοῦ 2012 καὶ τὸ ὁποῖο εἶχε τὸν τίτλο:
Ἐπιστρέφουμε στὸ σπίτι μας
Ἀπὸ τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 2012,
σὺν Θεῷ, θὰ προσφέρουμε μαθήματα
Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, Ἱστορίας
καὶ Πολιτισμοῦ γιὰ
ὅλες τὶς ἡλικίες. Γιὰ
τὰ μικρὰ παιδιὰ στό-
χος τοῦ προγράμμα-
τος εἶναι νὰ τὰ φέρει
ἔγκαιρα – καὶ πάντως
πρὶν νὰ τὰ ἁλώσει ἡ
τεχνολογία (κινητά,
ἠλεκτρονικὰ παιχνί-
δια κλπ) – σὲ δημι-
ουργικὴ ἐπαφὴ μὲ τὸν
Ἑλληνικὸ Λόγο καὶ
Πολιτισμὸ σὲ ὅλη του
τὴ διαχρονία, χωρὶς
ἀποκλεισμοὺς καὶ
στρεβλώσεις – ἀπὸ τὸν
Ὅμηρο, τὸν Πλάτωνα
καὶ τὸν Ἀριστοτέλη,
τὸν Αἰσχύλο, τὸν Σο-
φοκλῆ καὶ τὸν Εὐρι-
πίδη μέχρι τὸν ἅγιο
Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο, τὸν Μέγα
Βασίλειο καὶ τοὺς ἄλλους Πατέρες τῆς
Ἐκκλησίας. Ἀπὸ τὸν Σολωμό, τὸν Μα-
κρυγιάννη καὶ τὸν Παπαδιαμάντη μέ-
χρι τὸν Κόντογλου, τὸν Σεφέρη καὶ τὸν
Ἐλύτη.
Στόχος νὰ καταστοῦν ἱκανὰ νὰ κα-
τανοοῦν καὶ νὰ ἑρμηνεύουν ὅλους
τοὺς μεγάλους τοῦ Πολιτισμοῦ μας,
γιὰ νὰ μποροῦν νὰ ἀντλοῦν ἀπὸ αὐτοὺς
ὅ,τι χρειάζονται γιὰ τὸ σήμερα καὶ τὸ
αὔριο. Μέσα γιὰ τὴν ἐπίτευξη αὐτοῦ
τοῦ στόχου θὰ ἀποτελέσουν ἡ ἑρμη-
νεία καὶ ὁ σχολιασμὸς τῶν κειμένων, ἡ
ἐτυμολογία, ὁ παραλληλισμὸς ἀρχαίας
καὶ νέας Ἑλληνικῆς, ἡ ἑρμηνεία τῶν
γραμματικῶν καὶ συντακτικῶν κανό-
νων καὶ ὄχι ἡ ἁπλῆ ἀπομνημόνευση, ἡ
δημιουργία προτάσεων καθὼς καὶ ἄλλες
δραστηριότητες (ἀνάγνωση, ἀπαγγελία,
ὀρθοφωνία ἢ δραματοποίηση τῶν κει-
μένων, παραγωγὴ λόγου, ζωγραφική,
καλλιγραφία).
Ὅσον ἀφορᾶ τὴ διάρθρωση τοῦ μα-
θήματος, ἐπιλέγουμε νὰ προχωροῦμε
παράλληλα στὴ γνώση τῶν βασικῶν
κανόνων τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας
(Γραμματική, Συντακτικό, Ἐτυμολο-
γία) καὶ στὴ δημιουρ-
γικὴ ἐπαφὴ καὶ ἑρμη-
νεία κειμένων ποὺ θὰ
ἀντλοῦμε ἀπὸ ὅλο τὸ
εὖρος τοῦ θαυμαστοῦ
μυστικοῦ κήπου τῆς
Ἑλληνικῆς Γραμμα-
τείας (Ἀρχαία Ἑλλη-
νική, Ἑλληνιστική,
Μεσαιωνική καὶ Νεο-
ελληνική) ἔτσι, ὥστε
διατηρώντας ἀμείωτο
τὸ ἐνδιαφέρον νὰ προ-
χωροῦμε στὴν κατα-
νόηση καὶ ἀφομοίωση
τοῦ Ἑλληνικοῦ Τρό-
που.
Μὲ σύνθημά μας τὸ
«Πλούσια Γλῶσσα =
Πλούσια σκέψη» ξε-
κινήσαμε μὲ τὸ χαρτὶ
καὶ τὸ μολύβι τὸν δρόμο τῆς ἐπιστροφῆς
στὸ σπίτι μας, στὸν Πολιτισμό μας! Μὲ
τρία τμήματα. Δύο μικρῶν παιδιῶν (β΄
δημοτικοῦ καὶ ε΄ δημοτικοῦ) καὶ ἕνα
ἐνηλίκων.
Βεβαίως πολλοὶ διερωτῶνται: ἡ ἐπι-
λογὴ διδασκαλίας ἀρχαίων Ἑλληνικῶν
σὲ παιδιὰ τοῦ δημοτικοῦ δὲν εἶναι παρα-
κινδυνευμένη, καθὼς εἶναι γνωστὸ πὼς
εἶναι «δύσκολα» καὶ «ἀπροσπέλαστα»
ἀκόμα καὶ γιὰ τοὺς μαθητὲς Λυκείου;
Εὔλογη ἡ ἐρώτηση, προφανὴς ὅμως
καὶ ἡ ἀπάντηση:
Ἀναμφισβήτητα, δύσκολα καὶ ἀπρο-
σπέλαστα τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ – χωρὶς
εἰσαγωγικὰ – γιὰ παιδιὰ ποὺ δὲν ἀξιο-
ποίησαν – μὲ εὐθύνη βέβαια κυρίως τοῦ

53. 53
στενοῦ καὶ εὐρύτερου περιβάλλοντός
τους – τὴν κατεξοχὴν γλωσσογονικὴ
ἡλικία τῶν πρώτων ἕξι χρόνων τῆς ζωῆς
τους καὶ δὲν τὰ διδάχθηκαν – μὲ εὐθύνη
τῆς Πολιτείας - τὰ πρῶτα, κρίσιμα ἀπὸ
κάθε πλευρά, χρόνια τῆς σχολικῆς τους
ζωῆς.
Σχετικά, τώρα, μὲ τὴν ἐμπειρία ποὺ
ἀποκομίζουμε ἀπὸ τὴν διεξαγωγὴ τῶν
μαθημάτων ἔπειτα ἀπὸ δύο ἔτη, μπο-
ροῦμε μὲ ἀσφάλεια νὰ ἐξαγάγουμε τὰ
πρῶτα συμπεράσματα. Ὅσον ἀφορᾶ τὰ
μικρὰ παιδιά (β΄ καί γ΄ δημοτικοῦ), κατ’
ἀρχὰς συμμετέχουν στὸ μάθημα ἀνελ-
λιπῶς, χωρὶς νὰ βαριοῦνται. Ἐνθουσιά-
ζονται μὲ τὴ μελοποιημένη ποίηση, τὴν
ὑμνολογία, τὴν ἱστορία, τὰ διηγήματα,
τὴν ἐτυμολογία καὶ ἀκολούθως «ἀντέ-
χουν» μὲ ἰδιαίτερη ἄνεση – κάποτε καὶ
χαρούμενα – τὸν σκληρὸ πυρῆνα τοῦ
μαθήματος ποὺ εἶναι ἡ γραμματική,
τὸ συντακτικό, τὸ λεξιλόγιο. Ἀφομοι-
ώνουν σχετικὰ εὔκολα καί, ἀργὰ ἀλλὰ
σταθερά, φαίνονται στὸν λόγο τους καὶ
τὴ σκέψη τους τὰ πρῶτα θετικὰ ἀπο-
τελέσματα ὅσον ἀφορᾶ καὶ τὸ ἐπίπεδο
ἔκφρασης ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τῆς σκέψης.
Σαφῆ εἰκόνα τῶν ἀνωτέρω λαμβάνει κα-
νείς, ἂν ρίξει μία ματιὰ στὴ διδαχθεῖσα
ὕλη τῶν δύο ἐτῶν (2012-2013 καὶ 2013
- 2014), μέρος τῆς ὁποίας θὰ παρουσιά-
σουμε παρακάτω.
Βεβαίως, ἡ ἐπιτυχία τοῦ ὅλου ἐγχει-
ρήματος ἔχει νὰ κάνει καὶ μὲ τὴν προ-
σωπικότητα τοῦ κάθε παιδιοῦ καὶ μὲ
τὴ συμμετοχὴ τῆς οἰκογένειας καὶ ἐκεῖ
ὀφείλονται οἱ διαφοροποιήσεις στὴν
πρόσληψη καὶ
ἀφομοίωση τῶν
δ ι δ α σ κ ο μ έ ν ω ν
κατὰ περίπτωση.
Ὅμως σὲ γενικὲς
γραμμὲς ἡ ὠφέ-
λεια ποὺ προκύ-
πτει εἶναι ὁρατὴ
ἀπὸ τὴν ἀρχὴ καὶ
τὸ μέλλον προοιω-
νίζεται θετικὸ γιὰ
αὐτὰ τὰ παιδιά.
Στὶς μεγαλύτε-
ρες ἡλικίες (ε΄ καὶ
στ΄ δημοτικοῦ) τὰ
πράγματα πηγαίνουν κάπως πιὸ ἀργὰ
καὶ αὐτὸ ἴσως ἀκούγεται παράδοξο.
Ὅμως εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ ὀφείλεται
ἐνδεχομένως στὸ ὅτι τὰ παιδιά αὐτὰ
ἔχουν κάνει ἤδη μία διαδρομή, ἡ ἐμπλο-
κή τους μὲ τὴν τεχνολογία δὲν βοηθάει,
ἐμφανίζουν μία κάποια ἀνυπομονησία
καὶ ἀφομοιώνουν πιὸ δύσκολα. Ὅμως
αὐτὸ ἀφορᾶ τὴν ἀρχικὴ περίοδο. Στὴ
συνέχεια ἐξοικειώνονται μὲ τὸ ἀντικεί-
μενο καὶ ὅλα παίρνουν τὸν δρόμο τους.
Τίθεται τώρα τὸ ἐρώτημα: Πῶς
ἐπιδρᾶ ἡ διδασκαλία τῶν ἀρχαίων
Ἑλληνικῶν στὴν ἀντιληπτικὴ/κριτικὴ
ἱκανότητα καθὼς καὶ στὶς μαθησιακὲς
δυνατότητες τῶν μικρῶν παιδιῶν;
Ἀπαντοῦμε δι’ ἐρωτήματος: ἐὰν ἕνα
παιδὶ τύχει τῆς δέουσας προσοχῆς – βλέ-
πε λελογισμένη χρήση τῶν τεχνολο-
γικῶν μέσων – καὶ διδαχθεῖ ἀπὸ νωρὶς
τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα, ὄχι μόνο
ὡς γλωσσικὴ δομὴ ἀλλὰ κυρίως ὡς
φορέα τοῦ ἑλληνικοῦ τρόπου, ποιό θὰ
εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα; Μήπως θὰ εἶναι
ἕνα παιδὶ κριτικὰ σκεπτόμενο, μὲ πολλὰ
ἐνδιαφέροντα, ἕτοιμο νὰ χαρεῖ τὸ δῶρο
τῆς ζωῆς ὡς ἐνεργὸ μέλος τῆς κοινωνίας;
Πιστεύουμε πὼς αὐτὸ ἀκριβῶς εἶναι τὸ
ἀποτέλεσμα.
Ὅσον ἀφορᾶ τώρα τὸ δικό μας πρό-
γραμμα, εἶναι ὁρατὲς οἱ θετικὲς συνέπει-

54. 54
ες, μὲ διαφοροποιήσεις ὅμως ποὺ ὀφεί-
λονται στὶς διαφορετικὲς διαδρομὲς ποὺ
ἔχουν τὰ παιδιὰ μέχρι τώρα. Ἄλλη τα-
χύτητα καὶ βάθος πρόσληψης ἔχει ἕνα
παιδὶ ποὺ δὲν παρακολούθησε ἢ καὶ δὲν
παρακολουθεῖ τηλεόραση καὶ δὲν ἔχει
«κολλήσει»μὲβιντεοπαιχνίδια–πιστέψ-
τε μας ὑπάρχουν καὶ τέτοια παιδιὰ – καὶ
ἄλλη ἕνα παιδὶ ποὺ μεγάλωσε μὲ τὴν
τηλεόραση ὡς ὀργανικὸ παρακολούθη-
μα τῆς ζωῆς του καὶ τὰ βιντεοπαιχνίδια
εἶναι πλέον μέρος τῆς καθημερινότητάς
του. Σὲ κάθε περίπτωση ὅμως τὰ παιδιὰ
παρακολουθοῦν εὐχάριστα τὸ μάθημα
- ἕνας μικρὸς μάλιστα μᾶς δήλωσε πὼς
θὰ συνεχίσει νὰ τὸ παρακολουθεῖ καὶ τὰ
ἑπόμενα χρόνια, διότι εἶναι σὰν νὰ μὴν
εἶναι μάθημα! Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ κερδί-
θηκε αὐτὸ τὸ στοίχημα – ἡ ἑκούσια καὶ
μὲ χαρὰ συμμετοχὴ δηλαδὴ – ἀναλαμβά-
νουν ἔργο ἡ ἐτυμολογία, ἡ ἱστορία, τὸ
ἑλληνικὸ διήγημα, ἡ ὑμνολογία, ἡ μελο-
ποιημένη ποίηση, οἱ βίοι ἁγίων, οἱ ἡρω-
ικὲς μορφὲς καὶ ἄλλα ἀκόμη μυρίπνοα
ἄνθη τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, γιὰ νὰ
δώσουν στοὺς μικροὺς μαθητές, ἀλλὰ
καὶ στοὺς ἐνήλικες, τὴν πνευματικὴ
ἐκείνη τροφὴ ποὺ δυναμώνει τὸ πνεῦμα
μας καὶ τὸ μυαλό μας.
Θὰ προχωρήσουμε τώρα σὲ μία πιὸ
ἀναλυτικὴ παρουσίαση τῶν βασικῶν
πυλώνων τοῦ μαθήματος, τὸ ὁποῖο στη-
ρίζεται στὴν ποικιλία καὶ τὴν ἐπένδυση
τοῦ σκληροῦ
πυρῆνα (βλ.
Γραμματικὴ -
Συντακτικὸ)
μὲ τὴν ἐτυμο-
λογία, τὴν ἱστο-
ρία, τὴ μελοποι-
ημένη ποίηση,
τὴν ὑμνολογία,
τοὺς βίους ἁγί-
ων.
Τὰ παρακά-
τω λαμβάνουν
χώρα στὰ πλαί-
σια μίας διδακτικῆς ὥρας.
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ
Εἶναι εὔκολα κατανοητὸ ὅτι ἡ ἐτυ-
μολογία, δηλαδὴ ἡ ἀληθινὴ καταγωγὴ
τῶν λέξεων – ὀνομάτων, εἶναι βασικὸς
ἄξονας στὴν προσπάθεια ἐνεργοποίη-
σης τοῦ μυαλοῦ. Ὅσον ἀφορᾶ τὰ μικρὰ
παιδιά, δὲν κινητοποιεῖ ἁπλῶς τὸν νοῦ
τους, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐνθουσιάζει καὶ τοὺς
δίνει τὴν αἴσθηση τῆς ζωντανῆς ἐπαφῆς
μὲ τὴν πραγματικότητα. Οἱ λέξεις, οἱ
ἔννοιες, τὰ ἀντικείμενα, ὅλα ἀποκτοῦν
νόημα, φωτίζονται, γίνονται κατανοη-
τά. Ἐπιπρόσθετα, γνωρίζουν τὰ παιδιά
τὸ μεγαλεῖο τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας ἀπὸ
πρῶτο χέρι, ἀπὸ κοντά, γοητεύονται ἀπὸ
αὐτὸ τὸ μεγαλεῖο, ἀγαποῦν τὴ γλῶσσα
τους καὶ γίνονται πρόθυμα νὰ ἐμβαθύ-
νουν περαιτέρω σὲ αὐτήν.
Παράδειγμα: ἀστέρας
Κάτω ὑπάρχει ἡ γῆ ἡ εὐρύστερ-
νος, τὸ αἰώνιο στέρεο βάθρο τῶν πά-
ντων. Πάνω στὴ στέρεα γῆ καὶ κατὰ
τὴ γραμμὴ ἐπαφῆς τῶν ὀρέων καὶ τῶν
ὁριζόντων ἀκουμπάει καὶ στηρίζεται ὁ
οὐράνιος θόλος, μόνιμος, ἀμετάβλητος
καὶ αἰώνιος καὶ αὐτὴ ἡ μονιμότητα καὶ
ἡ στερεότητα τῆς ἕδραίωσης τοῦ οὐρα-
νοῦ στὴ γῆ τοῦ προσέδωσε τὸ ὄνομα …
στερέωμα (= στερεωμένο, σταθερό, τὸ
γνωστὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ).
Πάνω ὅμως σὲ αὐτὸ τὸ σταθερὸ στε-
ρέωμα διακρίνονταν λαμπερὰ σημάδια,
τὰ ὁποῖα δὲν ἦταν καθόλου σταθερά,
ἀλλὰ ἐκινοῦντο, ἀνέτελλαν καὶ ἔδυαν,
ἄλλαζαν πορεῖες, κατὰ ἐποχὲς ἐμφα-

55. 55
νίζονταν καὶ χάνονταν, μὲ μία ὅμως
αἰωνίως ἀμετάβλητη εὐταξία. Αὐτὰ τὰ
φωτεινὰ κινητὰ σημάδια τοῦ οὐρανοῦ
ὁ πρόγονος τὰ ὀνόμασε ἀστέρια, δηλαδὴ
ἀ-στέρεα, ὄχι στερεωμένα ἀλλὰ κινητά,
σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν θόλο, τὸ στερέωμα
ποὺ ἀμετακίνητο ἑδράζεται στὴ γῆ [ἀπὸ
τὸ βιβλίο τῶν Γιάννη Πρινιανάκη – Βα-
σίλη Φίλια «Τὰ ἡμαρτημένα τοῦ λεξι-
κοῦ Μπαμπινιώτη, ἐκδ. Παπαζήση].
Συνολικὰ τὶς ἐκπαιδευτικὲς χρονιὲς
2012-2013 καὶ 2013–2014 ἐτυμολογή-
θηκαν οἱ ἀκόλουθες λέξεις: Ἀλέξαν-
δρος, Ἡρακλῆς, Περικλῆς, Τερψιχόρη,
Καλλιόπη, Δημοσθένης, Θέρος, ὀπώ-
ρα, Φθινόπωρο, βόσκω, ποιμήν, γάλα,
Τέμπη, Φάρσαλα, ἀλώπηξ, αἴλουρος,
Μεσόγειος, Θεσσαλία,
Λέων, Πλαταιαί, Λάρι-
σα, Μυτιλήνη, Ρήγιον,
εἵλωτες, ὑπασπιστές,
ὑπηρέτης, ἀκήρατος,
ἄχραντος, ἀμώμητος,
ἀστέρας, νερό, καρύδι,
ἀμυγδαλιά, γάιδαρος.
Μελοποιημένη
ποίηση
Ἡ ποίηση καὶ ἡ μου-
σικὴ εἶναι σοβαρὸ λάθος
νὰ μένουν στὸ περιθώ-
ριο ἢ στὰ ὅρια μίας ξε-
χωριστῆς – ξεκομμένης
ἀπὸ τὴν πραγματικό-
τητα – ἐνασχόλησης. Στὰ πλαίσια τοῦ
προγράμματός μας λοιπὸν ρίχνονται
στὴ μάχη μέσα στὴν κάθε διδακτικὴ
ὥρα, διότι μὲ αὐτὲς δημιουργεῖται στὴν
ψυχὴ τοῦ παιδιοῦ ἡ κατάλληλη ψυχικὴ
διάθεση, γιὰ νὰ οἰκειωθεῖ τὰ νάματα τοῦ
ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. Τὸ παιδὶ πρέπει
νὰ διδαχθεῖ μὲ συστηματικὸ τρόπο τὰ
μεγάλα καὶ σπουδαῖα μελοποιημένα ποι-
ήματα. Ἡ γνωριμία μὲ αὐτὰ τὰ μεγάλα
τραγούδια εἶναι μία μεγάλη ἀποκάλυψη
γιὰ τὰ παιδιά σήμερα, διότι δὲν ἀκού-
γονται δυστυχῶς αὐτὰ τὰ τραγούδια
πουθενά. Ἐνθουσιάζονται ἀκούγοντάς
τα καὶ προκαλεῖται μέσα τους δημι-
ουργικὸς σεισμὸς καὶ θέληση νὰ ἐμβα-
θύνουν στὰ σπουδαῖα τοῦ ἑλληνικοῦ
τρόπου. Ἡ ψυχὴ τῶν παιδιῶν πάντοτε –
ἀλλὰ κυρίως σήμερα στὴν ἀνοηματικὴ
ἐποχή μας – διψᾶ γιὰ οὐσία, γιὰ νόημα,
γιὰ προοπτική, γιὰ μεγαλεῖο. Καὶ αὐτὰ
τὰ μελοποιημένα ποιήματα τὰ προσφέ-
ρουν ὅλα αὐτὰ γενναιόδωρα.
Τὶς ἐκπαιδευτικές χρονιές 2012–
2013 καὶ 2013–2014 διδάχθηκαν τὰ
ἀκόλουθα μελοποιημένα ποιήματα:
Ὕμνος εἰς τὴν ἐλευθερίαν, Ἄξιόν
ἐστι, τῆς δικαιοσύνης ἥλιε νοητέ, ἀγρί-
μια κι ἀγριμάκια μου, μπῆκαν στὴν
πόλη οἱ ὀχτροί, καὶ νά, ἀδερφέ μου,
ψάλτης, θά'ρθεις σὰν ἀστραπή, ἡ μάνα
τοῦ Ἀλέξανδρου, θούριος τοῦ Ρήγα.
Ἐλεύθεροι Πολιορκημένοι Διονυ-
σίου Σολωμοῦ, Παραπονεμένα λόγια,
Γειά σου χαρά σου Βενετιά, Σύντροφοι
μιᾶς α΄ ἐποχῆς, Μάνα, Ποτὲ δὲν θὰ πε-
θάνουμε, Πετροπέρδικα, Μὴν μᾶς φυ-
σήξει ἄνεμος, Δυὸ παιδιὰ ἀπ΄τὸ βραχώ-
ρι, Γυναῖκες Ἠπειρώτισσες, Λαβωμένοι
οἱ φαντάροι – Μαλαματένια λόγια, Mass
media, Μιλῶ γιὰ τὰ παιδιά μου, τὸ τρα-
γούδι τοῦ κυρ – Μέντιου, Ἐαρινὴ συμ-
φωνία.
ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ
Τὴν ἴδια στόχευση ἐξυπηρετεῖ καὶ ἡ
Ὑμνολογία. Ἐκπληκτικὴ γλῶσσα, ὑπέ-
ροχα νοήματα, οὐράνια μουσική. Ἐπι-
πλέον βοηθάει ἡ ἀπόδοση τῶν ὕμνων

56. 56
στὴν Ἐκκλησία κάθε Κυριακὴ καὶ
στὶς ἑορτές, διότι τὰ παιδιὰ εἴτε τοὺς
ἀναγνωρίζουν ἀκούγοντάς τους στὴν
Ἐκκλησία εἴτε ἀναμένουν τὴν ἡμέρα
ποὺ θὰ τοὺς ἀκούσουν στὴν Ἐκκλησία.
Τὶς ἐκπαιδευτικές χρονιές 2012–
2013 καὶ 2013–2014 διδάχθηκαν οἱ ἀκό-
λουθοι ὕμνοι:
Τῇ Ὑπερμάχῳ, Τὴν ὡραιότητα, Ἰδοὺ
ὁ Νυμφίος ἔρχεται, Ἐγκώμια μεγάλης
Παρασκευῆς (ἐπιλογή), Κανόνας τῆς
Ἀναστάσεως (ἐπιλογή).
Ἡ Βυζαντινὴ Μουσική (εἰσαγωγή),
ἀπολυτίκιο ἁγίου Δημητρίου, ἀπολυ-
τίκιο τῶν εἰσοδίων τῆς Θεοτόκου, Ρω-
μανὸς ὁ Μελωδός, Χριστὸς γεννᾶται, Ἡ
Παρθένος σήμερον, Νεηγενές, οἱ εἱρμοὶ
τῶν ὠδῶν τοῦ κανόνος τῶν Χριστου-
γέννων, ὁ μονογενὴς Υἱός, Τά ἐφύμνια
τῶν δύο ἀντιφώνων, ὁ τρισάγιος ὕμνος,
Χερουβικό.
ΙΣΤΟΡΙΑ
Γίνεται προσπάθεια νὰ νιώσει τὸ
παιδὶ τὸν παλμὸ τῶν σημαντικότερων
γεγονότων – κατορθωμάτων τοῦ πα-
ρελθόντος. Τὸ ἔχει ἀνάγκη τὸ παιδί· νὰ
γνωρίσει καὶ νὰ ἐμβαθύνει στὰ πραγ-
ματικὰ περιστατικά, νὰ ἀνακαλύψει τὰ
δρῶντα πρόσωπα ποὺ κίνησαν τοὺς ἱμά-
ντες τῆς ἱστορίας καὶ νὰ ἐξαγάγει θετικὰ
συμπεράσματα γιὰ τὰ τότε ἀλλὰ καὶ γιὰ
τὰ σημερινὰ δεδομένα. Μὲ αὐτὸν τὸν
τρόπο ἡ ἱστορία παύει νὰ εἶναι κάτι τὸ
ἀνιαρό, γίνεται κάτι τὸ συναρπαστικό,
πηγὴ ἔμπνευσης γιὰ τὸ σύγχρονο πολύ-
στροφο παιδί.
Συγκεκριμένα:
Κάνουμε εὐρεῖα χρήση τοῦ χάρτη
τῆς ἐποχῆς τοῦ ἱστορικοῦ γεγονότος
καθὼς καὶ φωτογραφικὸ ὑλικὸ τῆς συ-
γκεκριμένης περιοχῆς, ὅπως αὐτὴ εἶναι
σήμερα. Ὁ μαθητὴς πρέπει νὰ ἀποκτήσει
τὴν καλύτερη δυνατὴ αἴσθηση τοῦ χώ-
ρου, ὅπου ἔλαβε χώρα τὸ γεγονὸς τότε
ἀλλὰ καὶ πῶς εἶναι τώρα. Ἀκολουθεῖ
ἡ ἀφήγηση τῶν γεγονότων ἀπὸ βιβλίο
ἔγκριτου ἱστορικοῦ, ἡ ὁποία συνοδεύ-
ται ἀπὸ κατάλληλη μουσικὴ ἐπένδυση.
Στοχεύουμε στὴ δημιουργία γενναίου
φρονήματος ποὺ εἶναι ἡ βάση ὅλων καὶ
ἡ ἱστορία ἡ ἑλληνικὴ παρέχει ἄφθονες
εὐκαιρίες νὰ τὸ ἐπιτύχουμε αὐτό.
Τὴν ἐκπαιδευτικὴ χρονιὰ 2012 –
2013 διδάχθηκαν τὰ ἀκόλουθα: Α. ΑΡ-
ΧΑΙΑ ΕΛΛΑΣ – ΣΠΑΡΤΗ (Γνωριμία μὲ
τὴν ἀρχαία Σπάρτη (τὰ θετικὰ καὶ τὰ
ἀρνητικά της), Β. Ὀλυμπιακοὶ ἀγῶνες
(11 διασκευασμένες ἱστορίες βασισμένες
στὶς πηγές), Γ. Ἱστορίες τοῦ μεγάλου
ἀγῶνα (8 ἱστορίες ἀπὸ τὰ χρόνια τῆς
κλεφτουριᾶς καί τῆς ἐπανάστασης τοῦ
‘21), Δ. Οἱ καθημερινὲς συνήθειες τοῦ
Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, Ε. Κιγκινᾶτος,
ΣΤ. Ἡ Ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλε-
ως, Ζ. Πλαστήρας.
Τὴν ἐκπαιδευτικὴ χρονιὰ 2013 –
2014 διδάχθηκαν τὰ ἀκόλουθα: Ἐπι-
θετικοὶ πόλεμοι Περσῶν, ἡ μάχη τοῦ
Μαραθῶνος, ἡ μάχη τῶν Θερμοπυλῶν,
Ναυμαχία τοῦ Ἀρτεμισίου, Ναυμαχία
τῆς Σαλαμῖνος, Μάχη τῶν Πλαταιῶν.
Βίοι Ἁγίων
– Μάρτυρες – Νεομάρτυρες
Ἡ ἀπόλυτη γενναιότητα, ἡ συγκλο-
νιστικότερη μάχη καὶ νίκη εἶναι αὐτὴ
ἐναντίον τοῦ ἑαυτοῦ μας, τῶν παθῶν
καὶ ἀδυναμιῶν μας. Ὅλα αὐτὰ ὑπάρ-
χουν στοὺς βίους τῶν ἁγίων, τῶν μαρ-
τύρων καὶ τῶν νεομαρτύρων. Βεβαίως
ἐδῶ τὰ πράγματα δυσκολεύουν διδακτι-
κά, διότι πρόκειται γιὰ μάχη μυστική,
γιὰ γεγονότα ποὺ δὲν περιγράφονται
εὔκολα, ποὺ ἡ ἀνθρώπινη γλῶσσα ἀδυ-
νατεῖ νὰ τὰ ἀποδώσει. Δὲν καταθέτου-
με τὰ ὅπλα ὅμως. Διότι ἐδῶ βρίσκεται
ὁ πυρῆνας αὐτοῦ ποὺ ἀναζητοῦμε ὅλοι
καὶ πρῶτα ἀπὸ ὅλους τὰ παιδιά. Ἔτσι
διδάσκουμε – σὺν Θεῷ καὶ κατὰ τὶς δυ-
νάμεις μας – συναξάρια καὶ βίους ἁγί-
ων. Βεβαίως πρέπει νὰ βρεθοῦν ἐκεῖνοι
οἱ μάστορες τοῦ λόγου ποὺ θὰ τὰ περι-
γράψουν μὲ τὴ γλῶσσα καὶ τὶς εἰκόνες
τοῦ σήμερα καὶ θὰ τὰ ζωντανέψουν στὴ
διάνοια καὶ φαντασία τῶν παιδιῶν, τὰ
ὁποῖα «λιμοκτονοῦν» καὶ καταφεύγουν
στὴν εἰκονικὴ πραγματικότητα, γιὰ νὰ

57. 57
ζήσουν κάποιας μορφῆς μεγαλεῖο ταυ-
τιζόμενα μὲ εἴδωλα τοῦ χώρου καὶ τῆς
βιομηχανίας τοῦ θεάματος καὶ γι’ αὐτὸ
«χτυπιοῦνται» πάνω στὰ τσιμέντα τῶν
γηπέδων.
Τὶςἐκπαιδευτικέςχρονιές2012–2013
καὶ 2013–2014 διδάχθηκαν τὰ ἀκόλου-
θα: Ἅγιος Νεκτάριος, ἅγιος Γεώργιος ὁ
νεομάρτυρας , ἁγία Ἀγάθη, ἅγιος Θεό-
δωρος ὁ Βυζάντιος, ἁγία Φωτεινή, ἅγιος
Ευθύμιος, ἅγιος Νικήτας ὁ νέος, ἅγιος
Λουκᾶς Συμφερουπόλεως, ἅγιος Abdu
‘l Masih (Χριστόδουλος)., Ἁγία Σοφία
καὶ οἱ θυγατέρες της Πίστη, Ἐλπίδα,
Ἀγάπη, ἄγνωστος νέος Ὁμολογητής,
ἅγιος Ἰωάννης Βατάτζης, ἁγία Βαρβά-
ρα, ἅγιος Σπυρίδων, ἅγιος Πέτρος Ἀλά-
σκας, ἅγιος Παγκράτιος, π. Παΐσιος, ὁ
Γέροντας τῆς ἀγάπης, Μαρίας Γουμενο-
πούλου.
Πλησιάζουμε τώρα – στὰ πλαίσια πά-
ντα μίας διδακτικῆς ὥρας – στὸν σκληρὸ
πυρῆνα τοῦ μαθήματος, τὸ στενὰ γλωσ-
σικὸ σκέλος ποὺ περιλαμβάνει τὴ γραμ-
ματικὴ καὶ τὸ συντακτικό, ἀπαραίτητα
βέβαια γιὰ τὴν πρόσκτηση τῆς γλώσσας
ἀλλὰ ἀδιάφορα ἢ καὶ ἀπεχθῆ γιὰ τὴν
πλειονότητα τῶν παιδιῶν, ὅταν διδά-
σκονται «γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα».
ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ
Ἔχοντας ἐξασφαλίσει μέχρι
τώρα ἀπὸ τὴν ἀνοχὴ μέχρι καὶ
τὸν ἐνθουσιασμὸ τῶν παιδιῶν,
προχωροῦμε στὸ θεωρούμενο
δύσκολο καὶ μὴ ἐνδιαφέρον (;)
μέρος τοῦ μαθήματος : στὴ Γραμ-
ματική καὶ τὸ Συντακτικό. Προ-
σφέρουμε μικρὲς «μερίδες» κατὰ
μάθημα, δὲν ἀπαιτοῦμε μελέτη
στὸ σπίτι ἀρχικά, ἐργαζόμαστε
μέσα στὴν τάξη (ἀνάγνωση, ἐπα-
νάληψη, ἐξέταση)· ἀργότερα,
μέσα στὴ χρονιά, ἐξετάζουμε
τὴ συνεχῶς ἐπαναλαμβανόμενη
ὕλη μὲ μικρὲς γραπτὲς δοκιμασί-
ες, συνοδευόμενες ἀπὸ «ἀμοιβὲς»
καὶ «ποινές». Μὲ αὐτὸν τὸν τρό-
πο τὰ παιδιὰ στὸ τέλος τῆς δεύτε-
ρης χρονιᾶς ἐλέγχουν ἱκανοποι-
ητικὰ ἕναν σεβαστὸ ὄγκο ὕλης.
Αὐτὰ ἐν ὀλίγοις συνέβησαν
τὶς δύο τελευταῖες ἐκπαιδευτικὲς
χρονιὲς στὰ δύο τμήματα ποὺ
σχηματίστηκαν μὲ παιδιά τοῦ
δημοτικοῦ καὶ στὸ ἕνα τῶν ἐνη-
λίκων. Βεβαίως περιμέναμε μεγαλύτερη
ἀνταπόκριση. Εἶναι ὅμως πολὺ δύσκολο
στὴν ἐποχή τῆς ἀποθέωσης τοῦ χρήμα-
τος νὰ ἀποτολμήσει κανεὶς κάτι ποὺ δὲν
προτείνεται ἀπὸ τὴ μαζικὴ προπαγάνδα
ὡς ἀπαραίτητο καὶ χρήσιμο.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη, κάθε ἀρχὴ καὶ δύσκο-
λη. Ἐμεῖς θὰ συνεχίσουμε σὺν Θεῷ καὶ
βεβαίως θὰ ἀναζητήσουμε καὶ τὴν οἰκο-
νομικὴ ἐκείνη ἐνίσχυση ποὺ θὰ μᾶς ἐπι-
τρέψει νὰ τὸ ἐπεκτείνουμε καὶ σὲ ἄλλες
πόλεις ἀλλὰ καὶ διαδικτυακά (www.
gnomonpedia.gr). Ἐπίσης χρειαζόμαστε
ἰδέες καὶ σκέψεις, γιὰ νὰ διορθώσουμε ἢ
καὶ νὰ βελτιώσουμε τὴν ποιότητα τοῦ
προγράμματος.

58. 58
ΟΥΔΕΙΣ ΑΝΑΜΑΡΤΗΤΟΣ
Ἀμνηστία εἶναι ὡς γνωστὸν νομικὸς
ὅρος καὶ δηλώνει τὴν ἄρση τοῦ ἀξιό-
ποινου πολιτικῶν κυρίως ἀδικήμάτων
ἀπὸ κυβερνητικὸ φορέα. Συνήθως γρά-
φεται μὲ ει. Ὅσοι ἐπιλέγουν τὸν τύπο
ἀμνηστεία νομίζουν ὅτι ἡ λέξη παρά-
γεται ἀπὸ τὸ ρῆμα ἀμνηστεύω. Ἡ ὀρθὴ
γραφὴ εἶναι ἀμνηστία μὲ ι, διότι ἡ λέξη
παράγεται ἀπὸ τὸ ρῆμα ἀμνηστῶ, τὸ
ὁποῖο παράγεται ἀπὸ τὸ ἐπίθετο ἄμνη-
στος.
ΤΙΜΑΛΦΕΙΣ ΛΕΞΕΙΣ
ψημυθίωση= μακιγιάζ, στολισμὸς
προσώπου, φκιασίδωμα
π.χ. Ἡ ψιμυθίωση στὸ θέατρο εἶναι πα-
λιὰ ὑπόθεση καὶ δὲν ἀφοροῦσε μόνο στὶς
γυναῖκες ἀλλὰ καὶ στοὺς ἄνδρες. Προϊό-
ντα ψιμυθίωσης. Ἡ μελέτη «Ἡ Ψιμυθίω-
ση στὸ Βυζάντιο» εἶναι πολύτιμη συμβολὴ
στὴν ἔρευνα γιὰ τὴν καθημερινὴ ζωὴ
στοὺς βυζαντινοὺς χρόνους. Ἡ κυβέρνη-
ση πῆρε πίσω τὸ νομοσχέδιο γιὰ περαιτέρω
ἐπεξεργασία καὶ ψιμυθίωσή του. Ὅποια
ψιμυθίωση αὐτῆς τῆς κατάστασης, ἐκτός
του ὅτι εἶναι ἀνιστόρητη, εἶναι καὶ κατα-
γέλαστη.
ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΩ
ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ
Ἡ ὁμηρικὴ λέξη ἄγαλμα εἶναι σύμ-
φωνα μὲ τὸν Ἡσύχιο πᾶν ἐφ΄ᾧ τις ἀγάλ-
λεται, εἶναι ὅ,τι φέρνει εὐχαρίστηση σὲ
κάποιον. Στὸν Ὅμηρο συναντᾶμε τὴ
λέξη μὲ τὴ σημασία δῶρο εὐχάριστο γιὰ
τοὺς θεούς. Τὸ ἄγαλμα εἶναι ὁμόρριζο
μὲ τὰ ρήματα ἀγάλλομαι, καὶ ἄγαμαι
«θαυμάζω».
ΤΑΞΙΔΙΑΡΕΣ ΛΕΞΕΙΣ
Ἀλχημεία εἶναι μυστικιστικὴ ἐπι-
στήμη, εἶδος χημείας τοῦ Μεσαίωνα.
Τὴ λέξη πήραμε ἀπὸ τοὺς Γάλλους al-
chimie,οἱΓάλλοιτὴδανείστηκανἀπὸτὰ
μεσαιωνικὰ λατινικὰ alchemia, ἡ ὁποία
εἶναι δάνειο ἀπὸ τὰ ἀραβικά al-kimiya
(al= ἄρθρο ἡ+kimiya=φιλοσοφικὴ λί-
θος). Ἡ kimiya εἶναι ἡ ἀρχαιοελληνικὴ
λέξη χημεία. Χημεία ἢ χημία ἦταν ἡ
τέχνη μετατροπῆς μετάλλων, ποὺ τὴν
ἀσκοῦσαν κυρίως οἱ Αἰγύπτιοι (ὡς Χη-
μία ἀναφέρεται ἡ «»μέλαινα χώρα, ἡ
Αἴγυπτος).
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ
ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ
Ἅγια τῶν ἁγίων ἦταν ὁ ἁγιότερος
τόπος τῆς Σκηνῆς, τοῦ φορητοῦ ναοῦ
ποὺ κατασκευάστηκε ἀπὸ τὸν Μωυσῆ
στὸ ὄρος Σινᾶ. Ἐντὸς τῶν Ἁγίων τῶν
Ἁγίων ὑπῆρχε ἡ Κιβωτὸς τοῦ Νόμου
(Ἔξοδος 25, 10-22). Τὰ ἅγια τῶν ἁγίων
εἶναι ὁ πιὸ ἱερὸς χῶρος τοῦ χριστιανι-
κοῦ ναοῦ. Μεταφορικὰ λέγεται γιὰ
κάτι ἀπόλυτα ἱερὸ καὶ σεβαστό: π.χ.Τὰ
ἅγια τῶν ἁγίων τοῦ ἑλληνισμοῦ.
Η ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
Γεωργίου Βιλλιώτη

59. 59
ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΣ
Ο ΣΑΜΟΘΡΑΞ
ΙΣΤΟΡΙΑ
Μάρθας Βασιλείου-Ναζλῆ
φιλολόγου
Ε
ἶναι γνωστὸ τὸ ἔργο τοῦ μεγάλου
στρατηλάτη, πολιτικοῦ ὁραμα-
τιστῆ καὶ ἐρευνητῆ, Ἀλεξάνδρου
τοῦ Μεγάλου, τοῦ Μακεδόνα, καὶ χιλιά-
δες βιβλία ἔχουν γραφεῖ μέχρι σήμερα, σ’
ὁλόκληροτὸνκόσμο,σ'ὅλεςτὶςγλῶσσες.
Ἡ ἐλεύθερη διακίνηση ταξιδιωτῶν
καὶ ἐμπορευμάτων στὴν ἐκτεταμένη
ἐπικράτεια, ποὺ τέθηκε στὴ δικαιοδοσία
του, ἀλλὰ καὶ ἡ δυνατότητα νὰ ἐξερευ-
νηθοῦν καὶ νὰ χαρτογραφηθοῦν τόποι,
ποὺ μέχρι ἐκείνη τὴ στιγμὴ ἦταν ἄγνω-
στοι, στὴν Ἀσία, Ἀφρικὴ καὶ Εὐρώπη,
ἄλλαξαν τὴν πορεία τῆς ἀνθρωπότητας.
Ἡ προστασία τῶν γραμμάτων καὶ τῶν
τεχνῶνἀπὸτὸνἈλέξανδροὡς«λάτρητῆς
λογοτεχνίας καὶ μανιώδη ἀναγνώστη»,
κατὰτὴνπεριγραφὴτοῦΠλουτάρχου,μὲ
τὴ φιλοξενία καὶ προστασία τῶν ἐκπρο-
σώπων τους, δημιούργησε πολιτιστική,
μορφωτικὴ καὶ πολιτικὴ παράδοση.
Δημιούργησε πολλὲς νέες πόλεις, σὲ
διάφορα σημεῖα τῆς ἀχανοῦς βασιλείας
του, ἀλλὰ ἡ Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου
εἶχε ὅλα τὰ ἐχέγγυα γιὰ νὰ ἀναδειχθῆ ἡ
σημαντικώτερη καὶ ἡ κατ' ἐξοχὴν δια-
χρονική, γιατὶ ἡ πολιτιστικὴ καὶ μορ-
φωτικὴ ἐπανάσταση τῆς ἐποχῆς βρῆκαν
πρόσφορο ἔδαφος ἐκεῖ.
Ἡ συμβίωση ποικίλων φυλῶν καὶ
πολιτισμῶν στὸν ἴδιο γεωγραφικὸ
χῶρο, ἡ προστασία καὶ ἡ ἀνάδειξη τῶν

60. 60
λογίων στὴν αὐλὴ τῶν ἐπιγόνων τοῦ
Ἀλεξάνδρου, τῶν Πτολεμαίων, ἔδω-
σε πνευματικὴ ἄνθηση στὴν πόλη καὶ
οἰκονομικὴ σταθερότητα στὴν περι-
οχή, ἐπὶ τρεῖς ὁλόκληρους αἰῶνες.
Δυστυχῶς ὁ Ἀλέξανδρος δὲν πρόλαβε νὰ
χαρῆ τὴ νέα πόλη, γιατὶ ὁ πρόωρος θά-
νατος τὸν πῆρε τὸ 323 π.Χ.
Ὁ στρατηγός του ὅμως ὁ Πτολε-
μαῖος Α' Λαγοῦ τὸ 320 π.Χ. ἐγκατα-
στάθηκε ἐκεῖ, στὴν Ἀλεξάνδρεια, καὶ
τὴν κατέστησε κέντρο διοίκησης καὶ
κατοικίας του, μετὰ τὸν διαμελισμὸ
τῆς αὐτοκρατορίας σὲ σατραπεῖες.
Ἐπὶ Πτολεμαίου τοῦ Α’ καὶ τῶν ἐπιγό-
νων του ἡ Αἴγυπτος εὐημέρησε καὶ τέ-
θηκαν τὰ θεμέλια, ὥστε ἡ Ἀλεξάνδρεια
νὰ γίνη ὀνομαστὸ κέντρο ἐρευνῶν,
πνευματικὸ καὶ ἐμπορικὸ κέντρο, ἀπὸ
τὰ σημαντικώτερα τῆς ἀρχαιότητας τοῦ
τότε κόσμου.
Μέσασ'αὐτὸτὸἐμπορικο-οικονομικὸ
κέντρο καὶ τὴ συγκέντρωση πληθώρας
ἀνθρώπων τοῦ πνεύματος, ἄρχισε νὰ
δημιουργῆται καὶ τὸ ἀνάλογο κλῖμα τῆς
ἀναγέννησης τοῦ πνεύματος. Ἔτσι δη-
μιουργήθηκε ἡ Βιβλιοθήκη καὶ τὸ Μου-
σεῖο τῆς Ἀλεξάνδρειας.
Ἡ Βιβλιοθήκη ἦταν ἕνα καθοδηγη-
τικὸ φωτεινὸ σύμβολο τῆς εξελικτικῆς
πορείας τοῦ ἀνθρώπινου πνεύματος,
μαζὶ μὲ τὸν Φάρο, ποὺ ἦταν ἕνα ἀπὸ τὰ
ἑπτὰ θαύματα τῆς ἀρχαιότητας.
Ἡ Βιβλιοθήκη τῆς Ἀλεξάνδρειας
ἀποτέλεσε ἕνα ἐγχείρημα πρωτοφανὲς
γιὰ τὴν ἐποχή της, στὸ νὰ συγκεντρω-
θοῦν ὅλες οἱ γνώσεις τοῦ τότε γνωστοῦ
κόσμου, ὄχι μόνον τὰ ἔργα Ἑλλήνων
συγγραφέων ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τῶν μὴ
ἑλληνοφώνων μὲ οἰκουμενικὴ ἐμβέ-
λεια μεταφρασμένα. Ἦταν τὸ πρῶτο
οἰκουμενικὸ θησαυροφυλάκιο γνώσε-
ων στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητας.
Δὲν θὰ ἀναφερθῶ ἐδῶ στὰ τῆς Βιβλιο-
θήκης, ποὺ καὶ γι' αὐτὴν ἔχουν γραφτῆ
πάμπολλα βιβλία ἀπὸ τὴν ἡμέρα τῆς
δημιουργίας της μέχρι καὶ αὐτὴν τὴν
στιγμή.
Ἀπὸ τὴν ἡμερομηνία τῆς δημιουρ-
γίας της, φυσικὸ ἦταν ὁ ἑκάστοτε δι-
ευθυντής της - βιβλιοθηκάριος νὰ
ἔχη γνώσεις, μόρφωση καὶ ἐμπειρίες
ἀνάλογες τοῦ συγκεντρωθέντος πνευ-
ματικοῦ θησαυροῦ στὰ κτήριά της.
Τὸ ἀξίωμα αὐτὸ εἶχε ἐξόχως τιμητικὸ
χαρακτῆρα καὶ ἀπονεμόταν συνήθως σὲ
βασιλικοὺς παιδαγωγούς, ἐπρόκειτο γιὰ
μιὰ ἀπὸ τὶς κυριώτερες θέσεις τῆς διοι-
κητικῆς ἱεραρχίας.
Δυστυχῶς, δὲν ὑπάρχουν ἀκριβεῖς
πηγὲς γιὰ τὴ σειρὰ τῶν διευθυντῶν τῆς
μεγάληςαὐτῆςΒιβλιοθήκης,ἀλλὰσίγου-
ρα διετέλεσαν οἱ Ζηνόδοτος, Ἀπολλώνιος
ὁΡόδιος,ἈπολλώνιοςὁΕἰδογράφος,Ἐρα-
τοσθένης ὁ Κυρηναῖος, Ἀριστοφάνης ὁ
Βυζάντιος, Ἀρίσταρχος ὁ Σαμόθραξ κ.ἄ.
Ὀ Ἀρίσταρχος ὁ Σαμόθραξ γεννήθη-
κε περίπου τὸ 216 π.Χ καὶ πέθανε τὸ
145 π.Χ. Ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ Ἀριστο-
φάνη τοῦ Βυζάντιου¹, ὁ ὁποῖος ἦταν
προκάτοχος τοῦ Διευθυντῆ τῆς Βιβλιο-
θήκης τῆς Ἀλεξάνδρειας. Διετέλεσε Δι-
ευθυντὴς τῆς Βιβλιοθήκης ἀπὸ τὸ 180
ἕως τὸ 145 π.Χ. Νά τί γράφει γι' αὐτὸν
τὸ λεξικὸ Σουΐδα²: «Άρίσταρχος, Ἀλε-
ξανδρεὺς θέσει, τῇ δὲ φύσει Σαμόθραξ,
πατρός Ἀριστάρχου, γέγονε δὲ κατὰ τὴν
ρνς΄ (156η
) Ὀλυμπιάδα, ἐπὶ Πτολεμαίου
Φιλομήτορος, οὗ καὶ τὸν υἱὸν ἐκπαίδευ-
σεν, λέγεται δὲ γράψαι ω΄ (800) βιβλία,
ὑπομνημάτων μόνων. Μαθητὴς δὲ γέ-
γονεν Ἀριστοφάνους τοῦ γραμματικοῦ
καὶ Κράτητος τοῦ γραμματικοῦ Περγα-
μηνοῦ, μαθηταὶ δὲ αὐτοῦ γραμματικοὶ
περὶ τοὺς μ΄ (40) ἐγένοντο. Τελευτᾷ δὲ
ἐν Κύπρῳ ἑαυτὸν ὑπεξαγαγών, ἐνδείᾳ
τροφῆς, νόσῳ τῇ ὕδρωπι ληφθείς. Ἔτη
δὲ αὐτοῦ τῆς ζωῆς οβ΄ (72) καὶ παῖδας
μὲν κατέλιπεν Ἀρίσταρχον καὶ Ἀριστα-
γόραν, ἄμφω δὲ ἐγένοντο εὐηθεῖς ὥστε
καὶ ἐπράχθη ὁ Ἀρίσταρχος, Ἀθηναῖοι δὲ
ἐλθόντες παρ' αὐτοῖς ἐξωνήσαντο» (Λε-

61. 61
ξικό Σουΐδα τ. Α΄ σελ. 167, ἔκδοση Γεωρ-
γιάδη).
Ὁ Ἀρίσταρχος θεωρεῖται πρότυπο
κριτικοῦ φιλολόγου, ὁ δὲ Παναίτιος ὁ
Ρόδιος³ τὸν χαρακτήρισε τὸν μεγαλύτε-
ρο φιλόλογο τῆς ἀρχαιότητας «μάντιν...
διὰ τὸ ῥᾳδίως καταμαντεύεσθαι τῆς τῶν
ποιημάτων διανοίας» (Ἀθην. 14634c.),
δηλαδὴ μὲ τὴ φιλολογική του γνώση καὶ
τὴν ἑρμηνευτική του διαίσθηση μάντευε
τὸ νόημα τῶν ποιημάτων, μποροῦσε νὰ
εἰσχωρήση σωστὰ μέσα στὴν ποίηση καὶ
νὰ κατανοήση τὴ σκέψη καὶ τὸ νόημα
τῶν ποιητῶν.
Ἡ κριτικὴ στάση καὶ θέση τοῦ Ἀρί-
σταρχου ἐπηρεάστηκε σίγουρα ἀπὸ
τὴ θέση τοῦ Ἐρατοσθένη τοῦ Κυρη-
ναίου(4), ὁ ὁποῖος ἑδραίωσε τὴν ἀντι-
κειμενικὴ κριτικὴ τῶν ὁμηρικῶν
καὶ ἐν γένει ποιητικῶν ἔργων, μιᾶς
κριτικῆς ποὺ στηριζόταν σὲ ἀμιγῶς
καλλιτεχνικὰ κριτήρια ἀξιολόγησης.
Στὴν Ἀλεξάνδρεια εἶχε ἀναπτυχθῆ ἤδη
ἕνας τομέας ἐπιστημονικῆς ἔρευνας,
ποὺ ὀνομάστηκε κριτικὴ ἀξιολόγηση
κειμένων. Ἡ πληθώρα ἀντιγράφων τοῦ
ἰδίου ἔργου, ποὺ διέθετε ἡ βιβλιοθήκη,
ὑποχρέωσε τοὺς μελετητὲς νὰ ἀναζητή-
σουν μιὰ ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα ποιά
ἐκδοχὴ τοῦ κειμένου ἀντιστοιχεῖ στὸ
πρωτότυπο. Ἡ διαδικασία ἀπαιτοῦσε
ἐκτεταμένη ἔρευνα ὄχι μόνο τῆς γλώσ-
σας καὶ τοῦ ὕφους τοῦ συγγραφέα ἀλλὰ
καὶ τῆς ἱστορίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τῆς
περιόδου, κατὰ τὴν ὁποία γράφτηκε τὸ
πρωτότυπο.
Ὁ Ἀρίσταρχος ὑπῆρξε ὁ ἐπιφανέστε-
ρος τῶν ἐρευνητῶν τοῦ ὁμηρικοῦ ἔργου·
βασική του δραστηριότητα ἦταν ἡ ἔκδο-
ση (δύο φορές) τοῦ Ὁμήρου, ἡ ὁποία
περιεῖχε τὸ ὁμηρικὸ κείμενο καὶ στὸ
ἀριστερὸ περιθώριο τὰ κριτικὰ σημεῖα.
Ὅταν ἀνέλαβε ἐπικεφαλῆς τῆς Βιβλιο-
θήκης τῆς Ἀλεξάνδρειας (180-145 π.Χ.),
ὑπέβαλε ὅλες τὶς προηγούμενες ἀποδό-
σεις τῶν κειμένων τοῦ μεγάλου ποιητῆ
σὲ ἐξονυχιστικὸ ἔλεγχο καὶ παρέδωσε
πάνω ἀπὸ 650 διορθώσεις, ὑποστηρίζο-
ντας τὶς θέσεις του, μὲ βάσιμα ἱστορικο-
κοινωνιολογικὰ καὶ ἐτυμολογικὰ ἐπι-
χειρήματα, ἀποκαθιστῶντας τὸ ὁμηρικὸ
κείμενο μέσῳ μιᾶς ἔγκυρης ἑρμηνείας.
Ἡ Ἀλεξάνδρεια, ὡς πόλος ἕλξης δια-
πρεπῶν λογίων καὶ μὲ παραγωγὴ πνευ-
ματικοῦἔργουὑψηλῆςστάθμης,τράβηξε
τὸ πνεῦμα, στὴν ἀρχὴ, τοῦ Ἀρίσταρχου
καὶ στὴ συνέχεια τὸν ἴδιο. Ἐκεῖ ἔζησε ἐπὶ
Πτολεμαίου ΣΤ΄ τοῦ Φιλομήτορος καί,
σύμφωνα μὲ τὴ μακραίωνη παράδοση
τῶν Λαγιδῶν, ἀνέλαβε τὴν ἐκπαίδευση
τῶν νεαρῶν γόνων τοῦ βασιλικοῦ οἴκου
καὶ ταυτόχρονα τὴ διεύθυνση τῆς βασι-
λικῆς Βιβλιοθήκης. Ἐθεωρεῖτο λαμπρὸς
δάσκαλος καὶ ἀναγνωρίσθηκε ὡς δια-
πρεπὴς ἐπιστήμονας· γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ
τοῦ ἀπονεμήθηκε ἡ ἰδιότητα τοῦ πολίτη
τῆς Ἀλεξάνδρειας.
Τὸ ἐκτεταμένο ἑρμηνευτικό του
ἔργο κάλυπτε τὴν πλειονότητα τῶν
κλασσικῶν ἀρχαιοελληνικῶν ἔργων,
ποιητικῶν καὶ πεζῶν. Ἀξίζει νὰ σημει-
ωθῆ, ἀπ' ὅσον εἶναι γνωστό, ὅτι εἶναι
ὁ πρῶτος ποὺ προχώρησε σὲ ἑρμηνευ-
τικὸ σχολιασμὸ πεζογραφημάτων· ἕνα
ἑρμηνευτικό του σχόλιο στὸ Α’ βιβλίο
τῆς Ἱστορίας τοῦ Ἡροδότου περιέχεται
σὲ ἕναν σωζόμενο πάπυρο τοῦ 3ου μ.Χ
αἰῶνα. Πάντως, ἡ μεγαλύτερη συνει-
σφορὰ τοῦ Ἀρίσταρχου, στὴν ἐγκύκλιο
παιδεία, ὑπῆρξε ἀναμφισβήτητα ἡ διε-
ξαγωγὴ ἐπισταμένων ἐρευνῶν στὰ ἔργα
τοῦ Ὁμήρου, χάρις στὶς ὁποῖες κέρδισε
ἐπάξια τὴν προσωνυμία «Ὁμηρικός».
Μιὰ ἄριστη περιγραφὴ τῆς μεθόδου,
ποὺ χρησιμοποιοῦσε γιὰ τὴν ἑρμηνεία
τῶν ὁμηρικῶν γραπτῶν ὁμηρικῶν ἀπο-
δόσεων, μᾶς δίνει ὁ Πορφύριος(5) μὲ τὴν
περίφημη ρήση του «Ὅμηρον ἐξ Ὁμήρου
ἀποσαφηνίζειν». Ἐπίσης ὁ ἴδιος γράφει:
«Ἀρίσταρχος ἀξιοῖ τὰ φραζόμενα ὑπὸ τοῦ
ποιητοῦ ἐκδέχεσθαι κατὰ τὴν ποιητικὴν
ἐξουσίαν, μηδὲν ἔξω τῶν κρατουμένων
ὑπό τοῦ ποιητοῦ περιεργαζόμενος».
Πρωταρχικὸς στόχος τοῦ Ἀρί-

62. 62
σταρχου ἦταν νὰ διερευνήση σὲ βά-
θος τὶς ἐκφραστικὲς προθέσεις τοῦ
ἰδίου ποιητῆ μέσα στὰ κείμενά του.
Πεποίθησή του ἦταν, μετὰ τὴν πολυ-
χρόνια καὶ ἐμβριθῆ μελέτη του, ὅτι ὁ
Ὅμηρος, ὡς εὐφάνταστος καὶ ἐμπνευ-
σμένος δημιουργός, διακατεχόταν ἀπὸ
τὴν ἐπιθυμία νὰ τέρψη, ὄχι νὰ διδάξη.
Κατέγραψε ὅλα τὰ γλωσσικὰ στοι-
χεῖα ποὺ συναντῶνται στὴν Ἰλιάδα καὶ
τὴν Ὀδύσσεια καὶ στὴ συνέχεια προχώ-
ρησε στὴν ἑρμηνεία, ξεχωριστά, τῶν λέ-
ξεων καὶ τῶν γεγονότων.
Ὁ Ἀρίσταρχος, κάθε φορὰ ποὺ δια-
πίστωνε τὴ χρήση κάποιας ἔκφρασης ἢ
λέξης ποὺ δὲν ἦταν συμβατὴ μὲ τὰ ὁμη-
ρικὰ γλωσσικὰ πρότυπα ἢ τὰ γνωστὰ
κοινωνιολογικὰ δεδομένα τῆς εποχῆς,
τὴν ἀπέρριπτε ἀμέσως καὶ τὴν ἀπέδι-
δε στὸν «ὁμηρικὸ κύκλο», δηλαδὴ σὲ
μεταγενέστερες παρεμβάσεις τῶν «συ-
νεχιστῶν» τοῦ ὁμηρικοῦ ἔργου καὶ ὄχι
στὸ γνήσιο ὁμηρικὸ κείμενο.
Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς δύο ὁμηρικὲς ἐκδό-
σεις μὲ τὶς διορθώσεις τοῦ Ἀρίσταρχου,
παραδόθηκαν καὶ ἔργα του μὲ τοὺς τίτ-
λους: 1) ὑπομνήματα, 2) συγγράμμα-
τα (συνέγραψε 800 βιβλία). Τὸ πρῶτο
του ἔργο, τὰ ὑπομνήματα, ἦταν βασικὰ
σημειώσεις τῶν μαθητῶν του ἀπὸ τὶς
παραδόσεις του, ἐνῷ τὸ δεύτερο, τὰ
συγγράμματα, περιεῖχε διάφορα ἐπὶ μέ-
ρους θέματα, ὁμηρικὰ καὶ ἄλλα, ὡς ἐπι-
στημονικὲς μονογραφίες καὶ μελέτες.
Οἱ μονογραφίες αὐτές ἦταν, κυρίως,
τοποθετήσεις ἐναντίον ἄλλων φιλο-
λόγων σὲ πολεμικὸ ὕφος π.χ. Περὶ
τοῦ ναυστάθμου, Περὶ Ἰλιάδος καὶ
Ὀδύσσειας, Πρὸς Κωμανό, Πρὸς Φι-
λώτα, Πρὸς τὸ ξενῶνος παράδοξον.
Τὸ ἔργο τοῦ Ἀρίσταρχου, ὡς φιλολογικὴ
κριτική, ἦταν τεράστιο καὶ μᾶς πληρο-
φοροῦν γι' αὐτὸ οἱ ἀρχαῖες πηγὲς ἀπὸ
γνωστοὺς γραμματικοὺς καὶ λεξικογρά-
φους (Ἀριστόνικος, Δίδυμος, Ἡρωδια-
νός, Νικάνωρ, Ἀπολλώνιος ὁ Σοφιστής
κ.ἄ.).
Οἱ πηγὲς αὐτὲς μᾶς πληροφοροῦν
ὅτι ὁ Ἀρίσταρχος στὴν κριτικὴ ἔκδο-
ση τοῦ Ὁμήρου χρησιμοποίησε α) τὶς
λεγόμενες κοινὲς ἐκδόσεις, ποὺ ἦταν
σὲ πληθώρα στὴ Βιβλιοθήκη τῆς Ἀλε-
ξάνδρειας, β) τὶς ἐκδόσεις τοῦ Ὁμήρου
«κατὰ πόλεις», ὅπως τὴν Ἀργολική, τὴ

63. 63
Χιώτικη, τῆς Μασσαλίας καὶ τῆς Σινώ-
πης καὶ γ) τὶς ἐκδόσεις «κατ' ἄνδρας»,
δηλαδὴ τὶς ἐκδόσεις ποὺ ἔκαναν ἄλλοι
γνωστοὶ λόγιοι καὶ φιλόλογοι πρὶν ἀπὸ
τὸν Ἀρίσταρχο, ὅπως ὁ Ζηνόδοτος(6), ὁ
Ἀριστοφάνης ὁ Βυζάντιος κ.ἄ.
Ὁ Ἀρίσταρχος, ὅπως προαναφέρθηκε,
ἦταν μεγάλος κριτικὸς φιλόλογος, μὲ δι-
όραση καὶ μεγάλη ἐπιστημοσύνη στὴν
κριτικὴ ἀξιολόγηση τῶν κειμένων, σὲ
ἀντίθεση μὲ ἄλλους φιλολόγους σύγχρο-
νούς του ἢ προγενέστερους,
οἱ ὁποῖοι ἐφάρμοζαν τὴν πρα-
κτικὴ τοῦ ἐντοπισμοῦ προ-
βλημάτων καὶ τῆς ἐξεύρεσης
λύσεων καὶ εἶχαν ὡς ἐπάγ-
γελμα τὴν ἐπίλυση ὁμηρικῶν
ζητημάτων.
Τὴ μέθοδο αὐτὴν τὴ χρη-
σιμοποίησαν μᾶλλον ἥσσονος
σημασίας ἐρευνητές· οἱ ἐπιφα-
νέστεροι καὶ σοβαροὶ φιλόλο-
γοι δὲν ἐκτιμοῦσαν αὐτὴν τὴν
πρακτικὴ καὶ τὴ θεωροῦσαν
ὡςἕναμᾶλλονἀφελὲςπαίγνιο.
Ὁ Ἀρίσταρχος ἦταν ἕνας ἀπὸ
αὐτοὺς ποὺ τὴν ἐπέκριναν χλευαστικά,
τόσο προφορικὰ ὅσο καὶ γραπτὰ (βλέπε
πιὸ πάνω πολεμικὲς τοποθετήσεις του,
ἐναντίον ἄλλων φιλολόγων, στὶς μονο-
γραφίες) καὶ ἐπεσήμαινε ὅτι τὰ μειονε-
κτήματά της μποροῦσαν νὰ βλάψουν
τὴν ἔρευνα.
Βασικὴ ἀρχὴ τοῦ Ἀρίσταρχου ἦταν ὁ
σεβασμὸς στὴ χειρόγραφη παράδοση, μιὰ
ἀρχὴ ποὺ ἰσχύει καὶ σήμερα στὴν κλα-
σικὴ φιλολογία. Γνώμη του ἦταν ὅτι ἡ
παράδοση δὲν ἔπρεπε νὰ μεταβάλλεται
καὶ νὰ φθείρεται μὲ τὸν καιρό.
Διαφοροποιεῖται συχνὰ ἀπὸ τὸν Ζη-
νόδωρο καὶ τὸν Ἀριστοφάνη τὸν Βυζά-
ντιο, τὸν δάσκαλό του. Οἱ προκάτοχοί
του αὐτοὶ συχνὰ δὲν περιελάμβαναν
στὸ κείμενό τους τοὺς νόθους στίχους,
ἐνῷ ὁ Ἀρίσταρχος τοὺς διατηροῦσε
αὐτούσιους καὶ δήλωνε καθαρὰ τὴ θέση
του γιὰ τὴ γνησιότητά τους μὲ εἰδικὸ
σημάδι καὶ ἐπεξηγηματικὰ σχόλια.
Ἄλλη φιλολογικὴ ἀρχὴ τοῦ Ἀρίσταρχου
ἦταν ἡ προσεκτικὴ καὶ αὐστηρὴ ἀντιμε-
τώπιση τῆς γλωσσικῆς χρήσης, ἀπ' ὅπου
ἔβγαζε συμπεράσματα γιὰ τὴν κριτικὴ
ἐργασία.
Παρατηροῦσε, διατύπωνε καὶ κα-
θόριζε τὰ φαινομενικὰ συνώνυμα· π.χ
τὰ ρήματα βάλλειν, τύπτειν, οὐτά-
ζειν, ποὺ εἶναι συνώνυμα, διαφορο-
ποιοῦνται. Τὸ βάλλειν χρησιμοποιεῖται
γιὰ ὅπλο ποὺ χρησιμοποιεῖται ἀπὸ κά-
ποιον, ἐνῷ τὰ ἄλλα δύο γιὰ ξίφος. Ἡ
λέξη πόνος στὸν Ὅμηρο σήμαινε κό-
πος, ἐργασία, ὄχι ἄλγος ὅπως ἀργότερα.
Ὁ φόβος σημαίνει φυγὴ στὸν Ὅμηρο,
ὄχι φόβος-τρόμος ὅπως ἀργότερα κ.ἄ.
Μιὰ τρίτη ἀρχὴ τοῦ Ἀρίσταρχου ἦταν
ἡ προσεκτικὴ παρατήρηση τῶν πραγμά-
των· γι' αὐτὸν τὰ πραγματικὰ στοιχεῖα
ἀποτελοῦσαν τὸ βασικὸ μέσο γιὰ τὴν
ἀποκατάσταση τοῦ κειμένου.
Μιὰ τέταρτη ἑρμηνευτική του ἀρχή
καθορίζει τὴ σωστὴ ἀντιμετώπιση τῶν
ποιητικῶν κειμένων· ὁ κάθε συγγραφέας
εἶναι ὁ καλύτερος ἑρμηνευτὴς τοῦ ἔργου
του καὶ μᾶς δίνει ὁ ἴδιος τὴν καλύτερη
δυνατότητα γιὰ τὴν κατανόησή του.
Κατὰ τὸν Ἀρίσταρχο, ἡ γλῶσσα προ-
χωρεῖ μὲ σταθεροὺς κανόνες (ἀνάλογα
τῶν γραμματικῶν φαινομένων μεταξὺ
τους).

64. 64
Σύγχρονος καὶ φανατικὸς ἀντίπαλος
τοῦ Ἀρίσταρχου ὑπῆρξε ἡ ἐξέχουσα φι-
λολογικὴ φυσιογνωμία τῆς Περγάμου,
ὁ Κράτης ὁ Μαλλωτής, σύνθετος καὶ
ἀντίθετος πρὸς αὐτὸν καὶ τοὺς ἀλεξαν-
δρινούς, φιλόλογος, ὁ ὁποῖος στηριζόταν
στὸ γεγονός ὅτι ἡ γλῶσσα δὲν προχωρεῖ
«κατ' ἀναλογίαν» ἀλλὰ «κατ'ἀνωμαλί-
αν». Ἡ «ἀλληγορία», ποὺ ἀποτελοῦσε
οὐσιαστικὸ σημεῖο τῆς στωϊκῆς φιλοσο-
φικῆς σκέψης, συνιστοῦσε βασικὴ ἀρχὴ
γιὰ τὴ φιλολογικὴ θέση τοῦ Κράτητος.
Οἱ δύο φιλολογικὲς σχολὲς τῆς Ἀλε-
ξάνδρειας καὶ τῆς Περγάμου δημιούρ-
γησαν καὶ προήγαγαν τὴ φιλολογικὴ
ἐπιστήμη. Ἀποτέλεσαν τὴ βάση γιὰ ὅλες
τὶς μετέπειτα κριτικές, φιλολογικές, λε-
ξικογραφικὲς καὶ ἑρμηνευτικὲς δραστη-
ριότητες.
Ἡ μεγάλη ὅμως συνέχεια τῆς φιλο-
λογίας ὀφείλεται, κυρίως, στὴν ἀλεξαν-
δρινὴ σχολὴ τοῦ Ἀρίσταρχου τοῦ Σαμό-
θρακος. Οἱ μαθητές του συνέχισαν τὸ
μεγάλο, δύσκολο καὶ σοβαρὸ ἔργο του.
Ὀνομαστοὶ ὑπῆρξαν: 1) Ὁ Ἀπολλόδωρος
ὁ Ἀθηναῖος(7), ποὺ ὑπῆρξε καὶ ὁ πιὸ ση-
μαντικός, ποὺ ἔζησε, ἔδρασε, δίδαξε καὶ
συνέγραψε στὴν Ἀλεξάνδρεια, στὴν Πέρ-
γαμο καὶ στὴν Ἀθήνα, στὰ τρία μεγαλύ-
τερα πνευματικὰ κέντρα τῆς ἐποχῆς του.
2) Ὁ Διονύσιος ὁ Θράξ (170-90π.Χ.)(8),
γραμματικός, φιλόλογος, μὲ τὸ γνωστό
του ἔργο «Τέχνη γραμματική», τὸ ὁποῖο
εἶναι τὸ μόνο τῆς ἑλληνιστικῆς περιόδου
ποὺ σώθηκε ὁλόκληρο.
Σημειώσεις
1. Ἀριστοφάνης ὁ Βυζάντιος: (257-180π.Χ.):
κατ' ἐξοχὴν γραμματικός, μαθητὴς τοῦ Ζη-
νόδοτου καὶ τοῦ Καλλίμαχου. Ἡ φιλολογική
του δραστηριότητα ἦταν ποικίλη καὶ ἐξαίρετη
μὲ κριτικὴ ἀρχαίων κειμένων, λεξικογραφία,
γραμματικὴ καὶ φιλολογικοϊστορικὴ συγ-
γραφὴ καὶ ἔκδοση λυρικῶν ποιητῶν. Ὑπῆρξε
ἱδρυτὴς τῆς ἐπιστημονικῆς λεξικογραφίας καὶ
τῆς γραμματικῆς ὡς ἐπιστήμης. Μὲ αὐτὸν ὡς
τέλειο φιλόλογο ἡ φιλολογία φτάνει στὸ ἀπο-
κορύφωμά της.
2. Σουΐδα ἢ Σούδα: Βυζαντινὸ λεξικὸ τοῦ
10 μ.Χ., συλλογικὸ ἔργο δώδεκα βυζαντινῶν
λογίων καὶ ὄχι ἑνὸς λογίου, τοῦ Σουΐδα, ὅπως
πιστευόταν μέχρι πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια. Περι-
έχει βιογραφικές, φιλολογικὲς καὶ ἀρχαιολο-
γικὲς πληροφορίες καὶ ἀναφέρει πολλὰ χωρία
ἀπὸ ἔργα συγγραφέων, ἄγνωστα ἀπὸ ἄλλες
πηγές.
3. Παναίτιος ὁ Ρόδιος: Στωϊκὸς φιλόσο-
φος (185-110 π.Χ.), μαθητὴς τοῦ Διογένη τοῦ
Βαβυλώνιου καὶ τοῦ Ἀντίπαρου στὴν Ἀθήνα.
Στὴ Ρώμη θεμελίωσε τὸν στωϊκισμό, στὰ ἐκεῖ
φιλοσοφικὰ κέντρα. Ἀπὸ τὰ ἔργα του διασώθη-
καν μόνο ἀποσπάσματα.
4. Ἐρατοσθένης ὁ Κυρηναῖος: Γεννήθη-
κε στὴν Κυρήνη τῆς Β. Αφρικῆς τὸ 275 π.Χ.
Ἔζησε στὴν Ἀλεξάνδρεια, ὅπου ὁ Πτολεμαῖος
Γ΄ ὁ Εὐεργέτης τὸν τοποθέτησε διευθυντὴ τῆς
βιβλιοθήκης. Ἀποσπάσματα τῶν ἔργων του
διασώθηκαν, τὰ ὁποῖα ἀναφέρονταν στὴ γραμ-
ματική, στὴ φιλοσοφία, στὰ μαθηματικά, στὴν
ποίηση, στὴν ἀστρονομία, στὴ γραμματολογία
καὶ στὴ γεωγραφία. Θεωρεῖται ὁ πατέρας τῆς
χρονογραφίας μἐ τὸ ἔργο του «Χρονογραφίαι».
5. Πορφύριος: Ἕλληνας φιλόσοφος (233-
304 μ.Χ.) ἀπὸ τὴν Τύρο τῆς Συρίας, ὑπῆρξε
μαθητὴς τοῦ Κάσσιου καὶ τοῦ Ὠριγένη στὴν
Ἀλεξάνδρεια καὶ ὁ τελευταῖος τῆς νεοπλατω-
νικῆς σχολῆς της. Ἔγραψε πληθώρα ἔργων καὶ
σχόλια στὸν Πλάτωνα καὶ Ἀριστοτέλη. Ἔγρα-
ψε ἔργο «Κατὰ τῶν Χριστιανῶν» καὶ ξεσήκωσε
τοὺς χριστιανούς.
6. Ζηνόδοτος ὁ Ἐφέσιος (325-260 π.Χ.): ὁ
πρῶτος διευθυντὴς τῆς βιβλιοθήκης, ποὺ ἀντι-
παρέβαλε τὰ χειρόγραφα τῶν ὁμηρικῶν ἐπῶν
καὶ μὲ κριτικὴ μελέτη ἀποκατέστησε τὸ πρω-
τότυπο πρῶτος.
7. Ἀπολλόδωρος ὁ Ἀθηναῖος (180-109 π.Χ.):
πῆγε στὴν Ἀλεξάνδρεια, στὴν Πέργαμο καὶ τὸ
133 π.Χ. ἐπέστρεψε στὴν Ἀθήνα. Σπουδαῖο
ἔργο του εἶναι «Τὰ Χρονικά». Ἀπὸ τὰ ἔργα
του διασώθηκε μόνο ἡ «ἡ Ἀπολλοδώρου Βι-
βλιοθήκη», ποὺ περιεῖχε μύθους ποὺ ἀφοροῦν
τὴ γένεση τῶν θεῶν καὶ τὶς γενεαλογίες τῶν
πτηνῶν, ἐπειδὴ εἶχε ἐκδοθῆ σὲ πολλὰ ἀντίτυπα
γιὰ τὸν λόγο ὅτι διδασκόταν στὰ σχολεῖα.
8. Διονύσιος ὁ Θράξ: Ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ
σημαντικοὺς γραμματικούς. Γεννήθηκε στὴν
Ἀλεξάνδρεια, ἀλλὰ καταγόταν ἀπὸ τὴ Θράκη.
Ὑπῆρξε πολυγραφότατος, ἔγραψε ἑρμηνεῖες
γιὰ τὰ ὁμηρικὰ ἔπη καὶ διάφορες πραγματεῖες
πάνω σὲ γραμματικὰ καὶ λογοτεχνικὰ θέματα.
Πηγές
Ἡ χαμένη βιβλιοθήκη τῆς Ἀλεξάνδρειας, Λου-
τσιάνο Κάνφορα.
Ἡ ἀρχαία βιβλιοθήκη τῆς Ἀλεξάνδρειας, Μου-
σταφὰ Ἐλ Ἀμπαντί.
Ἐγκυκλοπαίδεια Πάπυρος - Λαρούς - Μπρι-
τάνικα.
Ἐγκυκλοπαίδεια Ἐπιστήμη καὶ Ζωή.
Λεξικὸ Σουΐδα.

65. 65
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΛΕΟΝΤΟΣ
ΙΑΤΡΟΣΟΦΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ
ΝΙΚΑΙΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ
ΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ
ΣΤΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΚΟΣΜΟ
Μαρίας Χρόνη
Δρ. Βυζαντινῆς Φιλολογίας
Ἡ
βυζαντινὴ ἰατρικὴ ἀποτελεῖ
τὴ σημαντικὴ γέφυρα γιὰ τὸ
πέρασμα ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἑλλη-
νικὴ ἰατρικὴ στὴ λαϊκὴ ἰατρικὴ μέχρι
τὸν 18ο αἰῶνα. Ἡ ἰατρικὴ στὸ Βυζάντιο
πέρασε ἀπὸ διάφορες φάσεις καὶ ἐξελί-
χθηκε σταδιακὰ ἀπὸ τέχνη σὲ ἐπιστή-
μη.
Ὁ Ἀλέξανδρος Τραλλιανὸς τὸν 6ο
αἰῶνα εἶναι ὁ πρῶτος βυζαντινὸς ἰατρὸς
ποὺ ὀνομάζει τὸν ἰατρὸ «ἐπιστήμονα»:
«(...) καὶ δεῖ πανταχόθεν βοηθεῖν τὸν
ἐπιστήμονα καὶ φυσικοῖς χρώμενον ἐπι-
στημονικῷ λόγῳ καὶ μεθόδῳ τεχνικῇ».
Ἡ ἐπισήμανση βέβαια αὐτὴ γίνεται
προκειμένου ὁ συντάκτης νὰ δικαιο-
λογήσει στὸ ἔργο του τὴν παράλληλη
καταγραφὴ ἰατρικῶν συνταγῶν καὶ
ἀντίστοιχων ἀλχημικῶν ἢ μαγικῶν συ-
νταγῶν, στὰ πλαίσια πάντα τῆς λευκῆς-
ἀποτροπαϊκῆς μαγείας.
Σταθμὸστὴδιαμόρφωσητῆςἰατρικῆς
στὸ Βυζάντιο ὡς ἐπιστήμης ἀποτελεῖ
κατὰ τὸν 9ο αἰῶνα ἡ στροφὴ τοῦ ἐνδι-
αφέροντος τῶν ἰατρῶν στὴ μελέτη τῆς
ἀνατομίας τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος. Ἡ
τάση αὐτὴ γιὰ μελέτη καὶ ἀναλυτικὴ
περιγραφὴ τῆς ἀνθρώπινης φύσεως,
καθὼς καὶ οἱ διατροφικὲς ἀντιλήψεις
ποὺ διαμορφώνονται μὲ βάση τὴν ἀνα-
τομία τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος, σημα-
τοδοτοῦν νέες μεθόδους στὴ συγγραφὴ
τῶν ἰατρικῶν ἐγχειριδίων ἀπὸ τὸν 9ο
αἰῶνα καὶ μετά.
Ἡ συμβολὴ τοῦ Λέοντος τοῦ ἰατρο-
σοφιστοῦ βασίζεται ἀρχικὰ στὴν ἐπεξερ-
γασία τοῦ ἔργου τοῦ μοναχοῦ Μελετίου
(9ος αἰ.), τοῦ ἐπονομαζόμενου ἐπίσης
ἰατροσοφιστοῦ, καθὼς τὸ «Περὶ τῆς τοῦ
ἀνθρώπου κατασκευῆς» κείμενο τοῦ
Μελετίου ἀποτελεῖ τὴν πρώτη ἰατρικὴ
ἀνατομικὴ πραγματεία. Ὡστόσο τὸ ἔργο
τοῦ Μελετίου, ὅπως ἐπισημαίνει καὶ
ὁ Hunger, δὲν ἔχει σαφῶς ἰατρικὸ χα-
ρακτῆρα, ἀλλὰ περισσότερο «τελεολο-
γικὸ προσανατολισμό». Ἔτσι ἡ συμβο-
λή του στὴ διαμόρφωση τῶν ἰατρικῶν
ἀντιλήψεων τῆς ἐποχῆς του εἶχε ἄμεση
σχέση μὲ τὴν ἀξιοποίηση τῶν παρεχομέ-
νων στοιχείων ἀπὸ τὴν ἰατρικὴ ὀπτικὴ
γωνία τοῦ Λέοντος ἰατροσοφιστοῦ.
Τὸ ἔργο τοῦ Μελετίου χρησιμεύει
ὡς βάση γιὰ τὴ συγγραφὴ τοῦ ἰατρι-
κοῦ ἔργου τοῦ Λέοντος Κωνσταντινο-

66. 66
πολίτου, τοῦ ἐπίσης ἐπωνομαζομένου
ἰατροσοφιστοῦ, μὲ τίτλο «Σύνοψις εἰς
τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου». Ὁ συγγρα-
φέας, ἐφαρμόζοντας μία ὀρθολογιστικὴ
μέθοδο, ἀξιοποιεῖ ὅλες τὶς ἰατρικὲς
πληροφορίες ποὺ ἀναφέρει ὁ Μελέτιος,
προσθέτει ἐπιλεκτικὰ στοιχεῖα ἀπὸ τὴν
Ἱπποκράτειο ἰατρικὴ καὶ συμπληρώνει
μὲ πολλὰ νέα στοιχεῖα προερχόμενα ἀπὸ
τὴν προσωπική του ἐμπειρία ὡς ἰατροῦ.
Ὅπως δηλώνει στὸν ἐπίτιτλο τοῦ ἔργου
του, ἐπιχειρεῖ νὰ προσδιορίσει καὶ νὰ
περιγράψει τὶς ποικίλες ἐκφάνσεις τῆς
ἀνθρώπινης φύσεως, τὶς δυνάμεις ποὺ
τὴν ἀπαρτίζουν καὶ τὴν ἐνεργοποιοῦν,
τὶς ἡλικιακὲς φάσεις, τὶς φυσικὲς ἀνά-
γκες καὶ τὶς αἰτιάσεις τους, τὶς ἀνθρώ-
πινες δραστηριότητες καὶ κλίσεις. Τὸ
κείμενο τοῦ Λέοντος ἀρχίζει μὲ
μία ἐνδιαφέρουσα ἐτυμολογικὴ
προσέγγιση τῶν βασικῶν στοι-
χείων τῆς ἀνθρώπινης ὀντότη-
τας. Ἀναφέρω τὸ πρῶτο χαρακτη-
ριστικὸ χωρίο:
«Τί ἐστι ψυχή; οὐσία ἀσώμα-
τος, λογική, νοερὰ καὶ ἀθάνατος.
τί ἐστιν ἄνθρωπος; ζῷον λογικόν,
θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτι-
κόν».
Ὁ συσχετισμὸς τῶν φυσικῶν
συστατικῶν τοῦ ἀνθρωπίνου
ὀργανισμοῦ μὲ τὴν ἡλικία τοῦ
ἀτόμου, τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως
καὶ τὶς κλιματικὲς συνθῆκες ἀπο-
τελεῖ μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἐνδιαφέρου-
σες θεωρίες στὸ ἔργο τοῦ Λέοντος,
στὴν ὁποία βασίζονται οἱ διατρο-
φικὲς ἀπόψεις, ποὺ διαμορφώνο-
νται προϊόντος τοῦ χρόνου καὶ
μετὰ τὸν 10ο
αἰῶνα στὴ σκέψη
τῶν βυζαντινῶν ἰατρῶν. Τὸ νέο
στοιχεῖο στὸ ἔργο τοῦ Λέοντος
εἶναι ἡ ἄμεση σύνδεση τῶν δια-
τροφικῶν ἀναγκῶν τοῦ ἀνθρώ-
που μὲ τὴ φυσικὴ κατάσταση
καὶ τὴν ἡλικία του, τὴν ἐποχὴ τοῦ
ἔτους καὶ τὶς κλιματικὲς συνθῆκες.
Ὁ συσχετισμὸς αὐτὸς μπορεῖ νὰ δι-
ατυπωθεῖ διαγραμματικὰ ὡς ἑξῆς:
Πῦρ-θέρος-θερμότητα-ξανθὴ
χολή=Παιδικὴ ἡλικία,
Ἀὴρ-ἔαρ-ὑγρότητα-
αἷμα=Ἐφηβεία/Νεανικὴ ἡλικία,
Ὕδωρ-χειμὼν-ψυχρότητα-
φλέγμα=Ὥριμη ἡλικία,
Γῆ-φθινόπωρο-ξηρότητα-μέλαινα
χολή=Γῆρας.
Πολὺ σημαντικὸ ἐπίσης ἔργο τοῦ
Λέοντος εἶναι ἡ «Σύνοψις Ἰατρικῆς», ἡ
ὁποία θεσμοθετεῖ νέα μέθοδο σύνταξης
τῶν ἰατρικῶν ἐγχειριδίων καὶ συμβάλ-
λει στὴν ἐξέλιξη τῶν ἀντιλήψεων περὶ
ἀσθενειῶν καὶ θεραπειῶν στὸ Βυζάντιο
ἀπὸ τὸν 9ο
αἰῶνα καὶ ὕστερα.
Ὁ Λέων στὸ ἔργο αὐτὸ κωδικοποιεῖ
Ὁ Ἰπποκράτης μὲ βυζαντινὴ ἐνδυμασία.
14ος αἰ. Τὸ πρῶτο φύλλο ἰατρικοῦ κώδικα
ποὺ ἀνῆκε στὸν Μεγάλο Δοῦκα Ἀπόκαυκο.

67. 67
τὶς ἀσθένειες σὲ κατηγορίες, μὲ κριτή-
ρια ἀφενὸς τὴν ἀνατομία τοῦ ἀνθρωπί-
νου σώματος καὶ ἀφετέρου τὴν ἡλικία,
τὴν ἐποχὴ τοῦ ἔτους καὶ τὶς κλιματικὲς
συνθῆκεςκάτωἀπὸτὶςὁποῖεςἐκδηλώνε-
ται κάθε νόσος. Στὴ «Σύνοψι Ἰατρικῆς»
περιλαμβάνονται ἑκατὸν ὀγδόντα ἑνό-
τητες ὀργανωμένες σὲ ἑπτὰ λόγους, ἐκ
τῶν ὁποίων ἕκαστος ἀναφέρεται σὲ ἕνα
τμῆμα τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος. Οἱ
ἐπιμέρους ἑνότητες κάθε λόγου φέρουν
ὡς τίτλους ὀνομασίες νοσημάτων ποὺ
ἐμφανίζονται στὸ συγκεκριμένο τμῆμα
τοῦ σώματος. Ὁ συγγραφέας περιγρά-
φει τὰ συμπτώματα κάθε νοσήματος,
τὶς αἰτιάσεις του καὶ συγχρόνως προ-
τείνει θεραπεῖες γιὰ κάθε νόσημα μέσῳ
διατροφῆς καὶ βοτάνων. Ὁ βυζαντινὸς
ἰατρὸς βασίζεται περισσότερο στὴν πρό-
ληψη καὶ λιγότερο στὴ θεραπεία τῶν
νοσημάτων.
Τὸ ἔργο τοῦ Λέοντος σηματοδοτεῖ,
ὅπως ἀναφέρθηκε, μία νέα περίοδο γιὰ
τὰ βυζαντινὰ ἰατρικὰ συγγράμματα
καὶ ἀποτελεῖ τὴ βάση γιὰ τὴ διαμόρφω-
ση δύο νέων μεθόδων συγγραφῆς ἰα-
τρικῶν κειμένων. Ἡ πρώτη εἶναι αὐτὴ
ποὺ ἐφαρμόζει ὁ ἴδιος ὁ Λέων στὴ «Σύ-
νοψι Ἰατρικῆς», δηλαδὴ ἡ κατηγοριο-
ποίηση καὶ περιγραφὴ τῶν νοσημάτων
μὲ τὰ ἀναφερθέντα κριτήρια καὶ τὶς
θεραπεῖες τους. Ἡ δεύτερη ἀναπτύσσε-
ται ἀρχικὰ ἀπὸ τὸν Συμεῶνα Σήθ, τὸν
11ο αἰῶνα, καὶ διαμορφώνει τὰ ὀνομα-
ζόμενα διατροφικὰ ἐγχειρίδια. Θεωρῶ
ὅτι οἱ ἀντιλήψεις περὶ διατροφικῶν θε-
ραπειῶν στὴν «Ἰατρικὴ Σύνοψι» τοῦ
Λέοντος ὑπῆρξαν καθοριστικὲς γιὰ τὴ
συγκρότηση τοῦ Συντάγματος «περὶ
τροφῶν δυνάμεως» τοῦ Σήθ, καὶ αὐτὸ
στὴ συνέχεια θὰ ἀποτελέσει πρότυπο
γιὰ τὰ ἀλφαβητικὰ καὶ κατὰ μῆνα δια-
τροφικὰ ἐγχειρίδια τοῦ Ἱερόφιλου καὶ
ἄλλων ἰατρῶν ἀπὸ τὸν 11ο αἰῶνα καὶ
ὕστερα.
Ἡ «Ἰατρικὴ Σύνοψις» τοῦ Λέοντος
ἐνδεχομένως ἀπετέλεσε πρότυπο γιὰ
τὸν Παῦλο Νικαίας, ὁ ὁποῖος πιθανότα-
τα ζεῖ πρὸς τὰ τέλη τοῦ 9ου
, ἀρχὲς 10ου
αἰῶνα. Ὁ Παῦλος συντάσσει τὸ ὑπὸ τὸν
ἐκτενέστατο τίτλο ἔργο: «Περὶ πολλῶν
καὶ ποικίλων γενομένων νοσημάτων
ἀναριθμήτων τε συμπτωμάτων περὶ τὰ
ἀνθρώπινα σώματα, ποτὲ μὲν ἀπό διαφό-
ρων ἀέρων, ποτὲ δὲ καὶ ἀπ' αὐτῶν. τῆς
φύσεως τῆς συνεχούσης τὸ ζῷον παντα-
χόθεν ἀναλυομένης, ἔτι δὲ καὶ διαίτης
καὶ τῶν ποιοτήτων ὧν γε προσφερομέ-
νων».
Ὁ Παῦλος συγκροτεῖ μία εὐρύτατη
ἰατρικὴ ἐγκυκλοπαίδεια ποὺ περιλαμ-
βάνει ἑκατὸν τριάντα τρία κεφάλαια, ἐκ
τῶν ὁποίων ἕκαστον διαιρεῖται σὲ δύο
ἑνότητες: ἡ πρώτη φέρει τὸν τίτλο τοῦ
κεφαλαίου καὶ ἡ δεύτερη ἑνότητα φέρει
τὸν ὑπότιτλο «Πῶς οὖν θεραπεύσῃς»,
ὅπου ὁ Παῦλος προσφέρει θεραπευτικὲς
ὁδηγίες μέσῳ βοτάνων καὶ ζωικῶν προ-
ϊόντων.
Ὁ ἰατρὸς Θεόφιλος Πρωτοσπαθάριος μὲ τὸν
βοηθό του. 15ος αἰ. Μικρογραφία σὲ κώδικα
τοῦ Θεοφίλου Πρωτοσπαθαρίου.

68. 68
Ὁ Παῦλος εἶναι ἀναλυτικότερος τοῦ
Λέοντος στὴν περιγραφὴ τῶν νοσημά-
των καὶ τῶν ὁδηγιῶν θεραπείας. Ὁμαδο-
ποιεῖ κάποια νοσήματα, ὅπως γιὰ παρά-
δειγμα τὶς ποικίλες μορφὲς ἀρθρίτιδας ἢ
τὶς ἐντερικὲς παθήσεις σὲ ἕνα κεφάλαιο
καὶ προτείνει κοινὲς θεραπεῖες.
Ἡ μέθοδος αὐτὴ δηλώνει προφανῶς
μία ἐξέλιξη τῶν ἀντιλήψεων γιὰ τὶς
παθήσεις καὶ τὴν ἀντιμετώπισή τους.
Ἀντίθετα μὲ τὸν Λέοντα ὁ Παῦλος ἐπικε-
ντρώνεται στὴ θεραπεία τῶν ἀσθενειῶν
καὶ δὲν ἀναφέρεται σὲ πρόληψη. Θεωρῶ
ὅτι τὸ πιὸ σημαντικὸ στοιχεῖο στὸ ἔργο
τοῦ Παύλου εἶναι ὁ μεγάλος ἀριθμὸς
πρώτων ὑλῶν ἀπὸ φυτὰ καὶ ζῶα ποὺ
περιλαμβάνονται στὰ προτεινόμενα
φαρμακευτικὰ σκευάσματα. Ἰδιαίτερο
ἐνδιαφέρον παρουσιάζουν ὁ πίνακας
περιεχομένων ποὺ προτάσσεται τοῦ κει-
μένου καὶ τὸ «Προοίμιον» τοῦ Παύλου.
Στὸν πίνακα περιεχομένων ἀναφέρο-
νται οἱ τίτλοι τῶν 133 κεφαλαίων τοῦ
ἔργου, οἱ ὁποῖοι ἀφοροῦν τὶς ὀνομασίες
τῶν ἀσθενειῶν καὶ τὴν ἀνατομικὴ κα-
ταχώρησή τους μέσα στὸ κείμενο. Ἀπο-
τελεῖ ἕνα εὔχρηστο εὑρετήριο γιὰ κάθε
γνωστὸ κατὰ τὸν 9ο
αἰῶνα νόσημα καὶ
τὶς θεραπεῖες του.
Στὸ Προοίμιον ὁ Παῦλος ἐμφα-
νίζεται ὡς αὐτόβουλος συγγραφεύς,
καθὼς δὲν ἀναφέρει, ὅπως ἄλλοι βυ-
ζαντινοὶ ἰατροί, ὅτι γράφει τὸ πόνημά
του ὕστερα ἀπὸ παραγγελία κάποιου
ἐνδιαφερομένου φίλου ἢ μαθητῆ του
ἢ προκειμένου νὰ τὸ ἀφιερώσει στὸν
αὐτοκράτορα ἢ σὲ κάποιον ἀξιωμα-
τοῦχο. Ἰδιαίτερη πρωτοτυπία τοῦ Παύ-
λου ἀποτελεῖ ὁ ἐπιστημονικὸς προσανα-
τολισμὸς τοῦ Προοιμίου, καθὼς παρου-
σιάζει ὡς βασικὰ αἴτια τῶν νοσημάτων
τὴν ἀτμόσφαιρα καὶ τὶς ἀλλαγὲς τοῦ
κλίματος ποὺ ἐπηρεάζουν τὶς ἀνθρώπι-
νες κράσεις.
Παρ' ὅλο ποὺ ὁ ἴδιος γράφει ἕνα
σαφῶς ἐπιστημονικὸ γιὰ τὴν ἐποχή του
κείμενο, ἀποκαλεῖ τὴν ἰατρικὴ τέχνη
καὶ ὄχι ἐπιστήμη, ὅπως ὁ προγενέστε-
ρός του Ἀλέξανδρος Τραλλιανός. Στὸ
σημεῖο αὐτὸ πρέπει νὰ ἀναφερθεῖ ὅτι
ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα, ὁ Ἀριστοτέλης
περιλαμβάνει τὴν ἰατρικὴ μεταξὺ τῶν
ἐπιστημῶν καὶ στὰ βυζαντινὰ λεξικὰ ὁ
ὅρος ἀναφέρεται μὲ τὴν ἀριστοτελικὴ
σημασία, ἐνῷ ὡς τέχνη προσδιορίζεται ὁ
δόλος. Ἡ ἐπιλογὴ τοῦ Παύλου δικαιολο-
γεῖται ἐνδεχομένως ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι
στὴν ἀντίληψή του ὁ ὅρος τέχνη ἀποδί-
δει αὐτὸ ποὺ σήμερα ὀνομάζουμε τεχνο-
γνωσία, δηλαδὴ σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὴν ἰατρι-
κή, τὴ γνώση καὶ χρήση τῶν φυσικῶν
πρώτων ὑλῶν, φυτικῶν καὶ ζωικῶν,
καὶ κυρίως τὴν παρασκευὴ φαρμάκων
ἀπὸ αὐτὰ γιὰ τὶς διάφορες θεραπεῖες:
«ὅθεν τὰ μέγιστα ἡ τέχνη τῆς ἰατρικῆς,
διὰ τὸ τὴν ὕλην προϊσταμένην καὶ τὰς
δυνάμεις τῶν βοηθημάτων ἀκριβῶς
Ὁ ἀρχίατρος Νικόλαος Μυρεψὸς.
Πλαισιώνεται ἀπὸ βοηθοὺς καὶ ἀρρώστους.
14ος αἰ. Τὸ πρῶτο φύλλο τοῦ κώδικα τοῦ
Νικολάου Μυρεψοῦ «Ἀντιδωτάριον».

69. 69
ἐπίστασθαι, οἷά τε τοῦ κάμνοντος ἤτοι
παρόντων ἑτέρων ἰατρῶν, ἔχει τι ἀπο-
κρίνασθαι τά τε δυνάμενα βοηθεῖν ἐπὶ
τῶν καμνόντων».
Ὅλο τὸ κείμενο τοῦ Παύλου χαρα-
κτηρίζεται ἀπὸ τὴ συστηματικὴ προ-
σπάθεια ἐφαρμογῆς σωστῶν θεραπειῶν,
καθὼς περιγράφει μὲ λεπτομέρειες τὰ
συμπτώματα κάθε ἀσθενείας καὶ κατα-
γράφει σὲ κάθε περίπτωση μία εὐρύτα-
τη λίστα ἰαματικῶν πρώτων ὑλῶν, ποὺ
μὲ τὴν κατάλληλη μείξη καὶ σύνθεση
ἀποτελοῦν θεραπευτικὰ φάρμακα γιὰ
κάθε νόσημα.
Τὰ ἰατρικὰ συγγράμματα τοῦ Λέο-
ντος καὶ τοῦ Παύλου φαίνεται ὅτι ἐπη-
ρέασαν καθοριστικὰ τοὺς μεταγενέστε-
ρους ἰατροὺς στὸ Βυζάντιο.
Ἡ ἀποπομπὴ κάθε στοιχείου λευκῆς-
ἀποτροπαϊκῆς μαγείας ἢ ἀλχημείας
εἶναι ἐμφανὴς στὰ ἔργα τους καὶ ἀκο-
λουθεῖται ἀπὸ ὅλους σχεδὸν τοὺς σημα-
ντικοὺς ἰατροὺς τῆς μέσης καὶ ὕστερης
περιόδου, ὅπως τὸν Συμεῶνα Σήθ (11ος
αἰ.), τὸν Νικόλαο Μυρεψό (12ος αἰ.) καὶ
τὸν Ἰωάννη Ζαχαρία Ἀκτουάριο (14ος
αἰ.). Ἐξαίρεση ἀποτελεῖ ὁ Θεοφάνης
Νόννος (10ος αἰ.), ὁ ὁποῖος εἶναι ὁ τελευ-
ταῖος βυζαντινὸς ἰατρὸς ποὺ στὸ ἔργο
του, τὴν «Ἰατρικὴ Σύνοψι», περιλαμβά-
νει καὶ ὁδηγίες λευκῆς μαγείας, ὡστόσο
οἱ ἰατρικές του συνταγὲς εἶναι σαφῶς
ἐπηρεασμένες ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Παύλου
Νικαίας, ἐνῷ στὴ διάταξη τῶν νοσημά-
των ἀκολουθεῖ τὴ μέθοδο τοῦ Λέοντος.
Ὁ μεταγενέστερος βυζαντινὸς φαρμακο-
ποιὸς Νικόλαος Μυρεψός,
τοῦ ὁποίου τὸ περίφημο
«Δυναμερὸν ἤτοι περὶ
συνθέσεως φαρμάκων»
παραμένει ἀνέκδοτο, χρη-
σιμοποιεῖ ὡς βασικὴ πηγὴ
τὰ συνταγολόγια τοῦ
Παύλου γιὰ τὴ σύνταξη
αὐτοῦ τοῦ ἀποκλειστικοῦ
χαρακτῆρα φαρμακευτι-
κοῦ ἐγχειριδίου.
Τέλος, ἡ ἐπιστημονικὴ
θεώρηση τῶν νοσημάτων,
ἡ ἐπισήμανση τῆς σημα-
σίας ποὺ ἔχει ἡ ψυχοσω-
ματικὴ ἰσορροπία γιὰ τὴ
βελτίωση τῆς ἀνθρώπινης
ὑγείας καὶ ἡ ἐφαρμογὴ σωστῆς θεραπευ-
τικῆς μεθόδου, στοιχεῖα ποὺ διατρέχουν
τὰ ἔργα τοῦ Λέοντος καὶ τοῦ Παύλου,
εἶναι ἐμφανέστατα στὰ ἰατρικὰ κείμενα
τοῦ Ἰωάννη Ζαχαρία Ἀκτουαρίου κατὰ
τὴν ὕστερη περίοδο.
ἩσυμβολὴτοῦΛέοντοςκαὶτοῦΠαύ-
λου στὴ διαμόρφωση τῶν ἀντιλήψεων
περὶ ἀσθενειῶν καὶ θεραπειῶν ὑπῆρξε
καθοριστικὴ στὸ Βυζάντιο. Ἀπὸ τὰ ἔργα
αὐτά, γιὰ πρώτη φορὰ στὴ βυζαντινὴ
περίοδο, ἀπουσιάζουν παντελῶς ὁδηγίες
καὶ συνταγὲς λευκῆς μαγείας καὶ περιά-
πτων, γεγονὸς ποὺ σηματοδοτεῖ ἐπίσης
μία σημαντικὴ ἐξέλιξη γιὰ τὴν ἰατρική,
ὄχι μόνο στὸ Βυζάντιο ἀλλὰ γενικότερα
στὸν Μεσαίωνα.
Τὰ ἰατρικὰ βυζαντινὰ συγγράμματα
μετὰ τὸν 9ο αἰῶνα ἀκολουθοῦν τὰ πρό-
τυπα τοῦ Λέοντα καὶ τοῦ Παύλου. Εἶναι
εὐσύνοπτα, περιεκτικὰ καὶ στὴν πλειο-
νότητά τους ἀπαλλαγμένα ἀπὸ στοιχεῖα
δεισιδαιμονιῶν.
Συλλέκτες βοτάνων. 12ος αἰ.
Μικρογραφία κώδικα τοῦ Διοσκουρίδη.

70. 70
ΤΟ ΣΧΟΙΝΙ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ-
ΑΓΧΟΝΗ ΔΙΚΑΙΩΣΕΩΣ
Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
θεολόγου-ἐκκλησιαστικοῦ ἱστορικοῦ-νομικοῦ
Δ
ιαχρονικὸ ἱερὸ Σύμβολο ὑψίστης
αὐτοθυσίας κατὰ τὸν ἀγῶνα τῆς
ἐθνικῆς παλιγγενεσίας τοῦ 1821
παραμένει τὸ πρόσωπο τοῦ ἐθνοϊερομάρ-
τυρος Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Ἁγίου
Γρηγορίου τοῦ Ε΄ (+1821). Ταυτόχρονα,
γιὰ πολλούς, ἱστορικοὺς καὶ μή, ἀποτελεῖ
καὶ σήμερα ἀκόμη «σημεῖον ἀντιλεγόμε-
νον» λόγῳ τοῦ ὑπ' αὐτοῦ ὑπογραφέντος
ἀφορισμοῦ τοῦ Ὑψηλάντου γιὰ τὴν ἐπα-
νάσταση στὴ Βλαχία, καθὼς καὶ ὅσων θὰ
συμμετεῖχαν σὲ ἀνάλογες ἐνέργειες.
Εἶναι γεγονὸς ὅτι γιὰ τὸ πρόσωπο τοῦ
ἀπαγχονισθέντος Πατριάρχου πολὺ με-
λάνι ἐχύθη καὶ ἀπὸ πολλούς, εἰδήμονες
καὶ ἀσχέτους μὲ τὴ μελέτη τῶν ἀδιαψεύ-
στων πηγῶν καὶ τῶν πραγματικῶν ἱστο-
ρικῶν δεδομένων τῆς συγκεκριμένης
περιόδου, κατὰ τὴν ὁποία ἔλαβαν χώρα
τὰ γενόμενα. Ἡ εὔκολη καὶ ἄκριτη κα-
ταδίκη στὸ πρόσωπο τοῦ μεγαλομάρτυ-
ρος Ἁγίου Πατριάρχου εἴτε προέρχεται
ἀπὸ πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐκ πεποιθήσεως
διάκεινται ἐχθρικῶς πρὸς τὴν Ἐκκλη-
σία καὶ τοὺς κληρικούς της, εἴτε ἐμφο-
ροῦνται ἀπὸ ποικίλα συμπλέγματα τὰ
ὁποῖα ἐκπηγάζουν ἀπὸ διάφορα φιλοσο-
φικὰ καὶ πολιτικὰ ἰδεολογήματα ἢ ἰδε-
οληψίες, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ συνεχίζουν
μέχρι καὶ στὶς μέρες μας, ὁρισμένοι ἀδα-
εῖς ἢ «κατευθυνόμενοι κονδυλοφόροι»,
νὰ ῥίπτουν τὸν «λίθον τοῦ ἀναθέματος»
στὸ πρόσωπο τοῦ ὑπὲρ τοῦ Γένους θυσι-
ασθέντος στὸ φρικτὸ ἰκρίωμα τῆς ἀγχό-
νης Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄.
Μέσα ἀπὸ τὶς συμπληγάδες τῆς σο-
βαρῆς καὶ ἀντικειμενικῆς ἔρευνας καὶ
μελέτης, οἱ πηγὲς καὶ τὰ δεδομένα τῆς
ἐποχῆς ἐκείνης, ὅπως ἔχουν δημόσια
ἐκτεθεῖ στὴν κρίσῃ κάθε νουνεχοῦς
ἀνθρώπου, ἀποτελοῦν ἠχηρὸ ῥάπισμα
καὶ ἀποστομωτικὴ ἀναίρεση τῶν γρα-
φομένων ὅλων ἐκείνων ποὺ ἀπὸ προκα-
τάληψη καὶ ἐξυπηρέτηση ἀκραίων σκο-
πιμοτήτων συνεχίζουν νὰ ὁμιλοῦν γιὰ
«προδότη Πατριάρχη».
Ἡ ἀλήθεια, μεμαρτυρημένη μέσα ἀπὸ
τὶς ἱστορικὲς πηγές, εἶναι ὅτι ὁ Πατριάρ-
χης Γρηγόριος ὁ Ε΄ κατὰ τὶς παραμονὲς
τῆς ἐθνικῆς ἐπαναστάσεως ἐγνώριζε τὴ
δράση τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας καὶ ὅταν τὸ
1818 τὸν ἐπισκέφθηκε μυστικὰ τὸ μέλος
τῆς Ἑταιρείας καὶ ὀπλαρχηγὸς Ἰωάννης
Φαρμάκης ζητῶντας του νὰ ὁρκισθεῖ,
ἐκεῖνος ἀρνήθηκε καὶ τοῦ σύστησε νὰ
εἶναι προσεκτικοὶ οἱ «Φιλικοὶ» στὶς κι-
νήσεις τους. Ἀπὸ δὲ τὴν ἀλληλογραφία
τοῦ «Φιλικοῦ» Παναγιώτη Σέκερη γνω-
ρίζουμε ὅτι ὁ Πατριάρχης συνεργαζόταν
μὲ τὴ Φιλικὴ Ἑταιρεία, ἂν καὶ ἐπισήμως
προσπαθοῦσε διπλωματικὰ νὰ δείχνει ὅτι
ὑποστήριζε τὴν Ὑψηλὴ Πύλη.
Ὁ πρύτανης τῶν νεότερων ἱστο-
ρικῶν, ἀοίδιμος καθηγητὴς Ἀπόστολος
Βακαλόπουλος, στὸν Ε΄ τόμο τοῦ μνη-
μειώδους ἔργου του «Ἱστορία τοῦ Νέου
Ἑλληνισμοῦ», ἀφοῦ ἀναφέρει ὅτι ἡ ἔκθε-
ση τοῦ Ὀλλανδοῦ ἐπιτετραμμένου στὴν
Κωνσταντινούπολη ἐπιβεβαιώνει τὴ
συμμετοχὴ τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου
Ε΄ στὴν ἐπανάσταση, γράφει ἐμπεριστα-
τωμένα: «Ὁ Πατριάρχης… ἦταν ὁπωσ-
δήποτε ἐνήμερος τῶν ἐπαναστατικῶν
ζυμώσεων καὶ κινήσεων τῶν Ἑλλήνων
καὶ μὲ ὁρισμένους ἀπὸ τοὺς ἐκπροσώ-
πους τῆς Φιλικῆς, ὅπως μὲ τὸν Σαλώνων

71. 71
Ἠσαΐα καθὼς καὶ μὲ τὸν Ἰωάννη Παπαρ-
ρηγόπουλο, μὲ τοὺς ὁποίους εἶχε συνα-
ντηθεῖ λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἐξέγερση τῶν
Ἑλλήνων… Ὁ Φαρμάκης ἔλεγε-καὶ τὰ
θεωρῶ ἀξιόπιστα-ὅτι ὁ Πατριάρχης εἶχε
δείξει ζωηρὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν κίνηση
τῆς Ἑταιρείας, ἀλλὰ δὲν δέχθηκε νὰ μυ-
ηθεῖ, γιατὶ φοβήθηκε μήπως φέρει σὲ με-
γάλο κίνδυνο τὸ ἔθνος. Ἔκαμε μάλιστα
τότε τὴν παρατήρηση ὅτι οἱ ἑταῖροι πρέ-
πει νὰ προσέξουν πολύ, μήπως βλάψουν
ἀντὶ νὰ ὠφελήσουν τὴν Ἑλλάδα. Ὁ Πα-
τριάρχης λοιπὸν εἶχε τὶς ἴδιες ἐλπίδες
ἀλλὰ καὶ τοὺς ἰδίους
φόβους ποὺ κυμάτι-
ζαν σὰν ἄμπωτη καὶ
παλίρροιαστὶςψυχὲς
πολλῶν Ἑλλήνων,
ἰδίως ἐκείνων ποὺ
εἶχαν πνευματικὴ
καὶ κοινωνικὴ θέση
ἢ οἰκονομικὴ δύνα-
μη μέσα στὴ νεοελ-
ληνικὴ κοινωνία…
Ὁ προσανατολισμός
του πρὸς τὶς διάχυ-
τες τότε ἐθνικὲς ἰδέες
τὸν ἔφερναν κοντὰ
στὸν λαὸ καὶ τὸν
ἀπαλλάξαν ἀπὸ προ-
στριβὲς καὶ διενέξεις,
ἴσως καὶ περιπέτειες,
ποὺ θὰ ἦταν ἐνδεχόμενο νὰ τοῦ δημιουρ-
γήσει ἡ ἄκαμπτη ἀντίθεσή του πρὸς τοὺς
κοινοὺς σκοπούς. Ἐμπρὸς ὅμως στοὺς
Τούρκους ἐπισήμους δήλωνε ὅτι ἡ αὐτο-
κρατορία τους ἦταν «ἄνωθεν τεταγμέ-
νη» καὶ ἀργότερα ὁ φόβος τῶν τρομερῶν
ἀντιποίνων τους τὸν ἔκαμε νὰ καταδικά-
σει τὴν ἐπανάσταση καὶ ν' ἀφορίσει τοὺς
ἀρχηγούς της».
Ἄξια ἰδιαίτερης ἀναφορᾶς εἶναι καὶ
τὰ ὅσα μὲ ἔμφαση ὑπογραμμίζει ὁ Δ. Σ.
Μπαλάνος σχετικὰ μὲ τὴν ὑπογραφὴ
τοῦ ἀφορισμοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως ἀπὸ
τὸν Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄: «ἠνηγκά-
σθη νὰ θέσῃ τὴν ὑπογραφὴν τοῦ κάτωθι
ἐγγράφου, καταδικάζοντος τὸ κίνημα,
ὑπὲρ τῆς ἐπιτυχίας τοῦ ὁποίου ὁλοψύ-
χως ηὔχετο καὶ εἰργάζετο. Ὑπογράφων
ἀπεμάκρυνε τὰς ὑπονοίας τῆς Πύλης
περὶ συμμετοχῆς εἰς τὸ κίνημα ἐπισήμων
κύκλων. Μὴ ὑπογράφων θὰ ἐπιβεβαίου
τὰς ὑπονοίας, ὅτε δεινὴ ἐπιπίπτουσα ἡ
τιμωρία τοῦ τυράννου κατὰ τῶν βυσσο-
δομούντων, θὰ ἐνέκρου τὸ κίνημα πρὶν
ἢ ἐκραγῇ. Ἄλλως ὁ ἀοίδιμος Πατριάρχης
μετὰ θαυμαστῆς ἐγκαρτερήσεως ὑπέστη
τὸ μαρτύριον, ὅταν ἐπέστη ἡ ὥρα, καίτοι
ἠδύνατο νὰ σωθῇ διὰ τῆς φυγῆς» [Πρα-
κτικὰ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, 14 (1939)
280].
Τὸ βαθύτερο ψυχικὸ μαρτύριο ποὺ
βίωνε ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος ἐκεῖνες
τὶς μεγάλες ὦρες γιὰ τὸ Γένος ὑπογραμ-
μίζεται ἀπὸ τὸν Κ. Σκουτέρη: «θὰ ἔλεγε
κανείς, καὶ δὲν θὰ ἦτο ὑπερβολή, ὅτι τὸ
μέγα μαρτύριον τοῦ Πατριάρχου δὲν
ὑπῆρξε ἡ ἀγχόνη, ἀλλ' ἡ ἐγκύκλιος τῆς
23ης Μαρτίου τοῦ 1821 διὰ τῆς ὁποίας οἱ
μὲν ἐπαναστάται προετρέποντο εἰς μετά-
νοιαν, ἀφωρίζετο δὲ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπα-
ναστάσεως Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης» (Κ.
Σκουτέρη, Κείμενα τοῦ Νέου Ἑλληνι-
σμοῦ, Ἀθῆναι 1971, σ. 10).
Ὁ Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ μὲ τὴν
ἐξ ἀδηρίτου ἀνάγκης ἐπώδυνη αὐτὴ ἀπό-
φασή του ἦταν βαθύτατα πεπεισμένος,
ὅπως καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀπεδείχθη,

72. 72
ὅτι κατόρθωσε νὰ ἀποτρέψει δύο φορὲς
τὴ σφαγὴ καὶ τὸν ἀφανισμὸ τοῦ χριστια-
νικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κωνσταντινουπό-
λεως καὶ πολλῶν ἄλλων ἐπαρχιῶν ἀπὸ
τοὺς Ὀθωμανούς, ὅπως μὲ ἀπόλυτα κα-
τηγορηματικὸ τρόπο τοῦ εἶχε διαμηνύ-
σει ἡ Ὑψηλὴ Πύλη, ὅτι θὰ προέβαινε σὲ
σκληρὰ αἱματηρὰ ἀντίποινα ἐξολοθρεύ-
σεως τῶν Ῥωμηῶν, ἐὰν ὡς Πατριάρχης
καὶ πνευματικὴ κεφαλὴ τοῦ ῥωμαίικου
Γένους δὲν νουθετοῦσε τοὺς ἐπαναστα-
τημένους ῥαγιάδες. Ἀφοῦ μάλιστα κατὰ
τὴ Μεγάλη Δευτέρα τοῦ 1821 προέβη
σὲ μυστικὴ ἱεροπραξία στὴν ἄρση τοῦ
ἀφορισμοῦ ἐνώπιον τῶν συνοδικῶν
ἀρχιερέων τοῦ Πατριαρχείου καὶ κατέ-
καυσε τὸ σχετικὸ πατριαρχικὸ ἔγγραφο
«ἰδίαις χερσὶν» ἐντὸς τοῦ Ἱεροῦ Βήματος
τοῦ Πατριαρχικοῦ Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Γε-
ωργίου στὸ Φανάρι, καὶ ἐνῷ πολλοὶ ἐκ
τῶν ἡμετέρων καὶ ξένων ἐπιφανῶν τὸν
προέτρεπαν νὰ διαφύγει καὶ νὰ σωθεῖ,
ἐντούτοις ἐκεῖνος παρέμενε ἀτάραχος
καὶ ἀπαθὴς πιστεύοντας ἀκράδαντα ὅτι
διὰ τοῦ τρόπου αὐτοῦ θὰ βοηθοῦσε, ὅσο
ἦταν δυνατόν, νὰ μὴν γενικευθεῖ ὁ δι-
ωγμὸς ἐναντίον τῶν ἀθώων Ῥωμηῶν.
Εἶναι συγκλονιστικοὶ καὶ ἀποτελοῦν
ἀδιάψευστο ἱστορικὸ τεκμήριο οἱ πρὸ
τῆς καθαιρέσεως ἀπὸ τὴν Ὑψηλὴ Πύλη
καὶ πρὸ τοῦ μαρτυρίου τῆς ἀγχόνης λό-
γοι τοῦ ἐθνοϊερομάρτυρος Πατριάρχου,
ὁ ὁποῖος στὶς ἐπιμονες προτροπὲς τῶν
«Φιλικῶν» καὶ τῶν ξένων πρεσβευτῶν
νὰ παραιτηθεῖ τῆς Πατριαρχίας, νὰ
φύγει καὶ νὰ σωθεῖ, ἀπαντοῦσε: «Ὁ μι-
σθωτὸς καὶ οὐκ ὢν ποιμὴν φεύγει. Γεν-
νηθήτω τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου». Πρὸς δὲ
τοὺς «Φιλικούς», οἱ ὁποῖοι ἐπέμεναν νὰ
τὸν φυγαδεύσουν μυστικῶς, ἐκεῖνος ὡς
Ἐθνάρχης καὶ Γενάρχης: «Ἐγνώριζεν…
τὴν ὑπαρξιν τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας καὶ
μυστικῶς προσηύχετο καὶ ηὐλόγει τὰς
προσπαθείας αὐτῆς ὑπὲρ ἀπελευθερώσε-
ως τοῦ δούλου γένους… Χρεωστοῦμεν,
ἔλεγε, νὰ ποιμάνωμεν καλῶς τὰ ποίμνιά
μας, καὶ χρείας τυχούσης νὰ κάμωμεν
ὅπως ὁ Ἰησοῦς δι' ἡμᾶς, διὰ νὰ μᾶς σώσῃ
(ἐννοῶν καὶ τὴν θυσίαν τῆς ζωῆς των
ἀκόμη)».
Ἀπευθυνόμενος πατρικῶς πρὸς τὸν
Μουρούζη: «Σωθεῖτε σεῖς, ἔλεγεν…,
διότι ἔχετε καὶ ἡλικίαν καὶ ἱκανότητα
καὶ θέσιν κοινωνικὴν νὰ ὑπηρετήσετε
τὴν πατρίδα. Μὴν προτρέπετε ὅμως ἐμὲ
εἰς φυγήν. Μάχαιρα θὰ διέλθῃ τὰς ῥύ-
μας τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ τῶν
λοιπῶν πόλεων τῶν χριστιανικῶν ἐπαρ-
χιῶν. Μοῦ ζητεῖτε, μεταμφιεζόμενος νὰ
καταφύγω εἰς πλοῖον ἢ νὰ σωθῶ ἐν τῷ
οἴκῳ οἱουδήποτε φίλου πρέσβεως διὰ ν'
ἀκούσω πῶς εἰς τὰς ὁδοὺς οἱ δήμιοι κατα-
κρεουργοῦσι τὸν χηρεύσαντα λαόν. Ὄχι,
εἶμαι Πατριάρχης διὰ νὰ σώσω τὸ Ἔθνος
καὶ ὄχι διὰ νὰ ὠθήσω αὐτὸ εἰς ἀγρίαν κα-
ταστροφήν. Ὁ θάνατός μου ἴσως ἐπιφέρῃ
μεγαλειτέραν ὠφέλειαν παρ' ὅσην ἡ ζωή
μου. Οἱ ξένοι Χριστιανοὶ ἡγεμόνες δὲν
δύνανται παρὰ νὰ ἐκπλαγῶσιν ἐπὶ τῷ
ἀδίκῳ θανάτῳ μου καὶ δὲν θὰ παρέλθω-
σιν ἴσως ἀδιάφοροι πρὸ τῆς ὕβρεως, ἣν
ἐν τῷ προσώπῳ μου θὰ ὑποστῇ ἡ πίστις
τοῦ Χριστοῦ. Καὶ οἱ Ἕλληνες, οἱ ἄνδρες
τῶν ὅπλων θὰ μάχωνται μετὰ μεγαλει-
τέρας μανίας, ὅπερ συχνάκις δωρεῖται
τὴν νίκην. Θὰ ἐκδικήσωσι τὸν θάνατόν
μου. Ἀναμένετε μεθ' ὑπομονῆς, ὅ,τι καὶ
ἂν συμβῇ. Δεν θὰ θελήσω ὅμως ποτὲ
νὰ γίνω χλεύασμα τῶν ζώντων. Δεν θ'
ἀνεχθῶ ὥστε εἰς τάς ὁδοὺς τῆς Ὀδησσοῦ,
τῆς Κερκύρας ἢ τῆς Ἀγκῶνος διερχόμε-
νον νὰ μὲ δακτυλοδεικτῶσι λέγοντες:
«Ἰδοὺ ὁ φονεὺς Παρτιάρχης». Ἂν δὲ τὸ
Ἔθνος μας σωθῇ καὶ θριαμβεύσῃ, εἶμαι
πεπεισμένος ὅτι θά μοι ἀποδώσῃ θυμία-
μα ἐπαίνου καὶ τιμήν, διότι ἐξεπλήρωσα
τὸ καθῆκόν μου. Τετάρτην φορὰν δὲν θὰ
ὑπάγω εἰς τὸν Ἄθωνα. Δὲν θέλω».
Ἀνάλογη ὑπῆρξε ἡ ἀπάντησή του καὶ
πρὸς τὸν Παπαρρηγόπουλο: «Πηγαίνε-
τε εἰς τὴν εὐχήν μου καὶ μὴ σκέπτεσθε
ἐμένα. Τὸ τέλος μου ἀπεφασίσθη ἀπὸ
τὸν Θεὸν καὶ θὰ γίνῃ τὸ θέλημά του».
Τὸ μεγαλεῖο τῆς ψυχῆς τοῦ ἁγίου ἀνδρὸς
ἀναδεικνύεται ἀκόμη περισσότερο μέσα
ἀπὸ τοὺς κατ' ἰδίαν λόγους του καὶ πρὸς
τὸν μετέπειτα μαρτυρήσαντα Μητροπο-
λίτη Δέρκων: «Καὶ ἐγὼ ὡς κεφαλὴ τοῦ

73. 73
Ἔθνους καὶ ὑμεῖς ὡς Σύνοδος ὀφείλομεν
ν' ἀποθάνωμεν διὰ τὴν κοινὴν σωτηρί-
αν. Ὁ θάνατος ἡμῶν θὰ δώσῃ δικαίωμα
εἰς τὴν χριστιανωσύνην νὰ ὑπερασπίσῃ
τὸ Ἔθνος ἐναντίον τοῦ Τυράννου. Ἀλλ'
ἂν ὑπάγωμεν ἡμεῖς νὰ ἐνθαρρύνωμεν
τὴν ἐπανάστασιν, τότε θὰ δικιώσωμεν
τὸν Σουλτᾶνον, ἀποφασίσαντα νὰ ἐξο-
λοθρεύσῃ τὸ Ἔθνος». Τὴν ἀξιολογικὴ
κρίση τῆς ἀδεκάστου ἱστορίας γιὰ τὸ πρό-
σωπο καὶ τὰ πεπραγμένα τοῦ μεγαλομάρ-
τυρος Πατριάρχου Ἁγίου Γρηγορίου Ε΄,
καθὼς καὶ γιὰ τοὺς ῥηχοὺς στὴ βαθύτερη
ἑρμηνεία τῶν ἱστορικῶν πραγματικῶν
δεδομένων ἐκείνης τῆς χρονικῆς περιόδου
παλαιοὺς καὶ ἐπιφανεῖς ἐπικριτές του,
διαβάζουμε, στὴν πληρότητά της, στὸν
δωδέκατο τόμο τῆς «Ἱστορίας τοῦ Ἑλλη-
νικοῦ Ἔθνους», ὅπου μεταξὺ ἄλλων ἐπι-
σημαίνονται χαρακτηριστικὰ τὰ ἑξῆς: «Ὁ
Πατριάρχης Γρηγόριος ὁ Ε΄ καὶ ἡ Ἱερὰ
Σύνοδος βρέθηκαν σὲ ἐξαιρετικὰ δεινὴ
θέση, ἀφ' ὅτου ἔφθασε στὴν Κωνσταντι-
νούπολη ἡ εἴδηση γιὰ τὴν κήρυξη τῆς
Ἐπαναστάσεως ἀπὸ τὸν Ὑψηλάντη. Τε-
ράστια ἦταν ἡ εὐθύνη τους γιὰ τὴν τύχη
τοῦ Γένους...».
Χαρακτηριστικὰ γιὰ τὴ στάση τοῦ
Πατριάρχη... καὶ γιὰ τὸν πατριωτισμό,
τὸ πνεῦμα αὐτοθυσίας καὶ τὴν πολιτικὴ
εὐθυκρισία του εἶναι τὰ ὅσα γράφουν ὁ
Μιχαὴλ Οἰκονόμου καὶ ὁ Νικόλαος Σπη-
λιάδης: «Καὶ ἐγὼ ὡς κεφαλὴ τοῦ Ἔθνους
καὶ ὑμεῖς ὡς Σύνοδος ὀφείλομεν νὰ ἀπο-
θάνωμεν διὰ τὴν κοινὴν σωτηρίαν».
Ἐπικρίθηκε ἐν τούτοις ὁ Πατριάρχης
καὶ ἐπικρίνεται ἀκόμη, ἐπειδὴ ἔστερξε
στὸν ἀφορισμὸ καὶ ἔστειλε τὶς νουθε-
τικὲς ἐγκυκλίους. Οἱ ἐπικριτὲς ὅμως δὲν
ἀναλογίζονται τί θὰ πάθαινε τὸ ἔθνος, ἂν
ὁ Πατριάρχης τηροῦσε ἀρνητικὴ στά-
ση ἀπέναντι στὶς ἀξιώσεις τοῦ σουλτά-
νου. Συμμορφώθηκε, ἄλλωστε, τότε ὁ
Πατριάρχης πρὸς τὴ σταθερὴ παράδοση
τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ μὲ παρόμοια στάση
κατόρθωνε σὲ ἀνάλογες κρίσιμες περι-
στάσεις νὰ σῴζει τὸ Γένος. Ἄλλωστε, θὰ
ἦταν ἐντελῶς παράλογη καὶ ἀνεύθυνη
μιὰ διαφορετικὴ ἀπόφαση. Ἂν δὲν γινό-
ταν ὁ ἀφορισμός, ἦταν σχεδὸν βέβαιο ὅτι
θὰ ἐξοντώνονταν ἑκατοντάδες χιλιάδων
Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν.
Πραγματικά, ὁ ἀφορισμὸς καὶ οἱ ἐγκύ-
κλιοι τοῦ Πατριάρχη δὲν εἶχαν ἐπίδραση
στὴν Ἑλλάδα. Ἡ ἐπανάσταση ἑξαπλώθη-
κετὸνἈπρίλιο,τὸνΜάιοκαὶἀργότερα,σὲ
περιοχές, ὅπου εἶχαν ἀνακοινωθεῖ ὁ ἀφο-
ρισμὸς καὶ οἱ ἐγκύκλιοι. Ἡ μὴ ἐπέκτασή
της καὶ σὲ ἄλλες περιοχές ὅπως καὶ ἡ μὴ
ἐπικράτησή της σὲ ὁρισμένες, ὅπου εἶχε
ἀρχίσει, ἀλλὰ δὲν μπόρεσε νὰ σταθεροποι-
ηθεῖ, ὀφειλόταν σὲ ποικίλους παράγοντες
καὶ ἰδίως στὴ γεωγραφικὴ θέση τους.
Ἀποδεικνύεται, συνεπῶς, ὅπως εὔστοχα
γράφει ὁ Ν.Κ. Τωμαδάκης, ὅτι: «Τὸ μέλ-
λον τοῦ Ἑλληνισμοῦ τὸ ἐστοχάζοντο Πα-
τριάρχαι ὅπως ὁ Κύριλλος ὁ Λούκαρις ἢ
ὁ Γρηγόριος ὁ Ε΄, διπλωμάται, οἱ ὁποῖοι
ἐπλήρωσαν τοὺς ἀγῶνας των (καὶ τὴν
ἔναντι τῶν Τούρκων διπλοπροσωπίαν
των μὲ τὸ σχοινὶ τῆς ἀγχόνης των».
Στὸ ὀλισθηρὸ κατάντημα ὁρισμένων
«τεταγμένων πολεμίων» τῆς Ὀρθοδόξου
Ἐκκλησίας καὶ ἀφρόνων ἐπικριτῶν τοῦ
Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, οἱ ὁποῖοι ἀκόμη
καὶ σήμερα συνεχίζουν νὰ κάνουν ἀπε-
ρίσκεπτα λόγο περὶ «προδότου Πατριάρ-
χου» καὶ «ἐχθροῦ τῆς ἐπαναστάσεως», ἡ
ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση δίδεται ἀπὸ τὴν
ἴδια τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα καὶ
τοὺς ὀπλαρχηγοὺς τοῦ ἀγῶνος, οἱ ὁποῖοι
οὐδόλως ἐπίστευσαν ὅτι ὁ Πατριάρχης
Γρηγόριος προέβη ἑκουσίως στὸν ἀφο-
ρισμὸ τοῦ Ὑψηλάντου καὶ τῶν ἀρχηγῶν
τῆς Ἐπαναστάσεως, ἀλλὰ γνώριζαν κάλ-
λιστα ὅτι ἡ ἐνέργεια αὐτὴ ἦταν προϊὸν
ὠμῆς βίας καὶ ἀπροκάλυπτης ἀπειλῆς ἀπὸ
τὴν Ὑψηλὴ Πύλη πρὸς τὸν Πατριάρχη,
ὁ ὁποῖος μὲ τὴν πράξη τοῦ ἀφορισμοῦ
ἐπεδίωκε νὰ ἀποφευχθεῖ ἡ ἀπὸ μέρους
τοῦ Σουλτάνου βεβαία σφαγὴ καὶ ὁ πα-
ντελὴς ὄλεθρος τῶν χιλιάδων ἀθῴων χρι-
στιανῶν.
Ὁ ἴδιος ὁ Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης,
σὲ ὁδηγίες ποὺ ἔστειλε ἀπὸ τὸ Κινσόβιο
τῆς Βεσσαραβίας πρὸς τοὺς ἀρχηγοὺς τῆς
Ἐπαναστάσεως, ἀνέφερε γιὰ τὸν ἀφο-
ρισμὸ αὐτό: «Ὁ μὲν Πατριάρχης, βιαζό-
μενος παρὰ τῆς Πόρτας, σᾶς στέλνει ἀφο-
ριστικὰ καὶ ἐξάρχους, παρακινῶντας σας

74. 74
νὰ ἐνωθῆτε μὲ τὴν Πόρτα. Ἐσεῖς νὰ θε-
ωρῆτε ταῦτα ὡς ἄκυρα, καθόσον γίνονται
μὲ βίαν καὶ δυναστείαν καὶ ἄνευ θελήσε-
ως τοῦ Πατριάρχου». Ὁ ἴδιος ὡς ἀρχηγέ-
της τῆς ἐθνεργεσίας στὴν τελευταία του
προκήρυξη (8 Ἰουνίου 1821) καταφέρε-
ται κατὰ τῶν στρατιωτῶν του ἐκείνων, οἱ
ὁποῖοι ἐπέξειξαν δειλία καὶ ἀπειθαρχία καὶ
δὲν ἐπέμειναν στὸν ἀγῶνα γιὰ νὰ ἐκδικη-
θοῦν, ὅπως χαρακτηρι-
στικὰ ἔγραφε: «τὸ ἱερὸν
αἷμα τῶν κατασφα-
γέντων ἀπανθρώπως
κορυφαίων ὑπουργῶν
τῆς θρησκείας Πατρι-
αρχῶν, Ἀρχιερέων καὶ
μυρίων ἄλλων ἀθῴων
ἀδελφῶν».
Ἀκόμη ὅμως κι ἂν
δὲν πείθονται ἀπὸ τὶς
παραπάνω ἀψευδεῖς
ἱστορικὲς πηγὲς οἱ «τε-
ταγμένοι ἐπικριτὲς»
καὶ «ἐμπαθεῖς ἀρνητὲς»
τῆς αὐτοθυσίας τοῦ
ἐθνοϊερομάρτυρος Ἁγί-
ου Γρηγορίου Ε΄, ἡ πλέ-
ον ἀποστομωτικὴ καὶ
ἠχηρὴ ἀπάντηση δίδε-
ται σ' ὅλους αὐτοὺς ἀπὸ
τὸ ἴδιο τὸ περιεχόμενο
τοῦ σουλτανικοῦ φιρμανιοῦ, μὲ τὸ ὁποῖο
καθαιρεῖτο τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου ὁ
Γρηγόριος ὡς «ἀρχηγός, μυστικὸς συμμέ-
τοχος τῆς ἐπαναστάσεως». Στὸ φιρμάνιο
αὐτό, ὅπου καταγράφονται οἱ λόγοι τῆς
καθαιρέσεως καὶ καταδίκης εἰς θάνατον
τοῦ Πατριάρχου, ὁ Σουλτᾶνος εὐθέως κα-
τηγοροῦσε τὸν Γρηγόριο ὡς ἀρχηγέτη τῆς
ἐπαναστάσεως τῶν Ἑλλήνων καὶ μεταξὺ
ἄλλωνἀνέφερε:«Ἀλλ' ὁἄπιστοςΠατριάρ-
χης τῶν Ἑλλήνων, ὁ ὁποῖος ἔδωκεν ἄλλο-
τε δείγματα τῆς πρὸς τὴν Ὑψηλὴν Πύλην
ἀφοσιώσεώς του, ἀδύνατον νὰ θεωρηθῇ
ἀλλότριος τῶν στάσεων τοῦ Ἔθνους του,
τὰς ὁποίας διάφοροι κακότροποι καὶ ἀναί-
σθητοι, παρασυρόμενοι ὑπὸ χιμαιρικῶν
καὶ διαβολικῶν ἐλπίδων διήγειραν, καὶ
χρέος του ἦτο νὰ διδάξῃ τοὺς ἁπλοῦς, ὅτι
τὸ τόλμημα ἦτο μάταιον καὶ ἀτελέσφο-
ρον. Διότι τὰ κακὰ διαβούλια δὲν εἶνε δυ-
νατόν ποτε νὰ εὐδοκιμήσωσιν ἐναντίον
τῆς Μωμεθανικῆς ἐξουσίας καὶ θρησκεί-
ας… ἀλλ' ἐξ αἰτίας τῆς διαφθορᾶς τῆς καρ-
δίας του, ὄχι μόνον δὲν εἰδοποίησεν, οὐδ'
ἐπαίδευσεν τοὺς ἀπατηθέντας, ἀλλὰ καθ'
ὅλα τὰ φαινόμενα ἦτο καὶ ὁ ἴδιος αὐτός,
ὡς Ἀρχηγός, μυστικὸς συμμέτοχος τῆς
ἐπαναστάσεως, καὶ ἀδύνατον νὰ μὴν ἀφα-
νισθῇ καὶ νὰ μὴν πέσῃ
εἰς τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ
ὅλον σχεδὸν τὸ Ἔθνος
τῶν Ἑλλήνων, ἂν καὶ
ἐν αὐτῷ, εἶνε καὶ πολ-
λοὶ ἀθῷοι.
Καθ' ὃν καιρὸν
ἐγνώσθη ἡ ἀποστα-
σία, ἡ Ὑψηλὴ Πύλη
συμπάθειαν λαβοῦσα
πρὸς τοὺς ἀθλίους ῥα-
γιάδες της, ἐνησχολή-
θη νὰ ἐπαναφέρῃ τοὺς
πλανηθέντας διὰ τῆς
γλυκύτητος εἰς τὴν
ὁδὸν τῆς σωτηρίας των,
καὶ ἐπ' αὐτῷ τῷ σκοπῷ
ἐξέδωκε καὶ πρόσταγ-
μα, διατάσσουσα καὶ
συμβουλεύουσα τὸν
Πατριάρχην τὰ πρὸς
τὸν σκοπὸν τοῦτον,
καὶ προσκαλοῦσα αὐτὸν ν' ἀφορίσῃ ὅλους
τοὺς ἀποστατήσαντας ῥαγιάδες, ὅπου
καὶ ἂν ἦσαν. Ἀλλ' ἀντὶ νὰ δαμάσῃ τοὺς
ἀποστάτας καὶ νὰ δώσῃ πρῶτος τὸ παρά-
δειγμα τῆς ἐπιστροφῆς εἰς τὰ καθήκοντά
των, ἄπιστος οὗτος ἔγινεν ὁ πρωταίτιος
ὅλων τῶν ἀναφυεισῶν ταραχῶν. Εἴμεθα
πληροφορημένοι ὅτι ἐγεννήθη ὁ ἴδιος ἐν
τῇ Πελοποννήσῳ, καὶ ὅτι εἶναι συνένοχος
ὅλων τῶν ἀταξιῶν, ὅσας οἱ ἀποπλανηθέ-
ντες ῥαγιάδες ἔπραξαν κατὰ τὴν ἐπαρχίαν
Καλαβρύτων… Ἐπειδὴ δὲ πανταχόθεν
ἐβεβαιώθημεν περὶ τῆς προδοσίας του,
ὄχι μόνον εἰς βλάβην τῆς Ὑψηλῆς Πύ-
λης ἀλλὰ καὶ εἰς ὄλεθρον αὐτοῦ τοῦ ἰδί-
ου Ἔθνους του, ἀνάγκη ἦτο νὰ λείψῃ ὁ
ἄνθρωπος οὗτος ἀπὸ προσώπου τῆς Γῆς,
καὶ διὰ τοῦτο ἐκρεμάσθη πρὸς σωφρο-
νισμὸν τῶν ἄλλων».

75. 75
Ὁ ἀπαγχονισμὸς λοιπὸν τοῦ Πατρι-
άρχου Γρηγορίου Ε΄ ἐνίσχυσε τὴν ἀγω-
νιστικὴ θέληση τῶν ὀπλαρχηγῶν τοῦ
Ἀγῶνα τοῦ 1821 καὶ τῶν παλληκαριῶν
τους, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίσθηκαν γιὰ νὰ ἐκδι-
κηθοῦν καὶ νὰ ἐλευθερώσουν τὴν ὑπό-
δουλη πατρίδα. Εἶναι μάλιστα χαρακτη-
ριστικοὶ οἱ κατὰ τὴν περίοδο τῆς ἐπανα-
στάσεως στίχοι: «Κτυπᾶτε, πολεμάρχοι,
μὴ λησμονεῖτε τὸ σχοινί, παιδιά, τοῦ
Πατριάρχη», στοὺς ὁποίους, ὅπως τονί-
ζει ὁ Δ. Φωτιάδης, ἐπιβεβαιώνεται ὅτι:
«ἡ ἀγχόνη ποὺ πῆρε τὴ ζωὴ τοῦ (Πατρι-
άρχη Γρηγορίου Ε΄) ἀντὶ νὰ ἀπελπίσῃ τὸ
ἀγωνιζόμενο ἔθνος, ἀντίθετα χαλύβδωνε
τὴν ἀπόφασή του νὰ ζήσῃ ἐλεύθερο ἢ νὰ
πεθάνῃ».
Τὸ φρικτὸ ἰκρίωμα τῆς ἀγχόνης καὶ
τὸ «σχοινὶ» τοῦ Πατριάρχου, ὁ ὁποῖος
θυσιάστηκε ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος,
γενόμενος μέσα στοὺς αἰῶνες τὸ ἀκατά-
λυτο «σύμβολο» τῆς ἀδούλωτης Ῥωμη-
οσύνης, ὁ μέγας ἐθνοϊερομάρτυρας τοῦ
Γένους, ὅπως ἦταν φυσικό, συνεκλόνισε
τὸν ἑλληνισμὸ καὶ ἀναστάτωσε τοὺς χρι-
στιανικοὺς λαοὺς τῆς Εὐρώπης, καὶ ἰδί-
ως τὴ Ῥωσία, ἐπηρεάζοντας καταλυτικὰ
τὴ σχέση τους μὲ τὴν Ὑψηλὴ Πύλη.
Τὰ αἰσθήματα τῶν χριστιανικῶν λαῶν
ἀπέναντι στὸ μαρτύριο τοῦ ἐθνοϊερο-
μάρτυρος Πατριάρχου μποροῦμε νὰ τὰ
καταλάβουμε καὶ μέσα ἀπὸ τοὺς στίχους
τοῦ κορυφαίου «Ὕμνου εἰς τὴν Ἐλευθε-
ρίαν»:
«Κειὲς τὲς δάφνες, ποὺ ἐσκορπίστε/
τώρα πλέον δὲν τὲς πατεῖ,/ καὶ τὸ χέρι,
ὅπου ἀφιλῆστε,/ πλέον, ἄ! πλέον δὲν
εὐλογεῖ.// Ὅλοι κλαῦστε, ἀποθαμένος/
ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐκκλησιᾶς/ κλαῦστε,
κλαῦστε, κρεμασμένος/ ὡσὰν νά τανε
φονιάς.// Ἔχει ὁλάνοιχτο τὸ στόμα/
π'ὧρες πρῶτα εἶχε γευθῆ/ τ' Ἅγιον Αἷμα,
τ' Ἅγιον Σῶμα/ λὲς πὼς θὲ νὰ ξαναβγῇ//
ἡ κατάρα ποὺ εἶχε ἀφίσῃ/ λίγο πρὶν νὰ
ἀδικηθῇ/ εἰς ὁποῖον δὲν πολεμήσῃ,/ καὶ
ἠμπορεῖ νὰ πολεμῇ.// Τὴν ἀκούω, βρο-
ντάει, δὲν παύει/ εἰς τὸ πέλαγος, εἰς τὴν
γῆν,/ καὶ μουγκρίζοντας ἀνάβει/ τὴν αἰω-
νίαν ἀστραπήν.»
Ὁ πολὺς Κωνσταντῖνος Παπαρρηγό-
πουλος, ἀναφερόμενος στὴν τιμὴ ποὺ
ἀπέδωσε τὸ νεοσύστατο ἑλληνικὸ κράτος
στὸν ἐθνοϊερομάρτυρα Ἅγιο Γρηγόριο
Ε΄ ἀναγνωρίζοντας τὴν «ὑπὲρ ὅλου τοῦ
ἔθνους ἀφοσίωσί» του, ἡ ὁποία ἔφθασε
στὴν ὑπέρτατη θυσία καὶ αὐτῆς ἀκόμη
τῆς ζωῆς του, γράφει χαρακτηριστικά:
«πῶς νὰ μὴν ἀνακαλέσω εἰς τὴν μνήμην
τῆς παρούσης γενεᾶς τὴν τελευταίαν
ἑκατόμβην (δηλ. τοῦ 1821), ἣν ὁ κλῆρος
ἡμῶν ἔθυσεν ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος;
Πρῶτον ἐν αὐτῇ ἔπεσεν ὁ Οἰκουμενικὸς
ἐκεῖνος Πατριάρχης, τοῦ ὁποίου τὴν
εἰκόνα ἔστησεν ἡ εὐλαβὴς εὐγνωμοσύνη
τῆς παρούσης γενεᾶς παρὰ τὰ Προπύ-
λαια τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου, ὡς
οἰκονόμον καὶ φρουρὸν πάσης πνευμα-
τικῆς τοῦ ἔθνους ἐπιδόσεως. Ὁ Γρηγό-
ριος Ε΄εἶχε ἅμα μὲν τὴν καρτερίαν τοῦ
μάρτυρος, ἅμα δὲ τὴν τοῦ κυβερνήτου
δεξιότητα καὶ ὅσον περὶ τὰ ἔσχατα τῆς
ζωῆς ἐμαραίνετο ἐν αὐτῷ ἡ τῆς διανοίας
δύναμις καὶ ἡ τοῦ σώματος ῥώμη, ἐπὶ
τοσοῦτον ἐκρατύνετο ἡ ὑπὲρ τοῦ ὅλου
ἔθνους ἀφοσίωσις».
Τὸ ἀνεξάλειπτον τῆς ἀξίας τῆς ὑπερ-
τάτης τοῦ ἐθνοϊερομάρτυρος Οἰκουμε-
νικοῦ Πατριάρχου ἁγίου Γρηγορίου Ε΄
ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ σωτηρίας τοῦ
Γένους ὑπογραμμίζει ὁ ἱστορικὸς καὶ πο-
λιτικὸς Σπυρίδων Τρικούπης, ὁ ὁποῖος
ὁμιλῶν ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλή-
νων στὶς 3 Αὐγούστου τοῦ 1864, ἔλεγε:
«Ἀπατῶνται, κύριοι, μεγάλην ἀπάτην,
ὅσοι νομίζουσιν ὅτι ἐν τῷ συντάγματι
τῆς 3ης Σεπτεμβρίου ἐγράφη τὸ πρῶτον
ἡ ἀνεξαρτησία. Ἡ ἀνεξαρτησία ἐγράφη
τὸ 1821. Καὶ θέλετε νὰ σᾶς εἴπω ποίαν
ἡμέραν; Ἐγράφη κατὰ τὴν ἡμέραν, καθ'
ἣν ὁ μέγας Ποιμενάρχης τῶν Ὀρθοδόξων
λαῶν, ἐξερχόμενος ἀπὸ τὰ ἅγια τῶν ἁγί-
ων, ἐκρεμάσθη ἁγιάζων καὶ ἁγιαζόμενος
καὶ τρώγων ἀκόμη τὸν ἅγιον ἄρτον καὶ
πίνων ἀκόμη τὸ αἷμα τοῦ Κυρίου. Ἐκεί-
νην τὴν ἡμέραν ἐγράφη τὸ δόγμα τῆς
ἀνεξαρτησίας. Καὶ θέλετε νὰ σᾶς εἴπω
ποῦ ἐγράφη; Ἐν ταῖς καρδίαις σας. Καὶ
διὰ ποίας ὕλης ἐγράφη; Διὰ τοῦ αἵματος
τοῦ Γρηγορίου. Τοιαύτη γραφή, κύριοι,
ἀδύνατόν ποτε νὰ ἐξαλειφθῆ».

76. 76
Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ
ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΤΟΥ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ
Δρ. Ἐρατῶς Ζέλλιου – Μαστροκώστα
ἐπ. προϊσταμένης Δευτεροβάθμιας Ἐκπαιδεύσεως
Ὁ
ρισμένοι Χαλκιδικεῖς εἶχαν ἰδιαί-
τερες σχέσεις μὲ τὴν μακεδονικὴ
αὐλή, ὅπως ὁ Νικόμαχος ἀπὸ τὰ
Στάγειρα, ὁ πατέρας τοῦ Ἀριστοτέλη,
ὁ φίλος, σύμβουλος καὶ ἀρχίατρος τοῦ
Ἀμύντα Β΄, γι' αὐτὸ ἔζησε ἐπὶ ἔτη στὴν
μακεδονικὴ αὐλή. Γι' αὐτὸ καὶ ὁ Μ. Ἀλέ-
ξανδρος στὴν ἐκστρατεία ἐναντίον τῶν
Περσῶν εἶχε κάποιους στενοὺς συνεργά-
τες του ἀπὸ τὴν Χαλκιδική, τὸν Καλλι-
σθένη, τὸν Ἔφιππο, τὸν Στράττι καὶ τὸν
Ἀριστόβουλο.
Ὁ Καλλισθένης ἀπὸ τὴν Ὄλυνθο ἔζη-
σε πιθανὸν ἀπὸ τὸ 370 - 328 π.Χ. Ἦταν
υἱὸς τῆς Ἡρῶς, ἡ ὁποία ἦταν στενὴ συγ-
γενὴς τοῦ Ἀριστοτέλη, καὶ ὅταν τὸ 343
ὁ Ἀριστοτέλης ἀνέλαβε τὴν ἐκπαίδευση
τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου, ὁ Καλλισθένης, ἂν
καὶ ἀρκετὰ μεγάλος, συνεκπαιδεύθηκε
μὲ τὸν Μ. Ἀλέξανδρο, τὸν ὁποῖο ἀκο-
λούθησε στὴν ἐκστρατεία ὡς ἱστορικός,
δηλαδὴ νὰ περιγράψει τὰ κατορθώματά
του καὶ νὰ τὰ καταστήσει γνωστὰ στοὺς
Ἕλληνες. Ὁ Καλλισθένης ἦταν δεινὸς
στὸ λέγειν, πολὺ μορφωμένος, γι' αὐτὸ
καὶ ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς διδασκάλους
τῶν «βασιλικῶν παίδων», δηλαδὴ τῶν
παιδιῶν 13 ἕως 16 ἐτῶν τῶν εὐγενῶν
Μακεδόνων, ποὺ εἶχαν ταχθεῖ στὴν «θε-
ραπεία», δηλαδὴ τὴν ὑπηρεσία τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου καὶ τὸν ἀκολούθησαν καὶ
στὴν ἐκστρατεία. Ζοῦσε λιτὰ καὶ ἔχαιρε
ἐκτιμήσεως, ἀλλὰ δὲν γνώριζε ἢ δὲν ἤθε-
λε νὰ ἑλίσσεται στὴν βασιλικὴ αὐλή, γι'
αὐτὸ ὁ Μ. Ἀλέξανδρος ὁμιλώντας γιὰ τὸν
Καλλισθένη ἀναφώνησε: «Μισῶ σοφι-
στήν, ὅστις οὐδ' αὐτῷ σοφός» (Μισῶ τόν
φιλόσοφο, ποὺ δὲν εἶναι σοφὸς οὔτε γιὰ
τὸν ἑαυτό του).
Σὲ ἕνα συμπόσιο ὁ Μ. Ἀλέξανδρος τοῦ
εἶπε στὴν πρόποση νὰ πλέξει τὸ ἐγκώμιο
τῶν Μακεδόνων. Ὁ Καλλισθένης ὁμί-
λησε τόσο ὡραῖα, ὥστε ὅλοι τὸν ἐπευ-
φήμησαν καὶ τοῦ ἔριχναν τὰ στεφάνια
τους. Ὁ Μ. Ἀλέξανδρος τότε, χρησιμο-
ποιώντας τὸν στίχο τοῦ Εὐριπίδη, τοῦ
εἶπε: «Καλὰς ἀφορμὰς οὐ μέγ' ἔργον εὖ
λέγειν, ἀλλ' ἔνδειξαι τὴν αὐτοῦ δύναμιν
ἡμῖν κατηγορήσας Μακεδόνων, ἵνα καὶ
βελτίους γένωνται μαθόντες ἅ πλημμε-
λοῦσιν» (Δεῖξε μας λοιπόν τὴν ρητορική
σου δεινότητα κατηγορώντας τοὺς Μα-
κεδόνες, γιὰ νὰ διορθωθοῦν μαθαίνοντας
τὰ σφάλματά τους). Καὶ ὁ Καλλισθένης
μὲ θάρρος τοῦ ἀπάντησε: «Ἐν δὲ διχο-
στασίη καὶ ὁ πάγκακος ἔλαχε τιμῆς1
»
(Στὴν διχοστασία καὶ ὁ χείριστος μπορεῖ
νὰ τιμηθεῖ), ἐννοώντας ὅτι ὁ Φίλιππος
κυριάρχησε, ἐπειδὴ οἱ Ἕλληνες ἦταν δι-
χασμένοι. Οἱ συμμετέχοντες στὸ συμπό-
σιο ἀγανάκτησαν, ἀλλὰ ὁ Καλλισθένης
φεύγοντας εἶπε ἐπανειλημμένως στὸν Μ.
Ἀλέξανδρο: «Κάτθανε καὶ Πάτροκλος,
ὅπερ σέο πολλὸν ἄμεινων» (Πέθανε καὶ
ὁ Πάτροκλος, ποὺ ἦταν πολὺ καλλίτε-
ρός σου). Γι' αὐτὸ ὁ Ἀριστοτέλης, ὅταν

77. 77
πληροφορήθηκε τὸν θάνατό του -κατη-
γορήθηκε ὅτι συμμετεῖχε στὴν συνω-
μοσία2
τοῦ Ἑρμολάου ἐναντίον τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου καὶ φυλακίσθηκε γιὰ νὰ
δικασθεῖ, ἀλλὰ πέθανε στὸ δεσμωτήριο ἢ
ἀπαγχονίστηκε ἐνῷ διαρκοῦσε ἡ Ἰνδικὴ
ἐκστρατεία - εἶπε: «Καλλισθένης λόγῳ
μὲν ἦν δυνατὸς καὶ μέγας, νοῦν δὲ οὐκ
εἶχεν3
».
Ὁ Καλλισθένης μνημονεύεται συχνὰ
καὶ ὡς φιλόσοφος, ἀλλὰ τὸ ἔργο του εἶναι
κυρίως ἱστορικό. Ἔγραψε «Περὶ τοῦ ἱε-
ροῦ πολέμου» (356 - 345), Ἑλληνικὰ ἢ
Ἑλληνικαὶ Ἱστορίαι, τὰ ὁποῖα ἦταν 10
βιβλία καὶ περιεῖχαν τὸ τριακονταετὲς
διάστημα 387 - 357, δηλαδὴ τὴν διάλυση
τῆς σπαρτιατικῆς κυριαρχίας, τὴν ἡγε-
μονία τῶν Θηβῶν καὶ τὴν ἐπικράτηση
τοῦ Φιλίππου. Ἀπὸ αὐτὸ ὅμως τὸ ἔργο
σώζονται ὀλίγα μόνον ἀποσπάσματα.
Ἔγραψε καὶ Ἀλεξάνδρου πράξεις, ἀπὸ
τὸ ὁποῖο σώζονται μόνον ἀποσπάσματα,
ποὺ ἀναφέρονται στὴν γεωγραφικὴ ἐξέ-
ταση τῶν τμημάτων τῆς Μ. Ἀσίας, τῆς
Συρίας καὶ τῆς Αἰγύπτου, ἀπὸ τὰ ὁποῖα
διῆλθε ὁ Μ. Ἀλέξανδρος. Τὸ ἔργο αὐτὸ
τὸ ἐξέδιδε κατὰ τμήματα, δηλαδὴ ὅταν
τελείωνε μία ἐκστρατεία, καὶ ἔμεινε ἡμι-
τελὲς λόγῳ τοῦ θανάτου του, ἀλλὰ δὲν
ἦταν δύσκολο μετὰ τὸν θάνατό του νὰ
συγκεντρωθοῦν καὶ νὰ διαδοθοῦν ὡς
ἕνα σύγγραμμα. Πρέπει ὅμως τὰ δημο-
σιευθέντα τμήματα τῆς ἱστορίας τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου νὰ ἔτυχαν ἀμέσως ἐξαιρε-
τικῆς ὑποδοχῆς καὶ θαυμασμοῦ, διότι
ὁ Καλλισθένης ἔλεγε ὅτι ἡ δόξα τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου ἐξαρτᾶται ἀπὸ αὐτόν.
Πολλοὶ μετέπειτα ἱστορικοὶ χρησιμο-
ποίησαν ὡς πηγὴ τὸ ἔργο τοῦ Καλλισθέ-
νη γιὰ νὰ γράψουν τὴν ἱστορία τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου. Καὶ ἡ ροπὴ ὅμως πρὸς τὸ
ἱστορικὸ μυθιστόρημα, ποὺ ἄρχισε ἀπὸ
τὸνΚαλλισθένη,πολὺἐνωρὶςἔδωσεστὴν
ἱστορία τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου μορφὴ μυθι-
στορηματική. Μυθιστορηματικὴ μορφὴ
ἔχει καὶ ἡ ἱστορία τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου,
ποὺ ἔγραψε κάποιος μὲ τὸ ὄνομα Καλλι-
σθένης, γι' αὐτὸ τὸν ἀποκαλοῦν Ψευδο-
καλλισθένη, καὶ εἶχε τεράστια ἐπίδραση
στὴν παγκόσμια φιλολογία, ἀφοῦ τὸν
5ο
αἰῶνα μεταφράσθηκε στήν ἀρμενικὴ
γλώσσα, ἀργότερα βρίσκουμε τὴν ἱστο-
ρία τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου στὴν περσική,
ἀπὸ τὴν περσικὴ μεταφράσθηκε στὴν
συριακή, μεταφράσθηκε καὶ στὴν λατι-
νική, στὴν ἀραβικὴ καὶ ἀπὸ τὴν ἀραβικὴ
κατὰ τὸ 1200 καὶ στὴν ἑβραϊκή.
Ὁ Ἔφιππος, ἐπίσης ἀπὸ τὴν Ὄλυνθο,
ἱστοριογράφος, κατὰ τὸν Ἀρριανὸ συνό-
δευσε τὸν Μ. Ἀλέξανδρο στὴν ἐκστρατεία
καὶ διορίσθηκε ἀπὸ αὐτὸν «ἐπίσκοπος»,
δηλαδὴ ἐπόπτης τῶν στρατευμάτων τῆς
Αἰγύπτου, μὲ τὸν Αἰσχύλο τὸν Ρόδιο καὶ
θὰ εἶχαν ὑπὸ τὴν προστασία τους καὶ
τὸν Δεινοκράτη τὸν Μακεδόνα ἢ Ρόδιο,
ὁ ὁποῖος ὡς ἀρχιτέκτων καὶ πολεοδόμος
εἶχε ἀναλάβει τὸν σχεδιασμὸ τῆς νέας πό-
λεως Ἀλεξάνδρειας στὴν Αἴγυπτο. Διότι
τὸν Μ. Ἀλέξανδρο στὴν ἐκστρατεία ἐνα-
ντίον τῶν Περσῶν τὸν ἀκολουθοῦσαν
καὶ πολλοὶ ἐπιστήμονες καὶ εἰδήμονες
στὶς τέχνες, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ
Διάδης ὁ Θεσσαλός, κορυφαῖος «μηχα-
νοποιός», ἐφευρέτης πολιορκητικῶν
μηχανῶν, ἀρχιμηχανικὸς τοῦ στρατοῦ, ὁ
ὁποῖος ἔκανε καὶ τὸν μῶλο καὶ ἕνωσε τὴν
Τύρο μὲ τὴν ἀκτή. Ὁ Ἔφιππος μετὰ τὸν
θάνατο τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου ἔγραψε καὶ
τὸ ἔργο «Περὶ Ἀλεξάνδρου καὶ Ἡφαιστί-
ωνος ταφῆς», ἀπὸ τὸ ὁποῖο σώζονται ὀλί-
γα ἀποσπάσματα.
Ὁ Στράττις ἐπίσης ἀπὸ τὴν Ὄλυν-
θο, ἱστοριογράφος, ἀκολούθησε τὸν Μ.
Ἀλέξανδρο στὴν ἐκστρατεία καὶ ἔγραψε
ἀξιόλογα συγγράμματα, ὅπως «Περὶ τῶν
Ἀλεξάνδρου ἐφημερίδων», «Περὶ πο-
ταμῶν καὶ κρηνῶν καὶ λιμνῶν», «Περὶ
Ἀλεξάνδρου τελευτῆς». Ὁ Ἀριστόβουλος
ὁ Ἀριστοβούλου, ὁ ὀνομαζόμενος καὶ ὁ
ἐκ Κασσανδρείας, διότι ἦταν ἄγνωστος ὁ
τόπος καταγωγῆς του, ἀλλὰ ἔζησε μεγά-
λο χρονικὸ διάστημα στὴν Κασσάνδρα,
στρατηγὸς καὶ ἱστοριογράφος τοῦ Μ.
Ἀλεξάνδρου, εἶχε ἐκστρατεύσει ὡς μέλος

78. 78
τῆς ἀρχιτεκτονικῆς καὶ πολεοδομικῆς
ὁμάδας τεχνικῶν. Σὲ ἡλικία 84 ἐτῶν,
πιθανὸν τὸ 297 π.Χ., ἔγραψε ἱστορία τοῦ
Μ. Ἀλεξάνδρου καὶ γράφει καὶ γιὰ τὸν
Γόρδιο Δεσμό4
ὅτι ὁ Μ. Ἀλέξανδρος τὸν
ἔλυσε ἀφαιρώντας «τὸν ἕστορα τοῦ ρυ-
μοῦ», δηλαδὴ τὸ ξύλινο καρφὶ ποὺ ἦταν
μπηγμένο στὸν ρυμὸ (τιμόνι τῆς ἅμαξας)
καὶ συγκρατοῦσε τὸν δεσμὸ τοῦ ζυγοῦ.
Τὸ ἔργο του χάθηκε σχεδὸν ὅλο, ἂν καὶ
ἦταν πολύτιμο γιὰ τὶς γεωγραφικὲς καὶ
ἐθνογραφικὲς πληροφορίες καὶ θεω-
ρεῖται ὡς συμπλήρωμα τῆς ἱστορίας τοῦ
Πτολεμαίου, ὁ ὁποῖος περιορίσθηκε στὴν
περιγραφή κυρίως πολεμικῶν γεγονό-
των. Ἡ ἱστορία τοῦ Ἀριστοβούλου καὶ
τοῦ Πτολεμαίου ἦταν καὶ οἱ κυριότερες
πηγὲς τοῦ Ἀρριανοῦ.
Καὶ ὁ Ἀρριανὸς στὸ ἔργο του «Ἀλε-
ξάνδρου Ἀνάβασις» γράφει ὅτι ὁ Μ. Ἀλέ-
ξανδρος, ὁ ὁποῖος ἵδρυσε περισσότερες
ἀπὸ 70 πόλεις στὴν Ἀσία καὶ τὴν Ἀφρι-
κή, ἔδωσε τὸ 324 π.Χ στὴν πόλη Ὤπη
τὸν παρακάτω ὅρκο:
«Σᾶς εὔχομαι, τώρα ποὺ τελείωσαν
οἱ πόλεμοι, νὰ εὐτυχήσετε μὲ τὴν εἰρή-
νη. Ὅλοι οἱ θνητοὶ ἀπὸ ἐδῶ καὶ πέρα νὰ
ζήσουν σὰν ἕνας λαός, μονοιασμένοι γιὰ
κοινὴ προκοπή. Νὰ θεωρῆτε τὴν οἰκου-
μένη πατρίδα σας, μὲ κοινοὺς νόμους,
ὅπου θὰ κυβερνοῦν οἱ ἄριστοι, ἀνεξαρ-
τήτως φυλῆς. Δὲν ξεχωρίζω τοὺς ἀνθρώ-
πους, ὅπως κάνουν οἱ στενόμυαλοι, σὲ
Ἕλληνες καὶ βαρβάρους. Δὲν μὲ ἐνδι-
αφέρει ἡ καταγωγὴ τῶν πολιτῶν, οὔτε ἡ
ράτσα ποὺ γεννήθηκαν. Τοὺς καταμερί-
ζω μὲ ἕνα μόνο κριτήριο. Τὴν Ἀρετή!
Γιὰ μένα κάθε καλὸς ξένος εἶναι
Ἕλληνας! Καὶ κάθε κακὸς Ἕλληνας
εἶναι χειρότερος ἀπὸ βάρβαρο! Ἂν ποτὲ
σᾶς παρουσιασθοῦν διαφορές, δὲν θὰ κα-
ταφύγετε στὰ ὅπλα, παρὰ θὰ τὶς λύσετε
εἰρηνικά. Στὴν ἀνάγκη θὰ σταθῶ ἐγὼ δι-
αιτητής σας. Τὸν Θεὸ δὲν πρέπει νὰ τὸν
νομίζετε ὡς αὐταρχικὸ κυβερνήτη, ἀλλὰ
σὰν κοινὸ πατέρα ὅλων, ὥστε ἡ διαγωγή
σας νὰ μοιάζη μὲ τὴν ζωὴ ποὺ κάνουν τὰ
ἀδέλφια στὴν οἰκογένεια.
Ἀπὸ μέρους μου, θεωρῶ ὅλους ἴσους,
λευκοὺς καὶ μελαμψούς. Καὶ θὰ ἐπιθυ-
μοῦσα νὰ μὴν εἶσθε μόνον ὑπήκοοι τῆς
Κοινοπολιτείας μου, ἀλλὰ μέτοχοι. Ὅλοι
συνεταῖροι. Ὅσο περνάει ἀπὸ τὸ χέρι
μου, θὰ προσπαθήσω νὰ συντελεσθοῦν
αὐτὰ ποὺ ὑπόσχομαι.
Τὸν ὅρκον τοῦτον ποὺ δώσαμε μὲ τὴν
σπονδὴ ἀπόψε, κρατῆστε τον σὰν σύμβο-
λο Ἀγάπης»5
.
Γι' αὐτὸ οἱ λαοὶ τῆς Ἀσίας τὸν λάτρευ-
αν ὡς θεό. Γι' αὐτὸ τὸν 7ο
μ.Χ αἰῶνα,
ὅταν ὁ Μωάμεθ προσπαθοῦσε νὰ διαδώ-
σει τὴν θρησκεία του, κήρυκές του κρα-
τοῦσαν τὴν εἰκόνα τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου
καὶ ὁ λαὸς νόμιζε ὅτι ὁ νέος Θεός τους
θὰ εἶναι ὁ Μ. Ἀλέξανδρος. Ἀλλὰ καὶ ὁ
ὑπουργὸς Ν. Μάρτης ἔγραψε: «Τό 1957
σὲ ἀποστολή μου, κατόπιν ἐντολῆς τοῦ
τότε πρωθυπουργοῦ... Κωνσταντίνου
Καραμανλῆ, σὲ τρεῖς χῶρες τῆς Μέσης
Ἀνατολῆς (Λίβανο, Συρία, Ἰορδανία)
ἑπτὰ ὑπουργοί, τοὺς ὁποίους ἐπισκέφθη-
κα καὶ τοὺς ἔθεσα τὸ θέμα ἀνάπτυξης
οἰκονομικῶν σχέσεων μὲ τὴν Ἑλλάδα,
μοῦ δήλωσαν ὅτι ἐπιθυμοῦν συνεργασία
μὲ τοὺς Ἕλληνες γιατὶ ὁ δεσμὸς Ἀράβων
καὶ Ἑλλήνων εἶναι ἀκατάλυτος καὶ ἀπὸ
τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ Ἄραβες θεωροῦν τοὺς
ἑαυτούς τους ἀπογόνους τοῦ Μ. Ἀλεξάν-
δρου».6
1. Πλούταρχος, Ἀλέξανδρος, 53.
2. Κατὰ τὸν Ἀρριανὸ «οἱ πολλοὶ» ἀπέ-
διδαν σὲ ἄλλα αἴτια τὴν καταδίκη τοῦ Καλ-
λισθένη.
3. Πλούταρχος, Ἀλέξανδρος, 54.
4. Στὸ Γόρδιο, τὴν ἀρχαία πρωτεύουσα
τῆς Φρυγίας, ὁ Ἀλέξανδρος παρέμεινε μὲ τὸν
στρατό του τὸν χειμῶνα τοῦ 334/5 π.Χ. Στὴν
ἀκρόπολη τοῦ Γορδίου ὑπῆρχε μία ἅμαξα,
ἀνάθημα τοῦ Γορδίου, καὶ ὁ ζυγός της ἦταν
δεμένος μὲ τὸν ρυμὸ μὲ ἕνα πολύπλοκο κό-
μπο ἀπὸ φλοιὸ κρανέας, τὸν περίφημο Γόρδιο
Δεσμό. Ἡ παράδοση ἔλεγε ὅτι ὅποιος ἔλυνε
τὸν δεσμὸ θὰ γινόταν βασιλιὰς τῆς Ἀσίας.
5. Μετάφραση Χρήστου Ζαλοκώστα.
6. Ν. Μάρτης, Ἡ πλαστογράφηση τῆς
ἱστορίας τῆς Μακεδονίας, Ἀθῆνα, Εὐρωεκδο-
τική, 1983, ἔκδ. 6η, σελ. 62.

79. 79
Η ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΗΣ
ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΑ(Ρ)ΥΑΡΙΚΗ
ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΙΑ (1832-1835)
Δημητρίου Γ. Μεταλληνοῦ
Δρ. Ἱστορίας, πτ. Θεολογίας
καὶ Γερμανικῆς Φιλολογίας
Ἡ
μελέτη τῆς Ἱστορίας δὲν ἔπαυσε
ποτὲ νὰ ἀποτελεῖ ἕνα ταξίδι, μία
περιήγηση, στὸν χρόνο, ὅπου ὁ
μελετητής της μεταφέρεται νοερὰ σὲ κά-
ποια συγκεκριμένη κοινωνικὴ πραγμα-
τικότητα καὶ μάλιστα σ' ἔνα συγκεκρι-
μένο χρονικὸ πλαίσιο. Ὅσες φορὲς λη-
σμονεῖται ἀπὸ τὸν μελετητὴ τῆς ἱστορίας
ἡ ἀναγκαία αὐτὴ ἐπιστημονικὴ ἀρχή,
ὁδηγεῖται ὀ ἐρευνητὴς σὲ ἐσφαλμένα, δη-
λαδὴ ἀνιστόρητα, συμπεράσματα.
Γιὰ νὰ προσεγγίσουμε λοιπὸν τὴν πε-
ρίοδο τῆς διακυβέρνησης τῆς Ἑλλάδας
ἀπὸ τοὺς Βαυαρούς, θὰ πρέπει νὰ μετα-
φερθοῦμε ἀρχικὰ στὴν Ἑλλάδα τοῦ 1831
καὶ μάλιστα ἀμέσως μετὰ τὴ δολοφονία
τοῦ Κυβερνήτη της Ἰωάννη Καποδί-
στρια (27.9//9.10.1831).
Ἡ ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὁλοκληρώ-
θηκε μὲ μεγάλες θυσίες τῶν Ἑλλήνων,
ποὺ ἐξεγέρθηκαν πρῶτα γιὰ τοῦ «Χρι-
στοῦ τὴν Πίστη τὴν Ἁγία» (ἐσωτερική
-ἐν Χριστῷ ἐλευθερία) καὶ κατόπιν «γιὰ
τῆς Πατρίδος τὴν ἐλευθερία» (ἐξωτερικὴ
– κρατική ἀνεξαρτησία). Πῶς, ὅμως,
ἔφτασαν οἱ Ἕλληνες μετὰ ἀπὸ τεσσάρων
καὶ πλέον αἰώνων δουλεία νὰ παραμέ-
νουν Ἕλληνες; Ἁπλούστατα, διότι στὴν
πλειονοψηφία τους δὲν εἶχαν ἀπωλέσει
τὴν πρώτη, ἄρα οὐσιαστικὴ ἐλευθε-
ρία τους (πνευματική). Καὶ βέβαια δὲν
τὴν ἀπώλεσαν ὅσοι ἀπὸ τοὺς Ρωμηοὺς
ἀντιστάθηκαν στὸν ἐξισλαμισμό, ἄρα
καὶ στὴν ἐκτούρκευσή τους. Ἄλλωστε,
καθ’ ὅλη τὴ διάρκεια τῆς δουλείας λει-
τουργοῦσε τὸ (ἄλλοτε κρυφὸ καὶ ἄλλο-
τε φανερὸ) σχολειό, ἀποκλειστικὰ ἀπὸ
ἐκκλησιαστικὰ πρόσωπα (κληρικοὺς καὶ
λαϊκούς). Αὐτοὶ διατήρησαν ζωντανὴ τὴ
συνείδηση τοῦ γένους καὶ γιὰ τὸν λόγο
αὐτὸ συνετέλεσαν στὴν ἐπίτευξη καὶ
τοῦ δεύτερου στόχου, δηλαδὴ στὴν ἀπε-
λευθέρωση τῶν Ἑλλήνων καὶ τὴ δημι-
ουργία τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους.
Ἡ διακυβέρνηση τῆς πατρίδας δὲν
μποροῦσε - ὅσο κι ἂν ἀντιδροῦσαν οἱ
Μ. Δυνάμεις τῆς (ἀν)Ἱερῆς Συμμαχίας -
παρὰ νὰ ἀνατεθεῖ στὸν ἡγέτη ποὺ ἐνσάρ-
κωνε ὅλες ἐκεῖνες τὶς ἐθνικὲς Ἀρχές. Καὶ
ὁ μεγαλύτερος Ἕλληνας πολιτικὸς ἡγέ-
της τῆς συγκεκριμένης περιόδου ἦταν
ἀδιαμφισβήτητα ὁ Ἰωάννης Καποδίστρι-
ας. Ἐκλέχθηκε γιὰ μία ἑπταετία, ἀλλὰ ἡ
ἱστορικὴ ἔρευνα ἔχει καταλήξει πλέον μὲ
ἀδιάψευστα τεκμήρια ὅτι τὰ ξένα μὲ τὸν
ἑλληνισμὸ διεθνῆ καὶ ἐγχώρια συμφέρο-
ντα τὸν ἀνέχτηκαν μόνο γιὰ… τὴ μισὴ
θητεία του.
Στὴν ἱστορικὴ αὐτὴ πραγματικότητα
ἐντάσσεται ἡ ἔλευση τῆς Ἀντιβασιλείας,
τὴν ὁποία ἀποτελοῦσαν οἱ Βαυαροὶ ἀξι-
ωματοῦχοι: ὁ κόμης Ἰωσὴφ Λουδοβίκος
Ἄρμανσπεργκ (Armansperg), ὁ Γεώργιος
Λουδοβίκος φὸν Μάουρερ (Maurer), ὁ
ὁποῖος ἐπέβλεπε τὰ τῆς Δημόσιας Ἐκπαί-
δευσης καὶ τὰ Ἐκκλησιαστικὰ ζητήματα
καὶ ὁ Ὑποστράτηγος Κάρολος Γουλιέλ-
μος Ἔιντεκ (Heideck), ὁ ὁποῖος ἐπέβλεπε

80. 80
τὰ Στρατιωτικὰ καὶ τὰ Ναυτικὰ θέματα.
Τὸ τριμελὲς αὐτὸ Ὄργανο συνεπικου-
ροῦσαν ὡς ἀναπληρωματικὰ μέλη οἱ Κά-
ρολος Ἄμπελ, οἰκονομολόγος καὶ νομο-
μαθής, ὁ ὁποῖος ἐπέβλεπε τὰ Οἰκονομικὰ
καὶ ὁ Κάρολος Γκράινερ, οἰκονομολόγος,
ὁ ὁποῖος ἐπέβλεπε τὰ τῆς Ἐξωτερικῆς πο-
λιτικῆς καὶ ἐπόπτευε τὰ τῆς Ἐσωτερικῆς
διοικήσεως. Στὶς 21 Ἰουλίου 1834 ὁ πα-
τέρας τοῦ Ὄθωνα, Λουδοβίκος Α΄ τῆς
Βαυαρίας, ἀνακάλεσε τὸν Μάουρερ καὶ
τὸν Ἄμπελ καὶ τοὺς ἀντικατέστησε μὲ
τοὺς Κόβελ καὶ Γκράινερ ἀντίστοιχα.
Ὅ,τι προσπάθησε νὰ οἰκοδομήσει
ὁ Καποδίστριας γκρεμίσθηκε μὲ συνο-
πτικὲς διαδικασίες ἀπὸ τοὺς Βαυαροὺς
καὶ τοὺς ἐθελόδουλους «Ἕλληνες» συ-
νεργάτες τους. Ἐπιγραμματικὰ μποροῦν
νὰ ἀναφερθοῦν τὰ ἀκόλουθα:
1. Δημόσια Διοίκηση:
Ἡ Ἀντιβασιλεία διαίρεσὲ την ἑλλη-
νικὴ ἐπικράτεια σὲ δέκα νομοὺς καὶ σα-
ράντα δύο ἐπαρχίες μὲ ἐπικεφαλῆς τοὺς
νομάρχες καὶ ἐπάρχους ἀντίστοιχα, οἱ
ὁποῖοι διορίζονταν ἀπευθείας ἀπὸ τὴν
Ἀντιβασιλεία, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ καταρ-
γηθεῖ στὴν πράξη ἡ τοπικὴ αὐτοδιοίκη-
ση.
2. Οἰκονομικά:
Κατὰ τὴν περίοδο τῆς Ἀντιβασιλεί-
ας τὸ ἑλληνικὸ κράτος ἦταν συνεχῶς
χρεωκοπημενο, ἐνῷ οἱ φόροι θύμιζαν
στοὺς Ἕλληνες πολὶτες τὴν περίοδο τῆς
Ὀθωμανοκρατίας μὲ τοὺς κεφαλικοὺς
φόρους καὶ τὴ δεκάτη. Παρ’ ὅλα αὐτὰ
ἀξιοσημείωτες εἶναι οἱ ἐπισημάνσεις τοῦ
Maurer στὸ βιβλίο τοῦ «Das Griechische
Volk» (Ὁ Ἑλληνικὸς Λαός), χρήσιμες ἰδι-
αίτερα στὶς ἡμέρες μας:
«Ἡ Ἑλλάδα διαθέτει μεγάλες πλουτο-
παραγωγικὲς πηγές, ποὺ ἂν γίνει ἡ κα-
τάλληλη ἐκμετάλλευσή τους, θὰ μπορεῖ
νὰ ἐξασφαλίσει μία σημαντικὴ οἰκονο-
μικὴ ἄνοδο. […] Γιὰ τὴν ἐκμετάλλευση
ὅμως ὅλου αὐτοῦ τοῦ πλούτου, τίποτα
δὲν ἔχει γίνει.[…]. Ὅλη γενικὰ ἡ ὀργά-
νωση ἔμεινε ἐλαττωματική, ἔτσι ποὺ ὄχι
μονάχα καμμιὰ οἰκονομικὴ πράξη δὲν
μπορεῖ νὰ ἐλεγχθεῖ, ἀλλὰ οὔτε καὶ προϋ-
πολογισμὸς νὰ καταστρωθεῖ».
Ἡ εἴσοδος τοῦ βασιλιὰ Ὄθωνα τῆς Ἑλλάδος στὸ Ναύπλιο, 1835, ἐλαιογραφία.

81. 81
3. Στρατός:
Ἡ Ἀντιβασιλεία διέλυσε ὅλα τὰ ἄτα-
κτα στρατεύματα καὶ ἀπομακρύνθηκαν
οἱ στρατολογηθέντες μετὰ τὴ δολοφονία
τοῦ Κυβερνήτη. Ὁ«ἑλληνικὸς» στρατὸς
ἀπαρτιζόταν ἀπὸ 3.500 Βαυαροὺς μι-
σθοφόρους καὶ ἀπὸ 1.200 Ἕλληνες
στρατιῶτες. Μὲ τον τρόπο αὐτὸν παρα-
γκωνίσθηκαν οἱ περισσότεροι ἀγωνιστὲς
τῆς Ἑλληνικὴς Ἐπανάστασης, μὲ ἀποτέ-
λεσμα νὰ προκληθοῦν ἔντονες ἀντιδρά-
σεις, ἐνῷ κάποιες ἐξεγέρσεις πνίγηκαν
στὸ αἷμα. Στὴν περιρρέουσα αὐτὴ ἀτμό-
σφαιρα συνελήφθησαν καὶ φυλακίστη-
καν πολλοὶ γνωστοὶ στρατιωτικοί, ἐνῷ
ἀπὸ δίκη πέρασαν οἱ Κολοκοτρώνης
καὶ Πλαπούτας, ποὺ καταδικάστηκαν
ἀρχικὰ σὲ θάνατο, ἀλλὰ ἡ ποινή τους με-
τατράπηκε σὲ εἴκοσι χρόνια φυλάκιση,
ὕστερα ἀπὸ τὴ διαφωνία δύο δικαστῶν.
Τελικὰ ἀπελευθερώθηκαν καὶ οἱ δύο,
ὅταν ἀνέλαβε τὴ διοίκηση τοῦ Κράτους
ὁ Ὄθωνας.
4. Ἐκπαίδευση:
Τὰ μέλη τῆς Ἀντιβασιλείας (καὶ
πιὸ συγκεκριμένα ὁ Μάουρερ) ἔλαβαν
ἀποφάσεις καὶ ἐξέδωσαν διατάγματα
σύμφωνα μέ τὰ ὁποῖα:
ἱδρύθηκανδημοτικὰσχολεῖασὲὅλους
τοὺς δήμους, μὲ ὑποχρεωτικὴ φοίτηση
γιὰ παιδιὰ ἄνω τῶν 6 ἐτῶν (7ετής φοί-
τηση),
ἱδρύθηκαν ἑλληνικὰ σχολεῖα σὲ ὅλες
τὶς ἐπαρχίες (3ετὴς φοίτηση), στὰ ὁποῖα
γίνονταν δεκτοί, μετὰ ἀπὸ ἐξετάσεις, οἱ
ἀπόφοιτοι τῆς Δ΄ τάξης τοῦ Δημοτικοῦ
καὶ ἱδρύθηκαν γυμνάσια στὴν ἕδρα κάθε
νομοῦ (4ετὴς φοίτηση).
Τὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα τῆς Ἑλλά-
δος ὀργανώθηκε πάνω στὰ πρότυπα τοῦ
ἀντίστοιχου βαυαρικοῦ.
Οὐσιαστικὰ «μετακενώθηκε» αὐτού-
σιο ἕνα συγκεκριμένο ἐκπαιδευτικὸ σύ-
στημα, τὸ ὁποῖο ἐξυπηρετοῦσε διαφορε-
τικὲς ἐκπαιδευτικὲς ἀνάγκες καὶ προτε-
ραιότητες στὴ Βαυαρία. Κύριο χαρακτη-
ριστικὸ τοῦ περιεχομένου τῶν σπουδῶν
ἦταν ὁ κλασσικισμὸς καὶ ἡ ἀρχαιολατρία,
ἐνῷ ἐλάχιστη βάση δινόταν στὴν ἀπό-
κτηση θετικῶν καὶ τεχνικῶν γνώσεων.
5. Ἐκκλησία:
Ἡ Ἐκκλησία ἑξακολουθοῦσε νὰ ὑπά-
γεται στὴ διοίκηση τοῦ Οἰκουμενικοῦ
Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως,
ἀλλὰ ἡ Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὁδήγησε
στὴ διακοπὴ τῶν σχέσεων μὲ τὸ Πατρι-
αρχεῖο. Ἡ Ἀντιβασιλεία προχώρησε στὴ
ρύθμιση τῶν σχέσεων μὲ τὴ συγκρότηση
ἑπταμελοῦς, μεικτῆς ἐπιτροπῆς γιὰ τὴν
ἐκπόνηση Σχεδίου Κανονισμοῦ ἢ Συ-
ντάγματος Ἐκκλησιαστικοῦ, μὲ τὸ ὁποῖο
ἀποφασιζόταν ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἀνεξαρ-
τησία (Αὐτοκέφαλο) τοῦ Βασιλείου τῆς
Ἑλλάδος καὶ ἡ σύσταση Διαρκοῦς Ἱερᾶς
Συνόδου. Ἡ πραξικοπηματικὴ καὶ ἀντι-
κανονικὴ αὐτὴ ἐνέργεια εἶχε ὡς ἀποτέ-
λεσμα ἐπὶ δεκαεπτὰ ἔτη (1833-1850) νὰ
μὴν ὑπάρχει (ἐπι)κοινωνία μεταξύ τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καὶ τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος.
Στὸ πλαίσιο τοῦ «ἐκσυγχρονισμοῦ»
τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὴν Ἀντιβασιλεία,
ἔκλεισαν ὅλα τὰ μοναστήρια ποὺ εἶχαν
κάτω ἀπὸ ἕξι μοναχούς, ἐνῷ οἱ ἐπισκοπὲς
περιορίστηκαν σὲ δέκα. Ἔκλεισαν τὰ γυ-
ναικεῖα μοναστήρια καὶ ἀπαγορεύτηκαν
οἱ δωρεές. Ἐκποιήθηκε, τέλος, μεγάλο
μέρος τῆς περιουσίας τῶν ναῶν γιὰ τὰ
κονδύλια τοῦ κράτους, γεγονὸς ποὺ προ-
κάλεσε μεγάλες ἀντιδράσεις.
Ἀνακεφαλαιώνοντας τὴ σύντομη
αὐτὴ ἱστορικὴ προσέγγιση μποροῦμε,
μετὰ ἀπὸ ἐνδελεχῆ ἔρευνα στὰ ἀρχεῖα
τῶν Βαυαρῶν, νὰ καταλήξουμε στὸ συ-
μπέρασμα, ὅτι, ἐνῷ ὁ Καποδίστριας ἀγω-
νιζόταν νὰ δημιουργήσει ἔνα σύγχρονο
ἑλληνικὸ κράτος μὲ Ἕλληνες πολῖτες,
οἱ Βαυαροὶ τῆς Ἀντιβασιλείας ἐπεδίωκαν
νὰ ὀργανώσουν ἕνα δυτικοευρωπαϊκὸ
(Βαυαρικὸ) προτεκτοράτο μὲ εὐρωπαί-
ους πολίτες.
Μία διοικητικὴ διεργασία καὶ ἀντί-
ληψη, ποὺ κυριαρχεί μέχρι σήμερα στὴν
πολιτικὴ ζωὴτοῦ τόπου μας.

82. 82
Ο ΦΩΤΙΣΜΕΝΟΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ-
Ο ΠΙΣΤΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ
ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Κώστα Δ. Κονταξῆ
ἐπίκουρου Καθηγητῆ Λαογραφίας
Σ
τὶς 14 Σεπτεμβρίου 1831, λίγες
μέρες πρὶν τὸ αἷμα του βάψει τὰ
σκαλοπάτια τοῦ ναοῦ τοῦ Ἁγίου
Σπυρίδωνος στὸ Ναύπλιο, ὁ Ἰωάννης
Καποδίστριας ἔγραψε στὸν ἐπιστή-
θιο φίλο του καὶ μεγάλο εὐεργέτη τῆς
Ἑλλάδας, τὸν Ἑλβετὸ Ἰωάννη-Γαβριὴλ
Eynard, καὶ τὴν ἀκόλουθη προφητικὴ
γιὰ τὸν ἑαυτό του φράση:
«Ἂς λέγουν καὶ ἂς γράφουν ὅ,τι θέ-
λουν. Θὰ ἔλθη ὅμως κάποτε καιρός, ὅτε
οἱ ἄνθρωποι κρίνονται ὄχι σύμφωνα μὲ
ὅσα εἶπον ἢ ἔγραψαν περὶ τῶν πράξεών
των, ἀλλὰ κατ’ αὐτὴν τὴν μαρτυρίαν
τῶν πράξεών των. Ὑπ’ αὐτῆς τῆς πίστε-
ως ὡς ἀξιώματος δυναμούμενος, ἔζησα
μέσα εἰς τὸν κόσμον μέχρι τώρα, ὁπό-
τε εὑρίσκομαι εἰς τὴν δύσιν τῆς ζωῆς
μου, καὶ ὑπῆρξα πάντοτε εὐχαριστη-
μένος διὰ τοῦτο. Μοῦ εἶναι ἀδύνατον
πλέον νὰ ἀλλάξω τώρα. Θὰ συνεχίσω
ἐκπληρῶν πάντοτε τὸ χρέος μου, οὐδό-
λως φροντίζων περὶ τοῦ ἑαυτοῦ μου,
καὶ ἂς γίνη ὅ,τι γίνη1
».
Καὶ ἦλθε πράγματι ὁ καιρὸς ποὺ ἡ
ἱστορία ἔκρινε, κρίνει καὶ θὰ κρίνει,
κατὰ τὴν Ἑλένη Κούκκου, τὸν Καπο-
δίστρια ἀπὸ τὴ μαρτυρία τῶν πράξεών
του, ἀπὸ τὸ τεράστιο ἐθνικό του ἔργο,
ἀπὸ τὴν ἀνυπολόγιστη προσφορά του
πρὸς τὴν Ἑλλάδα καὶ τοὺς Ἕλληνες.
Ἀπὸ τὸ ἔργο του, ποὺ ἀκόμα δὲν τὸ
γνωρίζουμε σὲ βάθος, καὶ ἀπὸ τὴν προ-
σφορά του, ποὺ ἀκόμα δὲν μᾶς εἶναι
γνωστὴ σὲ ὅλες τὶς ἐκδηλώσεις της.
Σωστὰ γράφτηκε τελευταῖα πὼς ὁ Κα-
ποδίστριας «εἶναι συγχρόνως ὁ μεγάλος
γνωστὸς καὶ ὁ μεγάλος ἄγνωστος» καὶ
ὅτι «ἐξακολουθεῖ ἀκόμα νὰ ἀναδύεται
ἀπὸ τὸ σκοτάδι, μέσα ἀπὸ τὰ ἀδημοσί-
ευτα ἀρχεῖα…»2
.
«Ὁ κόμης Ἰωάννης Καποδίστριας
τοῦ Ἀντωνομάρια ἔζησε μίαν ζωὴν με-
γάλων διαστάσεων», παρατηρεῖ ὁ Παν.
Ζέπος, «τὴν ὁποίαν ἐσφράγισε μὲ τὴν
ὑπερτάτηνθυσίαν,ἀκριβῶςτὴνἐποχὴν
ποὺ ἡ παρουσία του ἀποτελοῦσε ἐγγύη-
σιν καὶ ἐλπίδα διὰ τὸ ταλαιπωρημένον
καὶ ἀναγεννώμενον ἔθνος. Ὁ ἐκλεπτυ-
σμένος ἄρχοντας, ὁ δεξιοτέχνης διπλω-
μάτης καὶ πολιτικός, ὁ ἀπαράμιλλος
διοργανωτής, ὁ μεγάλος ὀνειροπόλος,
ὁ ἀσκητικός, ὁ ἔντιμος καὶ ἀδιάφθορος
ὑπῆρξεν ὁ ἀγωνιστής, ποὺ μὲ τὸν ἀγῶνα
του τὸν καλὸν ἐθεμελίωσε τὸ νεώτερον
ἑλληνικὸν κράτος, τοῦ ἔδωσε τὰ πρῶτα
του ὁριστικὰ σύνορα καὶ τοῦ ἐμφύσησε
ψυχὴ καὶ δύναμη, διὰ νὰ ὀρθοποδήση
καὶ νὰ ἀκολουθήση τὸν δρόμον τῶν με-
γάλων του πεπρωμένων. Ὁ ἄνθρωπος
μὲ τὴν βαθύχρωμη ρεδιγκόταν ἔδωσε
σχῆμα καὶ μορφὴν εἰς τὸ τότε ἀσχημά-
τιστον καὶ ἄμορφον ἑλληνικὸν κράτος.
Καὶ τὴν ἀνεκτίμητον αὐτὴν προσφο-
ράν του ἐπλήρωσε μὲ τὴ ζωήν του. Ἡ
θυσία του ὑπῆρξε θυσία ἥρωος καὶ ὁ

83. 83
θάνατός του τραγωδία»3
.
Ὁ Καποδίστριας μεγάλωσε σὲ ἕνα
καθαρὰ πατριαρχικὸ περιβάλλον, μαζὶ
μὲ τοὺς ἄλλους ὀκτὼ ἀδελφοὺς καὶ
ἀδελφές του, μὲ ἔντονα θρησκευτικὴ
ἀγωγὴ καὶ ἀπὸ τοὺς δύο γονεῖς. Τὰ
πρῶτα γράμματα τὰ διδάχτηκε ἀπὸ
τοὺς δασκάλους τοῦ τόπου του καὶ ἀπὸ
τὰ δώδεκα χρόνια του αἰσθάνεται ἔντο-
να τὴν κλίση πρὸς τὴ μελέτη τῆς ὀρθό-
δοξης πίστης. Αὐτὴ τὴν κλίση θὰ τοῦ
τὴν καλλιεργήσει σὲ βάθος ὁ μοναχὸς
Συμεὼν στὴ Μονὴ Πλατυτέρας, ὅπου
σύχναζε ὁ νεαρὸς Καποδίστριας.
Τὸ 1794, ἔχοντας συμπληρώσει τὴν
παιδεία ποὺ μποροῦσε τότε νὰ
τοῦ προσφέρει ἡ Κέρκυρα,
ἔφυγε γιὰ τὴ Βενετία, γιὰ νὰ
σπουδάσει στὸ περίφημο τότε
πανεπιστήμιο τῆς Πάντοβας.
Σπούδασε βασικὰ ἰατρικὴ καὶ
παρακολουθοῦσε ὡς ἀκροα-
τής, ὅπως συνηθιζόταν τότε,
καὶ τὶς παραδόσεις τῶν καθη-
γητῶν στὸν κλάδο τῆς νομικῆς
ἐπιστήμης, ἔχοντας πάντα
μιὰν ἰδιαίτερη κλίση πρὸς τὶς
φιλολογικὲς καὶ φιλοσοφικὲς
ἐπιστῆμες.
Στὴν Ἰταλία κυκλοφο-
ροῦσαν τότε οἱ ἐπαναστατικὲς
ἰδέες τῆς Γαλλικῆς Ἐπανάστα-
σης καὶ οἱ διακηρύξεις τῶν
ὑλιστικῶν θεωριῶν. Ὁ νεαρὸς
Καποδίστριας βρέθηκε ξαφνι-
κά, ἀπὸ τὸ συντηρητικὸ πε-
ριβάλλον τοῦ σπιτιοῦ του καὶ
τῆς κλειστῆς κοινωνίας τῆς
Κέρκυρας, μέσα στὸν στρόβιλο
τῶν ὑλιστικῶν ρευμάτων τῆς
Δύσης καὶ τὴν ἔξαρση τοῦ εὐρωπαϊκοῦ
φιλελευθερισμοῦ. Ἡ θεμελιωμένη ὅμως
πάνω στὶς πνευματικὲς ἀξίες προσωπι-
κότητά του ἔμεινε ἀνεπηρέαστη καὶ
ξένη ἀπέναντι σὲ ὅσες ἰδέες καὶ τάσεις
ἐπιδίωκαν νὰ συντρίψουν κάθε ἰσορρο-
πία καὶ σύνδεσμο ἀνάμεσα ἀφενὸς στὶς
ἐλευθερίες καὶ τὰ δικαιώματα καὶ ἀφε-
τέρου στὰ καθήκοντα καὶ τὶς ὑποχρεώ-
σεις τοῦ ἀνθρώπου.
Μονάχα σὲ ἕνα σημεῖο ἄφησε, κατὰ
τὴν Ἑλένη Κούκκου, τὸν ἑαυτό του
συνειδητὰ ἐλεύθερο νὰ ἐπηρεαστεῖ ἀπὸ
τὶς νέες ἰδέες καὶ τὰ πρωτοφανέρωτα
ρεύματα: σὲ ὅ,τι ἀφοροῦσε στὴν κοι-
νωνικὴ δικαιοσύνη, στὴν ἰσοπολιτεία
καὶ ἰσονομία ἀνάμεσα σὲ ὅλους τοὺς
ἀνθρώπους4
.
Τὸ 1797, σὲ ἡλικία 21 ἐτῶν μόλις,
ὁ Καποδίστριας «ἐφωδιασμένος μὲ τὸν
στέφανον τῆς Ἰατρικῆς, τῆς Νομικῆς
καὶ τῆς Φιλοσοφίας» γύρισε στὴν Κέρ-
κυρα, ὅπου ἄρχισε νὰ ἀσκεῖ τὸ ἰατρικὸ
ἔργο. Ὅπως ὁ ἴδιος διηγοῦνταν, ἂν
καὶ ἔνιωθε ἔμφυτη καὶ δυνατὴ κλίση
πρὸς τὴ φιλοσοφία καὶ τὰ γράμματα,
ἀποφάσισε νὰ ἀσκήσει τελικὰ τὴν ἰα-

84. 84
τρική, γιατί ἐπιθυμοῦσε νὰ θέσει τὴν
ἐπιστήμη του καὶ τὸν ἑαυτό του στὴν
ἀνακούφιση τῆς ἀνθρώπινης δυστυχί-
ας. Ὁ λαὸς τῆς Κέρκυρας, καὶ κυρίως
οἱ φτωχοὶ καὶ οἱ δυστυχεῖς, ἔνιωσαν
ἀμέσως τὴν εὐεργετικὴ καὶ ἀφιλόκερ-
δη παρουσία του. Τοὺς τελευταίους ὄχι
μονάχα τοὺς ἐπισκεπτόταν καὶ τοὺς θε-
ράπευε δωρεάν, ἀλλὰ τοὺς παρεῖχε καὶ
τὰ ἀναγκαῖα χρήματα, τὴν κατάλληλη
τροφὴ καὶ τὰ ἀπαραίτητα φάρμακα.
«Οἱ πάσχοντες πτωχοὶ τὸν ἐκάλουν πα-
ρήγορον ἰατρόν, εὐεργέτην, πατέρα»,
σημειώνει ὁ Σπ. Δὲ Βιάζης5
.
Ἀσχολήθηκε γιὰ πρώτη φορὰ μὲ τὴ
διαχείριση τῶν κοινῶν κατὰ τὴ ρωσο-
κρατία, ὅταν ὑπηρετῶντας τὴν Ἑπτα-
νησιακὴ Δημοκρατία ἀπέδειξε τὶς
ἔμφυτες ἱκανότητές του στὴ διοίκηση
καὶ στὴν ἀντιμετώπιση τῶν πολιτικῶν
προβλημάτων. Αὐτὸ ὑπῆρξε ἡ ἀφορμὴ
νὰ τὸν προσέξουν οἱ Ρῶσοι καὶ νὰ τὸν
καλέσουν ἀργότερα στὴν Ἁγία Πετρού-
πολη, ὅταν στὰ Ἑπτάνησα ἡγεμόνευαν
οἱ Γάλλοι.
Τὸ 1809 ἔφθασε στὴ Ρωσία. Καὶ
ἐκεῖ, ἡ εὐφυΐα του ἀλλὰ καὶ ἡ καλή
του τύχη τοῦ ἄνοιξε τοὺς μεγάλους
δρόμους στὴν καταπληκτική του στα-
διοδρομία.
Γρήγορα σημείωσε τὶς
πρῶτες του ἐπιτυχίες στὴ
ρωσικὴ διπλωματία. Οἱ εἰση-
γήσεις του γιὰ τὴν ἐπίλυση
τῶν δύσκολων προβλημάτων
τῆς ζωῆς τῶν λαῶν τῆς βαλκα-
νικῆς χερσονήσου, ἡ ὑπηρεσία
του στὴ Βιέννη καὶ ἡ ἀνάλη-
ψη ἐμπιστευτικῆς θέσης στὸ
Βουκουρέστι, ὅλα αὐτὰ μαζὶ
καὶ περισσότερο ἀπὸ ὅλα ἡ
προσωπική του ἐπαφὴ μὲ τὸν
Τσάρο καθιέρωσαν τὴν καλὴ
φήμη τοῦ Καποδίστρια ὡς
ἱκανοῦ διπλωμάτη.
Τὸ 1815 διορίζεται ἀπὸ τὸν
Τσάρο ὑπουργὸς τῶν Ἐξω-
τερικῶν τῆς Ρωσίας καὶ στὴ
θέση αὐτὴ παραμένει μαζὶ μὲ
τὸν Νέσσελροντ μέχρι τὸ 1822, ἀνα-
πτύσσοντας τὴν ἀπίθανη δραστηριότη-
τά του, ἀγωνιζόμενος ἐναντίον τῶν μη-
χανορραφιῶν τοῦ Μέττερνιχ καὶ ὑπὲρ
τῶν καταπιεζόμενων λαῶν καί ἀκόμη
προσπαθῶντας ἔντεχνα νὰ παρασύρει
τὸν Τσάρο σὲ κάποια συμπαράσταση
πρὸς τὸν ἑτοιμαζόμενο γιὰ τὸν μεγάλο
Ἀγῶνα ἑλληνικὸ λαό.
Τὸν Αὔγουστο τοῦ 1822 ἔφυγε ἀπὸ
τὴ Ρωσία μὲ ἀναρρωτικὴ ἄδεια καὶ
ἐγκαταστάθηκε στὴ Γενεύη, ὅπου θὰ
περιμένει τὴ μεγάλη του ὥρα. Καὶ ἡ
ὥρα αὐτὴ θὰ φτάσει, ὅταν ἡ Γ’ Ἐθνο-
συνέλευση θὰ τὸν ἐκλέξει τὸν Ἀπρίλιο
τοῦ 1827 Κυβερνήτη τῆς Ἑλλάδας γιὰ
μία ἑπταετία6
.
Στὶς 6 Ἰανουαρίου 1828 ὁ Καποδί-
στριας ἀποβιβάσθηκε στὸ Ναύπλιο καὶ
στὶς 11 τοῦ ἴδιου μήνα ἔφτασε στὴν
Αἴγινα. Ἀμέσως τότε ὁρκίσθηκε στὴν
ἐκκλησία καὶ ἄρχισε τὸν πολύπλευρο
ἀγῶνα του. Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ ὁ

85. 85
Καποδίστριας βρέθηκε ἀντιμέτωπος μὲ
τὰ τεράστια προβλήματα, τὰ ἐκρηκτικὰ
καὶ ἀκανθώδη, ποὺ ἀποτελοῦσαν τότε
τὴν ἑλληνικὴ πραγματικότητα. Ἀπὸ τὰ
πρῶτα του βήματα ἄρχισε ἡ δύσκολη
πορεία πρὸς τὸν Γολγοθᾶ του, ὅπως ὁ
ἴδιος προφητικὰ εἶχε προβλέψει, ὅταν
πληροφορήθηκε τὴν ἐκλογή του7
.
Σὲ συνομιλία του μὲ τὸν Γεώργιο
Μαυρομιχάλη, τὸν ἕνα ἀπὸ τοὺς κα-
τοπινοὺς δολοφόνους του, ποὺ τὸν
ἐπισκέφθηκε τότε, τὸ 1828 στὴν Αἴγι-
να, ἀνάμεσα σὲ πολλὰ ἄλλα εἶπε καὶ
τὰ ἑξῆς: «…Ἂν δὲν μᾶς ἀποστραφεῖ
ὁ μεγαλοδύναμος καὶ ἀξιωθοῦμε τὴν
εὐλογία του, τὰ ἀκροθαλάσσιά μας θὰ
στολισθοῦν ἀπὸ εὔμορφες πολιτεῖες,
ἡ σημαία ἡ ἑλληνικὴ θὰ δοξάζεται εἰς
τὰ πελάγη, ἥμερα δένδρα θὰ ἀνθίζουν
εἰς τὰ ἄγρια βουνὰ καὶ οἱ ἐρημιὲς θὰ
πληθύνουν ἀπὸ κατοίκους… ἕνα μόνο
φοβοῦμαι καὶ μὲ δέρνει ὑποψία, τρέμω
τὴν ἀπειρία σας· ἂν ἡ νέα κυβέρνησις
τύχει νὰ συγκρουσθεῖ μὲ συμφέροντα
ξένων δυνάμεων… ἡ νίκη θὰ εἶναι δική
μας, ἂν βασιλεύει στὴν καρδιὰ μας Θεὸς
ζηλότυπος, μόνο τὸ αἴσθημα τὸ ἑλληνι-
κό· ὁ φιλήκοος τῶν ξένων εἶναι προδό-
της. Εἴθε οἱ νέοι τῆς Ἑλλάδος νὰ εἶναι
βοηθοί μου καὶ πρῶτος ἐσύ…»8
.
Εἶναι μνημεῖο συνταρακτικὸ ἡ συ-
νομιλία αὐτὴ τοῦ Κυβερνήτη μὲ τὸν
Γεώργιο Μαυρομιχάλη. Ἂν ἔχει ἀποδο-
θεῖ μὲ ἀκρίβεια ἀπὸ τὸν Τερτσέτη, ἡ συ-
νομιλία αὐτὴ δίνει ζωντανὴ τὴν εἰκόνα
τῆς ἐρήμωσης καὶ τῆς καταστροφῆς
ποὺ βρῆκε ὁ Καποδίστριας κατὰ τὴν
ἄφιξή του, ἀλλὰ καὶ παρασταίνει τοὺς
ἐλπιδοφόρους ὁραματισμούς του γιὰ
τὴ σύνταξη τοῦ ἀκόμη μαχόμενου καὶ
τεμαχισμένου κράτους, τὸ ὁποῖο κλή-
θηκε νὰ κυβερνήσει. Πιστὸς χριστια-
νός, ἀποθέτει τὶς ἐλπίδες του στὸν Θεό,
ἀλλὰ καὶ βεβαιώνει ὅτι θὰ δώσει ὅλες
του τὶς δυνάμεις γιὰ τὴν ἐπιτυχία τοῦ
ἔργου του, ἑνὸς ἔργου ποὺ τὸ ὁραματί-
σθηκε καθαρὰ ἑλληνικό, ἀπαλλαγμένο
ἀπὸ κάθε ξενολατρία. Ἡ συνομιλία του
μὲ τὸν Γεώργιο Μαυρομιχάλη εἶναι
ἔκφραση τοῦ συμβολαίου του μὲ τὴν
πατρίδα. Μὲ τὴν πατρίδα, τὴν ὁποία θὰ
ὑπηρετήσει ὁλόψυχα ἐπὶ τρία χρόνια,
ὀκτὼ μῆνες καὶ λίγες ἡμέρες, μέχρι τὴν
ἡμέρα τῆς θυσίας του.
Ὁ Καποδίστριας, ποὺ ἔζησε τὰ πε-
ρισσότερα χρόνια του ἔξω ἀπὸ τὴν
Ἑλλάδα, ὑπῆρξε κατ’ ἐξοχὴν Ἕλληνας,
φορέας ἐκείνων τῶν ἀρετῶν ποὺ κά-
νουν τὴν ἑλληνικὴ ἱστορία, τὴν ἑλλη-
νικὴ τέχνη καὶ τὴν ἑλληνικὴ σκέψη
βάθρο τοῦ πολιτισμοῦ ὅλων τῶν λαῶν
τῆς Εὐρώπης. Ὑπῆρξε ὅμως, ὅπως εἰπώ-
θηκε, καὶ πιστὸς χριστιανός· σὲ κάθε
ἐνέργειά του ζητοῦσε τὴ βοήθεια τοῦ
Θεοῦ καὶ πίστευε πάντα ὅτι ἡ σωτηρία
τῆς πατρίδας εἶναι θέλημά Του. Οἱ προ-
τροπές του θυμίζουν ἀποστολικὰ κεί-
μενα καὶ φανερώνουν τὴν ἀγωνία του
γιὰ τὴν κατάσταση ποὺ ἐπικρατοῦσε
στὴν Ἑλλάδα, «τὸ ζώσιμον ἢ θανάσι-
μον ζήτημα τῆς Ἑλλάδος»9
.
Στὸ πρῶτο ἐπίσημο γράμμα του
πρὸς τὸν Πρόεδρο τῆς Ἐθνικῆς Συνέ-
λευσης τῶν Ἑλλήνων, ποὺ ἀποφάσισε
τὴν ἐκλογή του ὡς Κυβερνήτη, ἀνά-
μεσα σὲ πολλὰ ἄλλα γράφει: «…Αἱ μὲν
ἀπὸ χρόνου ροπαὶ πάντως ἐν χερσὶ
Θεοῦ κεῖνται· ἀλλ’ ὅμως καὶ ὑμεῖς δύ-
νασθε, κύριοι, νὰ τὰς παρασκευάσετε
δεξιάς. Ἔσται δὲ τοῦτο, βεβαιωθεῖτε,
ἂν πιστοὶ εἰς τὰς ἀναλλοιώτους ἀρχὰς
τῆς ἁγίας ἡμῶν πίστεως, ὁμοψύχως καὶ
ἀδόλως συνεργάζεσθε εἰς τὰ τῆς κοινῆς
σωτηρίας, οἱ μὲν τὰ ὅπλα φέροντες οὐ
μόνον εὐάνδρως καὶ ἀφωσιωμένως
ἀλλὰ καὶ μετὰ πάσης πειθαρχίας πρὸς
τοὺς κοσμήτορας…»10
.
Τὴν ἴδια ἡμέρα, 14 Αὐγούστου 1827,
ἔγραψε καὶ στὸν Πρόεδρο τῆς Προσω-
ρινῆς Κυβερνήσεως τῆς Ἑλλάδος, γιὰ
νὰ τονίσει ἀνάμεσα σὲ ἄλλα ὅτι ἡ πα-
τρίδα θὰ σωθεῖ μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ:

86. 86
«…Ἂς καταγινώμεθα λοιπὸν εἰς διεκ-
περαίωσιν τῆς ἐνδόξου ταύτης ὑποθέ-
σεως ἐν πίστει, ἐν
ἀφιλοκερδείᾳ, ἐν
ὁμονοίᾳ, ἐν συνέ-
σει, καθότι πρώτι-
στον πάντων τῶν
λοιπῶν ἔχομεν τὸ
κοινὸν τοῦτο ἀγώ-
νισμα, καὶ οὕτω
τοῦ Θεοῦ συναιρο-
μένου σωθήσεται
ἡ πατρίς…»11
.
«Ἂν κυβερ-
νοῦσε τὴν Ἑλλά-
δα ὁ Καποδίστρι-
ας μερικὰ χρόνια
ἀκόμα-ὅταν πέθα-
νε δὲν ἦταν οὔτε
56 ἐτῶν-θὰ ἦταν
ἄλλη ἡ μοῖρα
αὐτοῦ τοῦ τόπου
καὶ πολλὰ δεινὰ
ποὺ ἀκολούθη-
σαν θὰ εἶχαν ἀπο-
τραπῆ», παρατήρη-
σε ὁ Κωνσταντῖνος
Τσάτσος. «Ἴσως
λίγοι τότε νὰ ἦταν
σὲ θέση νὰ ἀνα-
μετρήσουν τὸ μέ-
γεθος τῆς ἐθνικῆς
συμφορᾶς ποὺ
προκάλεσε ὁ θάνα-
τός του. Μόνον ἡ
ἀπόσταση μᾶς ἐπι-
τρέπει νὰ τὴ δοῦμε
σήμερα ὁλόκληρη,
σὲ ὅλες της τὶς συ-
νέπειες»12
.
Πηγὴ πολιτικοῦ φρονηματισμοῦ θὰ
ἔπρεπε νὰ μᾶς εἶχαν γίνει τὰ σκοτεινὰ
ἐκεῖνα χρόνια τῆς πρώτης μεταπελευ-
θερωτικῆς περιόδου. Τὸ μέτρο-καὶ μόνο
αὐτὸ-δίνει στὸν ἄνθρωπο ἀνθρωπιὰ
καὶ στὸν Ἕλληνα τὴ δύναμη νὰ κά-
νει θαύματα. Δὲν ἀρκοῦν οἱ πρόσκαι-
ρες ἠθικὲς πατριωτικὲς ἐξάρσεις, ὅταν
τὶς ἀκολουθοῦν μακρὲς
περίοδοι ἀφροσύνης καὶ
ἀκαταστασίας. Τὸ μέτρο
ἐπιβάλλει τὴ συνέχεια καὶ
τὴ συνέπεια στοὺς λόγους
καὶ στὶς πράξεις.
Ὁ Καποδίστριας μπορεῖ
καὶ πρέπει νὰ μᾶς γίνει
ὑπόδειγμα, ζωντανὴ πα-
ρουσία τοῦ ἑλληνικοῦ
μέτρου.
1. Ι.Α. Καποδίστρια, Ἐπι-
στολαί, μετάφρ. Κ. Σχινᾶ,
Ἀθῆναι 1841, Δ΄, 302. Πβ.
Ἑλένη Ε. Κούκκου, Ἰωάννης
Καποδίστριας. Ὁ Ἄνθρωπος-Ὁ
Διπλωμάτης (1800-1828), ἔκδ.
Ἑστία, Ἀθῆναι 1978, σ. 11.
2. Κων. Τσάτσου, «Ἰω-
άννης Καποδίστριας, ὁ δημι-
ουργὸς τῆς νέας Ἑλλάδος, Κερ-
κυραϊκὰ Χρονικὰ 20 (1976), σ.
152.
3. Παν. Ζέπου, «Καποδί-
στριας», Τετράδια «Εὐθύνης»,
5 (1978), σ. 18.
4. Ἑλένη Ε. Κούκκου, ὅ.π.,
σ. 13.
5. Σπ. Δὲ Βιάζη, Ἰωάννης
Καποδίστριας, ὡς ἰατρὸς καὶ
συγγραφεύς, Ἶρις 1 (1898),
σ. 5. Πβ. Ε. Ε. Κούκκου, Ὁ
Καποδίστριας καὶ ἡ παιδεία,
1803-1822, Α. Ἡ Φιλόμουσος
Ἑταιρεία τῆς Βιέννης, Ἀθῆναι
1958, σ.1 καὶ ἐξ.
6. Παν. Ζέπου, ὅ.π., σ. 19-
20.
7. Ὅ.π., σ. 21.
8. Γ. Τερτσέτη, Ἅπαντα, τ.
3, ἔκδ. Γ. Βαλέτα, Ἀθῆναι 1953,
σ. 214.
9. Παν. Ζέπου, ὅ.π., σ. 22-23.
10. Ἰ. Α. Καποδίστρια, Ἐπιστολαὶ Α΄, σ.
160-161.
11. Ὅ.π., σ. 144
12. Κωνσταντίνου Τσάτσου, Ἰωάννης
Καποδίστριας: Διακόσια χρόνια ἀπὸ τὴ γέν-
νησή του (1776-1976), Τετράδια «Εὐθύνης»,
5 (1978) σ. 17.

87. 87
ΥΠΕΡ ΠΙΣΤΕΩΣ ΚΑΙ ΠΑΤΡΙΔΟΣ
1453-1821
Εὐ­αγ­γέ­λου Στ. Πο­νη­ροῦ
Δρ. Θε­ο­λο­γί­ας Πα­νε­πι­στη­μί­ου Ἀ­θη­νῶν
Μs Φι­λο­σο­φί­ας
Ἡ
­μέ­ρα Δευ­τέ­ρα 28 Μα­ΐ­ου 1453,
ὁ τε­λευ­ταῖ­ος μας αὐ­το­κρά­το­
ρας Κων­σταν­τῖ­νος ΙΑ΄ Πα­λαι­
ο­λό­γος ὁ­μι­λεῖ γι­ὰ τε­λευ­ταί­α φο­ρὰ πρὸς
τὸν λα­ὸ τῆς βα­σι­λί­δος τῶν πό­λε­ων Κων­
σταν­τι­νου­πό­λε­ως, ἡ ὁ­ποί­α σὲ λί­γο δὲν θὰ
εἶ­ναι πι­ὰ ἐ­λεύ­θε­ρη. Δί­νει τὶς τε­λευ­ταῖ­ες
ὁ­δη­γί­ες στὸν λα­ὸ καὶ στοὺς στρα­τι­ῶ­
τες του, προ­σπα­θεῖ νὰ τοὺς ἐμ­ψυ­χώ­σει,
τοὺς ἀ­πο­κα­λεῖ «ἀ­πο­γό­νους Ἑλ­λή­νων
καὶ Ρω­μα­ί­ων», ὀ­νο­μά­ζει τὴν Κων­σταν­
τι­νού­πο­λη «ἐλ­πί­δα καὶ χα­ρὰν πάν­των
τῶν Ἑλ­λή­νων, τὸ καύ­χη­μα πᾶ­σι τοῖς
οὖ­σιν ὑ­πὸ τὴν τοῦ ἡ­λί­ου ἀ­να­τολήν1
».
Τοὺς προ­τρέ­πει νὰ προ­τι­μή­σουν τὸν τι­
μη­μέ­νο θά­να­το ἀ­πὸ τὴ ζω­ή.
Ἂς δι­α­βά­σου­με τὰ αὐ­θεν­τι­κὰ λό­γι­α
του, ὅ­πως μᾶς τὰ δι­α­σώ­ζει ὁ χρο­νο­γρά­
φος Γε­ώρ­γι­ος Φραν­τζῆς:
«κα­λῶς οὖν οἴ­δα­τε, ἀ­δελ­φοί, ὅ­τι δι­ὰ
τέσ­σα­ρά τι­να ὀ­φει­λέ­ται κοι­νῶς ἐ­σμεν
πάν­τες ἵ­να προ­τι­μή­σω­μεν ἀ­πο­θα­νεῖν
μᾶλ­λον ἢ ζῆν, πρῶ­τον μὲν ὑ­πὲρ τῆς Πί­
στε­ως ἡ­μῶν καὶ εὐ­σε­βεί­ας, δεύ­τε­ρον δὲ
ὑ­πὲρ τῆς Πα­τρί­δος, τρί­τον δὲ ὑ­πὲρ τοῦ
βα­σι­λέ­ως, ὡς χρι­στοῦ κυ­ρί­ου καὶ τέ­ταρ­
τον ὑ­πὲρ συγ­γε­νῶν καὶ φί­λων. λοι­πόν,
ἀ­δελ­φοί, ἐ­ὰν χρε­ῶ­σταί ἐ­σμεν ὑ­πὲρ ἑ­νὸς
ἐκ τῶν τεσ­σά­ρων ἀ­γω­νί­ζε­σθαι ἕ­ως θα­
νά­του, πολ­λῷ μᾶλ­λον ὑ­πὲρ πάν­των
τού­των ἡ­μεῖς, ὡς βλέ­πε­τε προ­φα­νῶς,
καὶ ἐκ πάν­των μέλ­λο­μεν ζη­μι­ω­θῆ­ναι.
ἐ­ὰν δι­ὰ τὰ ἐ­μὰ πλημ­με­λή­μα­τα πα­ρα­χω­
ρή­σῃ ὁ Θε­ὸς τὴν νί­κην τοῖς ἀ­σε­βέ­σιν,
ὑ­πὲρ τῆς πί­στε­ως ἡ­μῶν τῆς ἁ­γί­ας, ἣν
Χρι­στὸς ἐν τῷ οἰ­κεί­ῳ αἵ­μα­τι ἡ­μῖν ἐ­δω­
ρή­σα­το, κιν­δυ­νεύ­ο­μεν· ὅ ἐ­στι κε­φά­λαι­
ον πάν­των. καὶ ἐ­ὰν τὸν κό­σμον ὅ­λον
κερ­δή­σῃ τις καὶ τὴν ψυ­χὴν ζη­μι­ω­θῇ, τί
τὸ ὄ­φε­λος; δεύ­τε­ρον πα­τρί­δα πε­ρί­φη­μον
τοι­ού­τως ὑ­στε­ρού­με­θα καὶ τὴν ἐ­λευ­θε­
ρί­αν ἡ­μῶν. τρί­τον βα­σι­λεί­αν τήν πο­τε
μὲν πε­ρι­φα­νῆ νῦν δὲ τε­τα­πει­νω­μέ­νην
καὶ ὠ­νει­δι­σμέ­νην καὶ ἐ­ξου­θε­νη­μέ­νην
ἀ­πω­λέ­σα­μεν, καὶ ὑ­πὸ τοῦ τυ­ράν­νου καὶ
ἀ­σε­βοῦς ἄρ­χε­ται. τέ­ταρ­τον δὲ καὶ φιλ­
τά­των τέ­κνων καὶ συμ­βί­ων καὶ συγ­γε­
νῶν ὑ­στε­ρού­με­θα2
». Τε­λει­ώ­νει τὸν λό­γο
του καὶ σύσ­σω­μος ὁ λα­ὸς καὶ ὁ στρα­τός
του τοῦ ἀ­παν­τοῦν συγ­κι­νη­μέ­νοι: «ἀ­πο­
θά­νω­μεν ὑ­πὲρ τῆς Χρι­στοῦ πί­στε­ως καὶ
τῆς Πα­τρί­δος ἡ­μῶν3
».
Ἡ Πό­λη πέφ­τει στὰ χέ­ρι­α τῶν βαρ­
βά­ρων, ὁ γεν­ναῖ­ος Αὐ­το­κρά­το­ρας πέφ­
τει μα­χό­με­νος, ὅ­μως τὸ μή­νυ­μά του ἔ­χει
δο­θεῖ, ὁ λα­ὸς τὸ ἔ­χει λά­βει ἀπ᾿ ἄ­κρη σ᾿
ἄ­κρη τῆς σκλα­βω­μέ­νης Πα­τρί­δας, γι᾿ αὐ­
τὸ δι­α­τη­ρεῖ τὴν ψυ­χή του ἀ­δού­λω­τη, γι᾿
αὐ­τὸ ἀ­γω­νί­ζε­ται, γι᾿ αὐ­τὸ ἐ­πα­να­στα­τεῖ,
γι᾿ αὐ­τὸ δὲν ἀ­φή­νει πο­τὲ τὸν βάρ­βα­ρο

88. 88
κα­τα­κτη­τὴ ἥ­συ­χο. Δὲν γνω­ρί­ζου­με ἂν
θὰ ὑ­πάρ­ξει σο­βα­ρὸς ἱ­στο­ρι­κός, ὁ ὁ­ποῖ­
ος θὰ ὑ­πο­στη­ρί­ξει ὅ­τι ὁ ἑλ­λη­νι­κὸς λα­ὸς
κα­τὰ τὴν πε­ρί­ο­δο τῆς σκλα­βι­ᾶς εὐ­η­με­
ροῦ­σε. Ἂν συ­νέ­βαι­νε κά­τι τέ­τοι­ο, τό­τε
πρὸς τί οἱ ἀλ­λε­πάλ­λη­λες ἐ­πα­να­στά­σεις,
οἱ ὁ­ποῖ­ες ξε­κι­νοῦν ἀ­πὸ τὸ 1463;
Πρὸς τί οἱ χι­λι­ά­δες Κλέφ­τες καὶ Ἁρ­
μα­τω­λοί, ἀ­δού­λω­τοι γι­ὰ πάν­τα στὰ ἀ­πά­
τη­τα ἑλ­λη­νι­κὰ βου­νά; Πρὸς τί ὅ­λα αὐ­τά;
Ἐ­πει­δὴ οἱ ἄν­θρω­ποι αὐ­τοὶ δὲν γνώ­ρι­ζαν
νὰ δι­α­κρί­νουν με­τα­ξὺ εὐ­η­με­ρί­ας καὶ δυ­
στυ­χί­ας;
Κι ἐρ­χό­μα­στε στὸ 1821, στὴν πε­ρί­
φη­μη προ­κή­ρυ­ξη τῆς Ἐ­πα­να­στά­σε­ως
τῆς 24ης
Φε­βρου­α­ρί­ου. Στὴν προ­κή­ρυ­ξη
αὐ­τὴ προ­τάσ­σει ὁ Ἀ­λέ­ξαν­δρος Ὑ­ψη­λάν­
της τὴν προ­τρο­πὴ «μά­χου ὑ­πὲρ Πί­στε­
ως καὶ Πα­τρί­δος4
». Ἔ­χει δὲ δι­α­πι­στω­
θεῖ ἀ­πὸ τὴν ἱ­στο­ρι­κὴ ἐ­πι­στή­μη, ὅ­τι «ἡ
προ­τρο­πὴ αὐ­τὴ πε­ρι­έ­χει τὸν γνω­στὸν
σκο­πὸν τοῦ ἀ­γῶ­νος, τὸν πλει­στά­κις
ἐ­πα­να­λαμ­βα­νό­με­νον εἰς τὰ κεί­με­να τοῦ
ἀ­γῶ­νος5
».
Οἱ ἐ­πα­να­στα­τη­μέ­νοι πρό­γο­νοί μας,
οἱ ἱ­δρυ­τὲς τοῦ νέ­ου Ἑλ­λη­νι­κοῦ κρά­
τους κα­τὰ τὴν Α΄ Ἐ­θνι­κὴ Συ­νέ­λευ­ση
τοῦ 1822, ὁ­ρί­ζουν στὸ πρῶ­το Σύν­ταγ­
μα τῆς Ἑλ­λά­δος, ὅ­τι «Ὅ­σοι αὐ­τό­χθο­νες
κά­τοι­κοι τῆς Ἐ­πι­κρα­τεί­ας τῆς Ἑλ­λά­δος
πι­στεύ­ου­σιν εἰς Χρι­στόν, εἰ­σὶν Ἕλ­λη­
νες6
», θέ­τουν δη­λα­δὴ ὡς βά­ση δη­μι­ουρ­
γί­ας τοῦ κρά­τους αὐ­τοῦ τὴν εἰς Χρι­στὸν
πί­στη.
Ἀ­κο­λου­θοῦν τὰ λοι­πὰ ἐ­πα­να­στα­τι­κὰ
συν­τάγ­μα­τα, στὰ ὁ­ποῖ­α «τὸ κατ᾿ ἐ­ξο­χὴν
νο­μι­κὸ καὶ πο­λι­τι­κὸ κρι­τή­ρι­ο γι­ὰ τὸν
ὁ­ρι­σμὸ τοῦ Ἕλ­λη­να πο­λί­τη δὲν συγ­
κρο­τεῖ­ται ἀ­πὸ τὴν ἑλ­λη­νι­κὴ γλῶσ­σα
[…] οὔ­τε ἀ­πὸ τὴν ἐ­θνο­τι­κὴ προ­έ­λευ­ση.
Ἀ­πο­φα­σι­στι­κὸ κρι­τή­ρι­ο γι­ὰ τὴν πρό­

89. 89
σκτη­ση τῆς ἰ­δι­ό­τη­τας τοῦ Ἕλ­λη­να πο­λί­
τη στὰ ἐ­πα­να­στα­τι­κὰ Συν­τάγ­μα­τα […]
κα­θί­στα­ται ἡ «χρι­στι­α­νι­κὴ πί­στη7
».
Ὁ ἀ­γῶ­νας τε­λει­ώ­νει, μὲ τε­ρά­στι­ες
θυ­σί­ες στέ­φε­ται ἀ­πὸ ἐ­πι­τυ­χί­α, καὶ λί­γα
χρό­νι­α ἀρ­γό­τε­ρα, τὸ 1838, ὁ ἀρ­χι­στρά­
τη­γος τοῦ ἀ­γῶ­να Θε­ό­δω­ρος Κο­λο­κο­
τρώ­νης στὸν πε­ρί­φη­μο λό­γο του πρὸς
τοὺς νέ­ους στὴν Πνύ­κα δι­α­κη­ρύσ­σει
τὴν ἴ­δι­α αὐ­τὴ ἀ­λή­θει­α: «Ὅ­ταν ἐ­πι­ά­σα­με
τὰ ἅρ­μα­τα, εἴ­πα­με πρῶ­τα ὑ­πὲρ Πί­στε­ως
καὶ ἔ­πει­τα ὑ­πὲρ Πα­τρί­δος8
».
Ἡ ἴ­δι­α αὐ­τὴ ἀρ­χή, ἡ ἀ­φο­σί­ω­ση στὴν
πί­στη τοῦ Χρι­στοῦ καὶ στὴν Πα­τρί­δα,
κρά­τη­σε τοὺς Ἕλ­λη­νες ζων­τα­νούς,
ἐ­λεύ­θε­ρους, ἀ­δού­λω­τους ἐ­δῶ καὶ 191
χρό­νι­α, ὅ­σα πέ­ρα­σαν ἀ­πὸ τὴ με­γά­λη Ἑλ­
λη­νι­κὴ Ἐ­πα­νά­στα­ση. Ἡ ἴ­δι­α αὐ­τὴ ἀρ­χὴ
ἀ­πε­λευ­θέ­ρω­σε τὰ Ἑ­πτά­νη­σα, τὴ Θεσ­
σα­λί­α, τὴν Ἤ­πει­ρο, τὴ Μα­κε­δο­νί­α, τὴν
Κρή­τη, τὰ νη­σι­ὰ τοῦ Αἰ­γαί­ου, τὴ Θρά­
κη, τὰ Δω­δε­κά­νη­σα.
Κι ὅ­μως κά­ποι­οι, ὅ­ταν ἀ­κού­ουν γι­ὰ
Πί­στη καὶ Πα­τρί­δα, ἐ­πι­χει­ροῦν νὰ μᾶς
πεί­σουν πὼς πρό­κει­ται πι­ὰ γι­ὰ «ξε­πε­ρα­
σμέ­να πράγ­μα­τα».
Στὴ θέ­ση τους θέ­τουν ὅ,τι τοὺς φαί­
νε­ται κά­θε φο­ρὰ πρό­σφο­ρο καὶ μά­λι­στα
ἰ­δέ­ες ἀν­τί­θε­τες με­τα­ξὺ τους, ἄλ­λο­τε τὸν
ἀ­το­μι­σμὸ καὶ ἄλ­λο­τε τὸν κο­σμο­πο­λι­τι­
σμό.
Σ᾿ αὐ­τοὺς πρέ­πει ὁ κά­θε Ἕλ­λη­νας
νὰ ἀ­παν­τᾶ: Τὸ μό­νο τὸ ὁ­ποῖ­ο ἐ­πέ­τυ­χε ὁ
ἀ­το­μι­σμός εἶ­ναι ἡ αὐ­το­α­πο­μό­νω­ση ὅ­ποι­
ου τὸν πρε­σβεύ­ει. Ἡ δὲ ταυ­τό­τη­τά μας
δὲν ξε­περ­νι­έ­ται πο­τέ.
Κα­νέ­νας λα­ὸς τῆς γῆς δὲν δέ­χε­ται νὰ
ἀ­πο­κα­λοῦν «ξε­πε­ρα­σμέ­νη» τὴν ταυ­τό­
τη­τά του, τὸν πο­λι­τι­σμό του. Ἂν τολ­
μή­σου­με νὰ ποῦ­με στὸν ὁ­ποι­ον­δή­πο­τε
κά­τοι­κο τῆς ὁ­ποι­ασ­δή­πο­τε χώ­ρας «πε­
ρι­φρό­νη­σε τὴν πα­τρί­δα, τὴ γλῶσ­σα, τὴ
θρη­σκεί­α, τὰ ἤ­θη καὶ τὰ ἔ­θι­μά σου»,
ἔ­χου­με κερ­δί­σει ἕ­ναν ἐ­χθρό.
Ἐ­μεῖς γι­α­τί πρέ­πει νὰ δε­χό­μα­στε τέ­
τοι­ου εἴ­δους προ­σβο­λές; Ἐ­πει­δὴ με­ρι­κοὶ
θέ­λουν νὰ εἶ­ναι ἀ­πά­τρι­δες;
Ἢ μή­πως νο­μί­ζει κα­νεὶς ὅ­τι πε­ρι­
φρο­νών­τας τὴν Πα­τρί­δα του καὶ τὸν
πο­λι­τι­σμό του ἔ­χει γί­νει πο­λί­της τοῦ
κό­σμου καὶ δεί­χνει τὶς κα­λές του προ­θέ­
σεις στοὺς ἄλ­λους λα­ούς;
Ὅ­ποι­ος μι­σεῖ τὴν Πα­τρί­δα του, τὴν
Πί­στη καὶ τὸν πο­λι­τι­σμό του μι­σεῖ τε­
λι­κὰ ὅ­λη τὴ γῆ, ὅ­λη τὴν ἀν­θρω­πό­τη­τα.
Δὲν γί­νε­ται πο­λί­της τοῦ κό­σμου, δὲν
πρε­σβεύ­ει κα­μμί­α συ­να­δέλ­φω­ση κατ᾿
αὐ­τὸν τὸν τρό­πο, μό­νο κα­ταν­τᾶ μι­σάν­
θρω­πος καὶ βάρ­βα­ρος.
1. Γε­ώρ­γιος Φραν­τζῆς, Χρο­νι­κόν, 61.
2. Γε­ώρ­γιος Φραν­τζῆς, Χρο­νι­κόν, 60.
3. Γε­ώρ­γιος Φραν­τζῆς, Χρο­νι­κόν, 61.
4. Κεί­με­να πί­στε­ως καὶ Ἐ­λευ­θε­ρί­ας, (αὐ­
θεν­τι­καὶ μαρ­τυ­ρί­αι ἐ­πω­νύ­μων καὶ ἀ­νω­
νύ­μων Ἑλ­λή­νων πε­ρὶ τῆς Ἐ­θνε­γερ­σί­ας
τοῦ 1821), Ἐ­πι­μέ­λεια Ἠλ. Β. Οἰ­κο­νό­μου,
ἔκδ. Πε­ρι­ο­δι­κοῦ «Ἐκ­κλη­σί­α», Ἀ­θῆ­ναι
1985, σ. 59.
5. Ἒνθ. ἀ­νω­τέ­ρω, σ. 62.
6. Ἒνθ. ἀ­νω­τέ­ρω, σ. 97.
7. George Vlachos, βλ. Γι­ῶρ­γος Κα­ραμ­
πε­λιᾶς, Κοι­νω­νι­κὲς συγ­κρού­σεις καὶ δι­α­
φω­τι­σμὸς στὴν προ­ε­πα­να­στα­τι­κὴ Σμύρ­
νη (1788-1820), Κο­ρα­ῆς καὶ Γρη­γό­ριος
Ε΄, Ἐ­ναλ­λα­κτι­κὲς ἐκ­δό­σεις, Ἀ­θῆ­να 2009,
σ. 165.
8. Νί­κος Γι­αν­νό­που­λος, Θε­ό­δω­ρος Κο­
λο­κο­τρώ­νης, Ἡ πο­λυ­τά­ρα­χη ζω­ὴ καὶ ἡ
δρά­ση τοῦ ἡ­γέ­τη τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης, Οἱ
μο­νο­γρα­φί­ες τοῦ πε­ρι­ο­δι­κοῦ «Στρα­τι­ω­
τι­κὴ ἱ­στο­ρί­α», ἔκδ. Πε­ρι­σκό­πιο, Ἀ­θή­να
2001, σ. 157.

90. 90
Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ
ΑΜΠΕΛΑΚΙΩΝ
ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΗΓΕΣ
Ἀναστασίου Δασταυρίδη,
φιλολόγου
Τοποθεσία
Στὴ «Νεωτερικὴ Γεωγραφία» ὁ Δα-
νιὴλ Φιλιππίδης, ἱερομόναχος, καὶ ὁ Γε-
ώργιος Κωνσταντᾶς, ἱεροδιάκονος, γρά-
φουν: «Ἀμπελάκια, χώρα χριστιανική,
εἰς τοὺς βορείους πρόποδας τῆς Ὄσσας,
εἰς μίαν τοποθεσίαν κρημνώδη καὶ λακ-
κώδη, ὡς μισὴ ὥρα μακρυὰ ἀπὸ τὴν δε-
ξιὰν ὄχθην τοῦ Πηνειοῦ, καὶ ἕως τρεῖς
ἀπὸ τὴν θάλασσαν πρὸς Δύσιν.»
Τὰ Ἀμπελάκια εἶναι σήμερα σύμβο-
λο μιᾶς λαμπρᾶς νίκης τῶν ἀνθρώπων,
ποὺ ἦρθε ὡς ὥριμος καρπὸς τῆς ὀργα-
νωμένης προσπάθειας ὅλου τοῦ χωριοῦ
καὶ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ δημιουργή-
σει μὲ τὸν περίφημο συνεταιρισμὸ ἕνα,
μοναδικὸ στὸν κόσμο, παράδειγμα κοι-
νωνικῆς προόδου καὶ ἀλληλεγγύης, δη-
μιουργικῆς ἐργασίας καὶ ἀγαθοσύνης.
Ὁ Μιχαὴλ Π. Ἀβραμόπουλος γράφει:
«Σύμφωνα μὲ τὴν τοπικὴ παράδοση
τὰ Ἀμπελάκια βρίσκονταν παλαιότερα
στὴ θέση -Παληοχώρι-. Ἀναγκάστηκαν
ὅμως οἱ κάτοικοι νὰ κατοικήσουν στὴ
σημερινὴ θέση, γιατὶ ἕνα περίεργο καὶ
φαρμακερὸ ζωύφιο τοὺς τσιμποῦσε καὶ
πέθαιναν».1
Πληθυσμὸς Ἀμπελακίων
Στὴν ἀπογραφὴ τοῦ 2001 οἱ κάτοι-
κοι τοῦ χωριοῦ ἦταν 435. Διάφοροι με-
λετητὲς καὶ περιηγητὲς τῆς ἐποχῆς μᾶς
δίνουν στοιχεῖα γιὰ τὸν πληθυσμὸ τῶν
Ἀμπελακίων τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ἄλλοι
μετρώντας τὰ σπίτια ἢ νοικοκυριὰ καὶ
ἄλλοι τοὺς κατοίκους. Ἔτσι, γνωρίζου-
με ὅτι τὸ ἔτος 1569/1570 ὑπῆρχαν στὰ
Ἀμπελάκια 200 νοικοκυριά, τὸ 1779
ὑπῆρχαν 300, τὸ 1781 6.000 περίπου κά-
τοικοι, τὸ 1800 περίπου 4.000 κάτοικοι
καὶ τὸ 1806 περίπου 600 οἰκογένειες.

91. 91
Γιὰ νὰ καταλάβουμε ὅμως καλύτε-
ρα τὸ μέγεθος τῆς κοινότητας, ἀξίζει νὰ
γνωρίζουμε ὅτι τὴν ἴδια ἐποχὴ ἡ Θεσσα-
λονίκη εἶχε 60.000 κατοίκους, ἡ Λάρισα
20.000, ἡ Βέροια 8.000, ἡ Καβάλα 3.000
καὶ ὁ Βόλος ἐπίσης 3.000 κατοίκους. Ἀπὸ
τὰ στοιχεῖα αὐτὰ καταλαβαίνουμε πόσο
σημαντικὰ ἦταν τὰ Ἀμπελάκια ἀπὸ πλη-
θυσμιακὴ ἄποψη τὴν ἐποχὴ ἐκείνη.2
Τὰ Αμπελάκια κατὰ τὴν περίοδο
τῆς ὀθωμανικῆς κυριαρχίας
«Τὰ Ἀμπελάκια τὴν περίοδο τῆς ὀθω-
μανικῆς κυριαρχίας ἀνῆκαν στὴν κα-
τηγορία τῶν ὀρεινῶν ἐκείνων χωριῶν,
στὰ ὁποῖα κατοικοῦσαν μόνο Ἕλληνες
καὶ κανένας Τοῦρκος. Τὰ χωριὰ αὐτά,
τὰ ὁποῖα μέσα στὴν τουρκοκρατούμε-
νη Ἑλλάδα ἦταν κάπως πιὸ «ἐλεύθερα»
καὶ εἶχαν τὸ προνόμιο τῆς αὐτοδιοίκη-
σης, ὀνομάζονταν «Ἐλευθεροχώρια».
Στὰ χωριὰ αὐτὰ οἱ κάτοικοι μποροῦσαν
πιὸ εύκολα νὰ καλλιεργοῦν καὶ νὰ ἀνα-
πτύσσουν διάφορες τέχνες, ὅπως τὴν
ὑφαντική, τὴν μεταξουργία, κ.ἄ. Ἔτσι,
μὲ τὸν καιρὸ στὶς περιοχὲς αὐτὲς ἀνα-
πτύχθηκε ἡ βιοτεχνία φθάνοντας σὲ
ἀξιόλογα γιὰ τὴν ἐποχὴ ἐπίπεδα. Τέτοια
βιοτεχνικὰ κέντρα ἀναπτύχθηκαν στὴν
Ἤπειρο, στὴν Πελοπόννησο, στὴ Θεσ-
σαλία καὶ ἀλλοῦ».3
Λόγοι ἀνάπτυξης τῶν Ἀμπελακίων
Πῶς μπόρεσαν ὅμως τὰ Ἀμπελάκια,
καθὼς δὲν ἦταν χτισμένα δίπλα σὲ πλω-
τοὺς ποταμοὺς καὶ ἐμπορικοὺς δρόμους
ἢ κοντὰ σὲ λιμάνια καὶ ἀγορὲς ἀλλὰ σὲ
ὀρεινὴ τοποθεσία, νὰ ἐξελιχθοῦν καὶ νὰ
ἀποκτήσουν διεθνῆ φήμη; Τί ἦταν αὐτὸ
ποὺ ἔκανε τὰ Ἀμπελάκια ξεχωριστὰ καὶ
πασίγνωστα σὲ ὁλόκληρη τὴν Εὐρώπη
καὶ τὴν Ἀνατολή;
Ὁ Γάλλος πρόξενος στὴ Θεσσαλονί-
κη, Φελίξ Μπωζούρ, σὲ μιὰ ἀναφορά του
πρὸς τὸ Παρίσι ἔγραφε χαρακτηριστικὰ
ὅτι τὰ Ἀμπελάκια, μοιάζουν «μᾶλλον μὲ
κωμόπολη τῆς Ὁλλανδίας παρὰ μὲ χω-
ριὸ τῆς Τουρκίας».4
Οἱ Ἀμπελακιῶτες ἀσχολήθηκαν μὲ
τὴ βαφὴ τῶν βαμβακερῶν νημάτων,
μιὰ τέχνη ποὺ τὴν ἔμαθαν στοὺς κιρχα-
νάδες (νηματοβαφεῖα) τῆς Λάρισας καὶ
τοῦ Τυρνάβου. Γρήγορα διαπίστωσαν
ὅτι αὐτὴ ἡ τέχνη δύναται νὰ καταστεῖ
προσοδοφόρος καὶ τὴ μετέφεραν στὸ
χωριό τους. Ἀρχικά, οἱ Ἀμπελακιῶτες
ἦταν ὀργανωμένοι σὲ μικρὲς ὁμάδες (σι-
νάφια) καὶ διέθεταν τὰ προϊόντα τους
στὶς τοπικὲς ἀγορὲς τῆς περιοχῆς. Ἡ
φήμη, ὅμως, τῶν Ἀμπελακίων κατὰ τὸν
18ο αἰῶνα ὀφείλεται στὴν οἰκονομική
τους ἀνάπτυξη, ἡ ὁποία ἦταν ἀποτέλε-
σμα τῆς δράσης τῆς «Κοινῆς Συντροφί-
ας», ἑνὸς συνεταιρισμοῦ ποὺ θεωρεῖται
ὁ πρῶτος τοῦ εἴδους στὴν Εὐρώπη. Ὁ
συνεταιρισμὸς αὐτὸς ἀσχολήθηκε μὲ
τὴ βιοτεχνικὴ παραγωγὴ καὶ βαφὴ τῶν
βαμβακερῶν νημάτων καθὼς καὶ μὲ τὸ
ἐμπόριο τοῦ προϊόντος, ποὺ διοχετεύο-
νταν στὶς σημαντικότερες ἀγορὲς τῆς
Κεντρικῆς κυρίως Εὐρώπης. Χαρακτη-

92. 92
ριστικὸ τῶν νημάτων αὐτῶν ἦταν ἡ
ποιοτική τους τελειότητα, προπαντὸς
ἀπὸ πλευρᾶς χρωμάτων (στιλπνά, ἀνε-
ξίτηλα χρώματα).5
Ὁ Συνεταιρισμός
Κατὰ τὸ 1778 ὁ Γεώργιος Μαῦρος
(ἐπονομασθεὶς στὴν Αὐστρία Σβάρτς)
ἐνεπνεύσθη καὶ ἐνέπνευσε τὴν συνέ-
νωση τῶν βιοτεχνιῶν καὶ τὴν ἵδρυση
τοῦ πρώτου Συνεταιρισμοῦ παγκοσμί-
ως, «τὴν Κοινὴ Συντροφία τῶν Ἀμπε-
λακιωτῶν». Λειτούργησε ὥς τὸ 1881
ἀποδίδοντας ἐξαιρετικὰ ἀποτελέσματα
καὶ ἀποτέλεσε πρόδρομο τῆς Διεθνοῦς
Συνεταιριστικῆς Κινήσεως. Ἦταν ταυ-
τόχρονα γεωργικός, βιομηχανικὸς καὶ
ἐμπορικὸς συνεταιρισμός.
Ὁ συνεταιρισμὸς τῶν Ἀμπελακίων
χαρακτηρίζεται ὡς ἡ πρώτη εἰρηνικὴ
κοινωνικὴ ἐπανάσταση στὴν Εὐρώ-
πη. Τὰ ὑποκαταστήματά του βρίσκο-
νταν στὴ Γερμανία (Λειψία, Δρέσδη,
Ἀμβοῦργο), στὴν Αὐστρία (Βιέννη, Τερ-
γέστη), στὴν Οὑγγαρία (Βουδαπέστη),
στὴ Ρωσία (Ὀδησσός), στὴν Ὁλλανδία
(Ἄμστερνταμ), στὴ Γαλλία (Λυών), στὴν
Ἀγγλία (Λονδῖνο) καθὼς καὶ στὴν Τουρ-
κία (Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη).
Οἱ λόγοι ποὺ ἐπέβαλαν τὴν ἵδρυση
τῆς «Κοινῆς Συντροφίας» στὰ Ἀμπελά-
κια ἦταν οἱ ἀκόλουθοι :
Ἡ πληρωμὴ τῶν φόρων ποὺ ἔπρεπε
νὰ καταβάλλουν οἱ Ἕλληνες ραγιάδες
στοὺς Τούρκους κατακτητές δημιούρ-
γησε τὴν ἀνάγκη ἱδρύσεως συνεταιρι-
σμοῦ, διότι ἡ «Συντροφιὰ» ἔδωσε τὴν
ἰδέα τῆς δίκαιης κατανομῆς τῶν κερδῶν
καὶ τῶν ζημιῶν, ἀναλόγως μὲ τὴν ἐργα-
σία, τὴν παραγωγὴ καὶ τὰ κεφάλαια
ἑκάστου συνεταίρου.
• Οἱ Ἀμπελακιῶτες πρὶν ἀπὸ τὸ
1778 ἀσχολοῦνταν μὲ τὴν παραγωγὴ
ἐρυθρῶν νημάτων ἐργαζόμενοι κατ’
οἶκον.
• Ἐκαλλιεργεῖτο στὸν κάμπο
βαμβάκι, τὸ ὁποῖο ἔγνεθαν οἱ γυναῖκες
μὲ τὴ ρόκα καὶ τὸ ἀδράχτι. Τὰ νήματα
βάφονταν κόκκινα καὶ κυανᾶ. Τὸ κόκ-
κινο χρῶμα ἦταν ἄλικο καὶ στιλπνὸ καὶ
ὀφειλόταν στὸ ῥιζάρι, λιζάρι ἢ ἀλιζάρι,
τὸ κοινῶς λεγόμενον Ἐρυθρόδανον τὸ
βαφικόν. Τὸ φυτὸ ἦταν αὐτοφυὲς καὶ ἡ
οὐσία του -ἡ ἀλιζαρίνη- βάφει ἀνεξίτη-
λα.
Ἡ Παιδεία τῶν Ἀμπελακιωτῶν
Στὰ Ἀμπελάκια λειτούργησε ἀπὸ τὸ
ἔτος 1749 καὶ ἤκμασε μία ἐκ τῶν μεγα-
λυτέρων σχολῶν, τὸ Ἑλληνομουσεῖον.
Ὑπῆρχε καὶ σφραγῖδα τῆς Ἑλληνικῆς
Σχολῆς τῶν Ἀμπελακίων.
Ἐκεῖ δίδαξαν ὀνομαστοὶ καθηγητὲς
τῆς ἐποχῆς, ὁ Εὐγένιος Βούλγαρης, ὁ
ἱεροδιάκονος Γρηγόριος Κωνσταντᾶς,
ὁ μαθηματικὸς καὶ κληρικὸς Ἰωνᾶς ὁ
Σπαρμιώτης, ὁ ἱστορικὸς Κωνσταντῖνος
Κούμας, ὁ Δανιὴλ Μάγνης, ὁ ἱερέας Πο-
λυζώης. Οἱ προαναφερθέντες πνευμα-
τικοὶ ταγοὶ ὀργάνωναν συγκεντρώσεις
μὲ ἄλλους ἀνθρώπους τοῦ πνεύματος ἐξ

93. 93
Ἀμπελακίων, ὅπως οἱ ἀδερφοὶ Δρόσοι, ὁ
ἰατρὸς καὶ μεταφραστὴς Σακελλάρης, ὁ
ἰατροφιλόσοφος Ἀσσάνης, μὲ σκοπὸ νὰ
καταστήσουν ἐφικτὴ τὴν ἀναγέννηση
τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους. Τὸ Ἑλληνομου-
σεῖο ἔπαυσε νὰ λειτουργεῖ περὶ τὸ 1810-
1815. Ἀργότερα ἰδρύθηκε ἡ Μανιάρειος
Σχολὴ τοῦ εὐεργέτη Ἀδαμαντίου Θ.
Μάνιαρη.
Ἡ Παιδεία τῶν Ἀμπελακιωτῶν
μέσα ἀπὸ τὶς πηγές
«Στὰ Ἀμπελάκια ὑπῆρχε καὶ σχο-
λεῖο ἀνώτερο. Ὁ Δ. Τσοποτὸς (Γῆ καὶ
γεωργοὶ τῆς Θεσσαλίας κατὰ τὴν τουρ-
κοκρατία, 1912, σ. 147) ἀναφέρει ὅτι
λειτουργοῦσε σχολεῖο στὴν κωμόπολη
τὸ 1737. Ἐπίσης ὁ Γ. Φιλάρετος (Συ-
νεργατικοὶ συνεταιρισμοί, 1927, σ.18)
γράφει: «Διότι ἐλειτούργησεν ἀπὸ τοῦ
ἔτους 1749 καὶ ἤκμασε μία τῶν καλλι-
τέρων σχολῶν». Ὑπῆρχε μάλιστα καὶ
σφραγῖδα τῆς «Ἑλληνικῆς Σχολῆς τῶν
Ἀμπελακίων» μὲ τὴν ἴδια χρονολογί-
α.6
».
«Τὸ σχολεῖο αὐτό, ὅπως καὶ ἀλλοῦ
(Ζαγορᾶ), τὸ ἔλεγαν «Ἑλληνομουσεῖον»
καὶ διδάσκονταν σ' αὐτὸ καὶ ἀνώτερα
μαθηματικὰ καὶ φυσικὲς ἐπιστῆμες. Ὁ
Μπγιερνστὲλ στὶς ἐπιστολές του γρά-
φει πὼς γνώρισε τὸν καθηγητὴ Τρι-
ανταφύλλου, ποὺ ἤξερε τὴ λατινική,
καὶ πὼς τοῦ δάνεισε τὸ κείμενο τοῦ
Στράβωνα καὶ συζήτησε μ’ αὐτὸν γιὰ
ζητήματα ἱστορικά, γλωσσολογικὰ καὶ
τῶν φυσικῶν ἐπιστημῶν. Στὸ Ἑλλη-
νομουσεῖο τῶν Ἀμπελακίων δίδαξαν
καὶ μερικοὶ ἀπὸ τοὺς φημισμένους τὸν
καιρὸ ἐκεῖνο Ἕλληνες λογίους καὶ δα-
σκάλους τοῦ Γένους, ὅπως ὁ Εὐγένιος
Βούλγαρης, ὁ Γρηγόριος Κωνσταντᾶς,
ὁ Κωνσταντῖνος Κούμας, ὁ Ἰωνᾶς
Σπαρμιώτης, ὁ Φωτήλας, ὁ Γ. Τριαντα-
φύλλου, ὁ Πολυζώης, ὁ Γεώργιος Τρικ-
καλινὸς καὶ ἄλλοι».7
«Στὸ Ἑλληνομουσεῖο τῶν Ἀμπελα-
κίων σπούδαζαν τὰ ἑλληνικὰ γράμματα
τὰ ἑλληνόπουλα τῶν Ἀμπελακίων καὶ
τῆς περιοχῆς, ὄχι μόνο τοὺς ἀρχαίους
συγγραφεῖς, τὶς φυσικὲς ἐπιστῆμες, τὰ
μαθηματικὰ καὶ τὴν ἱστορία ἀλλὰ καὶ
ἀνώτερα στοιχεῖα μαθηματικῶν καὶ φι-
λοσοφία. Γνωρίζουμε ἀπὸ πολλὲς μαρ-
τυρίες ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὸ καταστατικὸ
τῆς περίφημης Συντροφίας τῶν Ἀμπε-
λακίων (ἄρθρο 14) καὶ ἀπὸ διαθῆκες
καὶ δωρεές ὅτι στέλνονταν πολλοὶ νέοι
νὰ σπουδάσουν στὸ ἐξωτερικὸ καὶ φρό-
ντιζαν γιὰ νὰ μάθουν καλὰ τὴν ξένη
γλῶσσα καὶ νὰ σταδιοδρομήσουν σὲ δι-
άφορες θέσεις τῶν ἀντιπροσωπειῶν τοῦ
ἐξωτερικοῦ.8
».
«Ἡ βιβλιοθήκη τοῦ σχολείου – ὅπως
καὶ τοῦ σχολείου τῆς Ζαγορᾶς – ἦταν
γεμάτη ἀπὸ τόμους τῶν ἀρχαίων Ἐλλή-
νων συγγραφέων καθὼς καὶ ἀπὸ νεό-
τερα ἔργα φιλοσοφικά, ἱστορικά, καὶ
ἐγχειρίδια φυσικῆς καὶ χημείας.»9
Ἀναφορὲς ξένων περιηγητῶν
γιὰ τὰ Ἀμπελάκια
Ὁ Γάλλος πρόξενος στὴ Θεσσαλο-
νίκη Φέλιξ Μπωζοὺρ γράφει πὼς ἀπὸ
τοὺς Ἕλληνες δανείστηκαν οἱ Γάλλοι
τὴν τέχνη τῆς κοκκινοβαφῆς τοῦ βαμ-
βακιοῦ. «Ἕλληνες μπογιατζῆδες ἐγκα-
ταστάθηκαν κατὰ τὰ μέσα τοῦ 18ου
αἰῶνα στὸ Μονπελλιέ (Γαλλίας) κι ἐκεῖ
ἔβαφαν τὸ βαμβάκι κατὰ τὸν τρόπο τῆς
πατρίδας τους. Τὴ μέθοδό τους μιμήθη-
καν οἱ Γάλλοι. Κι ἔτσι ἡ ἀνατολίτικη
βαφὴ διαδόθηκε στὰ ἐργοστάσιά μας
τοῦ Languedoc καὶ τοῦ Béarn ὅπως στὴ
Mayenne καὶ Chollet».10

94. 94
«Τὰ Ἀμπελάκια, γράφει ὁ Γάλλος
πρόξενος Φελὶξ Μπωζούρ, μὲ τὴ δρα-
στηριότητά τους μοιάζουν πιὸ πολὺ κω-
μόπολη τῆς Ὁλλανδίας παρὰ ἕνα χωριὸ
τῆς Τουρκίας. Ἡ κωμόπολη αὐτὴ μὲ τὴ
βιομηχανία της διασκορπίζει κίνηση καὶ
ζωὴ σὲ ὅλα τὰ περίχωρα, καὶ δημιουργεῖ
ἕνα πολὺ μεγάλο ἐμπόριο ποὺ ἑνώνει τὴ
Γερμανία μὲ τὴν Ἑλλάδα χάρις σὲ μύ-
ριες κλωστές. Ὅλος αὐτὸς ὁ πληθυσμὸς
ζεῖ στὰ βαφεῖα σὰν σμῆνος ἀπὸ μελίσσια
μέσα στὴν κυψέλη του. Στὴν κωμό-
πολη αὐτὴ εἶναι ὁλότελα ἄγνωστα τὰ
κακὰ ἐλαττώματα καὶ οἱ σκοτοῦρες ποὺ
γενιῶνται ἀπὸ τὴν τεμπελιά. Οἱ καρδιὲς
τῶν Ἀμπελακιωτῶν εἶναι ἁγνὲς καὶ οἱ
φυσιογνωμίες τους εὐχαριστημένες. Ἡ
σκλαβιά, ποὺ μαραίνει κάτω ἀπὸ τὰ πό-
δια τους τὴν ὕπαιθρο ποὺ ποτίζεται ἀπὸ
τὸν Πηνειό, δὲν ἀνέβηκε καθόλου ἕως
τὶς πλαγιὲς τοῦ βουνοῦ τους. Τοῦρκος
δὲν κατοικεῖ, οὔτε διαμένει ἀνάμεσά
τους.11
».
Ἀπὸ τὸ 1770 λειτουργοῦσαν στὰ
Ἀμπελάκια μικρὲς συντροφιὲς ποὺ δια-
λύθηκαν ἀργότερα. Μιὰ τέτοια συντρο-
φιὰ ἱδρύθηκε στὶς 15 τοῦ Ἀπρίλη 1771
ἀπὸ τοὺς Ἀμπελακιῶτες Κόμη Δροσινὸ
καὶ Γεώργιο Τότο, ποὺ ὅμως διαλύθηκε
τὸ 1777. Σκοπὸς τῆς Συντροφίας ἦταν:
«Μὲ τὸ παρὸν γράμμα μαρτυρικὸν καὶ
ἐξουφλητικὸν φανερώνω ὁ κάτου ὑγε-
μεν ὅτι εἰς τοὺς 1771 Ἀπριλλίου 15 συμ-
φώνησε ὁ κυρ Γιῶργος Τότου μετὰ τοῦ
κυρ Κόμη Δροσινοῦ νὰ δουλεύουν τὴν
κοκκιναδικὴν τέχνην, ὁ μὲν κόμις νὰ
πιγένι διὰ τὴν βρόπα νὰ πολεὶ τὰ νίματα
τὸ δὲ ὁ τότους νὰ κομαντάρι ἐδῶ τὰ κιρ-
χανάδια καὶ ὅ,τι κέρδος ἤθελε ξαποστί-
λη ὁ πλουσιόδωρος Θεὸς νὰ μεράζουν
ἴσια πρὸς ἴσια ὅσον καὶ ἀπόσον καὶ εἰς
τὴν ζημίαν, τὴν δὲ τὴν σήμερον ἐθεόρι-
σαν τὸν λογαριασμόν τους καὶ ἔδοσαν
τέλος ἡ συντροφιά.
Ἐν ἔτι 1777 Ἰουνίου 27, ἀμπελλά-
κια.12
».
«Χώρα καλὴ καὶ μεγάλη, μέ σπήτια
πολλά, ἀπαράλλακτα ἀπὸ τῆς Εὐρώπης.
Ἀκουσμένα εἰς τὸν πονέντε καὶ λεβά-
ντε διὰ τὸ καλὸν ἐμπόριον, διὰ τὴν τῶν
πολλῶν νημάτων ἐξάπλωσιν παντοῦ,
διὰ τὰ σπήτια [πρακτορεῖα] ὅπου εἶχε εἰς
κάθε μέρος τῆς Τουρκίας καὶ Εὐρώπης,
ὅπου ἔκαμναν τὴν πραγμάτιαν [ἐμπό-
ριο]. Τὰ Ἀμπελάκια πρῶτα δὲν ἦταν τὸ
οὐδέν, μία χώρα ὡσὰν τὲς ἄλλες γειτονι-
κές. Κάποιος Δροσινὸς Χατζῆ-Ἴβος καὶ
ἄλλοι μερικοὶ ἐδούλευσαν εἰς Λάρισ-
σα καὶ Τούρναβο τὰ κόκκινα νήματα.
Καὶ βλέποντας ὅτι ἦτον δουλιά, ἦλθον
εἰς Ἀμπελάκια τὴν πατρίδα καὶ ἄνοι-
ξαν ἐδῶ ἀπὸ ὀλίγον κατ' ὀλίγον αὐτὴν
τὴν φάμπρικα. Καὶ στέλνοντας εἰς τὴν
Εὐρώπην εὐτύχησαν, μία καὶ δύο καὶ
πολλὲς φορές. Καὶ ἀπὸ αὐτὰ ἔγιναν τὰ
Ἀμπελάκια, ὡς εἴπομεν.13
».
Ὁ Φελὶξ Μπωζούρ, ὁ Γάλλος πρόξε-
νος στὴ Θεσσαλονίκη, ἐπισκέφτηκε τὰ
Ἀμπελάκια τὸ 1797 καὶ περιγράφει τὰ
ὅσα εἶδε ἐκεῖ. «Ὅλες αὐτὲς οἱ ἐμπο-
ρικὲς πράξεις ἀρχικὰ καταρτίστηκαν
ἀπὸ Ἐταιρεῖες ποὺ εἶχαν ἡ καθεμία ξε-
χωριστὰ συμφέροντα. Ὅμως, ἐπειδὴ οἱ
Ἑταιρεῖες αὐτὲς ζημιώνονταν ἀπὸ τὸν
ἀνάμεσά τους ἀνταγωνισμό, οἱ μέτοχοί
τους ἀποφάσισαν νὰ τὶς ἑνοποιήσουν
ὅλες, ὥστε νὰ ἀποτελοῦν μία καὶ μό-
νη.14
».
«Πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια, οἱ βιοτέχνες
τῶν Ἀμπελακίων, μὲ μιὰ λέξη ὅλη ἡ
πόλη, σχημάτισαν μιὰ μόνο ἑταιρεία,
στὴν ὁποία, ὅπως καὶ στὰ πλοῖα τοῦ
Αἰγαίου καὶ σὲ πολλὲς ἄλλες ἑλληνικὲς
ἐμπορικὲς ἐπιχειρήσεις, ὁ κάθε ἐργάτης

95. 95
εἶχε τὸ μετοχικὸ μερίδιό του.Οἱ ἑταῖροι
ποὺ διέμεναν στὸ ἐξωτερικὸ ἐξασφά-
λιζαν στὴν ἑταιρεία ὅλα τὰ κέρδη με-
σιτείας καὶ πρακτόρευσης. Τίποτα δὲν
μποροῦσε νὰ εἶναι οἰκονομικότερο καὶ
ἐπωφελέστερο ἀπὸ ὅ,τι μία τέτοια δια-
χείριση.15
».
«Νηματοβαφεῖα καὶ συντροφιὲς γιὰ
τὴν ἐκμετάλευση τῶν ἐρυθρῶν νημά-
των ὑπῆρχαν ὀργανωμένες καὶ σὲ ἄλλες
περιοχὲς καὶ ἰδιαίτερα στὶς γειτονικὲς
κωμοπόλεις, τὸν Τύρναβο καὶ τὴ Ῥαψά-
νη, ποὺ εἶχαν ἐπίσης ὀργανωμένο ἐμπό-
ριο μὲ τὴν Εὐρώπη καὶ ὅπως φαίνεται
αὐτὲς δίδαξαν στοὺς Ἀμπελακιῶτες,
στὴν ἀρχή, τὴν κοκκιναδικὴ τέχνη.16
Στὰ Ἀμπελάκια ὅμως, ἂν δὲν ἦταν
μία ἀπὸ τὶς ἀρχαιότερες, πάντως ἦταν
μία ἀπὸ τὶς πιὸ σπουδαῖες καὶ πιὸ ὀργα-
νωμένες κοινοπραξίες. Τὴν αἰτία τῆς
προόδου τὴν ὀφείλουν τὰ Ἀμπελάκια
στὴν προσωπικότητα καὶ τὴ δραστηρι-
ότητα ποὺ ἀνέπτυξαν οἱ ἀντιπρόσωποι
τῆς Κοινῆς Συντροφίας στὸ ἐξωτερικό,
ὅπως ὁ Δροσινὸς Χατζῆ Ἴβου καὶ ὁ Γε-
ώργιος Μαῦρος (Σβάρτς).17
».
Τὸ βασικὸ προϊὸν τῆς Κοινῆς Συ-
ντροφίας ἦταν τὰ κόκκινα νήματα, τὰ
ὁποῖα μεταφέρονταν μὲ καραβάνια καὶ
πωλοῦνταν σὲ ὁλόκληρη τὴν Εὐρώπη.
Γιὰ τὴν πραγματοποίηση τῶν ἐμπο-
ρικῶν της συναλλαγῶν ἡ Κοινὴ Συ-
ντροφία εἶχε ὑποκαταστήματα μεταξὺ
ἄλλων καὶ στὶς παρακάτω χῶρες καὶ
πόλεις: στὴ Γερμανία (Λειψία, Δρέσδη,
Ἀμβοῦργο, Καίνιξμπεργκ), Αὐστρία
(Βιέννη, Τεργέστη), Οὑγγαρία (Βουδα-
πέστη), Ῥωσία (Ὀδησσό, Πετρούπολη),
Ὁλλανδία (Ἄμστερνταμ), Ἀγγλία (Λον-
δίνο), Τουρκία (Κωνσταντινούπολη,
Σμύρνη) καὶ Γαλλία (Λυών).18
Ἀρχιτεκτονικὴ τῶν Ἀμπελακίων
Προχωρώντας κανεὶς στοὺς
δρόμους τοῦ χωριοῦ παρατηρεῖ τὰ ὡραῖα
του σπίτια μὲ τὴν ἰδιαίτερη ἀρχιτεκτο-
νική τους. Ὑπάρχουν 17 ἀρχοντικά, τὰ
ὁποῖα σώζονται μέχρι σήμερα καὶ εἶναι
ἀξιόλογα δείγματα τῆς ἑλληνικῆς ἀρχι-
τεκτονικῆς κληρονομιᾶς, μὲ κορυφαῖο
αὐτὸ τοῦ Γεωργίου Σβάρτς, τὸ ὁποῖο
λειτουργεῖ ὡς μουσεῖο, ἐνῷ τὰ ὑπόλοι-
πα εἶναι ἰδιωτικά. Τὰ ἀρχοντικὰ τῶν
Ἀμπελακίων εἶναι διώροφα ἢ τριώροφα,
ἔχουν φρουριακὴ μορφὴ ἐξωτερικά, μὲ
πολεμίστρες ἢ καὶ ἐλάχιστα ἀνοίγματα
στὴν πέτρινη κατασκευὴ τοῦ ἰσογεί-
ου καὶ μὲ πολλὰ ἀνοίγματα στὸ ἀνώι,
ὅπου προβάλλουν χαρακτηριστικὲς
ἀρχιτεκτονικὲς προεξοχὲς (τὰ σαχνι-
σιά), μὲ ἐλαφριὰ ξύλινη κατασκευὴ καὶ
φεγγῖτες μὲ πολύχρωμα τζαμάκια. Ἡ
στέγη εἶναι ξύλινη μὲ ἐπικεράμωση. Σὲ
ἕνα ἀπὸ αὐτὰ τὰ παλιὰ ἀρχοντικὰ μετὰ
τὴν ἀναστήλωσή του στεγάζεται καὶ τὸ
λαογραφικὸ καὶ ἱστορικὸ μουσεῖο Ἀμπε-
λακίων.
Οἱ Ἀμπελακιῶτες μεγαλέμποροι,
ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τὸν εὐρωπαϊκὸ πολι-
τισμὸ καὶ ἔχοντας συγκεντρώσει πολὺ
χρῆμα, διαθέσανε ἕνα μέρος ἀπ’ αὐτὸ γιὰ
νὰ χτίσουν μεγάλα σπίτια μὲ ἀνέσεις

96. 96
καὶ ἐσωτερικὲς διακοσμήσεις.
Ὁ Λεονάρδος γράφει χαρακτηριστι-
κά: «Ἡ πόλις μὲν εἶναι μικρά, καὶ μόλις
φθάνει τὸν ἀριθμὸ 500 ὀσπητίων˙ ἀλλ’
ὅμως εἰς πολλὰ τῆς Εὐρώπης μέρη ἀκου-
στή˙ […] εὐπρεπισμένη μὲ ὑψηλὰ ὀσπή-
τια˙ πύργους καὶ λαμπρὰ οἰκοδομήμα-
τα˙ τὰ ὁποῖα ἀνεβαίνουσι τὸ ἕνα πρὸς
τὸ ἄλλο ἐν εἴδει πυραμίδος εἰς τὸ βου-
νόν˙ αὐτὰ εἶναι σχεδὸν τὰ περισσότερα
κατὰ τὸν κάλλιστον νέον ἑλληνικὸν καὶ
εὐρωπαϊκὸν ὡραῖον τρόπον κτισμένα,
καὶ πολλὰ ἐξ αὐτῶν τριῶν πατωμάτων˙
κατ’ ἐξοχὴν ὅμως μεταξὺ αὐτῶν φαί-
νονται μερικὰ ἀνυψούμενα ὡς τῷ ὄντι
παλάτια, τὰ ὁποῖα φιλονεικοῦν μὲ τὰ
πρῶτα διὰ τὸν βαθμόν. Ταῦτα ἀνήκου-
σι κυρίως εἰς τὸν γενικὸν καλλωπισμὸν
τῆς πόλεως, καὶ διὰ τὴν μεγαλοπρεπῆ,
καὶ τὸν νέον τρόπον αὐτῶν τεκτονικὴν
ἀξίζουν τὴν προσοχὴν καὶ ἐπίσκεψιν
τῶν ξένων».19
Ὁ Ἀδ. Ἀνακατωμένος, ποὺ ἐπισκέ-
φθηκε τὸ 1870 τὰ Ἀμπελάκια, γράφει:
«Αἱ πλεῖσται τῶν οἰκοδομῶν ἔχουσι
τρία πατώματα καὶ σώζουσιν εἰσέτι τὸ
ἐρυθροῦν χρῶμα καὶ τὸν καλλωπισμὸν
τῶν παραθύρων κατὰ τὸν βυζαντινὸν
ῥυθμόν, δι’ ὅν οἱ γείτονες Τοῦρκοι ἵστα-
νται ἐκστατικοί.»20
Ἡ εὐημερία τοῦ χωρίου προήγετο
ὁσημέραι, ἄνετος δὲ καὶ πολυτελὴς βίος
ἦτο τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ὑλικῆς προα-
γωγῆς. Τότε ἐκτίσθησαν αἱ ὡραῖαι οἰκί-
αι τοῦ χωρίου· τότε ἰδρύθη ἡ περιώνυ-
μος σχολὴ ἐν ᾗ ἐδίδαξαν ὁ Βούλγαρης,
ὁ Κούμας, ὁ Κωνσταντᾶς, ὁ Ἀσάνης καὶ
ἕτεροι ἀσημότεροι τούτων, τότε παρε-
πεδήμουν ἐνταῦθα πλεῖστοι Γερμανοὶ
πρὸς ἐμπορίαν, καὶ ἐν γένει τὸ ὀρεινὸν
χωρίον παρίστανεν ἀνθηρὰν ὄασιν ἐν
τῷ μέσῳ τῆς ἐρημώσεως καὶ πενίας,
ἥτις κατεμάστιζε τὸ Θεσσαλικὸν πεδίον.
Ἀλλὰ δυστυχῶς τὰ πάντα ἐν τῷ κόσμῳ
παρέρχονται· ἡ ἐμφιλοχωρήσασα διχό-
νοια μεταξὺ τῶν κατοίκων καὶ αἱ δικα-
στικαὶ ἔριδες, τοῦ Ἀλῆ πασᾶ αἱ ἐπίβου-
λοι ἐνέργειαι, ἡ προαγόμενη εὐρωπαϊκὴ
βιομηχανία καὶ τέλος ἡ χρεωκοπία τῆς
Αὐστριακῆς τραπέζης κατέστρεφε τὴν
βιομηχανίαν καὶ τὸ ἐμπόριον τῶν Ἀμπε-
λακιωτῶν.21
Λόγοι παρακμῆς τῶν Ἀμπελακίων
• ἡ πολεμικὴ κατάσταση στὴν
Εὐρώπη
• ἡ χρεωκοπία τῆς τράπεζας τῆς
Βιέννης τὸ 1811, ὅπου ὑπῆρχαν κατα-
τεθειμένα τὰ κεφάλαια τῆς Συντροφίας,
ποὺ ἦταν τὴν ἐποχὴ ἐκείνη πάνω ἀπὸ
10.000.000 φράγκα
• ἡ ἐπιδημία τῆς πανώλης (πα-
νοῦκλα) τὸ 1812-14, ἐξαιτίας τῆς ὁποί-
ας πέθαναν πολλοὶ Ἀμπελακιῶτες καὶ
ἀνάγκασε πολλοὺς κατοίκους, καὶ κυρί-
ως στελέχη τῆς Κοινῆς Συντροφίας, νὰ
ἐγκαταλείψουν τὴν κοινότητα καὶ νὰ
φύγουν στὸ ἐξωτερικὸ ἢ σὲ ἄλλα μέρη
τῆς Ἑλλάδας
• ἡ ἐφεύρεση τῆς «ἀνιλήνης» ποὺ
εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα τὴν ὡραιότερη,
φθηνότερη, ἀνεξίτηλη καὶ σὲ ποικίλους
χρωματισμοὺς βαφὴ τῶν νημάτων, ὥστε
νὰ σταματήσει ἡ ζήτηση στὶς εὐρωπα-
ϊκὲς ἀγορὲς τῶν ἀμπελακιώτικων ἐμπο-
ρευμάτων
• ὁ προοδευτικὰ αὐξανόμενος
ἀνταγωνισμὸς τῆς ἀγγλικῆς νηματουρ-
γίας- βιομηχανίας
• ἡ ἀξιοποίηση τοῦ ἀτμοῦ καὶ ἡ
ἐκβιομηχάνιση τῆς παραγωγῆς
• οἱ μεταξὺ τῶν μελῶν διαφωνίες
καὶ οἱ οἰκονομικὲς καταχρήσεις μερικῶν
ἀντιπροσώπων- μελῶν στὸ εξωτερικό
• ἡ ἀδυναμία τῶν συντροφιῶν
νὰ προχωρήσουν σὲ μαζικὴ παραγωγὴ
νημάτων σὲ ἐξελιγμένη τεχνολογικὴ
βάση, ἔτσι ὥστε νὰ μποροῦν νὰ παρά-
γουν προϊόντα ὁμοιόμορφα καὶ μὲ χα-
μηλὸ κόστος
• ἡ κατασπατάληση τῶν κερδῶν
σὲ εἴδη πολυτελείας (ἀνέγερση πολυ-
τελῶν σπιτιῶν) καὶ ἔλλειψη ἐπενδύσε-
ων στὸν τομέα τῆς παραγωγῆς τῶν βαμ-
βακερῶν νημάτων, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ
ἀντεπεξέλθουν στὸν αὐξανόμενο ἀντα-
γωνισμό

97. 97
• ἡ ἐξάρτηση ἀποκλειστικὰ ἀπὸ
τὴν ἐξωτερικὴ ἀγορά.
Πηγὲς γιὰ τοὺς λόγους παρακμῆς
τῶν Ἀμπελακίων
Παρ' ὅλα, ὅμως, τὰ σημεῖα τοῦ ἀνώ-
τερου πολιτισμοῦ τους, δὲν ὑπάρχει
ἄλλο μέρος ὅπου ἡ ἑλληνικὴ διχόνοια
νὰ εἶναι τόσο ἔντονη ὅσο στὰ Ἀμπελά-
κια. Τὸ φατριαστικὸ πνεῦμα, ὁ φθόνος
καὶ ἡ ζήλεια ἔχουν χωρίσει τοὺς ἀνθρώ-
πους μεταξύ τους, τὶς οἰκογένειες καὶ
γενικὰ τὶς συγγένειες. Μολονότι οἱ
μικρὲς διενέξεις λύνονται γενικὰ ἀπὸ
τοὺς ἄρχοντες, οἱ Ἀμπελακιῶτες συχνὰ
καταφεύγουν στὴν ἄφρονα πράξη νὰ
φέρουν τὰ παράπονά τους στὸν Ἀλῆ
πασὰ [τῶν Ἰωαννίνων], ὁ ὁποῖος φυσικὰ
τὸ ἐκμεταλλεύεται δεόντως. Ἔχουν πε-
ράσει ἀρκετὰ χρόνια ἀπὸ τότε ποὺ ὁ Ἀλῆ
πασάς ἔβαλε τὸ ποδάρι του, κατὰ τὴν
ἑλληνικὴ ἔκφραση, γιὰ πρώτη φορὰ στὰ
Ἀμπελάκια. Αὐτὴν τὴ στιγμὴ ἔχει ἕναν
ἀπὸ τοὺς προεστοὺς φυλακισμένο στὰ
Ἰωάννινα, σκοπεύοντας νὰ τοῦ ἀποσπά-
σει ἐκβιαστικὰ χρήματα.22
«Πέρυσι [1805] διέτρεξαν ὅλες
(ἐννοεῖ οἱ ἑταιρεῖες) μεγάλο κίνδυνο
ἐξαιτίας τῶν πολλῶν πτωχεύσεων στὴ
Βιέννη κι ἔτσι τώρα δὲν μποροῦν νὰ λά-
βουν τὰ ἐμβάσματά τους ἐδῶ, λόγῳ τῆς
χαμηλῆς ἀξίας τοῦ φλωρινίου καὶ ὅλοι
φοβοῦνται οἰκονομικὴ κατάρρευση, ἐὰν
πέσει καὶ ἄλλο ἡ ἀξία τοῦ αὐστριακοῦ
νομίσματος.
Ὁ Ἴβος [Δροσινός], ἡ μεγαλύτερη
ἑταιρεία, ἔχει τὴ φήμη ὅτι ἀξίζει ἕνα
ἑκατομμύριο πιάστρα, ποσὸ τὸ ὁποῖο,
μολονότι δὲν εἶναι πάνω ἀπὸ 60.000 λί-
ρες στερλίνες, εἶναι μεγάλο γι’ αὐτὴν
τὴν ἐξαθλιωμένη οἰκονομικὴ αὐτοκρα-
τορία.23
». Οἱ Ἀμπελακιῶτες ἀπὸ τὸ 1801
εἶχαν ἀρχίσει «νὰ αἰσθάνονται τὸ ἀποτέ-
λεσμα τῆς προτίμησης ποὺ ὑπῆρχε στὶς
γερμανικὲς ἀγορὲς γιὰ τὰ ἀγγλικὰ βαμ-
βακερὰ νήματα».
Οἱ πρῶτες ὅμως προσπάθειες ἐκμη-
χάνισης τῆς κατεργασίας τοῦ βαμβακιοῦ
ἔγινε ἀπὸ τοὺς Ἀμπελακιῶτες στὰ 1817.
Σὲ ἐπιστολὴ τοῦ ἀρχείου Δογάνη δια-
βάζουμε: «τρέμομεν ἕως οὗ μάθομεν τὸ
πῶς ἀπεκάματε (τί κάνατε) μὲ τὰ μασί-
νια (μηχανές)». Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς μηχανὲς
γιὰ γνέσιμο οἱ Ἀμπελακιῶτες εἶχαν
φέρει ἀπὸ τὴ Βιέννη καὶ κλωστικὴ μη-
χανή. Τὴ μηχανὴ αὐτὴ μάλιστα τὴ συ-
νόδευε καὶ Γερμανὸς τεχνίτης, γιὰ νὰ
τὴ χειρίζεται καὶ νὰ μάθει στοὺς Ἀμπε-
λακιῶτες πῶς νὰ τὴ χρησιμοποιοῦν.
Ὅπως μαθαίνουμε ὅμως ἀπὸ ἐπιστολὴ
ποὺ γράφτηκε στὰ Ἀμπελάκια στὶς 10
τοῦ Μάη 1818, ὑπῆρχαν δυσκολίες στὴν
ἐγκατάσταση τῶν μηχανῶν καὶ ὅτι ἡ
ἀπόδοση τοῦ προσωπικοῦ ἦταν ἰδιαίτε-
ρα χαμηλή.
Συγκεκριμένα διαβάζουμε: «τὰ τζι-
κρίκια (μηχανές) ἐμβῆκαν τέλος πάντων
εἰς δρόμον, ὅμως οἱ ἄνθρωποι εἶναι ἀνά-
ξιοι καὶ δὲν ἠμποροῦν οὔτε μίαν ὀκᾶ τὴν
ἡμέραν νὰ ἐβγάλει τὸ κάθε τζικρίκι». Σὲ
ἄλλη ἐπιστολὴ ὑπάρχει ἡ σύσταση «νὰ
βαλθῆτε νὰ μάθετε τὸ γνέσιμον καὶ τὴν
τέχνην τῶν μασσινίων». […]
Ἡ χαμηλὴ ἀποδοτικότητα μπορεῖ νὰ
ὀφειλόταν, ἐκτὸς ἀπὸ τὰ προβλήματα
προσαρμογῆς, καὶ σὲ ἀντιδράσεις τῶν
ἐργαζομένων.
Βιβλιογραφικὲς Ἀναφορές
Ξύτσας Α., Κοσμάνος Δ. (1984). Τὰ ἱστο-
ρικὰ Ἀμπελάκια. Θεσσαλονίκη.
Ἀστεριάδης, Α. (1928). Τὸ σπίτι τοῦ Σφάρτς
στ' Ἀμπελάκια. Ἀθῆναι.
Βόγιας. Α. (2005). Κοινοτικὴ Ὀργάνωση

98. 98
καὶ διεθνεῖς σχέσεις – ἡ περίπτωση τῶν
Ἀμπελακίων Θεσσαλίας. (18ος – 19ος αι.
μ.Χ.) καὶ ἡ γενικὴ βιβλιογραφία τους.
Ἀμπελάκια: Βόγιας.
Γεωργίου, Η. (1950). Νεώτερα στοιχεῖα
περὶ τῆς ἱστορίας καὶ τῆς συντροφίας
τῶν Ἀμπελακίων: ἐξ ἀνεκδότου ἀρχείου.
Ἀθῆναι.
Κορδᾶτος, Γ. (1955). Τ' Ἀμπελάκια κι ὁ
μῦθος γιὰ τὸν συνεταιρισμό τους: συμβολὴ
στὴν οἰκονομικοκοινωνικὴ ἱστορία τῆς
Ἀνατ. Θεσσαλίας στὰ χρόνια τῆς τουρκο-
κρατίας. Ἀθῆναι: Στρατῆς καὶ Σία.
Μαριάδης, Σ. (2003). Συνεργατισμός –
Συνεταιρισμοί: Ἱστορία – Φιλοσοφία –
Ἀποστολή. Θεσσαλονίκη: Γιαχούδη.
Μουτσόπουλος, Ν. (1975). Τὰ Θεσσαλικὰ
Ἀμπελάκια: εἰσαγωγὴ στὴν ἱστορία, τὴν
κοινοπραξία καὶ τὰ ἀρχοντικὰ τῆς κωμοπό-
λεως. Θεσ/νίκη: Moutsopoulos.
Νικολόπουλος, Η. (1988). Δομὲς καὶ θεσμοὶ
στὴν τουρκοκρατία: Τὰ Ἀμπελάκια καὶ ὁ
κοινωνικοοικονομικὸς μετασχηματισμὸς
τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου. Ἀθῆναι: Κάλβος.
Ντρογκούλης, Γ. (2003). Τὰ Ἀμπελάκια
κατὰ τοὺς γεωγράφους καὶ περιηγητὲς στὰ
χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας. Πρακτικὰ ἡμε-
ρίδας μὲ θέμα «Ἀμπελάκια-Τέμπη: Ἱστορικὴ
ἀναδρομή-Προοπτικές».
Σπανός, Κ. (1996). Ἡ ἵδρυση τῶν
Ἀμπελακίων.
Στὸ Α΄ Συνέδριο Ἀμπελακιώτικων Σπουδῶν
μὲ θέμα «Ἀμπελάκια 1778-1994, διακόσια
δέκα ἕξι χρόνια μετὰ τὴν ἵδρυση τοῦ πρώ-
του συνεταιρισμοῦ στὸν κόσμο». Λάρισα:
Τερζίδης & Σία, σελ.19-22.
Θερμὲς εὐχαριστίες στὴν καταγό-
μενη ἀπὸ τὰ Ἀμπελάκια οἰκογένεια
Χασάπη Ἀθανασίου-Χαλκιᾶ Φανῆς,
ὅπως ἐπίσης καὶ στὸν κύριο Μαλέκα
Κωνσταντῖνο, ὑπεύθυνο – ξεναγὸ τοῦ
ἀρχοντικοῦ Σβὰρτς γιὰ τὴν ξενάγηση,
τὸ φωτογραφικὸ ὑλικὸ καὶ τὶς χρήσιμες
πληροφορίες σχετικὰ μὲ τὴν ἱστορία καὶ
τὸν πολιτισμὸ τῆς περιοχῆς.
Σημείωση: Στὶς πηγὲς διατηρεῖται ἡ
ὀρθογραφία τῶν συγγραφέων.
1. Τὰ Θεσσαλικὰ Ἀμπελάκια (1961), [σ. 6].
2. ΒΟΓΙΑΣ. Α., (2005), [σσ. 26-27].
3. ΜΑΡΙΑΔΗΣ, Σ., (2003), [σσ. 148].
4. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.45].
5. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, Η., (1988), [σσ150-
155].
6. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ν., (1975), [σ.18].
7. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.121].
8. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ν., (1975), [σ.19].
9. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.123].
10. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ. 44].
11. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.45].
12. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, Η. «Δομὲς καὶ θεσμοὶ
στὴν τουρκοκρατία: Τὰ Ἀμπελάκια καὶ ὁ κοι-
νωνικοοικονομικὸς μετασχηματισμὸς τοῦ
ἑλλαδικοῦ χώρου», (1988) [σ. 188].
13. ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ: «Μερικὴ Γεωγραφία»
(1815), στὸ ΝΤΡΟΓΚΟΥΛΗΣ, Η., (2003),
[σσ.79-80].
14. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.58].
15. ΙΑΚΩΒΟΣ ΙΩΝΑΣ ΜΠΓΕΡΝΣΤΟΛ:
«Τὸ ὁδοιπορικὸ τῆς Θεσσαλίας» (1779), στὸ
ΝΤΡΟΓΚΟΥΛΗΣ, Γ., (2003), [σσ.78-79].
16. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ν., (1975), [σ. 52].
17. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ, Ν., (1975), [σ. 52].
18. ΜΑΡΙΑΔΗΣ, Σ., (2003), [σ.157].
19. ΛΕΟΝΑΡΔΟΣ, «Νεωτάτη τῆς Θεσσαλίας
Χωρογραφία» (1836), στὸ ΝΤΡΟΓΚΟΥΛΗΣ,
Η., (2003), [σ.81].
20. ΚΟΡΔΑΤΟΣ, Γ., (1955), [σ.118].
21. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ, Ν., (1880) : «Θεσσαλία»,
στὸ ΝΤΡΟΓΚΟΥΛΗΣ, Γ., (2003), [σ.87].
22. ΙΑΚΩΒΟΣ ΙΩΝΑΣ ΜΠΓΕΡΝΣΤΟΛ:
«Τὸ ὁδοιπορικὸ τῆς Θεσσαλίας» (1779), στὸ
ΝΤΡΟΓΚΟΥΛΗΣ, Γ., (2003), [σσ. 73-75].
23. ΙΑΚΩΒΟΣ ΙΩΝΑΣ ΜΠΓΕΡΝΣΤΟΛ:
«Τὸ ὁδοιπορικὸ τῆς Θεσσαλίας» (1779), στὸ

99. 99
Σὲ μιὰ ἐπιτυχημένη ἐκδήλωση,
παρουσία πλήθους κόσμου, ἐκπρο-
σώπων τῆς Ἐκκλησίας, τῶν ἀρχῶν,
φορέων καθὼς καὶ συλλόγων πα-
ρουσιάστηκε ἐπίσημα τὸ Σάββατο
18 Ἀπριλίου στὸ Παπαστράτειο
Μέγαρο τῆς ΓΕΑ Ἀγρινίου τὸ ἱστο-
ρικὸ ντοκιμαντέρ παραγωγῆς τοῦ
σωματείου Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη
καὶ τοῦ Ἀχελῶος TV.
Mετὰ ἀπὸ ἔρευνα καὶ τηλεο-
πτικὰ «γυρίσματα» τριῶν ἐτῶν ἡ
Ε.ΡΩ καὶ ὁ Ἀχελῶος TV παρουσί-
ασαν τὸ ντοκιμαντὲρ γιὰ τὴν ζωὴ
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Η ΖΩΗ, ΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
ΚΑΙ ΤΟ ΕΓΚΩΜΙΟ
ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ
ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ»

100. 100
τοῦ Ἰωάννη Καποδίστρια. Τὸν
ἐξ ἀπορρήτων σύμβουλο καὶ
ὑπουργὸ τοῦ αὐτοκράτορα τῆς
Ρωσίας Ἀλεξάνδρου Α΄ καὶ με-
τέπειτα πρῶτο Κυβερνήτη τῆς
Ἀνεξάρτητης Ἑλλάδας ποὺ ἔχει
χαρακτηριστεῖ ἀπὸ Ἕλληνες
καὶ ξένους κορυφαίους ἱστορι-
κοὺς καὶ πολιτικοὺς ὡς: πρωτο-
στάτης τῆς ἑλληνικῆς παλιγγε-
νεσίας, ἀσκητὴς τῆς πολιτικῆς,
ἀγωνιστὴς τῆς Ὀρθοδοξίας,
μάρτυρας τῆς Ρωμηοσύνης,
κορυφαῖος τῶν Ἑλλήνων, με-
γάλος ἀρχιτέκτονας τῆς πανευ-
ρωπαϊκῆς εἰρήνης καὶ μεταρ-
ρυθμιστὴς τῆς Γαλλίας καὶ τῆς
Ἑλβετίας.
Ἐμπνευστὴς καὶ πρωτεργά-
της τῆς ἱστορικῆς καὶ πολιτι-
στικῆς παραγωγῆς, στὴ μνήμη
τοῦ ὁποίου ἀφιερώθηκε ἡ πρώ-
τη ἐπίσημη παρουσίασή της,
εἶναι ὁ ἀείμνηστος Πρόεδρος
τῆς τηλεόρασης τοῦ Ἀχελώου,
Γεώργιος Μπόκας.
Ὅπως συγκινημένος ἀνέφε-
ρε ὁ Δημήτρης Μπόκας, μέλος
τοῦ ΔΣ τῆς Ε.ΡΩ καὶ μέλος τοῦ
ΔΣ τοῦ Ἀχελώου, στὸν χαιρε-
τισμό του, «Ὁ δρόμος εἶναι μα-
κρύς, ἑνωμένοι ὅμως θὰ μπορέ-
σουμε νὰ συνεχίσουμε τὸ ἔργο
τῆς Ε.ΡΩ., τὴν προβολὴ τῶν
πνευματικῶν μας ἀξιῶν». Ἀνα-
φερόμενος στὸν τηλεοπτικὸ
σταθμὸ Ἀχελῶος ὁ κ Δ.Μπόκας
εὐχαρίστησε τοὺς ἀφανεῖς ἥρω-
ες τῆς προσπάθειας αὐτῆς, τὸ
προσωπικὸ τοῦ σταθμοῦ, καὶ
ἔκλεισε τονίζοντας ὅτι «θὰ συ-
νεχίσουμε νὰ βαδίζουμε στὸν
δρόμο ποὺ χάραξε ἐκεῖνος, τὸν
δρόμο τῆς προσφορᾶς, ἔχοντας
πάντα ὡς οδηγὸ τὰ λόγια του:
"Ὁ καλύτερος τρόπος νὰ νι-
κήσεις τὸ κακὸ εἶναι νὰ προβά-
λεις τὸ καλό "».
Γιὰ τὸν Ἰωάννη Καποδίστρια
μίλησαν ἀκόμα οἱ διακεκριμέ-
νοι Δημήτρης Μεταλληνός - Δρ
Ἱστορίας-Θεολογίας τοῦ Ἰονίου
Πανεπιστημίου, Ἐμμανουήλ
Γιαννούλης, Πρωτοπρεσβύ-
τερος Μητροπολιτικοῦ Ναοῦ
Αἴγινας - Πτυχιοῦχος Νομικῆς
καὶ Θεολογίας τοῦ Πανεπιστη-
μίου Ἀθηνῶν καὶ ἡ Μαρία Μα-
ντουβάλου, Ἀναπληρώτρια κα-
θηγήτρια τοῦ Πανεπιστημίου
Ἀθηνῶν.
Ὁ μεγάλος ἠθοποιὸς Κώστας
Καστανᾶς, ὁ ὁποῖος ἀφηγεῖται
τὴν ἱστορία τοῦ Καποδίστρια

101. 101
στὸ ντοκιμαντέρ, χαιρέτισε τὴν
ἐκδήλωση ἀναφέροντας μεταξὺ
ἄλλων: «Ὁ Καποδίστριας γιὰ μένα
εἶναι Ἱερὸ Πρόσωπο».
Πρῶτος ὁμιλητὴς στὴν ἐκδήλω-
ση ἦταν τὸ μέλος τῆς Ε.ΡΩ Δῆμος
Θανάσουλας, ὁ ὁποῖος ἀναφέρθηκε
στὸ πνεῦμα προσφορᾶς ποὺ διέπει
τὴν Ε.ΡΩ. καὶ τὸ ὁποῖο ἦταν καὶ τὸ
πνεῦμα μὲ τὸ ὁποῖο λειτουργοῦσε ὁ
ἀείμνηστος Γεώργιος Μπόκας.
Ὁ κ. Μεταλληνός, Δρ Ἱστορίας-
Θεολογίας τοῦ Ἰονίου Πανεπιστη-
μίου, ἀναφέρθηκε στὴν Κερκυρα-
ϊκὴ καταγωγὴ τοῦ Καποδίστρια,
καθὼς ἐπίσης ἀνέπτυξε τὸ θέμα «Ὁ
Ρωμηὸς Ἰωάννης Καποδίστριας
ὡς ὁ κατεξοχὴν Ἑλληνορθόδοξος
Ἡγέτης τῆς Πολιτικῆς Ἱστορίας
τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ.
Ἡ ἄφιξη τοῦ Καποδίστρια στὴν
Αἴγινα ἦταν τὸ θέμα τὸ ὁποῖο ἀνέ-
πτυξε ὁ π. Ἐμμανουήλ Γιαννού-
λης, ὁ ὁποῖος διακονεῖ στὸν Ἱερὸ
Ναὸ Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου
(Μητροπολιτικὸς Ἱ.Ν. Αἴγινας),
ὅπου καὶ ἔλαβαν χώρα ἡ Ὑποδοχὴ
καὶ ἡ Ὀρκωμοσία τοῦ Πρώτου
Ἐθνικοῦ Κυβερνήτη τῆς Ἑλλά-
δας, ἐνῷ ὁ Ἱερὸς αὐτὸς Ναὸς χρη-
σιμοποιοῦνταν ἕως τότε ὡς «Βου-
λευτήριον».
Ἡ Ἀναπληρώτρια καθηγήτρια
τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν Μα-
ρία Μαντουβάλου ἀναφέρθηκε
στὴν Ἀκτινοβολία τοῦ Καποδί-
στρια σὲ Ἑλλάδα καὶ ἐξωτερικό,
ἐνῷ ἀνέπτυξε τὸ θέμα «Ὁ Καποδί-
στριας ὡς Σηματοδότης τοῦ Σήμε-
ρα».

102. 102
Ἡ σπονδυλωτὴ ὀπτικοακου-
στικὴ παραγωγὴ χωρίζεται σὲ
ἑπτὰ ξεχωριστὲς θεματικὲς ἑνότη-
τες – ἐπεισόδια καὶ ἀποτελεῖ τὴν
ἱστορικὴ καταγραφὴ τῆς ζωῆς, τοῦ
ἔργου καὶ τῆς δράσης τοῦ πρώτου
Κυβερνήτη τῆς Ἑλλάδας. Τὸ πρω-
τογενὲς ὑλικὸ τοῦ ντοκιμαντὲρ
ἀποτελεῖται ἀπὸ κινηματογραφικὰ
πλάνα, ἀρχειακὸ ὀπτικοακουστικὸ
ὑλικὸ καὶ συνεντεύξεις ἐπιστημό-
νων, οἱ ὁποῖοι μελετοῦν τὸ ἔργο τοῦ
Ἰωάννη Καποδίστρια. Ἡ μουσικὴ
ἐπένδυση ἀποτελεῖται ἀπό κομμά-
τια τοῦ μεγάλου Ἕλληνα μουσικο-
συνθέτη Σταμάτη Σπανουδάκη.
Τὴν συνοπτικὴ παρουσίαση
τῶν ἑπτὰ ἐπεισοδίων τῆς παρα-
γωγῆς ἔκανε ὁ Διευθυντὴς τῆς Τη-
λεόρασης τοῦ Ἀχελώου Κων/νος
Ζαφείρης, ἐνῷ τὸν συντονισμὸ τῆς
ἐκδήλωσης πραγματοποίησε τὸ Μέ-
λος τῆς Ε.ΡΩ. καὶ συνεργάτης τοῦ
Ἀχελώου Ἀνδρέας Μπλάνος.
Τὴν ἐκδήλωση ἔκλεισε μὲ χαι-
ρετισμὸ ὁ Σεβασμιώτατος Μητρο-
πολίτης Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας
Κοσμᾶς, ἀναφερόμενος στὴν προ-
σφορὰ τῆς Ἑνωμένης Ρωμηοσύ-
νης καὶ τοῦ τηλεοπτικοῦ σταθμοῦ
Ἀχελῶος στὴν κοινωνία τὶς δύσκο-
λες ἡμέρες ποὺ ὅλοι μαζὶ διανύου-
με.
Κατὰ τὴν διάρκεια τῆς ἐκδήλω-
σης προβλήθηκαν ἀποσπάσματα
τοῦ ντοκιμαντὲρ καὶ μετὰ τὴν ὁλο-
κλήρωσή της διανεμήθηκαν ὀπτι-
κοακουστικοὶ δίσκοι σὲ κασετίνες,
μὲ ὁλόκληρο τὸ ὑλικὸ του.
Προσφέρεται δωρεάν

103. 103
ἐπιστροφὴ
στὶς ρίζες
Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ
ΚΑΙ
Η ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΗΣ
ΑΠΟ ΓΕΝΕΑ
ΣΕ ΓΕΝΕΑ
Νικολάου Κατσιαβριᾶ
Ἡ
μητέρα μου εἶναι 80 ἐτῶν.
Εἶναι Σαρακατσιάνα καὶ γεν-
νήθηκε σὲ καταυλισμό, ὅπου
ζοῦσαν ὡς νομάδες οἱ γονεῖς της στὴν
ὕπαιθρο. Ἡ σύζυγός μου λίγο πρὶν ἀπὸ
τὰ 50, κορίτσι ποὺ γεννήθηκε σὲ θεσ-
σαλικὸ χωριὸ καὶ μεγάλωσε στὴν πόλη,
εἶναι δασκάλα. Τὸ καλοκαίρι τοῦ 2013
βρεθήκαμεσὲἕναἐξοχικὸστὸΒελεστῖνο.
Ἡ Μαρία εἶχε στὰ χέρια της ἕναν πλα-
στικὸ κουβά, ὁ ὁποῖος στὰ ἐσωτερικά
του τοιχώματα εἶχε πιάσει γλίτσα. Συ-
νήθως πήγαινε στὸ σπίτι, ἔπαιρνε ἕνα
σφουγγαράκι καὶ ἀπορρυπαντικὸ καὶ
τὸν καθάριζε. Ἔχοντας τὴ μητέρα μου
δίπλα της τὴν ἐρώτησε:
_ Ἐσεῖς στὰ βουνὰ πῶς τὰ καθαρίζα-
τε αὐτά;
_ Τὰ τρίβαμε μὲ ἕνα φύλλο συκιᾶς,
ἀπάντησε ἡ μητέρα μου, δείχνοντας τὸ
παρακείμενο δένδρο.
Ἡ Μαρία πῆρε ἕνα φύλλο ἀπὸ τὴ
συκιά, ἔβαλε λίγο νερὸ στὸν κουβὰ καὶ

104. 104
ἄρχισε νὰ τρίβει τὸ ἐσωτερικό του. Τὰ
ἀποτελέσματα ἦταν ἐκπληκτικά. Τὸ
ἐσωτερικὸ τοῦ κουβᾶ ἔλαμψε, σταμάτη-
σε νὰ μυρίζει καὶ τὰ χέρια της μετὰ ἀπὸ
αὐτὸ ἦταν πεντακάθαρα!
Ἡ ὅλη διαδικασία ἀποδείχτηκε
ἁπλούστερη ἀπὸ τὰ σύγχρονα μέσα καὶ
ἦταν ἀπολύτως οἰκολογι-
κή. Ἔκτοτε ἡ Μαρία τὴν
υἱοθέτησε.
Στὸ παραπάνω ἁπλὸ
περιστατικὸ ἔχουμε μιὰ
μεταφορὰ ἑνὸς στοιχεί-
ου ἀπὸ τὴν παράδοση,
τῆς ὁποίας φορέας ἦταν
ἡ μάννα μου, στὴ σύζυ-
γό μου. Αὐτὸ τὸ στοιχεῖο
μεταφέρθηκε ἀπὸ τὴ μία
γενιὰ στὴν ἑπόμενη.
Στὸ παραπάνω περι-
στατικὸ φαίνεται καὶ ἡ
διαφορὰ προσέγγισης τῶν
δύο γενεῶν. Ἡ Μαρία
ἔπρεπε νὰ σκεφθεῖ: Τότε
στὰ βουνὰ πῶς ἀντιμε-
τώπιζαν τέτοιες περιπτώ-
σεις; Αὐτὸ δὲν γινόταν
πάντα. Ἕως τὸ 1950 στὴ
χώρα μας ἡ μεταφορὰ τῶν
στοιχείων τῆς παράδο-
σης γινόταν μὲ τὸ «κάνε
ὅ,τι κάνω». Θὰ ἔβλεπε
κάποιον νὰ τὸ κάνει καὶ
θὰ τὸ «ἅρπαζε». Θυμᾶμαι
τεχνίτη ἐλαιοχρωματιστὴ
νὰ λέει στὸν βοηθό του ὅτι «ἡ τέχνη
κλέβεται. Θὰ βλέπεις τί κάνω καὶ θὰ
ἐνεργεῖς παρόμοια. Ἂν εἶχα χρόνο νὰ σὲ
διδάξω, δὲν θὰ σὲ χρειαζόμουν». Ἀπὸ τὸ
1950 καὶ ὕστερα ὑπάρχει κάποιο ρῆγμα
στὴ μεταφορὰ τῶν στοιχείων τῆς παρά-
δοσης, καθότι γίναμε περισσότερο ἐγκε-
φαλικοὶ καὶ παιδιὰ τῆς πόλης καὶ τῶν
σχολείων.
Στὸ ἀναφερθὲν περιστατικὸ ἔχουμε
μεταφορὰ στοιχείου μᾶλλον τεχνικῆς
φύσεως. Ὡστόσο, ὅταν κάνουμε λόγο
γιὰ παράδοση, ἐννοοῦμε καὶ πράγματα
σοβαρότερα καὶ περισσότερο σύνθετα.
Παραδείγματα εἶναι ἡ ὁμιλία, τὸ πῶς
μιλᾶμε καὶ ποῦ, τὸ πῶς στεκόμαστε καὶ
πῶς ἀντιμετωπίζουμε κάθε περίσταση,
ἡ προετοιμασία τῆς τροφῆς καὶ πολλὰ
ἄλλα.
Εἶναι προφανὲς ὅτι, ὅσο πιὸ πολλὰ
στοιχεῖα μεταφερθοῦν ἀπὸ τὴ μιὰ γενιὰ
στὴν ἄλλη, τόσο πλουσιότερη εἶναι ἡ
δεύτερη καὶ τόσο περισσότερα ἐφόδια
ἔχει γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν περιστά-
σεων καὶ δυσκολιῶν τῆς ζωῆς. Ἐννο-
εῖται ὅτι στὸ μεταξὺ προστίθενται καὶ
νέα στοιχεῖα.
Τὰ στοιχεῖα τῶν διαφόρων παραδό-
σεων, ὅπως καὶ τῆς δικῆς μας, δὲν εἶναι

105. 105
πάντοτε ὑγιῆ. Πρὸ ἐτῶν δικαζόταν «πα-
τέρας» ὁ ὁποῖος βίαζε τὴν 14χρονη κόρη
του. Ἔξω ἀπὸ τὸ δικαστήριο τὸ σόι τοῦ
«πατέρα» ἐπέπληττε τὸ σόι τῆς μητέρας:
«Γίνονται αὐτὰ στὶς οἰκογένειες. Ἔπρε-
πε νὰ τὸ σκεπάσετε καὶ νὰ προχωρήσε-
τε. Ἐσεῖς τὸ φέρατε στὰ Δικαστήρια καὶ
μᾶς κάνατε ὅλους ρεζίλι». Προφανῶς
ἐδῶ ἔχουμε ἕνα πολὺ κακὸ στοιχεῖο ὡς
παράδοση στὴν οἰκογένεια τοῦ «πατέ-
ρα».
Ἄλλο ἕνα δεῖγμα κακῆς παράδοσης
εἶναιἡἀντιμετώπισητῶνμοιχευομένων
γυναικῶν σὲ κάποιες χῶρες τῆς Μέσης
Ἀνατολῆς. Λιθοβολισμὸς ἕως θανάτου.
Στὴν ἴδια περίπτωση τὸ ρωμαϊκὸ δίκαιο
εἶχε ὡς ποινὴ νὰ τοὺς φοροῦν κουδού-
νια καὶ νὰ τὶς κλείνουν σὲ πορνεῖο. Τὴν
ἀλλαγὴ στὸ ρωμαϊκὸ δίκαιο ἔκανε ὁ Μέ-
γας Θεοδόσιος, προφανῶς ὑπὸ τὴν ἐπιρ-
ροὴ τῶν χριστιανῶν, οἱ ὁποῖοι δὲν ἀνέ-
χονταν τέτοιον ἐξευτελισμὸ τῆς ἀνθρώ-
πινης ὕπαρξης.
Παράδειγμα ἄλλου καλοῦ στοιχείου
θὰ ἀναφέρω καὶ πάλι ἀπὸ τὶς διηγήσεις
τῆς μητέρας μου: Μὲ τὸ ποὺ τελείωνε ὁ
Σεπτέμβριος καὶ ἄρχιζαν τὰ κρύα, ἑτοι-
μάζονταν ὅλοι γιὰ τὰ χειμαδιά.
Ὁ καταυλισμὸς θὰ ἐρήμωνε καὶ
ἀντάμωμα ξανὰ τὴν ἑπόμενη ἄνοιξη.
Ἡ ἐπικοινωνία ἦταν δύσκολη.
Κάποιοι θὰ πέθαιναν στὰ χειμαδιὰ
καὶ δὲν θὰ ξανάβγαιναν στὰ βουνά.
Ἔτσι, ὅταν ἔφτανε ἡ ὥρα τῆς ἀνα-
χώρησης, θυμᾶται ἡ μητέρα μου, τὴ
μητέρα της καὶ τὶς ἄλλες γυναῖκες νὰ

106. 106
ἀλληλοασπάζονται, νὰ φιλοῦν ἡ μία τὸ
χέρι τῆς ἄλλης καὶ νὰ λένε: Συγχώρα με
καὶ ὁ Θεός νὰ σὲ συγχωρήσει.
Τί θαυμαστὰ πράγματα!
Οἱ ξωμάχοι, οἱ νομάδες καὶ ὅλος ὁ
λαὸς βαδίζουν στὰ πατήματα τῶν ἁγί-
ων!
Μὲ τὴν τελευταία διήγηση ἀγγί-
ζουμε τὴν παράδοση τῆς Ὀρθοδοξίας
καὶ τὴ μεταφορά της ἀπὸ γενεὰ σὲ γε-
νεά. Στὸν συγκεκριμένο τομέα ὑπάρ-
χει ὁ ἤπιος καὶ ἁπαλὸς τρόπος, διὰ
τοῦ ὁποίου μεταφέρεται καὶ στοὺς
ἐγγάμους ὁ ἀκραῖος καὶ ἀπόλυτος
τῶν ἀσκητῶν. Ἀνάγλυφο σχετικὸ
παράδειγμα εἶναι οἱ περιπτώσεις τοῦ
Γέροντος Ἰωσὴφ τοῦ Σπηλαιώτη καὶ
ἡσυχαστῆ, καὶ τοῦ μαθητῆ του, Γέ-
ροντος Ἐφραίμ Φιλοθεΐτου.
Ὁ πρῶτος βασανίστηκε νὰ ἀπο-
κτήσει πεῖρα χωρὶς ὁδηγό, ἐνῷ ὁ
δεύτερος βρῆκε διαθέσιμη πεῖρα καὶ
ἄγρυπνη φροντίδα ἀπὸ τὸν πνευμα-
τικό του πατέρα.
Ὁ δεύτερος ἦταν τυχερός, γιατὶ
ἔλαβε παράδοση, καὶ ἐξαιρετικὰ
εὐφυής, ἀφοῦ δὲν ἐπέτρεψε στὶς προ-
λήψεις του νὰ γίνουν ἐμπόδιο στὴν
ἀποδοχὴ τῶν μαθημάτων τοῦ ἁγίου
δασκάλου του.
Ἀπὸ τὸ 1950 - 60 καὶ ὕστερα δὲν
βγαίνουν πλέον τέτοιοι ἄνθρωποι.
Αὐτὸ βέβαια δὲν σημαίνει ὅτι δὲν βγαί-
νουν πλέον μεγάλοι ἅγιοι. Ὡστόσο, τὸ
ἐκπαιδευτικὸ σύστημα δίνει προσανα-
τολισμὸ διαφορετικὸ ἀπὸ ὅ,τι θὰ ἔδινε
ἡ παράδοση τῆς Ρωμηοσύνης. Τώρα κέ-
ντρο εἶναι ὁ ἐγκέφαλος.
Ἐκεῖ διάφορα πρότυπα, ἀγνώστου
συνήθως προελεύσεως, γίνονται κριτή-
ρια καὶ ὁ καθένας ἀποφασίζει κατ' ἐκτί-
μηση ἐπὶ παντὸς ἐπιστητοῦ.
Πλέον, ἡ χώρα χρειάζεται ἐπανευ-
αγγελισμὸ ἢ κάποιο θαῦμα, ὥστε ὁ
λαός μας νὰ ἐγκαταλείψει τὶς δυτικὲς
σειρῆνες καὶ νὰ ἐπανέλθει στὴ γραμμὴ
τῶν δικῶν του παραδόσεων, οἱ ὁποῖες
κυλοῦν μὲν στὸ αἷμα του, ἀλλὰ δὲν ἀνα-
γνωρίζονται ὡς πρότυπα ἀπὸ τὴ διάνοιά
του.
Ἔτσι, ἀκόμα καὶ σὲ καθημερινὰ
πράγματα ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος συ-
μπεριφέρεται ὡς ἀνόητος. Λόγῳ τῆς πε-
ριρρέουσας ἀτμόσφαιρας καὶ τῆς σύγχυ-
σης, ποὺ προωθεῖται κυρίως μέσῳ τῶν
«μέσων ἐνημέρωσης», περιφρονεῖ βα-
σικὲς ἀρχὲς κυρίως στὸν ἠθικὸ καὶ τὸν
πρακτικὸ τομέα. Ἀρνεῖται, γιὰ παρά-
δειγμα, ἐντολὲς ὅπως τὸ «οὐ κλέψεις»,
τὴν παραδοσιακὴ ἀρχὴ ἀποφυγῆς τῶν
προγαμιαίων σχέσεων, τὴ σωματικὴ
ἐργασία καὶ λοιπά. Ἔτσι ἄγεται καὶ φέ-
ρεται στὸν ἠθικὸ τομέα καὶ εἶναι ἀνάξι-
ος γιὰ τὴν παραμικρὴ σωματικὴ ἐργα-
Μαζεύοντας ἐλιές, Μάνη, 1964

107. 107
σία, πρᾶγμα ποὺ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα
τὴν ἐγκατάσταση τόσων μεταναστῶν
στὴ χώρα μας.
Αὐτὴ ἡ στάση εἶναι ὄντως ἀνόητη.
Εἶναι σὰν νὰ θέλει κάποιος νὰ σπουδά-
σει Φυσικὴ καὶ νὰ ἀμφισβητεῖ ὅλα τὰ
μέχρι σήμερα ἐπιτεύγματα καὶ νὰ θέλει
νὰ τὰ ἀνακαλύψει μόνος του.
Ἡ ἀγωγὴ τῶν παιδιῶν μας σήμερα
«ἐν γῇ ἐρήμῳ καὶ ἀβάτῳ καὶ ἀνύδρῳ»
εἶναι μᾶλλον δύσκολη. Στὴ διαδικασία
τῆς μεταφορᾶς τῆς παράδοσης ἀπὸ γενιὰ
σὲ γενιὰ ἔχουμε βοηθὸ τὴ φύση καὶ τὴ
Χάρη.
Ἕνας καθηγητής μας τῶν Παιδαγω-
γικῶν στὸ Πανεπιστήμιο ἔλεγε ὅτι στὶς
φυσιολογικὲς οἰκογένειες τὰ παιδιά μας
ὅταν εἶναι μικρά, μᾶς μιμοῦνται,
ὅταν φτάσουν στὴν ἐφηβεία, μᾶς
ἀμφισβητοῦν καί,
ὅταν μεγαλώσουν, μᾶς ἐπαναλαμβά-
νουν,
ποὺ σημαίνει ὅτι ὅλα μας τὰ πάθη
καὶ τὰ ἐλαττώματα μεταφέρονται στὰ
παιδιά μας, καὶ ὅτι πρέπει μὲ βία νὰ βά-
λουμε τὴ ζωή μας σὲ σωστὲς βάσεις, τέ-
τοιες ποὺ νὰ ἀξίζει κανεὶς νὰ τὶς μιμηθεῖ
καὶ νὰ τὶς ἐπαναλάβει.
Αὐτὸ εἶναι ἡ φύση.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ὁ καλὸς Θεὸς τῶν ἁγί-
ων Ἀποστόλων, τῶν ἁγίων Πατέρων καὶ
τῶν προφητῶν, ὁ ὁποῖος μὲ τὴ Σάρκωσή
Του ἔγινε ὁ ἴδιος τὸ Κεντρικὸ Στοιχεῖο
καὶ στὴ δική μας παράδοση, εἶναι πρό-
θυμος νὰ καλύψει τὶς ἐλλείψεις μας καὶ
νὰ στηρίξει τὰ παιδιά μας, ἀρκεῖ ἐμεῖς
νὰ ἔχουμε εἰλικρινῆ μετάνοια.
Αὐτοὶ ποὺ δὲν ἔχουν καλὲς καὶ ὑγιεῖς
παραδόσεις χρειάζεται νὰ κοπιάσουν πε-
ρισσότερο, ὥστε νὰ ἀνασυγκροτήσουν
τὸν ἑαυτό τους σὲ σωστὲς βάσεις ποὺ
θὰ γίνουν ἡ νέα παράδοση τῶν οἰκογε-
νειῶν τους.
Κοστίζει, ἀλλὰ ἀξίζει τὸν κόπο.

108. 108
ΠΟΙΟΝ ΕΝ Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Γιάννη Μιχαηλίδη
Ποῖον ἔν' ἡ Παράδοση,
ἐμεῖς ντὸ θὰ κρατοῦμε,
ποῖα πρέπ' νὰ φυλάττουμε
ὥσπουτα ἐμεῖς θὰ ζοῦμε;
'Σ σὰ συλλόγους ἐλέπουμε
παιδία νὰ χορεύ'νε,
τὰ φορεσίας τοῦ χοροῦ
νὰ φοροῦνε 'κ' ἐξέρ'νε.
Ζίπκας φοροῦνε οἱ γυναῖκ'
καὶ μὲ τ' ἀγούρτς ταράουν,
χορεύ'νε, πάν'-ἀδὰ κι ἐκεῖ
'ς σὸν κόσμον ἐντροπιάουν.
Ἀκόμαν ζοῦν οἱ παλαιοί,
τὰ χορόντας π' ἐξέρ'νε,
πολλὰ ἂς σὰ ἀτωριζ'να,
ν' ἐλέπ'ν ἀτὰ 'κι θέλ'νε.
Τὰ «τσαλίμια» ντ' εὐτὰν ἀδὰ
'ς σὸν Πόντον πουδέν 'κ' ἔταν,
ἄμον ντὸ πάγν'ν θὰ ἴντανε
τὰ χορόντας «μπαλέτα».
'Σ σὰ γαϊτάδες τὰ παλαιὰ
ἐσέγκανε «οὐράδια»,
ἄμον ντ' εὐτὰν τὰ λώματα
καὶ κρούγ'ν ἀπάν' ἐμπάλια.
Πολλοὶ γράφ'νε ποιήματα,
γράφ'νε καὶ τραγωδίας,
τσαφλουκίζ'νε κ' εὐτάγν'ν ατα
ἄμον σκυλί' φαεία.
Κι ἀτείν' πη τραγωδοῦν ἀτὰ
παράδες γιὰ νὰ παίρ'νε,
ἂς νουνίζ'νε πὼς μὲ τ' ἀτὰ
τιδὲν καλὸν 'κι φέρ'νε.
'Σ σὰ χορόντας οἱ Σύλλογοι,
τὸν κόσμον τοπλαεύ'νε,
καὶ ὄντας ἔν' Σαρακοστὴ
τὰ κρέατα μαϊρεύ'νε.
Ποντιακὰ ἀπέσ' 'ς σ' ὀσπίτ'
ἄλλο 'κι καλατσεύ'νε,
τ' ἄλλα τὰ γλώσσας ἀγαποῦν
τ' ἐμέτερον 'κ' ἐξέρ'νε.
«Νέον» παράδοσιν ἐμεῖς
ἂν θέλομε νὰ φτάμε,
μὲ τὸ «προζύμ'» τὸ παλαιὸν
θὰ πᾶμε ὅπου πᾶμε.
Ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Γιάννη Μιχαηλίδη
«Ἔλα Διογένη νὰ ἐλέπ'ς»-Ποιήματα
«Ἀφῶν Κυριακίδη»

109. 109
Ὁμιλία
στὴν παρουσίαση
τοῦ βιβλίου:
Κοινωνικὰ
παλαιῶν
διδασκάλων
Μιχαὴλ Στρουμπάκη
Ἐπίκουρου Καθηγητῆ Ἱστορικῆς
Βυζαντινῆς Μουσικολογίας
Πατριαρχικῆς Ἀνώτατης
Ἐκκλησιαστικῆς Ἀκαδημίας Κρήτης
Ἡ ἔκδοση ποὺ ἀπόψε ἔχο-
με τὴν τιμὴ νὰ παρουσιάζομε
κατέχει μιὰ εἰδικῆς σημασί-
ας βαρύτητα γιὰ τὴν ἱστορία,
τὴν ἐξέλιξη καὶ τὴν ἑρμη-
νεία τῆς καθ' ἡμᾶς ἐκκλησι-
αστικῆς μουσικῆς. Ἤδη ἀπὸ
τὸν τίτλο ὑποψιαζόμαστε ὅτι
δὲν πρόκειται γιὰ μιὰ συνει-
θισμένη ἔκδοση, σὰν αὐτὲς
ποὺ κατὰ καιροὺς βλέπουν
τὸ φῶς τῆς δημοσιότητας καὶ
προσβλέπουν στὴν ἀποτύπω-
ση προσωπικῶν συνθεμάτων
ἢ προσωποκεντρικῶν ἐρμη-
νευτικῶν ἐκδοχῶν. Καὶ θὰ
λέγαμε ὅτι καὶ αὐτὰ θεμιτὰ
εἶναι, ὅταν συμπλέουν μὲ τὴν
ἀπ' αἰώνων ψαλτικὴ παράδο-
ση. Ὅμως, ἡ παρούσα ἔκδο-
ση ἐκφεύγει ἐμφανῶς αὐτῆς
τῆς πρακτικῆς, οὖσα προση-
λωμένη σὲ ἄλλα στοιχεῖα ποὺ
καταυγάζουν τὶς ἀπαρχὲς τῆς
ψαλτικῆς ὡς Τέχνης καὶ ὑπο-
μνηματίζουν ἠχηρὰ καὶ με-
λωδικὰ τὴν ἐποχὴ κατὰ τὴν
ὁποία ἡ ψαλτικὴ διαμορφώθη-
κε καὶ ὑπηρετήθηκε ἀπὸ μαΐ-
στορες καὶ μελωδοὺς ὑψηλῆς
παιδείας καὶ ἔξοχης μουσικῆς
ἰδιοσυγκρασίας.
Ὁ τίτλος τοῦ βιβλίου εἶναι:
Κοινωνικὰ παλαιῶν διδασκά-
λων ἤτοι κοινωνικὰ μελισθέ-
ντα ὑπὸ παλαιῶν διδασκάλων

110. 110
καὶ ἐξηγηθέντα ἐκ τῆς παλαιᾶς
εἰς τὴν νέαν γραφὴν παρὰ
Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος.
Πρὶν νὰ προχωρήσουμε στὴ
διαπραγμάτευση τῆς σημασίας
τοῦ περιεχομένου, θεωροῦμε
χρήσιμο νὰ ποῦμε λίγα λόγια
γιὰ τὴν ἔκδοση. Τὸ βιβλίο ἐξι-
κνεῖται στὶς 400 σελίδες. Μετὰ
τὸν ἐσωτερικὸ τίτλο καὶ τὸν
Πίνακα τῶν Περιεχομένων,
ἀκολουθοῦν τὰ Προλεγόμενα
τοῦ ἐπιμελητοῦ τῆς ἐκδόσε-
ως καὶ ἔπειτα μία σύντομη
ἱστορικὴ ἀναδρομὴ στὴν πε-
ρίοδο ἐπὶ τῶν ἐτῶν τῆς μου-
σικῆς μεταρρυθμίσεως τοῦ
1814 (προσφάτως ἑορτάσαμε
τὰ 200 χρόνια ἀπὸ τὴν καθι-
έρωση τῆς Νέας Μεθόδου),
ἄρχεται τὸ κυρίως μέρος τοῦ
βιβλίου ποὺ περιλαμβάνει 67
συνθέσεις Κοινωνικῶν ἀπὸ
εἰκοσιδύο μελουργούς, συν-
θέσεις κατανεμημένες σὲ τέσ-
σερεις ἑνότητες: Α΄ ἑνότητα:
ΚοινωνικὰτῶνΚυριακῶνκατ'
ἦχον· Β΄ ἑνότητα: Κοινωνικὰ
τῆς ἑβδομάδος· Γ΄ ἑνότητα:
Κοινωνικὰ τοῦ ἐνιαυτοῦ, καὶ
δ΄ ἑνότητα: Κοινωνικὰ τῶν
Προηγιασμένων. Τὸ βιβλίο
ὁλοκληρώνεται μὲ τὶς περι-
ληπτικὲς βιογραφίες τῶν με-
λουργῶν καὶ μὲ τὸν Πίνακα
τῆς Βιβλιογραφίας.
Γιατί ἡ ἀνὰ χεῖρας ἔκδο-
ση ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη σημασία
στὶς μέρες μας; ποιὸ εἶναι τὸ
εἰδικὸ βάρος τοῦ βιβλίου; Ἡ
ἀπάντηση πρέπει νὰ ἀναζη-
τηθεῖ στὸ ἴδιο τὸ περιεχόμενο
τοῦ βιβλίου καὶ σὲ ὅσα αὐτὸ
ἐκφράζει γιὰ τὸ παρελθὸν ὡς
ἱστορικὸ περίβλημα καὶ ση-
ματοδοτεῖ στὸ παρὸν ὡς σύγ-
χρονη λειτουργικὴ πράξη.
Προηγουμένως ἀναφέραμε
ὅτι περιέχει Κοινωνικὰ πα-
λαιῶν διδασκάλων. Κοινωνικά:
Γιὰ τὴ θέση καὶ σημασία τῶν
ΚοινωνικῶνστὴΘ.Λειτουργία
ἀκούσαμε ἀπὸ τὸν π. Γεώργιο
ὅσα πολύ σημαντικὰ καὶ χρή-
σιμα μᾶς εἶπε. Παλαιῶν διδα-
σκάλων: Ποιοὶ εἶναι οἱ παλαιοὶ

111. 111
δάσκαλοι; Παλαιοὶ δάσκαλοι
θεωροῦνται ὅσοι ἤκμασαν ἀπ'
ἀρχῆς τῆς καταγεγραμένης μὲ
σημειογραφία (μουσικοὺς χα-
ρακτῆρες) ψαλτικῆς καὶ ἔχουν
διασωθεῖ ἐπώνυμα τὰ ἔργα
τους, δηλαδή, ἀπὸ τὸν 13ο
πε-
ρίπου αἰῶνα, μέχρι καὶ τὰ τέλη
τοῦ 17ου
αἰῶνα. Ἑπομένως καὶ
οἱ συνθέσεις τῶν Κοινωνικῶν,
ἀφοροῦν οὐσιαστικὰ αὐτὴ τὴ
χρονικὴ περίοδο.
Ἤδη ἀπὸ τὸν 13ο
αἰῶνα κά-
νει τὴν ἐμφάνισή του τὸ καλο-
φωνικὸ μέλος. Ἡ καλοφωνία
ὡς μορφὴ τῆς βυζαντινῆς μελο-
ποιίας χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὸ
ἐπιμελημένο, «κεκαλλωπισμέ-
νο», πανηγυρικό, ἔντεχνο καὶ
ἐκτενὲς μέλος. Αὐτὴ ἡ μορφὴ
ποὺ βρῆκε τὴν ὑπέρτατη ἀκμή
της κατὰ τὸν 14ο
καὶ 15ο
αἰῶνα
συνεχίστηκε νὰ καλλιεργεῖται
μέχρι καὶ τὸν 17ο
.
Σ' αὐτὸ τὸ πλαίσιο κι-
νοῦνται καὶ οἱ συνθέσεις τῶν
κοινωνικῶν τῆς βυζαντινῆς
καλοφωνίας, σὰν αὐτὲς ποὺ
ἐκδίδονται στὸ ἀνά χεῖρας
ἔργο:
α) Ἔχουν ἀπὸ τὴ μιὰ πλευρὰ
μικρή μουσικὴ ἀνάπτυξη τοῦ
ψαλμικοῦ μέρους, προκειμέ-
νου τὸ κείμενο τοῦ ψαλμοῦ, ὁ
στίχος τοῦ ψαλμοῦ νὰ γίνει κα-
τανοητὸς ἀπὸ τοὺς συμμετέχο-
ντες στὴ Θ. Λειτουργία καὶ ἀπὸ
τὴν ἄλλη ἐκτενῆ, μεγαλειώδη,
χειμαρώδη θὰ λέγαμε καὶ δο-
ξολογικὴ ἀνάπτυξη τοῦ δεύ-
τερου μέρους τοῦ Κοινωνικοῦ
ποὺ εἶναι τὸ Ἀλληλούια, ὅπου ὁ
νοῦς τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἡ καρ-
διά του ἀφήνονται νὰ οὐρανο-
δρομήσουν, νὰ ἀναχθοῦν στὴ
σφαῖρα τῆς κατάνυξης καὶ τῆς
προσευχῆς. Πολλοὶ παραπο-
νοῦνται σήμερα ὅτι δὲν κατα-
λαβαίνουν ποιὸ ψαλμικὸ κεί-
μενο ψάλλεται στὸ κοινωνικό,
διότι οἱ μεταγενέστερες συν-
θέσεις δίνουν βάρος σὲ ὅλα τὰ
σημεῖα τοῦ ψαλμικοῦ στίχου

112. 112
ἐνῶ τὸ Ἀλληλούια καταλαμ-
βάνει στὴ συντριπτικὴ πλειο-
ψηφία τῶν συνθέσεων μονάχα
μιὰ μουσικὴ γραμμή. Ἡ μορφο-
λογικὴ διατύπωση τῶν κοινω-
νικῶν τῆς βυζαντινῆς καλοφω-
νίας ἔρχεται ἐδῶ νὰ θεραπεύσει
τὸ ζήτημα τῆς ἐν τῇ λατρείᾳ συ-
νομιλίας, λόγου (ἔλλογης κα-
τανόησης τῆς συμμετοχῆς στὴ
λατρεία) καὶ καρδιακῆς πρό-
σληψης τῶν στοιχείων τῆς λα-
τρείας. Κατανοῶ (ἔλλογη σχέ-
ση) μὲ μικρὲς μουσικὲς φράσεις
τὸ κείμενο τοῦ ψαλμοῦ καὶ κα-
τανύγομαι (καρδιακὴ κατάστα-
ση) μὲ τὴν ἔξοχη μουσικὴ φρα-
σεολογία τοῦ ἀγγελικοῦ ὕμνου
Ἀλληλούια.
Τὰ Κοινωνικὰ ποὺ ἐκδίδο-
νται κινοῦνται ἐπάνω σὲ αὐτὴ
τὴ διάσταση.
β) Τὰ κοινωνικὰ τῆς
Βυζαντινῆς Καλοφωνίας ἀπο-
τελοῦνται ἀπὸ ἁπλὲς μουσικὲς
φόρμες καὶ ὄχι ἀπὸ περίτεχνες
μελωδικὲς ἐκτυλίξεις. Οἱ μου-
σικὲς γραμμὲς μποροῦν νὰ ἐκτε-
λεσθοῦν ἀπὸ τὸν ὁποιοδήπο-
τε ποὺ κατέχει, ὅπως λέμε στὴ
γλῶσσα τῆς ψαλτικῆς τέχνης,
τὴ στοιχειώδη ἀνάγνωση τῆς
παραλλαγῆς καὶ τοῦ μέλους. Ἐν
ἀντιθέσει μὲ ἀρκετὲς ἀπὸ τὶς νε-
ώτερες συνθέσεις, ὅπου ἐπιχω-
ριάζει ἡ ὑπέρμετρη ἀναλυτικὴ
σημειογραφία, οἱ λίαν ἀνεπτυγ-
μένες μουσικὲς φράσεις ποὺ πα-
ραπέμπουν σὲ προσωποπαγεῖς
ἐρμηνευτικὲς ἐκδοχὲς καὶ ὁ
προσεταιρισμὸς κλιμάκων καὶ
φράσεων τῆς ἀνατολικῆς μου-
σικῆς. Τὰ παραπάνω στοιχεῖα
ἀπομακρύνουν ἀπὸ τὸ κατὰ πα-
ράδοσιν ἐκκλησιαστικὸ ὕφος
καὶ ἦθος τῆς ψαλμωδίας καὶ με-
ταβάλλουν τὸ χῶρο τοῦ ναοῦ
σὲ πεδίο προσωπικῶν ἀναζητή-
σεων καὶ σκηνὴ ἔκφρασης μου-
σικῶν ἰδιωματισμῶν. Καὶ τοῦτο
συνέβη διότι μὲ τὴν πάροδο
τῶν ἐτῶν ἀπωλέσαμε ἐν πολ-
λοῖς τὴν πραγματικὴ ἔννοια τῆς

113. 113
καλοφωνίας, ὅπως αὐτὴ ἐκφρά-
ζεται μέσα ἀπὸ τὶς συνθέσεις
τῶν κοινωνικῶν τῶν παλαιῶν
διδασκάλων καὶ ἡ ὁποία στοι-
χεῖται ἀπὸ τὴν σταθερὰ γνώση
τῶν παραδοσιακῶν θέσεων τῆς
ψαλτικῆς, τὴν ἐπίγνωση ὅτι οἱ
θέσεις ἀλληλεπιδροῦν ἐντὸς τοῦ
θεωρητικοῦ ὑπόβαθρου τοῦ κύ-
κλου τῶν ὀκτὼ ἤχων καὶ τῶν
κλάδων τους καὶ τῆς ὀρθῆς ἀνα-
γνώσεως τοῦ μουσικοῦ κειμέ-
νου ὑπὸ τὸ πρῖσμα τῆς παρα-
δοσιακῆς ἐρμηνείας τῶν ἐνερ-
γειῶν τῶν μουσικῶν χαρακτή-
ρων. Τὰ Κοινωνικά, ἑπομένως,
μᾶς προσφέρουν τὴ δυνατότητα
νὰ ἐντρυφήσομε στὸ κάλλος τῆς
ἔντεχνης δημιουργίας καὶ νὰ
ἀντλήσομε ἀπὸ τὸ πηγαῖον ὕδωρ
τῆς μουσικῆς μας παράδοσης.
γ) Ὅλες οἱ συνθέσεις τῶν κοι-
νωνικῶν τῆς ἀνά χεῖρας ἔκδο-
σης λόγῳ τῆς μορφολογίας τους
μποροῦν νὰ ψαλοῦν ἀπὸ χορὸ
ψαλτῶν. Ὑπηρετοῦν, δηλαδή,
στὸ ἔπακρο τὸ ἀπ' ἀρχῆς τῆς ἱστο-
ρικῆς πορείας τῆς Ἐκκλησίας
αἴτημα γιὰ χορωδιακὴ ψαλμώ-
δηση. Στὴ σημερινὴ solo καριέ-
ρα τοῦ μονωδοῦ ἀοιδοῦ-ψάλτου,
ἀντιτάσσεται τὸ χορωδιακὸ σύ-
στημα τῆς βυζαντινῆς καλοφω-
νίας, τὸ ὁποῖο συμπλέει ἀπόλυτα
μὲ τὴν ἀσκητικὴ διάσταση τῆς
λατρείας. Ἡ ἀνάδειξη τῆς συλλο-
γικότητας ἔναντι τῆς ἀτομικῆς
προβολῆς καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς νέ-
κρωση τοῦ ἀτομικοῦ θελήματος
ἀποτελοῦν στοιχεῖα ἐκκλησια-
στικῆς ἀσκήσεως. Ταυτόχρονα,
ἀναδεικνύεται τὸ τάλαντο ἑνὸς
ἑκάστου, δίχως τὸ σύνολο νὰ
ὑποβάλεται στὴν προκρούστια
κλίνη τοῦ συμψηφισμοῦ οὔτε
ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ αὐτονόμη-
ση τῶν ἱκανωτέρων νὰ ἐξαίρε-
ται καὶ νὰ ἀπολυτοποιεῖται ἔνα-
ντι τοῦ ὑπόλοιπου χοροῦ. Στὰ
κοινωνικὰ ποὺ ἐκδίδονται καὶ
ποὺ ψάλλονται χορωδιακὰ ὅλοι

114. 114
ἔχουν θέση. Ἀναδεικνύεται ἡ
φωνὴ ἑνὸς ἑκάστου. Οἱ παλαι-
οὶ δάσκαλοι, ἔχοντας γνώση τῆς
μελοποιΐας καὶ τῆς φυσιολογίας
τῆς ἀνθρώπινης φωνῆς κατένει-
μαν ρόλους σὲ ὅλα τὰ μέλη τοῦ
χοροῦ, προκειμένου νὰ καλυ-
φθεῖ ἡ ἔκταση τῶν 15 φωνῶν,
χαρακτηριστικὸ στοιχεῖο τῆς
καλοφωνίας: ἡ μέση φωνητικὴ
περιοχὴ καλύπτεται ἀπὸ τὸ κυ-
ρίως σῶμα τοῦ χοροῦ, ἡ χαμηλὴ
περιοχὴ τοῦ ἰσοκρατήματος κα-
λύπτεται ἀπὸ τοὺς βαθυφώνους
ἐνῷ οἱ ἀκραῖες φωνητικὲς πε-
ριοχὲς καλύπτονται ἀπὸ βαρυ-
τόνους καὶ ὀξυφώνους γιὰ τοὺς
ὁποίους προβλέφθηκαν ἁρμόδι-
ες μονωδιακὲς μελικὲς περίοδοι
ἢ φράσεις. Τὰ κοινωνικά, λοι-
πόν, μᾶς καλοῦν νὰ ἐπιστρέψο-
με στὸ χορωδιακὸ σύστημα, νὰ
καταβάλομε προσπάθεια νὰ κα-
ταρτίσομε χοροὺς (μὲ τὴν πραγ-
ματικὴ ἔννοια) στὶς ἐνορίες μας,
ὅπου ἐπιτελεῖται ἡ πράξη τῆς
ψαλτικῆς μας.
Ὅλ' αὐτὰ θὰ παρέμεναν
ἄγνωστα σ' ἐμᾶς ἂν ὁ Χουρμού-
ζιος Χαρτοφύλαξ, ἕνας ἀπὸ τοὺς
τρεῖς εὐεργέτες τοῦ Γένους, δὲν
μετέγραφε ὅλον αὐτὸ τὸ θη-
σαυρὸ ἀπὸ τὴν παλαιὰ σημει-
ογραφία στὴ Νέα Μέθοδο τῆς
ψαλτικῆς, προκειμένου νὰ μπο-
ροῦν νὰ διαβαστοῦν καὶ νὰ ψα-
λοῦν. Δὲν θὰ ἐπεκταθῶ στὴ ση-
μασία τῆς μεταγραφῆς (τῆς ἐξή-
γησης, ὅπως λέγεται) τοῦ τερά-
στιου ὄγκου τῆς μουσικῆς πα-
ραγωγῆς στὸ ἰσχῦον σύστημα
σημειογραφίας.
Τὸν τελευταῖο καιρὸ ἔχουν
λεχθεῖ πολλὰ ἐπ' αὐτοῦ, ἔχουν
γίνει καὶ θὰ γίνουν συνέδρια
γιὰ νὰ ἀναδειχθεῖ ἡ προσφορὰ
τῶν Τριῶν Διδασκάλων ποὺ δὲν
ἄφησαν τὰ ἀνὰ χεῖρας ἀριστουρ-
γήματα νὰ χαθοῦν στὴ λήθη τοῦ
χρόνου.
Θὰ ἐπιμείνω, ὅμως, στὴν προ-
σφορὰ τοῦ συλλόγου «Ἑνωμένη
Ρωμηοσύνη». Εἶναι πασιφανὲς
ὅτι μέσα ἀπὸ τὴ δραστηριότητα
τοῦ Συλλόγου ἀνασύρεται ἀπὸ
τὰ σκονισμένα ράφια τῶν βι-
βλιοθηκῶν ἀτόφιος ὁ μουσικὸς
θησαυρὸς τοῦ Γένους, δοσμέ-
νος σὲ μία καλαίσθητη ἔκδο-
ση, μὲ γραμματοσειρὰ μιμουμέ-
νη τὸ γραφικὸ χαρακτῆρα τοῦ
Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος,
διανθισμένη μὲ φωτογραφίες
χειρογράφων καὶ διακοσμητικὰ
σχέδια παραπέμποντα στὰ μου-
σικὰ χειρόγραφα, τυπωμένη σὲ
ἁρμόδιο μέγεθος καὶ σταχωμένη
μὲ τὴν καλύτερη ἐπιμέλεια γιὰ
νὰ μὴν καταπονεῖται ἀπὸ τὴ λει-
τουργικὴ χρήση.
Τὸ βιβλίο ἀνήκει στὴ σειρὰ
Ψαλτικὴ Παράδοση καὶ κατέ-
χει τὸν ἀριθμὸ 1. Εὐχόμαστε
καὶ ἐλπίζομε τὸ ἔργο αὐτὸ νὰ
συνεχιστεῖ πρὸς δόξαν Θεοῦ
καὶ καλλιέργεια τῆς παράδο-
σης τοῦ Γένους, τῶν ἀξιῶν τοῦ
Γένους, τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης
τῆς Ρωμηοσύνης.
Ἡράκλειο Κρήτης
(Φεβρουάριος 2015)

115. 115
ΡωμΑιϊκη τεχνη
και μουσικη
ΠΑΝΑΓΙΑ
Η ΑΝΟΙΞΗ
ΜαρίαςΚαλαμπούκα-Κοτζιάμπαση
Χαῖρε, Σοῦ εἶπε ὁ ἀρχάγγελος
Χαῖρε, γλυκειὰ Μαρία
Χαῖρε, ἀγγέλων χαρμονὴ
Τῶν οὐρανῶν Κυρία.
Σύ, τῆς Τριάδος θὰ κρατεῖς
Ἁγνή, τὰ δευτερεῖα
Χαῖρε, τοῦ κόσμου ἡ ἐλπὶς
Καὶ ἡ παρηγορία.
Σὲ τοῦτο τὸ παράδοξο
Χαρμόσυνο πλὴν ὅμως
διὰ Σοῦ, γιὰ μᾶς ἀνοίχτηκε
τοῦ παραδείσου ὁ δρόμος.
Ἡγιασμένο σκήνωμα
ἐγίνηκες καὶ τόπος
νὰ σαρκωθεῖ στὰ σπλάχνα Σου
ὁ προαιώνιος Λόγος.
Ἀσπόρως νὰ τεχθεῖ Υἱὸς
Μονογενὴς καθ' ὅλα
γιὰ νὰ γενεῖς μιὰν ἄνοιξη
τὴν ἅγια ἐκείνη μέρα
τῶν χριστιανῶν ἡ ἄνοιξη
καὶ τοῦ Θεοῦ μητέρα.
Ὄμορφη πάντα ἡ ἄνοιξη
Μυριόμορφη ἡ δική Σου
Λαμπρὸς πάντα ὁ ἥλιος Σου
καθάρια κι ἡ αὐγή Σου.
Στὴ δρόσο τὴν ἑωθινὴ
στὴν ἐπουράνια αὐλή Σου
ξυπνοῦν καὶ φτάνουν τὰ πουλιὰ
ψηλὰ ὥς τὸ θρονί Σου.
Στῆς κρήνης Σου τ' ἀθάνατο
τὸ νάμα ξεδιψοῦνε
σεμνὰ καὶ πανευφρόσυνα
πετοῦν καὶ τραγουδοῦνε:
«εὐλογημένη ἡ ἄνοιξη
ἁγιαστικὴ ἡ δική Σου

116. 116
ἐλπίδα νεοφώτιστη
ἡ κάθε ἀνατολή Σου».
Ἀκοῦν κι ἀναθαρρεύουνε
τὰ τρυφερὰ βλαστάρια
σὲ χρώματα λογῆς - λογῆς
στ' ἀνθόσπαρτα λιβάδια.
Τὸν ὕπνο καὶ τὸν θάνατο
πίσω τους ἀφήνουν
στὸ φῶς Σου τὸ πανάγιο
τῆς σκέπης Σου νὰ ζήσουν.
Χαῖρε, Σοῦ εἶπε ὁ ἀρχάγγελος
Χαῖρε, γλυκειὰ Μαρία
χαῖρε, εὐδοκία τοῦ Πατρὸς
χαῖρε, Υπεραγία.
Σὲ ἀσπάζεται ὁ Γαβριὴλ
πρὶν δυὸ χιλιάδες χρόνια
στῆς Ναζαρὲτ τὸ ἄσημο
κι εὐλογημένο δῶμα.
Στῶν ἀρετῶν τὴν ομορφιὰ
ἐξίσταται θαυμάζει
καὶ Σοῦ προσφέρει τὸν λευκὸ
τὸν κρίνο ὅπως ταιριάζει.
Ἡ κτίση ὁλάκερη νοεῖ
Τὸ μήνυμα ποὺ ἀγγέλλει
κι ὡς Παναγιὰ καὶ Δέσποινα
σὲ χαιρετᾶ καὶ χαίρει.
Σὲ χαιρετοῦν τὰ πέλαγα
καὶ οἱ βουνοὶ κι οἱ κάμποι
καὶ τὰ ψηλὰ καμπαναριὰ
κάθε πρωὶ καὶ βράδυ.
Σὲ χαιρετοῦν τὰ σύμπαντα
στῆς φύσης τὸ γιορτάσι
ἀγάλλονται οἱ οὐρανοὶ
κι ἡ γῆ ἀπ' ἄκρη σ' ἄκρη.
Ἀγγέλων τὰ συστήματα
καὶ γένη τῶν ἀνθρώπων
ΠαναγιαηΠαραμυθια

117. 117
Νύμφη Ἀνύμφευτε, Σεμνὴ
ἁπάντων τῶν αἰώνων
τιμῇ καὶ δόξῃ ψάλλουν Σοι
τὴν Ἀειπαρθενία
μακαριοῦν καὶ προσκυνοῦν
τὰ θεῖα μεγαλεῖα.
Χαῖρε, Σοῦ λένε ἅπαντες
χαῖρε, καὶ ἡ καρδιά μου
ἄνοιξη εἶσαι Παναγιὰ
στὴ βαρυχειμωνιά μου.
Σύ, στὸ λειμῶνα μου ἀνθεῖς
τὰ εὔοσμα λουλούδια
τοὺς κρίνους Σου τοὺς διαλεχτοὺς
τὰ ἴα, τὰ ζουμπούλια.
Να' χω μιὰν ἄνοιξη γλυκειὰ
Παντοτινὴ ἐντός μου
μυριόπνοη κι ἀοίδιμη
κι ἀλλιώτικη τοῦ κόσμου.
Μὲ Σὲ, τῶν πάντων τὴ χαρὰ
σὲ ὅλο μου τὸ βίο
τὸ ἔαρ Σου, Παρθένα μου
νὰ ἀνυμνῶ τὸ θεῖο.
Τὸ ἔαρ τῆς δόξης τοῦ Υἱοῦ
τῆς κοσμοσωτηρίας
τὸ ἐναρκτήριον ἐπὶ γῆς
Χριστοῦ τῆς παρουσίας.
Τὸ ἔαρ ἀγγέλων καὶ θνητῶν
πενήτων καὶ πλουσίων
τοῦ πνεύματος καὶ τῆς καρδιᾶς
μαρτύρων καὶ ὁσίων.
Χαῖρε, Σοῦ εἶπε ὁ ἀρχάγγελος
τὴν Κεχαριτωμένη
χαῖρε, κι ἐγὼ Παντάνασσα
Ἄνοιξη ἀγαπημένη.
Χαῖρε, μητέρα τῆς Ζωῆς
καὶ φέγγος τῆς ζωῆς μου
χαῖρε, ἐνοικοῦσα γαληνὴ
Ἄνοιξη τῆς ψυχῆς μου.
ΠαναγίαςΠροδρομίτισσα,

118. 118
Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΣ
Ὁ θεμελιωτής
τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς
Ἐμμανουήλ Περσυνάκη
καθηγητοῦ-Ἱεροψάλτου
Ὁ
ἀναμορφωτὴς τῆς Ἐκκλησι-
αστικῆς μας Μουσικῆς, ἅγιος
Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, γεν-
νήθηκε τὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ 7ου μ.Χ.
αἰῶνα, πιθανώτατα τὸ 676 μ.Χ., ἀπὸ
χριστιανοὺς γονεῖς, στὴ Δαμασκὸ καὶ
γι' αὐτὸ Δαμασκηνὸς ἐπικαλεῖται.
Ὁ πατέρας του, ὀνομαζόμενος Σέρ-
γιος, ἦταν πλούσιος χριστιανὸς καὶ
λόγῳ τῆς ἐναρέτου ζωῆς του ἦταν πρω-
τοσύμβουλος τοῦ Ἀμηρᾶ, Ἀγαρηνοῦ
ἄρχοντος τῆς Δαμασκοῦ. Γιὰ τὴν ἀρετή
του καὶ τὴν πρὸς τοὺς πένητας συμπά-
θειά του ὁ Θεὸς τοῦ χάρισε ἕνα παιδὶ,
τὸ ὁποῖο ὀνόμασε Ἰωάννη καὶ τὸ ὁποῖο
ἔμελλε νὰ γίνη παγκόσμιος φωστῆρας
τῆς Ἐκκλησίας μας, τὴν ὁποία στόλισε
μὲ τόσα παναρμόνια τροπάρια.
Ἰδιαίτερη φροντίδα ἔδειχνε ὁ Σέργι-
ος πρὸς τοὺς αἰχμαλώτους, τοὺς ὁποί-
ους ἀπελευθέρωνε μὲ δικά του χρήμα-
τα, καὶ πρὸς τὰ ὀρφανά. Ἔτσι ὁ Σέργι-
ος πῆρε μὲ υἱοθεσία ἕνα ὀρφανὸ παιδὶ
τῆς ἡλικίας τοῦ Ἰωάννη, ὀνομαζόμενο
«Κοσμᾶ», τὸ ὁποῖο μεγάλωνε μαζὶ μὲ
τὸν Ἰωάννη στὸ σπίτι του. Μεταξὺ τῶν
αἰχμαλώτων χριστιανῶν ποὺ ἔφεραν
τότε οἱ Ἀγαρηνοὶ στὴ Δαμασκὸ, ἔφε-
ραν καὶ κάποιον μοναχὸ ὀνομαζόμενο
Κοσμᾶ ἀπὸ τὴν Ἰταλία, τὸν ὁποῖο πλη-
σίασε ὁ Σέργιος, καὶ ὅταν διαπίστωσε
ὅτι ἦταν λόγιος, τὸν ἀπελευθέρωσε,
ὅπως συνήθιζε, καὶ τοῦ ἀνέθεσε νὰ δι-
δάξη στὰ δύο παιδιὰ «τὴν Φιλοσοφίαν,
Ρητορικήν, Ἀριθμητικήν, Γεωμετρίαν
καὶ μάλιστα τὴν ὠφέλιμον καὶ ψυ-
χοσωτήριον χαρμόσυνον μουσικήν».
Ἀπὸ τὸν μοναχὸ Κοσμᾶ, λοιπόν, ἔμαθε
μουσικὴ ὁ Ἰωάννης Δαμασκηνὸς καὶ ὁ
θετὸς ἀδελφὸς του Κοσμᾶς, μετέπειτα
ἐπίσκοπος Μαϊουμᾶ, δύο μεγάλοι ποι-
ητὲς καὶ μελοποιοὶ ποὺ κόσμησαν τὶς
ἑορτὲς τῆς Ἐκκλησίας μας.
Καρπὸς ἐνάρετης ζωῆς καὶ μεγάλης
παιδείας ὁ Ἰωάννης Δαμασκηνὸς δια-
κρίθηκε καὶ ὑπερέβη κατὰ πολὺ τὸν
δάσκαλό του στὴ μουσική, τὴν ποί-
ηση, ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλες τὶς ἐπιστῆμες
τὶς ὁποῖες διδάχθηκε. Ἦταν σὲ ὅλους
γνωστὴ ἡ ἱκανότητά του νὰ συνθέτη
καὶ νὰ μελοποιῆ ὕμνους. Βαρυνθείς τὰ
ἐγκόσμια καὶ τὴ δόξα καὶ τὴν τιμὴ τοῦ
κόσμου, μοίρασε τὴν περιουσία του
στοὺς φτωχοὺς καὶ μαζὶ μὲ τὸν θετό
του ἀδελφό Κοσμᾶ πῆγαν στὴ Λαύρα
τοῦ Ἁγίου Σάββα, ὅπου καὶ ἐμόνασαν.
Ὁ γέροντας, στὸν ὁποῖο τὸν ὅρισε νὰ
ὑποταχθῆ ὁ Ἡγούμενος τῆς Μονῆς τοῦ
Ἁγίου Σάββα, στὴν ἀρχὴ δὲν τὸν δεχό-
ταν, λέγοντας ὅτι δὲν εἶναι ἱκανὸς νὰ

119. 119
προστάζη «τοιοῦτον ἄνθρωπον», ἀλλὰ,
γιὰ νὰ ὑπακούση στὸν Ἡγούμενό του,
δέχθηκε.
Πῆρε στὸ κελλί του τὸν ἀρχάριο
Ἰωάννη καὶ τὸν νουθέτησε λέγοντας
«πρόσεχε νὰ μὴν κάνης τίποτε, οὔτε
νὰ ψάλλης κανένα τροπάριο χωρὶς
τὸ θέλημά μου, γιατὶ ἔτσι ἐπιτάσσει ὁ
βασικὸς κανόνας τῆς μοναχικῆς ζωῆς».
Κάποτε πέθανε ἕνας γείτονας τοῦ Ἰω-
άννη καὶ ὁ ἀδελφὸς τοῦ νεκροῦ, μὴν
μπορώντας νὰ ἀνθέξη τὸ γεγονός,
παρακάλεσε τὸν Ἰωάννη νὰ συνθέση
ὕμνον πρὸς παρηγοριά. Ὁ Ἰωάννης
συνέθεσε καὶ μελοποίησε τὸν ἐξαίσιο
ὕμνον «Πάντα ματαιότης τὰ ἀνθρώ-
πινα...», ποὺ μέχρι σήμερα ψάλλεται
στὴν ἐκκλησία. Τυχαῖα τὸν ἄκουσε ὁ
γέροντας νὰ τὸ ψάλλη καὶ ἐπειδὴ τὸ
εἶχε κάνει χωρὶς τὴν εὐλογία του, τὸν
ἔδιωξε, διότι παραβίασε τὸν βασικὸ
κανόνα τῆς μοναχικῆς ζωῆς, τὴν ὑπα-
κοή. Μάταια παρακάλεσε ὁ Ἰωάννης
ζητώντας νὰ μεσιτεύσουν πρὸς τὸν
γέροντα ὁ Ἡγούμενος καὶ οἱ ἄλλοι πα-
τέρες τῆς Μονῆς. Ὕστερα ἀπὸ πολλὲς
πιέσεις ὑποχώρησε ὁ γέροντας νὰ τὸν
δεχθῆ καὶ πάλι, μὲ τὸν ὅρο νὰ καθαρί-
ση ὅλες τὶς ἀκαθαρσίες τῆς Λαύρας τοῦ
Ἁγίου Σάββα μὲ τὰ χέρια του. Ὁ Ἰω-
άννης μὲ χαρὰ τὸ ἔκανε προκειμένου
νὰ τὸν δεχθῆ ὁ γέροντάς του. Τὴ νύ-
χτα φανερώθηκε στὸν γέροντα ἡ Ὑπε-
ραγία Θεοτόκος καὶ τοῦ λέγει: «Διατὶ
ἔφραξες τοιαύτην βρύσιν θαυμάσιαν;
Ἄφες τὴν πηγὴν νὰ ποτίση τὴν οἰκου-
μένην. Αὐτὸς ἔχει νὰ ὑπερβῆ τὴν προ-
φητικὴν κιθάραν καὶ τὸ ψαλτήριον
τοῦ Δαβίδ...». Τὸ πρωὶ ξύπνησε ὁ γέ-
ροντας καὶ ἀποκάλυψε στὸν Ἰωάννη
τὴν ὀπτασία καί, ἀφοῦ τοῦ ἔβαλε με-
τάνοια, τοῦ εἶπε: «Ὦ τέκνον τῆς ὑπα-
κοῆς τοῦ Χριστοῦ, ἄνοιξον τὸ στόμα
σου καὶ λάλησον λόγους τοὺς ὁποίους
ἔγραψεν εἰς τὴν καρδίαν σου τὸ Ἅγιον
Πνεῦμα... Καὶ συγχώρησόν μοι δι' ὅσα
σοῦ ἔπταισα, διότι ἀπὸ τὴν ἀγνωσίαν
μου σὲ ἠμπόδισα» .
Τότε ἄρχισε ὁ Ἰωάννης νὰ συνθέ-
τη καὶ νὰ ψάλλη τὰ μελίρρυτα ἐκεῖνα
ἄσματα καὶ θεῖα μελωδήματα, μὲ τὰ
ὁποῖα τόσο φαιδρύνεται κάθε μέρα ἡ
ἐκκλησία καὶ ἀκούεται ὁ καθαρὸς ἦχος
τῶν ἑορταζόντων ποὺ ψάλλουν: «Δόξα
σοι, Κύριε» .
Προικισμένος μὲ τὸ ἐξαίρετο μου-
σικὸ αἰσθητήριο, γνώριζε ὄχι μόνο
ὅτι «ἡ μεταβολὴ τῶν μουσικῶν τρό-
πων (ἤχων) ἐπιφέρει μετακίνησιν καὶ
αὐτῶν ἀκόμη τῶν σπουδαιοτάτων νό-
μων», (Πλατ.Πολιτεία 424 C), ἀλλὰ
καὶ ὅτι «ἡ μουσικὴ ὡς ρυθμομελωδιὸ
φαινόμενο ἀσκεῖ ὑψίστην ἐπίδρασιν
εἰς τὴν καλλιέργειαν τῶν συναισθημα-
τικῶν προδιαθέσεων τοῦ ἀνθρώπου»
(Μ.Βασίλειος). Γι' αὐτὸ ἀπὸ τὰ πολυ-
άριθμα μέλη τῶν ἤχων καθιέρωσε γιὰ
τὸν χῶρο τῆς Ἐκκλησίας μέλη σεμνὰ
καὶ ἁρμόζοντα στὴ θεία λατρεία καὶ
προσέδωσε ἔτσι στὴ θεία μελωδία τὸ
ἄσπιλο κάλλος της.
Εἶναι ἱστορικὰ βεβαιωμένο ὅτι ἀπὸ
τὸν Ἰωάννη Δαμασκηνὸ ἀρχίζει ἡ δεύ-
τερη σημαντικὴ ἐποχὴ τῆς Ἐκκλησι-
αστικῆς Μουσικῆς, μὲ κύρια γνωρί-
σματα τὴν ἀνάπτυξη τοῦ παπαδικοῦ
μέλους καὶ τὴν ἐμφάνιση τῆς πρώτης
μουσικῆς σημειογραφίας. Μέχρι τῶν
ἡμερῶν του ἡ διδασκαλία τῆς μουσικῆς
γινόταν μόνο μὲ τὴ φωνητικὴ παράδο-
ση «τὴ μεγάλη αὐτὴ διδάσκαλο», γιατὶ
δὲν ὑπῆρχε θεωρητικὴ ἐργασία.
Τὸ κενὸ αὐτὸ κάλυψε ὁ Ἅγιος
Ἰωάννης Δαμασκηνός. Ὁ κράτιστος
μουσικὸς πατὴρ ἐκπόνησε θεωρητικὴ
μουσικὴ ἐργασία γραμμένη «κατ' ἐρω-
ταπόκρισιν» καὶ ἐπιγραφομένη μὲ τὸν
τίτλο: «Γραμματικὴ τῆς μουσικῆς ἤτοι
κανόνιον κατὰ τοὺς ὁρισμοὺς καὶ κα-
νόνας τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων».
Ἡ σημειογραφία ἢ παρασημαντική,
δηλαδὴ ὁ τρόπος γραφῆς τῆς μουσικῆς,

120. 120
χρησιμοποιήθηκε γιὰ πρώτη φορὰ ἀπὸ
τὸν ἐπιφανῆ Ἕλληνα μουσικὸ καὶ
φιλόσοφο, πατέρα τῆς μουσικολογί-
ας Ἀριστόξενο τὸν Ταραντῖνο (3ο
π.Χ.
αἰῶνα), μαθητὴ τοῦ Ἀριστοτέλη τοῦ
Σταγειρίτη. Ἡ σημειογραφία ποὺ ἀνα-
πτύχθηκε ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια τῆς
Ἐκκλησίας ἀποτελεῖτο ἀπὸ τὰ γράμμα-
τα τοῦ ἑλληνικοῦ ἀλφαβήτου, τὰ ὁποῖα
μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου συνδέθηκαν
μὲ διάφορα ἄλλα σύμβολα. Ἔτσι κατὰ
τοὺς χρόνους τοῦ «Μαΐστορος» Ἁγίου
Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ ὑπῆρχε ἕνα σύ-
στημα γραφῆς μὲ πλῆθος σημείων καὶ
γραμμάτων, τὸ λεγόμενο «ἀγκιστρο-
ειδοῦς γραφῆς». Ἡ γραφὴ αὐτὴ στὴ
Δύση ἐξελίχθηκε στὴ σημερινὴ σημειο-
γραφία τῆς Εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς, ἐνῷ
στὴν Ἀνατολὴ ἀποτέλεσε τὴν ἀπαρχὴ
ἐκφωνητικοῦ συστήματος γραφῆς.
Πολλοὶ ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ ἀγκι-
στροειδὴς γραφὴ εἶναι ἐφεύρημα τοῦ
«Ὑφηγητοῦ» τῆς μουσικῆς καὶ μελω-
δοῦ Δαμασκηνοῦ. Αὐτὸ εἶναι ἀστή-
ρικτο, γιατὶ ἡ ἀγκιστροειδὴς γραφὴ
προϋπῆρχε τοῦ Ἰωάννη. Τοῦτο ἀποδει-

121. 121
κνύεται ἀπὸ τὴν ἀνακάλυψη τοῦ μου-
σικοῦ Ἀντιφωναρίου τοῦ Πάπα Γρηγο-
ρίου τοῦ Μεγάλου, ὁ ὁποῖος ἔζησε τὸν
6ο
μ.Χ. αἰῶνα καὶ συνέταξε τὸ Ἀντιφω-
νάριό του μὲ ἀγκιστροειδῆ γραφή. Ἡ
ἐκμάθηση τῆς ἀγκιστροειδοῦς γραφῆς
ἦταν πολὺ δύσκολη καὶ γι' αὐτό, ὅπως
πιστοποιοῦν κριτικοὶ παρατηρητές, ὁ
ἅγιος Ἰωάννης Δαμασκηνὸς τὴν τρο-
ποποίησε καὶ τὴν ἔκανε εὐκολώτερη.
Παρὰ τὴν προσπάθεια τοῦ Δαμασκη-
νοῦ νὰ τροποποιήση τὴ γραφὴ τῆς μου-
σικῆς, τὸ μουσικὸ σύστημα δὲν ἔπαψε
νὰ εἶναι μία «μουσικὴ στενογραφία».
Σημαδόφωνα ποὺ ὑποδηλώνουν ἀκό-
μη καὶ ὁλόκληρες μουσικὲς γραμμὲς
(ὑποστάσεις) πρέπει νὰ γνωρίζη ὁ μελ-
πήτωρ (ψάλτης) ἀπὸ μνήμης, πρᾶγμα
ἐξαιρετικὰ δύσκολο.
Ἡ δυσκολία αὐτὴ τοῦ μουσικογρα-

122. 122
φικοῦ συστήματος δημιούργησε τὴν
ἀνάγκη τῆς ἐξηγήσεως καὶ συστημα-
τικῆς ἀναλύσεως τῆς «μελικῆς ἐνέρ-
γειας τῶν σημαδοφώνων». Γι' αὐτὸ
ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ γραφὴ ὑπέστη
πολλὲς ἐξηγήσεις-ἀναλύσεις μέσα στὴ
διαδρομὴ τῶν αἰώνων ἀπὸ ἐξέχουσες
μουσικὲς προσωπικότητες καὶ κορυ-
φαίους μελωδούς. Ὁ ἀείμνηστος Κ.
Ψάχος παρατηρεῖ ὅτι: «Ἡ πολυσχιδὴς
αὐτὴ ἐξέλιξις τῆς σημειογραφίας εἶναι ἡ
πρώτη μουσικὴ γραφὴ ἡ ἀποδιδομένη
στὸν Ἰωάννη Δαμασκηνό, ὅστις τυγχά-
νει ὁ περισσότερον τῶν προγενεστέρων
καὶ συγχρόνων αὐτοῦ ἐργασθεὶς πρὸς
ἀναμόρφωσιν καὶ τελειοποίησιν τοῦ
γραφικοῦ συστήματος».
Οἱ ἐκκλησιαστικοί ὕμνοι ἀποτυπώ-
νουν μελωδικὰ συστήματα καὶ ὄχι ἁπλὰ
τονικά, τὸ μέτρο τῶν ὕμνων ἐξαρτᾶται
προπαντὸς καὶ πρωτίστως ἀπὸ τὸ μέ-
λος αὐτῶν. Γι' αὐτὸ μέχρι τὸν 8ο
μ.Χ.
αἰῶνα ὁ μελοποιὸς καὶ ὁ ποιητὴς τῶν
ὕμνων ἦταν ἕνα καὶ τὸ αὐτὸ πρόσωπο.
Οἱ ἱκανότητες αὐτὲς ὑπῆρχαν στὸν με-
γαλύτερο δυνατὸ βαθμὸ στὸν ἅγιο Δα-
μασκηνό.
Στὴ μουσικὴ γραφὴ τοῦ ἁγίου Ἰω-
άννη Δαμασκηνοῦ ἀποδίδονται πολλὲς
Θεοτερπεῖς μελισματικὲς δημιουργίες
ὅπως «τὰ ὀκτὼ μέγιστα κεκραγάρια»,
τὸ «Τὸ Προσταχθέν μυστικῶς...», τὸ δί-
χορο ἀργό «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ...»,
καὶ πολλὰ ἄλλα. Τὸ σπουδαιότερο ὅμως
ἔργο τοῦ Δαμασκηνοῦ εἶναι ἡ «ὀκτώ-
ηχος», ἔργο μὲ ἀσύγκριτο φιλολογικὸ
κάλλος καὶ ἄπειρο θεολογικὸ βάθος.
Μερικοὶ τόλμησαν νὰ ἀμφιβάλουν γι'
αὐτό.
Τὸ ὅτι συγγραφέας τῆς ὀκτωήχου
εἶναι ὁ πολυγραφότατος πατὴρ Ἅγιος
Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς καὶ Μαΐ-
στωρ μαρτυρεῖται, ἐκτὸς τῶν ἄλλων,
καὶ ἀπὸ τὸ ὄνομά του ποὺ κρύβεται
ὡς «θησαύρισμα σεπτόν» μέσα στὴν
ὀκτώηχο. Ἄν πάρωμε τὸ πρῶτο γράμμα
τῶν Δοξαστικῶν, τῶν ἀντιστοίχων τῆς
ὀκτωήχου στοὺς ἑσπερινούς τῶν Σαβ-
βάτων κατὰ τὴ σειρὰ τῶν ἤχων πλὴν
τοῦ πλαγίου τετάρτου, σχηματίζεται ἡ
λέξη «ΙΩΑΝΝΟΥ», αὐτὸ εἶναι τὸ ὄνο-
μά του (Ἰωάννης) σὲ γενικὴ πτώση. Οἱ
μελουργοὶ καὶ ποιητὲς τῆς ἐκκλησίας
συνέθεταν τὰ ἔργα τους aaφωτιζόμενοι
ἀπὸ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα. Στὸ καθένα ἀπὸ
αὐτὸ ὑπάρχει ἡ σφραγῖδα τοῦ ποιητῆ
καὶ ἡ ἀσφάλεια τῆς γνησιότητας ποὺ,
δυστυχῶς, στὴν ἐποχή μας δύσκολα
ἀναγνωρίζονται.
Ὁ ἅγιος Ἰωάννης Δαμασκηνὸς συνέ-
ταξε καὶ μελοποίησε κανόνες, τροπάρια,
μουσικὰ ἰδιόμελα καὶ προσόμοια, ἐγκώ-
μια στὴν Παναγία μας καὶ σὲ πολλοὺς
Ἁγίους, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα
χειρόγραφα τῆς Ἐκκλησίας μας ποὺ
βρίσκονται στὰ Μοναστήρια τοῦ Ἁγίου
Ὄρους. Ἀλλὰ καὶ πανηγυρικοὺς λό-
γους, δογματικὲς μελέτες συνέταξε καὶ
θεολογικὰ ἔργα οἰκοδομῆς καὶ πίστεως
συνέγραψε καὶ καθιέρωσε νὰ διαβάζω-
νται στὴν Ἐκκλησία, μὲ σπουδαιότερο
ὅλων τὸ ἔργο του «Πηγὴ Γνώσεως».
Σήμερα ὅλοι δέχονται ὅτι ὁ ἅγιος
Ἰωάννης Δαμασκηνός εἶναι αὐθεντικὸς
ἑρμηνευτὴς τῶν δογμάτων, ἐπηρέασε
ὁλόκληρο τὸ Θεολογικὸ κίνημα τῆς
Δύσης. Ὑπῆρξε ἀναμορφωτὴς τῆς μεγα-
λειώδους Βυζαντινῆς Μουσικῆς, γιατὶ
καθάρισε τὴν Ἱερὰ μελωδία ἀπὸ μέλη
ἀνάρμοστα, γιατὶ δημιούργησε πρό-
σθετα μελικορυθμικὰ στοιχεῖα μὲ βάση
τὴν ἀρχαία ἐλληνικὴ μουσική.
Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, «τιμῶσα
τὸν μακάριο Ἰωάννη Δαμασκηνό» ὡς
«δογματικὸ Θεολόγο», σὰν «ἄριστο
μύστη τῆς μουσικῆς» καὶ «σοφώτατο
ὑμνογράφο», τὸν κατέταξε στὴ χορεία
τῶν μεγάλων Πατέρων τῆς Εκκλησίας
καὶ ὅρισε ἡ σεβάσμια μνήμη του νὰ ἐπι-
τελῆται στὶς 4 Δεκεμβρίου κάθε χρόνο.

123. 123
Ο ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ
ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ
ΤΟΥ Ν. Γ. ΠΕΝΤΖΙΚΗ
Ἰωάννη Α. Σαρσάκη
στρατιωτικοῦ
Δ
ιαβάζοντας ἕνα κείμενο τοῦ
Ντίνου Χριστιανόπουλου στὸ
περιοδικὸ «Ἄρδην» τεῦχος 82
μὲ τίτλο «Ἡ ποίηση στὴ Θεσσαλονί-
κη», ἔμεινα ἔκπληκτος, ὅταν ἀνακάλυ-
ψα ὅτι ὁ Νικόλαος Γαβριὴλ Πεντζίκης
ἔγραψε ποιήματα μὲ θέμα τὸν Διδυμο-
τειχίτη Αὐτοκράτορα τῆς Ρωμανίας/
Βυζαντίου καὶ ἅγιο τῆς ἐκκλησίας μας,
Ἰωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη. Βέβαια γιὰ
ὅσους γνωρίζουν τὸν ἐξέχοντα Θεσσα-
λονικέα λόγιο, καὶ τὸ μεγάλο σὲ εὖρος
καὶ βάθος λογοτεχνικό του ἔργο, ἴσως
δὲν προκαλεῖ ἐντύπωση τὸ προανα-
φερθὲν γεγονός. Τὸ σίγουρο εἶναι πά-
ντως πὼς ὁ Πεντζίκης γνώριζε γιὰ τὸν
Ἰωάννη Βατάτζη τουλάχιστον ἀπὸ τὴ
δεκαετία τοῦ 1950. Μιὰ τέτοια μεγά-
λη προσωπικότητα τῆς Ρωμηοσύνης,
ὅπως ἦταν ὁ ἐλεήμων αὐτοκράτορας,
δὲν θὰ μποροῦσε παρὰ νὰ εἶχε ἀπα-
σχολήσει ἕναν ἐρευνητή, ὁ ὁποῖος ἤδη
ἀπὸ τὸ 1945 καλοῦσε τὸν πνευματικὸ
κόσμο τῆς ἐποχῆς νὰ στραφεῖ πρὸς τὸ
Βυζάντιο. Συγκεκριμένα, ὁ Ντῖνος
Χριστιανόπουλος ἀναφέρει: «Ὁ Πε-
ντζίκης, μισοσυνειδητὰ ὡς λόγιος καὶ
μισοασυνείδητα μὲ τὰ ὑπόγεια ρεύματα
ποὺ διέτρεχαν τὸ πνεῦμα του καὶ τὴν
ψυχή του, ἦταν στραμμένος εὐθὺς ἐξ
ἀρχῆς στὸ Βυζάντιο. Ὅταν λέω στὸ Βυ-
ζάντιο, νὰ σκεφτεῖτε ὅτι τὸ 1945, ποὺ
ὅλοι ἤμασταν στραμμένοι, ποῦ ἀλλοῦ;
στὴν Εὐρώπη, αὐτὸς ἔλεγε: «ἄδικα μα-
ταιοπονεῖτε μὲ τὴν Εὐρώπη, νὰ στρα-
φοῦμε ὅλοι στὸ Βυζάντιο...».
Γιὰ ὅσους δὲν γνωρίζουν, ὁ Πεντζί-
κης γεννήθηκε τὸ 1908 καὶ ἐκοιμή-
θη τὸ 1993. Ἔζησε στὴ Θεσσαλονίκη
καὶ ὑπῆρξε συγγραφέας, ποιητὴς καὶ
αὐτοδίδακτος ζωγράφος. Σπούδασε στὸ
Παρίσι τὸ 1926 καὶ ἀπέκτησε πτυχίο
Ὀπτικῆς Φυσιολογίας. Στὴ συνέχεια
σπούδασε Βοτανολογία καὶ Φαρμα-
κευτικὴ στὸ πανεπιστήμιο τοῦ Στρα-
σβούργου. Τὴ δεκαετία τοῦ 1930 ἀνέ-
λαβε τὸ φαρμακεῖο τοῦ πατέρα του καὶ
ἄρχισε νὰ ἀσχολεῖται μὲ τὴ ζωγραφική.
Στὰ γράμματα ἐμφανίστηκε τὸ 1935.
Ἀργότερα ἄρχισε νὰ δημοσιεύει μελέ-
τες σὲ ἔγκριτα περιοδικὰ καὶ ἐξέδωσε
μυθιστορήματα καὶ πεζογραφήματα.
Μετὰ τὴ συνταξιοδότησή του (1969)
ἀφοσιώθηκε στὴ συγγραφὴ ἔργων καὶ
συνέχισε τὴ ζωγραφική. Ἦταν μέλος
τῆς Ἑταιρείας Ἑλλήνων Λογοτεχνῶν,
τῆς Ἑταιρείας Λογοτεχνῶν Θεσσαλονί-
κης καὶ τοῦ Καλλιτεχνικοῦ Ἐπιμελη-
τηρίου Ἀθηνῶν. Βραβεύτηκε μὲ πολλὰ
βραβεῖα, ὅπως τὸ Ρalmes Αcademiques
(1951), τὸ βραβεῖο τοῦ Ὑπουργείου
Πολιτισμοῦ (1987), τὸ Βραβεῖο Χέρ-
ντερ τῆς Βιέννης (1989) καὶ ἀναγορεύ-
τηκε ἐπίτιμος διδάκτορας τῆς Φιλοσο-

124. 124
φικῆς Σχολῆς τοῦ Ἀριστοτελείου Πανε-
πιστημίου Θεσσαλονίκης.
Ἐπανερχόμενοι στὰ ποιήματα τοῦ
Πεντζίκη ποὺ ἔχουν ὡς σημεῖο ἀνα-
φορᾶς τὸν Βυζαντινὸ πολιτισμὸ καὶ
τὸν Ἰωάννη Βατάτζη, ἀπὸ τὸ χρονο-
λόγιο τοῦ (http://pentzikis.ekebi.gr/)
ἀντλοῦμε τὰ παρακάτω: «Τὸ 1950,
πρώτη ἔκδοση τῆς «Πραγματογνωσί-
ας» μὲ σχέδιο ἐξωφύλλου τοῦ ζωγρά-
φου Γιάννη Σβορώνου. Κυκλοφορεῖ
τὸ βιβλίο «Τὰ Βυζαντινὰ Μνημεῖα τῆς
Θεσσαλονίκης» τοῦ Βασίλη Δεδούση
(διευθυντῆ τοῦ περιοδικοῦ «Μορφές»)
ποὺ βασίζεται στὶς ξεναγήσεις τοῦ Νι-
κολάου Γαβριήλ Πεντζίκη. Δημοσιεύ-
εται στὶς «Μορφὲς» τὸ ποίημα «Μετὰ
τὸν ὕπνο». Στὰ ἑπόμενα τρία χρόνια
θὰ δημοσιευθοῦν συνολικὰ δέκα ποι-
ήματα, μεταξὺ τῶν ὁποίων τά: «Συμ-
βάν», «Ὁ Νικοτσάρας», «Ὁ Βατάτζης
Αὐτοκράτωρ τῆς Νικαίας στὸ Σταυρὸ
Χαλκιδικῆς» καὶ «Ἀτένιση Θη-
σαυροῦ».
Ὁ Ντῖνος Χριστιανόπουλος,
ἀναφερόμενος στὰ παραπάνω
ἔργα τοῦ Πεντζίκη, σχολιάζει
τὰ ἑξῆς: «Ἕνα μάλιστα ποίημά
του, τὸ «Συμβάν», εἶναι πράγ-
ματι ἕνα ἀριστουργηματικὸ
ποίημα. Καὶ μέσα σ' αὐτὰ τὰ
ποιήματα, γράφει τὶς μνῆμες
ἀπὸ τὴν ἱστορία τοῦ Βυζαντί-
ου ὅπως τὸ ξέρουμε, μετὰ τὴν
κατάκτηση τῆς Κωνσταντι-
νούπολης, τὸ 1204, ἀπὸ τοὺς
Εὐρωπαίους, ὅταν ἔγιναν
κάποιες προσπάθειες νὰ ἀνα-
κτηθοῦν τὰ χαμένα ἐδάφη,
καὶ τότε ὁ Πεντζίκης ἔγραψε
μιὰ σειρὰ ποιημάτων μὲ θέμα
τὸν αὐτοκράτορα Ἰωάννη Βα-
τάτζη. Ὁ Ἰωάννης Βατάτζης
εἶναι ἕνας αὐτοκράτορας ἀπὸ
κείνους ποὺ ἀγωνίστηκαν
πολὺ νὰ ξανακερδίσουν τὴν
Κωνσταντινούπολη τὸ 1261.
Ἦταν αὐτοκράτωρ τῆς Νικαί-
ας, ἔκανε ὅ,τι μποροῦσε γιὰ νὰ
πετύχει αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ
μεταξὺ τῶν ἄλλων ἔκανε πολλὲς ἐξό-
δους πρὸς τὴ Μακεδονία. Ἦρθε λοιπὸν
καὶ ἐδῶ στὴ Μακεδονία ὁ Βατάτζης,
αὐτοπροσώπως, μὲ πολὺ στρατὸ - αὐτὰ
τὰ πράγματα σὰν χρονογραφία τὰ ἔχει
ὁ Πεντζίκης σὲ ὡραιότατα ποιήματά
του».
Παρακάτω μπορεῖτε νὰ διαβάσετε
τὸ ποίημα τοῦ Πεντζίκη μὲ τίτλο «Ὁ
Βατάτζης Αὐτοκράτωρ τῆς Νίκαιας στὸ
Σταυρὸ Χαλκιδικῆς» τὸ ὁποῖο ἁλιεύσα-
με ἀπὸ τὴν ἱστοσελίδα http://pentzikis.
ekebi.gr/.

125. 125

126. 126
Τὸ ἱστορικὸ πλαίσιο
Ἡ βυζαντινὴ ἀρχιτεκτονικὴ καὶ τέχνη
ἔχουν τὶς βάσεις τους στὶς μεγάλες δη-
μιουργίες τοῦ 6ου
αἰῶνα. Τὸ μεγαλύτερο
μέρος τῆς περιόδου αὐτῆς σημαδεύεται
ἀπὸ τὴν βασιλεία τοῦ Ἰουστινιανοῦ Α΄,
ὁ ὁποῖος ἀνῆλθε στὸν θρόνο τὸ 527 μ.Χ.
Τὰ ἐπιτεύγματα τῆς διακυβέρνησής του
εἶναι τόσο λαμπρὰ καὶ θεμελιώδη γιὰ τὴν
μορφὴ τῆς αὐτοκρατορίας στοὺς ἑπόμε-
νους αἰῶνες, ὥστε δίκαια ὀνομάζουμε
τὴν ἐποχὴ αὐτὴ ὡς αἰῶνα τοῦ Ἰουστινι-
ανοῦ.
Ἡ περίοδος τῆς βασιλείας του χαρα-
κτηρίστηκε ἀπὸ τοὺς δύο κορυφαίους
προβληματισμούς του. Πρῶτον, τὴν
ἀνάγκη νὰ ἀποδείξει ὅτι εἶναι ἀντάξιος
συνεχιστὴς τῶν σπουδαιότερων μέχρι
τότε αὐτοκρατόρων, ἀφοῦ ὁ ἴδιος δὲν
καταγόταν ἄμεσα ἀπὸ κάποια δυναστικὴ
γενιά.Ἡἀμφισβήτησηποὺδέχτηκεἦταν
σκληρή, ξεπερνώντας πολλὲς φορὲς τὰ
ὅρια μιᾶς ἁπλῆς πολιτικῆς σύγκρουσης,
μὲ χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τὴν
ἐξέγερση τῶν Δήμων κατὰ τὴν λεγόμενη
Στάση τοῦ Νίκα, ποὺ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα
τὴν καταστροφὴ πολλῶν ναῶν καὶ δημο-
σίων κτηρίων καὶ ἀκολούθως τὴν ἀνέ-
γερση τοῦ σημαντικότερου οἰκοδομικοῦ
ἐπιτεύγματος τῆς Βυζαντινῆς περιόδου,
τῆς Ἁγίας Σοφίας, ὡς ἀδιαμφισβήτητη
ἔνδειξη τῆς ἑδραίωσης τῆς ἐξουσίας τοῦ
Ἰουστινιανοῦ.
Ὁ δεύτερος προβληματισμός του εἶχε
νὰ κάνει μὲ τὴ δογματικὴ διάσπαση τῶν
δύο ἐκκλησιῶν. Βασικὸς στόχος, ἄλλω-
στε, τῆς στρατιωτικῆς του πολιτικῆς
ἦταν ἡ ἀνάκτηση τοῦ Δυτικοῦ τμή-
ματος τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ἡ
γνωστὴ reconquista. Γιὰ τὴν ἐπιτυχία
τῆς ἐδαφικῆς ἑνότητας μὲ τὴν Δύση,
προϋπόθεση ἦταν ἡ ἀποκατάσταση τῶν
σχέσεων φιλίας ἀνάμεσα στὶς δύο ἐκκλη-
σίες. Ἕνας ἀπὸ τοὺς τρόπους μὲ τοὺς
ὁποίους ὁ Ἰουστινιανὸς ἐπιχείρησε τὴν
συμφιλίωση, ἦταν ἡ ἀνέγερση (μὲ χο-
ρηγίες του) συμπλεγμάτων ναῶν, στὰ
ὁποῖα συνυπῆρχε τὸ Ἀνατολικὸ καὶ Δυ-
τικὸ στοιχεῖο.
Οἱ ἀρχιτεκτονικοὶ τύποι
Στὴν Δύση ὁ ἀρχιτεκτονικὸς τύπος
ποὺ ἐπικράτησε ἤδη ἀπὸ τοὺς πρώτους
χριστιανικοὺς αἰῶνες εἶναι αὐτὸς τῆς βα-
σιλικῆς. Τὸ ἀρχιτεκτονικὸ μοντέλο τῆς
βασιλικῆς ἦταν γνωστὸ καὶ εἶχε χρησι-
ΑΓΙΟΣ ΣΕΡΓΙΟΣ ΚΑΙ ΒΑΚΧΟΣ
Ἡ ἀρχὴ τοῦ πειράματος
ποὺ ὁδήγησε στὸ Ἀριστούργημα
Δήμητρας Σικαλίδου
φοιτήτριας τοῦ Τμήματος Ἱστορίας
καὶ Ἀρχαιολογίας ΑΠΘ

127. 127
μοποιηθεῖ τόσο ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους ὅσο
καὶ ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες. Ἀποτελοῦσε
πολυδύναμο χῶρο, ὅπου μποροῦσαν νὰ
στεγαστοῦν δικαστήρια, συνελεύσεις
καὶ κατὰ τὰ ρωμαϊκὰ χρόνια αὐτοκρα-
τορικὲς ἀκροάσεις ἢ συγκεντρώσεις θρη-
σκευτικῶν ἀδελφοτήτων.
Μὲ τὸν ὅρο βασιλικὴ στὴν βυζαντινὴ
ἐποχὴ νοεῖται ὁ τύπος τῆς ἐπιμήκους
ἐκκλησίας, ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ τρία
καί, σπανιότερα, ἀπὸ πέντε ἢ ἑπτὰ κλίτη.
Ἀποτελοῦνταν ἀπὸ τρία μέρη: νάρθηκα,
κυρίως ναὸ καὶ ἱερό, ἐνῷ πολὺ συχνὰ
εἶχαν στὴν Δυτικὴ πλευρὰ αἴθριο τὸ
ὁποῖο διαμορφώνεται μὲ τέσσερεις κιο-
νοστοιχίες. Ἔτσι οἱ ἐξαιρετικὰ ἐπιμήκεις
ἀναλογίες δίνουν στὸ κτήριο δρομικότη-
τα, ποὺ συμβαδίζει μὲ τὴν μετάβαση τοῦ
πιστοῦ ἀπὸ ἔξω πρὸς τὰ μέσα, δηλαδὴ
ἀπὸ τὸ λιγότερο σημαντικὸ στὸ σημαντι-
κότερο μέρος τοῦ ναοῦ.
Ἀντίθετα, στὴν Ἀνατολὴ πέρα ἀπὸ
τὴν χρήση βασιλικῶν (μὲ ὁρισμένες
παραλλαγὲς) ἀνθίζει καὶ ἡ κατασκευὴ
ἑνὸς ἄλλου ἀρχιτεκτονικοῦ τύπου, τοῦ
περίκεντρου κτηρίου. Περίκεντρο ὀνο-
μάζουμε ὁποιοδήποτε κτήριο διαμορ-
φώνεται ἔχοντας ὡς κέντρο βάρους ἕνα
σημεῖο ἀναφορᾶς, στὸ ὁποῖο οἱ δύο ἄξο-
νες, Βορρᾶ- Νότου καὶ Δύσης-Ἀνατολῆς,
τέμνονται κατακόρυφα, ἐνῷ παράλληλα
εἶναι ἴσοι.
Ἡπερίκεντρητυπολογίαξεκινάειἀπὸ
τὰ μαυσωλεῖα, ὅπου σημεῖο ἀναφορᾶς
τοῦ κτηρίου εἶναι τὸ ταφικὸ μνημεῖο. Ἡ
ἀνάγκη γιὰ ἀνοικοδόμηση κτηρίων στὰ
σημεῖα ὅπου τελοῦνταν ἀναμνηστικὲς
τελετές, λόγῳ τῆς ἱερότητας τοῦ χώρου,
ὁδήγησε στὴν δημιουργία τῶν πρώτων
«μαρτυρίων». Τὰ μαρτύρια, ὅπως φανε-
ρώνει καὶ ἡ ὀνομασία τους, ἦταν ναοὶ
ποὺ ἐγείρονταν πάνω ἀπὸ σημεῖα ὅπου
κάτι σημαντικὸ γιὰ τὴν πίστη εἶχε πραγ-
ματοποιηθεῖ, καὶ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο
«μαρτυροῦσαν» τὴν ἀλήθεια τῆς πίστης.
Τέτοιοι ναοὶ ἦταν ἡ ροτόντα τοῦ Πα-
ναγίου Τάφου στὸν ναὸ τῆς Ἀνάστασης
καὶ τὸ ὀκτάγωνο κτίσμα (ποὺ καλύπτει
τὸ ὑπόγειο σπήλαιο) στὰ Ἀνατολικὰ τοῦ
ναοῦ τῆς Γεννήσεως στὴ Βηθλεέμ. Πρό-
κειται λοιπὸν γιὰ κτήρια ποὺ θέλουν νὰ
δηλώσουν τὴν ἱερότητα ἑνὸς συγκεκρι-
μένου σημείου, γι᾿ αὐτὸ ὁ ἄξονας ποὺ
ὑπερισχύει εἶναι ὁ κατακόρυφος καὶ ὄχι
ὁ ὁριζόντιος, ὅπως συμβαίνει στὶς δρο-
μικὲς βασιλικές.
Ὁ Ἅγιος Σέργιος καὶ Βάκχος
στὴν Κωνσταντινούπολη
(Kucuk Ayasofya Camii-τέμενος
τῆς Μικρῆς Ἁγίας Σοφίας)
Ἡ οὐσιαστικότερη προσπάθεια τοῦ
Ἰουστινιανοῦ γιὰ συμφιλίωση τῶν δύο
ἐκκλησιῶν ἴσως λανθάνει πίσω ἀπὸ τὸ
συγκρότημα τῶν ναῶν ποὺ ξεκίνησε νὰ
χτίζει, πρὶν κιόλας ἀναλάβει τὴν ἐξου-
σία ἀπὸ τὸν θεῖο του Ἰουστῖνο τὸ 527
μ.Χ. Τὸ συγκρότημα ἀποτελοῦνταν ἀπὸ
μιὰ βασιλικὴ ἀφιερωμένη στὸν Ἀπόστο-
λο Πέτρο καὶ Παῦλο καὶ ἕναν ναὸ ἀφι-
ερωμένο στὸν Ἅγιο Σέργιο καὶ Βάκχο.
Σύμφωνα μάλιστα μὲ τὴν τάση ποὺ εἶχε
ἀναπτυχθεῖ ἤδη ἀπὸ τὸν 4ο
αἰῶνα καὶ
ἤθελε ὅλες οἱ ἐκκλησίες νὰ ἀποτελοῦν
ἐν δυνάμει μαρτύρια, μὲ τὴν κατοχὴ
κάποιου τμήματος ἱεροῦ λειψάνου, ὁ
Ἰουστινιανὸς ζήτησε τμήματα λειψάνων
τῶν δύο Πρωταποστόλων, τὰ ὁποῖα ὅμως
δὲν στάλθηκαν ποτέ, καθὼς ὁ Πάπας δὲν
ἔδωσε τὴν ἔγκρισή του. Λείψανα τοῦ ἁγ.
Σεργίου εἶχαν ἤδη μεταφερθεῖ ἀπὸ τὴν
ἐποχὴ τοῦ αὐτοκράτορα Ἀναστασίου.
Παρὰ τὴν ἄρνηση τοῦ Πάπα, ὁ Ἰου-
στινιανὸς ξεκίνησε νὰ χτίζει τὸ συγκρό-
τημα στὴν πρώτη του κατοικία, τὸ παλά-
τι τοῦ Ὀρμίσδα. Ὁ πρῶτος ναός, παρ᾿ ὅλο
ποὺ δὲν σώζεται, γνωρίζουμε ἀπὸ πηγὲς
ὅτι ἦταν μιὰ τυπικὴ τρίκλιτη βασιλική,
σύμφωνα μὲ τὰ Δυτικὰ πρότυπα καὶ
συνδεόταν μὲ τὸν δεύτερο μὲ ἕνα κοινὸ
αἴθριο.

128. 128
Ὁ ναὸς τῶ ἁγ. Σεργίου καὶ Βάκχου
ἀποτελεῖ βασικὸ σταθμὸ γιὰ τὴν ἀρχιτε-
κτονικὴ ποὺ θὰ ἀκολουθήσει τὰ ἑπόμενα
χρόνια. Ὁ ναὸς ἀποτελεῖ ἕνα περίκεντρο
κτήριο διπλοῦ κελύφους, μὲ νάρθηκα. Ὁ
κύριος πυρῆνας ἀποτελεῖται δηλαδὴ ἀπὸ
ἕνα ὀκτάγωνο, τὸ ὁποῖο τοποθετεῖται
μᾶλλον κάπως ἀδέξια μέσα σὲ ἕνα ἀκανό-
νιστο τετράπλευρο, στὶς γωνίες τοῦ ὁποί-
ου δημιουργοῦνται τέσσερεις κόγχες.
Τὸ κεντρικὸ τμῆμα, τὸ ὀκτάγω-
νο, διαμορφώνεται ἀπὸ τὴν ἐναλλαγὴ
ἰσχυρῶν στοιχείων φέρουσας τοιχοποιί-
ας (πεσσούς) καὶ κίονες. Οἱ κιονοστοιχί-
ες τοποθετοῦνται ἐναλλὰξ σὲ εὐθεῖα καὶ
σὲ ἡμικυκλικὴ μορφὴ (ἐξέδρα) φέροντες
εὐθύγραμμο ἐπιστύλιο. Ἡ ἐναλλαγὴ τῶν
εὐθύγραμμων τμημάτων μὲ τὶς ἐξέδρες
δηλώνει τὴν ἐπιθυμία γιὰ ποικιλία.
Ἀνεβαίνοντας στὸν δεύτερο ὄροφο
τὰ ἐπιστύλια διαμορφώνονται τοξωτά.
Ἡ διαφοροποίηση αὐτὴ εἶναι δικαιολο-
γημένη, ἂν λάβουμε ὑπόψη τὸν συντη-
ρητισμὸ ποὺ κυριαρχεῖ αὐτὴ τὴν ἐποχὴ
στὴν πρωτεύουσα καὶ ἐπιβάλλει τὸ
εὐθύγραμμο ἐπιστύλιο, ἀφήνοντας τὶς
ἐλαφρότερες φόρμες γιὰ τὰ ψηλότερα
μέρη. Κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο, ἄλλωστε, καὶ
κατὰ τὴν ἀρχαιότητα εἴχαμε συνδυασμὸ
ρυθμῶν, μὲ τὸν ἰωνικὸ νὰ τοποθετεῖται
ὡς πιὸ ἐκλεπτυσμένος καὶ ἐλαφρὺς πάνω
ἀπὸ τὸν δωρικό.
Τὸ σημαντικότερο ὅμως μέρος τοῦ
ναοῦ εἶναι ὁ τροῦλος, ποὺ ἐφαρμόζεται
γιὰ πρώτη φορὰ καὶ εἶναι τελείως δια-
φορετικὸς ἀπὸ ὅ,τι εἶχε μέχρι τότε δοκι-
μαστεῖ. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ὁ ἐσωτερικὸς

129. 129
ὀκταγωνικὸς δακτύλιος ἐνισχύεται ὅσον
ἀφορᾶ τὴν στατικότητα ἀνάμεσα στὰ
ζεύγη κιόνων ἀπὸ ἰσχυροὺς πεσσούς. Οἱ
πεσσοὶ συνεχίζουν καὶ στὸν δεύτερο ὄρο-
φο καὶ καλύπτονται μὲ τόξα. Δὲν ἔχουν
ὅμως ὅλα τὰ τόξα τὴν ἴδια ἀντιστήριξη.
Τὰ τόξα ποὺ διαμορφώνονται πάνω ἀπὸ
τὶς ἡμικυκλικὲς ἐξέδρες στηρίζονται ἀπὸ
τεταρτοσφαίρια ποὺ συγκρατοῦν τὶς
ἐξωτερικὲς ὠθήσεις ἀπὸ τὸν τροῦλο, ἐνῷ
τὰ τόξα πάνω ἀπὸ τὰ εὐθύγραμμα τμή-
ματα μὲ ἡμικυλινδρικὲς καμάρες ποὺ
κλείνουν μὲ τύμπανα καὶ συγκρατοῦν
τὶς κάθετες ὠθήσεις ποὺ παράγονται ἀπὸ
τὸ βάρος τοῦ τρούλου. Ἐξαίρεση ἀποτε-
λεῖ ἡ Ἀνατολικὴ πλευρά, στὴν ὁποία δια-
μορφώνεται ἡ κόγχη τοῦ ἱεροῦ.
Ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ὀκτάγωνο σὲ μιὰ
κυκλικὴ βάση, ἡ ὁποία θὰ στηρίξει τὸν
τροῦλο, γίνεται μὲ τὶς τριγωνικὲς ἐπιφά-
νειες ποὺ διαμορφώνονται ἀνάμεσα στὰ
τόξα καὶ ὀνομάζονται σφαιρικὰ τρίγωνα.
Πάνω στὴν στρογγυλὴ βάση ποὺ διαμορ-
φώνεταιἀπὸτὰσφαιρικὰτρίγωνακαὶτὶς
κορυφὲς τῶν τόξων στηρίζεται ὁ κτιστὸς
τροῦλος, ποὺ εἶναι καὶ ὁ παλαιότερος
σωζόμενος βυζαντινός. Διαμορφώνεται
μὲ πτυχώσεις ἐσωτερικὰ θυμίζοντας κο-
λοκύθα (pumpkin dome), ἐνῷ ἐξωτερικὰ
καλύπτεται μὲ μεταλλικὴ στέγη.
Ὁ ἀρχιτεκτονικὸς τύπος αὐτὸς εἶχε
χρησιμοποιηθεῖ καὶ παλαιότερα σὲ ναοὺς
ἀφιερωμένους στὸν Ἅγιο Σέργιο στὴν
Συρία ὅπου καὶ ἦταν ἰδιαίτερα ἀγαπητός.
Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα ἀποτελεῖ ὁ
ναὸς τοῦ Ἁγίου στὴ Βόσρα τῆς Συρίας.
Ὁ ναὸς ἀποτελεῖται ἀπὸ ἕνα τετρά-
κογχο, τὸ ὁποῖο τοποθετεῖται μέσα σὲ ἕνα
ἀκανόνιστο τετράπλευρο μὲ κόγχες. Οἱ
τέσσερεις κεντρικοὶ πεσσοὶ σὲ σχῆμα L
μᾶς ὑποδεικνύουν ὅτι στὰ σημεῖα αὐτὰ ἡ
κατασκευὴ χρειαζόταν ἐπιπλέον στήρι-
ξη, πρᾶγμα ποὺ μᾶς ὁδηγεῖ στὸ συμπέρα-
σμα ὅτι μᾶλλον ὑπῆρχε τριγωνικὴ στέ-
γη. Ἡ πιθανότητα τρούλου εἶναι μᾶλλον
ἀπίθανη, ἂν κρίνουμε μὲ βάση τὰ κενὰ
ποὺ ὑπάρχουν ἀνάμεσα στοὺς δύο ἐσω-
τερικοὺς κίονες κάθε κιονοστοιχίας, τὰ
ὁποῖα δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ ἀντέξουν
τὸ βάρος μιᾶς χτιστῆς κατασκευῆς, ἀντί-
στοιχης τοῦ τρούλου ποὺ ἔχουμε στὸν
Ἅγιο Σέργιο καὶ Βάκχο τῆς Κωνσταντι-
νούπολης.
Ἕνα ἀκόμη παράδειγμα ναοῦ ἀφι-
ερωμένο στὸν Ἅγιο Σέργιο ἔχουμε ἀπὸ
τὴν Ρέσαφα- Σεργιούπολη τῆς Συρίας,
πόλη ποὺ εἶχε πολιοῦχο Ἅγιο τὸν Σέργιο,
ὁ ὁποῖος ἦταν καὶ προστάτης τῶν στρα-
τιωτῶν τῆς περιοχῆς.
Ὁ ναὸς ἀποτελεῖται ἀπὸ ἕνα ὀρθογώ-
νιο κεντρικὸ τμῆμα, τὸ ὁποῖο σύμφωνα
μὲ ὁρισμένους ἐρευνητὲς ἴσως διέθετε
τροῦλο, πρᾶγμα γιὰ τὸ ὁποῖο δὲν μπο-
ροῦμε νὰ εἴμαστε σίγουροι. Τὸ κτήριο
γενικότερα ἀποτελεῖ ἕνα τετράκογχο
(σχηματισμὸς ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ τέσ-

130. 130
σερεις κόγχες), τὸ ὁποῖο ἐπαναλαμβάνε-
ται καὶ στὸ ἐξωτερικὸ κέλυφος τοῦ ναοῦ
(ναὸς διπλοῦ κελύφους).
Καὶ τὰ δύο αὐτὰ κτήρια πρέπει νὰ
ἦταν γνωστὰ στὸν Ἰουστινιανό, καθὼς
ἔχουν πολλὲς ὁμοιότητες μὲ τὸν ναὸ
στὴν Κωνσταντινούπολη. Αὐτὸ ἀποδει-
κνύεται καὶ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι γιὰ τὴν
οἰκοδόμηση ἑνὸς ναοῦ ἀφιερωμένου σὲ
δύο Ἁγίους Ἀνατολικῆς προέλευσης προ-
τιμάει τὸν τύπο ποὺ ἔχει υἱοθετηθεῖ στὸ
Ἀνατολικὸ τμῆμα τῆς Αὐτοκρατορίας,
κατὰ ἀντιστοιχία μὲ τὴν ἐπιλογὴ τῆς βα-
σιλικῆς γιὰ τὸν ναὸ τῶν Ἀποστόλων ποὺ
ἀποτελοῦν πρῶτοι ἱδρυτὲς τῆς Δυτικῆς
Ἐκκλησίας.
Προκειμένου ἑπομένως νὰ πετύχει
αὐτὸ ποὺ θέλει, τὴν μεταφορικὴ ἕνω-
ση τῶν δύο ἐκκλησιῶν, κυρίως δηλαδὴ
τὴν εἰρηνικὴ συνύπαρξη καὶ ἀλληλο-
αποδοχὴ τῆς Ρώμης καὶ τῶν μονοφυσι-
τιστῶν, ποὺ ἀποτελοῦσαν ἐκείνη τὴν πε-
ρίοδο τὸν πρῶτο καὶ σπουδαιότερο λόγο
ἔριδας στὴν αὐτοκρατορία, εἰκονογραφεῖ
μὲ τὸν κοινὸ χῶρο λατρείας τὶς πολιτικές
του βλέψεις.
Ἡ προσπάθεια ὡστόσο τοῦ Ἰουστι-
νιανοῦ γιὰ ἠπιότερη μεταχείριση τῶν
μονοφυσιτιστῶν στὶς μακρινὲς ἐπαρχί-
ες τῆς Συρίας καὶ τῆς Παλαιστίνης, ποὺ
ὑποβοηθήθηκε σὲ μεγάλο βαθμό καὶ ἀπὸ
τὴν Αὐτοκράτειρα Θεοδώρα, ἡ ὁποία θε-
ωροῦσε ὅτι τὸ κράτος, ἔχοντας τὶς βάσεις
του στὴν Ἀνατολή, θὰ ἔπρεπε νὰ ὑπο-
στηρίζει καὶ τὶς ἀνατολικότερες ἐπαρχί-
ες του γιὰ νὰ μὴν τὶς χάσει-πρᾶγμα ποὺ
συνέβη ἀργότερα ἐπὶ Ἡρακλείου- εἶχε ὡς
ἀποτέλεσμα τὴν ἔντονη ἀντίδραση τοῦ
Πάπα Ἀγαπητοῦ, στὸν ὁποῖο κατέφυγαν
οἱ ὀρθόδοξοι τῆς Ἀνατολῆς. Ὁ Πάπας
ἀνάγκασε τὸν Αὐτοκράτορα νὰ ἀλλάξει
τὸν Πάπα καὶ νὰ ἐπιτρέψει σκληροὺς
διωγμοὺς σὲ βάρος τῶν αἱρετικῶν. Κατὰ
τὴ διάρκεια τῶν διωγμῶν αὐτῶν πολλοὶ
μονοφυσίτες κατέφυγαν καὶ στὸν ναὸ
τοῦ Ἁγίου Σεργίου καὶ Βάκχου.
Ἡ υἱοθέτηση, λοιπόν, τοῦ ἀρχιτεκτο-
νικοῦ τύπου ποὺ ἐφαρμόζεται στὸν ναὸ
τοῦ Ἁγίου Σεργίου καὶ Βάκχου εἶναι κα-
θαρὰ ἐπηρεασμένη ἀπὸ τὴν Ἀνατολὴ καὶ
μὲ τὴν σειρά της ἐπηρεάζει τὴν μετέπειτα
οἰκοδομικὴ δραστηριότητα τῆς Αὐτοκρα-
τορίας, ποὺ θὰ ὁδηγηθεῖ σὲ νέους τύπους
ναῶν μέσα ἀπὸ τὸν συνδυασμὸ τῶν ἑτε-
ρόκλητων στοιχείων Ἀνατολῆς Δύσης.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τῆς
σύζευξης τῶν ἀρχιτεκτονικῶν τύπων σὲ
ἕνα πλέον κτήριο, τὸ ἀριστούργημα τῆς
Βυζαντινῆς ναοδομίας, ὁ ναὸς τῆς Ἁγίας
Σοφίας, ποὺ ἐνσωματώνει κατὰ τὸ ἥμι-
συ ἕνα τετράκογχο πρὸς Ἀνατολὴ καὶ
Δύση, ἐνῷ παράλληλα χρησιμοποιεῖ καὶ
τὴν δρομικὴ μορφὴ μιᾶς βασιλικῆς στὸν
ἄξονα Βορρᾶ-Νότου.

131. 131
Ἱστορικὸν τοῦ ναοῦ
Κατὰ τὴν κτητορικὴ ἐπι-
γραφὴ ὁ ναὸς κτίστηκε μὲ δα-
πάνη τῶν οἰκογενειῶν Εὐστρα-
τίου καὶ Ἐφραὶμ Δανιηλίδων.
Ὁ Χατζη-Εὐστράτιος καὶ ὁ Χα-
τζη-Ἐφραὶμ ἦσαν ἐξάδελφοι.
Μὲ τὴν ἐντατικὴ ἐργασία τους
ἀπέκτησαν μεγάλη περιουσία
καὶ ἔκαναν πολλὲς ἀγαθεργίες
γιὰ τὸ καλὸ τοῦ τόπου.
Ὁ ναὸς κατὰ τὴν κτητο-
ρικὴ ἐπιγραφὴ καὶ πάλιν - θε-
μελιώθηκε μέσα στὸ κάστρο
στὴν ἑλληνικὴ συνοικία Κιλι-
τσαρλὰν τὴν 1ην Αὐγούστου
1843 καὶ ἀποπερατώθηκε τὴν
6η Μαΐου 1844. Φαίνεται ὅτι
χρησιμοποιήθηκε ὡς ἰδιωτικὸς
ναὸς τῆς μεγάλης οἰκογένειας
τῶν Δανιηλίδων καὶ μετὰ τὸν
διωγμό τους, τὸ 1922, περιῆλθε
στὴν ἰδιοκτησία ἰδιώτου.
Τὸ κτήριο τοῦ ναοῦ εἶχε
ἐγκαταλειφθεῖ στὴ φθορὰ τοῦ
χρόνου ἐπὶ 75 περίπου ἔτη. Οἱ
τελευταῖοι ἰδιοκτῆτες, μὲ τὴν
ἄδεια καὶ ἐποπτεία τῆς ἀρχαι-
ολογικῆς ὑπηρεσίας, ἄρχισαν
κάποια ἔργα στηρίξεως τῶν
ἐξωτερικῶν ὄψεων τῶν τοί-
χων. Τὰ ἔργα αὐτὰ συνεχίσθη-
καν καὶ ὁλοκληρώθηκαν ἐξω-
τερικὰ καὶ ἐσωτερικὰ μετὰ τὴν
ἐκποίηση τοῦ ναοῦ.
Χρειάσθηκε νὰ ἐνισχυθοῦν
τὰ θεμέλια, νὰ ἐπισκευασθεῖ
ἡ στέγη, νὰ κατασκευασθοῦν
ἐκ νέου τὰ παράθυρα, οἱ ἐξω-
τερικὲς πόρτες, ὁ γυναικωνί-
της, ἡ σκάλα, ἡ πλακόστρωση
τοῦ δαπέδου, καὶ νὰ ἐπισκευα-
σθοῦν τὰ γύψινα κιονόκρανα
καὶ ὁλόκληρος ὁ ἐσωτερικὸς
ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ
ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΠΑΥΛΟΥ
ΚΑΙ ΑΓΙΟΥ ΑΛΥΠΙΟΥ
Ἀρπατζῆ Ἀναστασίας
μεταφράστριας

132. 132
καὶ ἐξωτερικὸς φυτικὸς διάκο-
σμος. Ἔτσι ἀπόκτησε ὁ ναὸς τό
ἀρχικό του κάλλος.
Καθὼς δὲν ὑπῆρχε πλέον
ναὸς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου
στὴν Ἀττάλεια, ἀπ' ὅπου πέρασε
κατὰ τὴν Α' Ἀποστολικὴ περιο-
δεία του, ἀποφασίσθηκε ὁ ναὸς
νὰ τιμᾶται καὶ εἰς τὸ ὄνομα τοῦ
Ἁγ. Παύλου. Γι' αὐτὸ τοποθε-
τήθηκαν δύο μαρμάρινες Ἅγιες
Τράπεζες, πρὸς τιμὴν τοῦ Ἁγ.
Παύλου καὶ τοῦ Ἁγ. Ἀλυπίου.
Μὲ τὴν ἄδεια τῶν τοπικῶν
ἀρχῶν καὶ τῶν ἰδιοκτητῶν
τοῦ κτηρίου ὁ ναὸς ἄρχισε
νὰ λειτουργεῖται περιοδικὰ
-κάθε μῆνα- ἀπὸ τὴν 12η Ἰου-
λίου 2009 μέχρι τὴν μεταβί-
βασή του στὴν κυριότητα τοῦ
Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου.
Ἔτσι ἱκανοποιήθηκε ἡ πνευ-
ματικὴ ἀνάγκη νὰ ἐκκλησιάζο-
νται οἱ χιλιάδες Ὀρθόδοξοι πι-
στοί, οἱ ὁποῖοι κατὰ τὰ τελευ-
ταῖα ἔτη ἔχουν ἔλθει ἀπὸ διά-
φορες Ὀρθόδοξες χῶρες, κυρίως
σλαβόφωνες, καὶ ἔχουν ἐγκατα-
σταθεῖ μόνιμα στὴν Ἀττάλεια.
Τὸ θέρος τοῦ 2011 ὁ ναὸς ἐξο-
πλίσθηκε μὲ ὅλα τὰ ἀναγκαῖα ξυ-
λόγλυπτα, τὰ ὁποῖα κατασκευά-
σθηκαν στὴν Κορέα, ἱερὲς εἰκό-
νες, ἱερὰ σκεύη, κανδήλια κ.λπ.
Τὰ θυρανοίξια τοῦ ναοῦ τέ-
λεσε ἡ Α.Π.Θ. ὁ Οἰκουμενικὸς
Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαῖος
τὴν Κυριακὴ 4η Σεπτεμβρί-
ου 2011 συλλειτουργούντων
τοῦ ὁμόρου Σεβ. Μητροπολί-
του Μύρων κ. Χρυσοστόμου
καὶ τοῦ οἰκείου Ποιμενάρ-
χου Μητροπολίτου Πισιδίας

133. 133
- Ἐξάρχου Ἀτταλείας -
Σωτηρίου, μὲ τὴ συμμετοχὴ
πολλῶν κληρικῶν καὶ πλή-
θους πιστῶν καὶ ἀπὸ ἄλλες
χῶρες.
Ἀπὸ τὴν εὐλογημένη ἐκεί-
νη ἡμέρα ὁ ναὸς λειτουργεῖ κα-
θημερινὰ καὶ ἀναμένει ὅλους
τοὺς χριστιανοὺς τῆς Ἀττα-
λείας, ἀλλὰ καὶ τοὺς προσκυ-
νητὲς ἀπὸ ἄλλες χῶρες, γιὰ νὰ
τοὺς παρέχει πνευματικὴ ἀνά-
ταση καὶ ἐνίσχυση στὸν ἀγῶνα
τῆς ζωῆς.
Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος
στὴν Ἀττάλεια
Ὁ μέγας τῶν Ἐθνῶν Ἀπό-
στολος μὲ τοὺς συνοδούς του,
Ἀπόστολο Βαρνάβα καὶ τὸν νε-
αρὸ τότε Μᾶρκο, κατὰ τὴν Α΄
Ἀποστολικὴ Περιοδεία ἀπέ-
πλευσαν ἀπὸ τὴν Πάφο τῆς
Κύπρου καὶ ἀποβιβάσθηκαν
στὸν κόλπο τῆς Ἀττάλειας.
Ἀπὸ ἐκεῖ, ἀναπλέοντας τὸν
Κέστρο ποταμὸ (σημ. Ἀκσού)
μ' ἕνα ποταμόπλοιο, ἔφθασαν
στὴν Πέργη, γιὰ νὰ ἀνέβουν
μετὰ στὰ βουνά, μὲ προορισμὸ
τὴν Ἀντιόχεια τῆς Πισιδίας
(Πράξ.13, 13-14).
Ὁ Ἀπ. Παῦλος μὲ τὸν Ἀπ.
Βαρνάβα κατὰ τὴν ἐπιστροφή
τους ἀπὸ τὴ Δέρβη, Λύστρα,
Ἰκόνιο καὶ Ἀντιόχεια, ὅπου
εἶχαν κηρύξει τὸ Εὐαγγέλιο,
πάλι ἦλθαν στὴν Πέργη 'καὶ
ἀφοῦ ἐδίδαξαν τὸν λόγο τοῦ
Θεοῦ στὴν Πέργη κατέβηκαν
στὴν παραλιακὴν Ἀττάλειαν'
(Πράξ. 14, 24-25). Ἔτσι ἱδρύ-

134. 134
θηκε ἡ Χριστιανικὴ Ἐκκλη-
σία στὸ νότιο αὐτὸ τμῆμα τῆς
Μ. Ἀσίας.
Σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ μέρη
ποὺ περπάτησε ὁ φλο-
γερὸς Ἀπόστολος τῶν
Ἐθνῶν ἱδρύθηκαν Ἐπισκο-
πές, οἱ ὁποῖες καταύγασαν μὲ
τὸ Φῶς τοῦ Χριστοῦ τοὺς κα-
θημένους ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ
θανάτου. Ὡς ὡραῖοι οἱ πόδες
-ἀναφωνεῖ ὁ Προφήτης Ἠσα-
ΐας- τῶν εὐαγγελιζομένων
εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομέ-
νων τὰ ἀγαθά. (Ἡσ. 52,7).
Ὁ Ὅσιος Ἀλύπιος
ὁ Κιονίτης
Γεννήθηκε στὶς ἀρχὲς τοῦ
6ου αἰῶνα στὴν Ἀδριανούπο-
λη τῆς Παφλαγονίας. Ὅταν σὲ
ἡλικία τριῶν χρονῶν ἔχασε
τὸν πατέρα του, ἡ μητέρα του
τὸν ἐμπιστεύθηκε στὸν Ἐπί-
σκοπο τῆς πόλης Θεόδωρο, ὁ
ὁποῖος ἀργότερα τὸν χειροτό-
νησε διάκονο καὶ τοῦ ἔδωσε
τὸ ὀφφίκιο τοῦ Οἰκονόμου.
Ὁ Ὅσιος ὅμως, ποθώντας
τὴν ἀσκητικὴ τελειότητα,
γύρω στὰ τριάντα του χρό-
νια ἀποσύρθηκε σ' ἕνα κελ-
λί. Ἀργότερα ἀνέβηκε στὴν
κορυφὴ ἑνὸς στύλου (κίονος-
γι' αὐτὸ καὶ ἀποκαλεῖται κ ι ο
ν ί τ η ς), ὅπου ἔμεινε προσευ-
χόμενος καὶ μὲ σκληρὴ ἄσκη-
ση γιὰ ἑξήντα ἑπτὰ χρόνια.
Κοντὰ στὸν στῦλο του
δημιουργήθηκαν δύο μονα-
στήρια, ἕνα ἀνδρικὸ καὶ ἕνα
γυναικεῖο, τὰ ὁποῖα ὁ Ὅσιος
καθοδηγοῦσε πνευματικά.
Ἐκοιμήθη ὑπεραιωνόβιος.
Ἡ ἁγία κάρα του βρίσκε-
ται στὸ Ἅγιον Ὅρος, στὴν
Ἱερὰ Μονὴ Κουτλουμουσίου
καὶ ἡ μνήμη του ἑορτάζεται
στὶς 26 Νοεμβρίου.

135. 135
ειδησεισ
Ἀπὸ τὴν
παγκόσμια Ὀρθοδοξία
καὶ τὸν
Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό
Τὸ περιοδικό μας,
σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα,
θὰ ἀφιερώνη αὐτὲς τὶς σελίδες
σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς
καὶ πνευματικὲς προσπάθειες
καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα
ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.
HΕΛΛΗΝΙΔΑ
ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ
ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ
ΠΟΥΚΑΤΑΚΤΑΕΙ
ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ!!!!
Πίσω ἀπὸ τὶς προκαταλήψεις περὶ τε-
μπέληδων Ἑλλήνων ποὺ ζοῦν στὴ…
σκιὰ τῆς ἀναπτυγμένης Εὐρώπης,
ὑπάρχει μιὰ ἄλλη πραγματικότητα ποὺ
δείχνει ὅτι ταλέντο, μέθοδος καὶ ἐπι-
στημονικὴ ἐπάρκεια ὑπάρχουν παντοῦ
καὶ φυσικὰ στὴν Ἑλλάδα. Τρανὸ πα-
ράδειγμα ἡ καθηγήτρια Γλωσσολογίας
Ἄρτεμις Ἀλεξιάδου, ἡ ὁποία ἔχει κατα-
κτήσει τὴ Γερμανία.
Ἡ κ. Ἀλεξιάδου εἶναι καθηγήτρια στὸ
πανεπιστήμιο τῆς Στουτγάρδης καὶ
τὸν Μάρτιο τοῦ 2104 ἔλαβε τὸ ἀνώτερο
βραβεῖο τῆς Γερμανίας, τὸ φημισμένο
Leibniz Prize, γιὰ τὸ ἐρευνητικό της
ἔργο.
Ἡ ἐπιτροπὴ τῶν σοφῶν ποὺ ἀποφάν-
θηκε ὑπὲρ τῆς βράβευσής της χρειά-
στηκε νὰ ἐξετάσει τὶς περιπτώσεις 129
ὑποψηφίων (ἀνθρώπων ποὺ ἔχουν νὰ

136. 136
ἐπιδείξουν οὐσιαστικὸ καὶ σημαντικὸ
ἔργο στὸν τομέα τους).
Τὸ βραβεῖο εἰσήχθη γιὰ πρώτη φορά
στὴν ἐπιστημονικὴ κοινότητα τὸ 1986
καὶ ἔκτοτε θεωρεῖται ἕνα ἀπὸ τὰ σπου-
δαιότερα παγκοσμίως.
Κάθε νικητὴς (μαζὶ μὲ τὴν Ἄρτεμι
Ἀλεξιάδου ἔχουν προκριθεῖ ἄλλοι ἕξι
ἐρευνητὲς) θὰ λάβει τὸ ποσὸ τῶν 2,5
ἑκατ. εὐρώ, τὸ ὁποῖο οὐσιαστικὰ εἶναι
ἡ χρηματοδότηση τῆς ἔρευνάς του γιὰ
τὰ ἑπόμενα ἑπτὰ χρόνια.
Μπορεῖ στὴν Ἑλλάδα νὰ μὴν εἶναι
γνωστή, ὅμως στὸ ἐξωτερικὸ ἡ Ἄρτεμις
Ἀλεξιάδου εἶναι φημισμένη γλωσσο-
λόγος, εἰδικὰ στὸν τομέα τῆς ἔρευνας.
Γεννήθηκε στὸν Βόλο τὸ 1969, σπού-
δασε φιλολογία στὸ πανεπιστήμιο τῆς
Ἀθήνας.
Στὴ συνέχεια ἔκανε τὸ διδακτορικό της
στὸ πανεπιστήμιο τοῦ Πότσνταμ καὶ
τὸ 2002 τῆς προσφέρθηκε μιὰ θέση στὸ
πανεπιστήμιο τῆς Στουτγάρδης, τὴν
ὁποία καὶ ἀποδέχθηκε.
defencenet.gr
ΗΕΛΛΑΔΑ
ΤΟΥΜΕΛΛΟΝΤΟΣ
ΜαθητὴςἀπὸτὴνἌρτα
ἔφτιαξεεἰδικὰγυαλιὰ
γιὰτυφλοὺςκαὶ
τὸνἀποθεώνειἡGoogle
Ὁ Ἄγγελος Γκέτσης εἶναι μαθητὴς
στὴν Γ΄ Λυκείου στὸ 3ο Λύκειο
τῆς Ἄρτας ὀνειρεύεται νὰ περάσει
στὸ τμῆμα Μηχανικῶν Υ/Η καὶ
Πληροφορικῆς στὰ Ἰωάννινα καὶ
πρόσφατα διακρίθηκε μὲ τὸ Lo-
cal Prize (1ο στὴν Ἑλλάδα) στὸν
διαγωνισμὸ Google Science Fair
2014, ποὺ ἀπευθύνεται σὲ παιδιὰ
ἀπὸ 13-18 ἐτῶν. Τί ἄλλο μπορεῖς
νὰ ζητήσεις ἀπὸ ἕνα παιδί-θαῦμα;
Ἡ ἄλλη Ἑλλάδα τῆς δημιουργί-
ας καὶ τῆς ἐφευρετικότητας εἶναι
ἐδῶ καὶ ἀντέχει παρὰ τὴν κρίση.
Τὸ project τοῦ Ἄγγελου ἀφορᾶ στὴν
ἀντικατάσταση τοῦ λευκοῦ μπαστου-
νιοῦ τῶν τυφλῶν μὲ εἰδικὰ γυαλιά.
Ἔτσι, οἱ ἄνθρωποι μὲ προβλήματα
ὅρασης μποροῦν μὲ αὐτὰ τὰ γυαλιὰ νὰ
προειδοποιοῦνται, μέσῳ κάποιας δόνη-
σης, γιὰ πιθανὰ ἐμπόδια ποὺ ὑπάρχουν

137. 137
μπροστά τους καὶ νὰ τὰ ἀποφεύγουν.
Ὁ Ἄγγελος, ἂν καὶ ποτὲ δὲν ἔχει γνωρί-
σει κάποιον τυφλὸ στὴ ζωή του, θέλει
μὲ αὐτὸ τὸ project νὰ βοηθήσει τοὺς
ἀνθρώπους μὲ προβλήματα ὅρασης καὶ
νὰ εὐαισθητοποιήσει τοὺς ὑπόλοιπους.
Στὸ σημείωμα, μὲ τὸ ὁποῖο συνόδευσε
τὴν ἐργασία του ὁ Ἄγγελος Γκέτσης,
σημείωνε, μεταξὺ ἄλλων, πὼς ἀπὸ τὴν
ἡλικία τῶν 13 ἐτῶν εἶχε εὐαισθητο-
ποιηθεῖ σὲ σχέση μὲ τοὺς τυφλοὺς καὶ
ἔβαλε στὴν σκέψη του τὴν συσκευή, ἡ
ὁποία θὰ τοὺς βοηθοῦσε.
Καὶ ἔφτασε σ' αὐτὴ τὴν συσκευή, τῆς
ὁποίας ἡ χρησιμότητα ἀναγνωρίστηκε
ἀπ' τὴν Google.
ΙΑΤΡΕΙΟONLINE
Οἱδύονέοιποὺ«συνδέουν»
ἀσθενεῖςκαὶγιατροὺς
μέσῳβιντεοκλήσεων
Τὴν ἐποχὴ ποὺ πολλοὶ Ἕλληνες φεύ-
γουν στὸ ἐξωτερικό, δύο νέοι ἄνθρωποι
ἀκολούθησαν τὴν ἀντίστροφη πορεία.
Ἐπέστρεψαν στὴν Ἑλλάδα ἐν μέσῳ
κρίσης, μετὰ τὴν ὁλοκλήρωση τῶν
σπουδῶν τους, ἐγκαταστάθηκαν στὴ
χώρα μας καὶ τόλμησαν ἐπιχειρηματι-
κά.
Ὁ Μανώλης Κουκλέλης καὶ ὁ Μανώ-
λης Νειάδας δημιούργησαν τὸ Ἰατρεῖο
Online. Μιὰ καινοτόμο ὑπηρεσία, μὲ
τὴ χρήση τῆς ὁποίας μπορεῖ κάποιος νὰ
συνομιλήσει μὲ γιατρό, ψυχολόγο ἢ δι-
ατροφολόγο μέσῳ βιντεοκλήσης. Πῶς
πήρατε τὴν ἀπόφαση, τὴν ὥρα ποὺ
πολλοὶ νέοι φεύγουν στὸ ἐξωτερικό, νὰ
μείνετε στὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ τολμήσετε
ἐπιχειρηματικά;
Μ. Κουκλέλης: Καταρχάς, ἔγινε τὸ
ἀντίστροφο. Ἤμασταν στὸ ἐξωτερικό,
ὅπου κάναμε μεταπτυχιακὲς σπουδές,
καὶ γυρίσαμε στὴν Ἑλλάδα. Πρὶν ἀκό-
μα ἐπιστρέψουμε, εἴχαμε ἀρχίσει νὰ
σκεφτόμαστε πῶς μποροῦμε νὰ κινη-
θοῦμε ἐπιχειρηματικά. Ἔτσι, ἐρχόμε-
νοι στὴν Ἑλλάδα, δημιουργήσαμε τὴν
καινοτόμα αὐτὴ πλατφόρμα, ἡ ὁποία
παρέχει σημαντικὰ ὀφέλη τόσο γιὰ τοὺς
ἀσθενεῖς, ὅσο καὶ γιὰ τοὺς ἰατρούς.
Μ. Νειάδας: Παρ᾿ ὅλο ποὺ ἡ ἀφετηρία
καὶ βάση μας εἶναι ἡ Ἑλλάδα, τὸ Ἰα-
τρεῖο Online εἶναι μιὰ διαδικτυακὴ
ὑπηρεσία, ἑπομένως ἀπευθύνεται σὲ
ὅποιον ἔχει πρόσβαση στὸ διαδίκτυο,
ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὸ σὲ ποιὰ χώρα βρί-
σκεται.
Σίγουρα στὴ χώρα μας ὑπάρχουν δυ-
σκολίες σὲ πολλοὺς τομεῖς δραστηρι-
ότητας αὐτὴ τὴν περίοδο, ὡστόσο θε-
ωροῦμε ὅτι ὑπάρχουν καὶ εὐκαιρίες.
Τέτοιες εὐκαιρίες ὑπάρχουν στὸ διαδί-
κτυο, ὅπου καινοτόμες ἰδέες μποροῦν
νὰ καλύψουν πραγματικὲς ἀνάγκες.
Πῶς λειτουργεῖ τὸ Ἰατρεῖο Online;
Μ. Νειάδας: Μπαίνοντας κανεὶς στὸ
Ἰατρεῖο Online, ἀρκεῖ νὰ ἀναζητήσει
τὸν ἰατρὸ τῆς ἐπιλογῆς του, νὰ δεῖ τὶς
διαθέσιμες ὧρες του, νὰ κλείσει ἕνα ρα-
ντεβοὺ καὶ νὰ τὸ πραγματοποιήσει τὴν
συμφωνημένη μέρα καὶ ὥρα.
Ἂν δὲν γνωρίζει κάποιον συγκεκριμέ-
νο ἰατρό, τότε θὰ κάνει μιὰ ἀναζήτηση
μὲ βάση τὴν εἰδικότητα τοῦ ἰατροῦ ποὺ
ἐπιθυμεῖ νὰ συμβουλευτεῖ. Ἀφοῦ βρεῖ
αὐτὸν ποὺ θέλει, τότε ἐπιλέγει τὴν
ὥρα ποὺ ἐπιθυμεῖ νὰ γίνει τὸ ραντε-
βοὺ-βιντεοκλήση. Μιὰ ὥρα πρὶν ἀπὸ
τὸ προκαθορισμένο ραντεβού, στέλνε-

138. 138
ται ὑπενθύμιση τοῦ ραντεβοὺ πρὸς τὶς
δύο πλευρές, μέσῳ mail. Ὅλα γίνονται
ἠλεκτρονικὰ μέσῳ τῆς πλατφόρμας
μας. Δὲν χρειάζεται δηλαδὴ ὁ χρήστης
νὰ κατεβάσει κάποιο ἄλλο πρόγραμμα.
Ἐπίσης, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς βιντεο-
κλήσης, μπορεῖ νὰ ὑπάρξει καὶ ἀνταλ-
λαγὴ ἀρχείων, π.χ. γιὰ νὰ σταλοῦν κά-
ποιες ἐξετάσεις.
Μ. Κουκλέλης: Τὸ Ἰατρεῖο Online μπο-
ρεῖ νὰ τὸ χρησιμοποιήσει κανεὶς α) γιὰ
νὰ πάρει κατευθυντήριες συμβουλὲς
γιὰ κάποιο πρόβλημα ποὺ ἀντιμετωπί-
ζει β) γιὰ ἐξ ἀποστάσεως παρακολούθη-
σή του (follow ups) ἀπὸ τὸν θεράποντα
ἰατρό του γ) γιὰ τὴ λήψη δεύτερης
γνώμης ἀπὸ κάποιον ἐξειδικευμένο ἰα-
τρό. Ἐπίσης, εἶναι πολὺ σημαντικὸ νὰ
τονίσουμε πὼς τὸ Ἰατρεῖο Online δὲν
ὑποκαθιστᾶ τὴν ἐπίσκεψη στὸν ἰατρό,
ἀλλὰ λειτουργεῖ συμπληρωματικὰ ὡς
πρὸς αὐτήν.
Κάποιος, ποὺ δὲν εἶναι ἐξοικειωμένος
μὲ τὸ Διαδίκτυο, πιθανὸν θὰ ἀναρωτη-
θεῖ «εἶναι ἀσφαλὲς ὅλο αὐτό;». Τί ἔχετε
νὰ πεῖτε ἐσεῖς;
Μ. Κουκλέλης: Ἐμεῖς ἐξασφαλίζουμε
ὅτι ὅποιος ἰατρὸς συμμετέχει στὸ Ἰα-
τρεῖο Online ἔχει παραθέσει τὰ πραγμα-
τικὰ στοιχεῖα του, διαθέτει τὰ σχετικὰ
πτυχία καὶ ἀνήκει σὲ κάποιον ἀναγνω-
ρισμένο ἰατρικὸ σύλλογο.
«Φιλτράρουμε»τὶςαἰτήσειςτῶνἰατρῶν
ποὺ θέλουν νὰ ἐνταχτοῦν στὴν ὑπηρε-
σία μας, μέσῳ τοῦ ΑΦΜ καὶ τοῦ Ἀριθ-
μοῦ Μητρώου Ἰατρικοῦ Συλλόγου.
Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα, ἐξασφαλίζουμε τὴν
ἀσφάλεια τῶν πληρωμῶν, συνεργαζό-
μενοι μὲ τὴν ἑταιρεία Viva Payments,
ποὺ εἶναι οὐσιαστικὰ μιὰ διαδικτυ-
ακὴ τράπεζα, ἀδειοδοτημένη ἀπὸ τὴν
Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος καὶ τὴν ΕΚΤ.
Ἐξίσου σημαντικὸ εἶναι ὅτι, ὅταν ἕνας
ἀσθενὴς κλείσει κάποιο ραντεβού, δὲν
χρεώνεται τὸ κόστος τῆς ἐπικοινωνίας
του μὲ τὸν ἰατρό, μέχρι τὴ στιγμὴ ποὺ
θὰ πραγματοποιηθεῖ ἡ βιντεοκλήση.
Ἄν, δηλαδή, γιὰ κάποιο λόγο, ἕνα ρα-
ντεβού ἀκυρωθεῖ, ὁ ἀσθενὴς δὲν χρεώ-
νεται ἀπολύτως τίποτα.
Ποιά εἶναι τὰ πλάνα σας γιὰ τὸ προ-
σεχὲς μέλλον;
Μ. Νειάδας: Τὸ Ἰατρεῖο Online ξεκίνη-
σε τὴ λειτουργία του μέσα στὸ 2015.

139. 139
Ὁ στόχος μας γιὰ τὸ προσεχὲς μέλλον
εἶναι νὰ ἐμπλουτιστεῖ ἡ ὑπηρεσία μὲ
ἀξιόλογους καὶ ἐπιστημονικὰ καταρ-
τισμένους ἰατροὺς καὶ ἐπαγγελματίες
ὑγείας. Μέσα στοὺς ἑπόμενους τρεῖς
μῆνες θὰ μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐπιλέξει ἀνά-
μεσα σὲ Ἕλληνες ἰατροὺς 18 διαφορε-
τικῶν εἰδικοτήτων.
Ἔτσι, θὰ μποροῦν οἱ κάτοικοι ἀπο-
μακρυσμένων περιοχῶν ἀλλὰ καὶ οἱ
Ἕλληνες τοῦ ἐξωτερικοῦ νὰ συμβου-
λεύονται ἐξειδικευμένους ἰατροὺς
εὔκολα, ἄμεσα καὶ μὲ ἀσφάλεια.
Πολλὴ συζήτηση γίνεται γιὰ τὰ
startups στὴν Ἑλλάδα.
Θέλω νὰ σᾶς ρωτήσω ἂν εἶναι τελικὰ
εὔκολο νὰ δημιουργήσει κάποιος μιὰ
καινοτόμα ἐπιχείρηση στὴ χώρα μας
Μ. Κουκλέλης: Ἡ ἑταιρεία μας ἱδρύ-
θηκε σὲ πολὺ σύντομο χρόνο καὶ μὲ
σχετικὰ χαμηλὸ κόστος. Στὴ συνέχεια
ἐξασφαλίσαμε καὶ χρηματοδότηση ἀπὸ
τὸ ΕΣΠΑ. Ἐκεῖ ποὺ τὰ πράγματα δυ-
σκολεύουν καὶ ἀρχίζουν νὰ ἀποτελοῦν
ἐμπόδιο γιὰ τὴν ἐπιχειρηματικότητα,
εἶναι ὅταν ἐρχόμαστε ἀντιμέτωποι μὲ
τὴν γραφειοκρατία καὶ τὸ φορολογικὸ
σύστημα.
Οἱ φορολογικοὶ συντελεστὲς εἶναι ση-
μαντικὰ ὑψηλότεροι ἀπ' ὅ,τι σὲ χῶρες
τοῦ ἐξωτερικοῦ.
Γιὰ παράδειγμα, στὴν Κύπρο ὁ φόρος
εἰσοδήματος τῶν ἑταιρειῶν εἶναι 10%
ἐνῷ στὴν Ἑλλάδα εἶναι 26%. Ἡ Ἑλλά-
δα ἔχει, λοιπόν, ἕνα σημαντικὸ (16%)
ἀνταγωνιστικὸ μειονέκτημα, ποὺ με-
ταφράζεται σὲ λιγότερα κέρδη ποὺ
μποροῦν νὰ ἐπαναεπενδυθοῦν γιὰ τὴν
ἀνάπτυξη τῆς ἐπιχείρησης. Σὲ συνδυ-
ασμὸ μὲ τὸ πολὺ ὑψηλὸ κόστος δανει-
σμοῦ καὶ τὸ κόστος τῆς ἐργασίας, εἶναι
σχεδὸν ἀδύνατον γιὰ τὶς νέες ἑλληνικὲς
ἐπιχειρήσεις νὰ εἶναι ἀνταγωνιστικὲς
ὡς πρὸς αὐτὲς τοῦ ἐξωτερικοῦ.
Ἐπειδὴ ξεκινήσατε τώρα τὴν ἐπιχειρη-
ματική σας προσπάθεια, θέλω νὰ μοῦ
πεῖτε ἂν ὑπάρχει ἐπαρκὴς καθοδήγηση
πρὸς τοὺς νέους ἐπιχειρηματίες στὴν
Ἑλλάδα.
Μ. Νειάδας: Αὐτὸ εἶναι ἀπὸ τοὺς πιὸ
σημαντικοὺς παράγοντες γιὰ τὴν ἐπι-
τυχία κάθε ἐπιχειρηματικῆς προσπά-
θειας. Ἡ ἔλλειψη καθοδήγησης εἶναι
ἀπὸ τὰ πιὸ μεγάλα ἐμπόδια γιὰ τοὺς
νέους ποὺ θέλουν νὰ μποῦν στὸ ἐπι-
χειρεῖν. Εἶμαι σίγουρος ὅτι χάνονται
καλὲς ἰδέες, ἐπειδὴ κάποιοι δὲν ἔχουν
τὴν καθοδήγηση ποὺ θὰ ἔπρεπε. Ἐμεῖς
στὸν συγκεκριμένο τομέα σταθήκαμε
πολὺ τυχεροί.
Πέραν τῶν σπουδῶν μας ποὺ μᾶς βοή-
θησαν, ἀπευθυνθήκαμε σὲ ἀνθρώπους
οἱ ὁποῖοι ἦταν πολὺ καλοὶ γνῶστες
τοῦ χώρου. Ἀπὸ στελέχη πολυεθνικῶν
ἑταιρειῶν, ἐπιχειρηματίες, ἰατροὺς μέ-
χρι ἀκαδημαϊκοὺς καὶ δικηγόρους. λοι
εἶχαν νὰ προσθέσουν ἕνα λιθαράκι καὶ
νὰ μᾶς ὠθήσουν πρὸς μία σωστὴ κα-

140. 140
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:ΣτὰγραφεῖατῆςΕ.ΡΩ.,2310552207καθὼςκαὶστὸνκ.ΝίκοΠαπαδόπουλο:6937612252
τεύθυνση.
Κάποιοι ἀπὸ αὐτοὺς λειτούργησαν ὡς
μέντορές μας. πομένως, μπορεῖ κα-
νεὶς νὰ βρεῖ τοὺς δικούς του Business
Angels μὲ δική του πρωτοβουλία.
Σημαντικὰ βήματα στὸν τομέα τῆς κα-
θοδήγησης ἀποτέλεσαν ἡ δημιουργία
τοῦ Egg καὶ τοῦ Orange Grove.
ΣΕΙΕΡΟΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ
ΑΝΑΚΗΡΥΧΘΗΚΕ
ΟΝΑΟΣΑΓΙΟΥΕΥΓΕΝΙΟΥ
ΣΤΑΠΕΤΡΩΤΑ
Μὲ ἀπόφαση τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ποὺ
πρόσφατα δημοσιεύτηκε στὴν Ἐφημε-
ρίδα τῆς Κυβερνήσεως, ἀνακηρύχθηκε
Ἱερὸ Προσκύνημα ὁ Ἱερὸς Ναὸς Ἁγίου
Εὐγενίου στὰ Πετρωτὰ τοῦ Δήμου Μα-
ρωνείας - Σαπῶν Νομοῦ Ροδόπης.
Ὁ Ἱερὸς Ναός, περιβεβλημένος μὲ τὸν
σεβασμὸ καὶ τὴν εὐλάβεια τῶν Χρι-
στιανῶν ὅλης τῆς Ροδόπης καὶ τῶν
ἁπανταχοῦ Ποντίων, ἀνεγέρθηκε προ-
κειμένου νὰ καταστεῖ προσκυνηματικὸ
κέντρο πανελληνίου καὶ παμποντιακῆς
σπουδαιότητας καὶ σημασίας, ἔχει τεθεῖ
σὲ δημόσια λατρεία, γιὰ αὐτὸ καὶ ἀνα-
κηρύχτηκε ὡς Ἱερὸ Προσκύνημα, σύμ-
φωνα μὲ τὶς διατάξεις τῶν ἄρθρων 1
παρ. 4 καὶ 59 τοῦ Ν. 590/1977 καὶ κατὰ
τὶς νομικὲς αὐτὲς σχέσεις ἀποτελεῖ Νο-
μικὸ Πρόσωπο Ἰδιωτικοῦ Δικαίου.
ΜΗΝΥΜΑΤΟΥΝΕΟΥ
ΠΡΕΣΒΕΥΤΗΤΗΣΕΛΛΑΔΑΣ
ΠΡΟΣΤΟΝΕΛΛΗΝΙΣΜΟ
ΤΟΥΚΑΝΑΔΑ
«Ὁ ἔξω ἑλληνισμὸς ἀπο-
τελεῖ μιὰ νοητὴ προέ-
κταση τοῦ ἑλληνισμοῦ,
πολὺ πέρα ἀπὸ τὰ ὁρι-
οθετημένα γεωγραφικὰ
σύνορα τῆς χώρας μας»,
τόνισε σὲ μήνυμά του
πρὸς τὸν ἑλληνισμὸ
τοῦ Καναδᾶ ὁ νέος πρε-
σβευτὴς τῆς Ἑλλάδας
στὴν Ὀττάβα, Γεώργιος
Μαρκαντωνᾶτος.
Μὲ ἀφορμὴ τὴν ἀνάλη-
ψη τῶν καθηκόντων

141. 141
του ὁ κ. Μαρκαντωνᾶτος, μεταξὺ
ἄλλων, ἀνέφερε: «Ἐσεῖς συγκροτεῖτε
στὸ ἐξωτερικὸ μιὰ δεύτερη Ἑλλάδα,
ποὺ δραστηριοποιεῖται καὶ διακρίνεται,
ποὺ γνωρίζει νὰ ξεπερνᾶ τὶς δυσκολίες,
στηριζόμενη στὴ δημιουργικότητα καὶ
στὴν ἐργατικότητά της.
Μιὰ Ἑλλάδα ποὺ μᾶς κάνει ὑπερή-
φανους καὶ μᾶς ἐνθαρρύνει νὰ ἐνα-
τενίζουμε τὸ μέλλον μὲ αἰσιοδοξία. Ὁ
ἀπόδημος ἑλληνισμὸς συνιστᾶ ἕνα πο-
λύτιμο ἐθνικὸ κεφάλαιο, μὲ ἀνεκτίμη-
τη συμβολὴ στὴν ἱστορικὴ ἐξέλιξη τῆς
πατρίδος μας».
Ὁ νέος πρεσβευτὴς ὑπογράμμισε ὅτι ἡ
ἑλληνικὴ Πολιτεία θὰ εἶναι κοντὰ στὸν
ἑλληνισμὸτοῦΚαναδᾶ,ἐπισημαίνοντας
ὅτι στὶς δύσκολες ἐποχὲς πρέπει νὰ συ-
ντονισθεῖ κάθε παράγοντας ἰσχύος, γιὰ
νὰ συμπορευθοῦν οἱ Ἕλληνες σὲ κοι-
νοὺς στόχους. Καταλήγοντας, ἀνέφερε
πὼς ἡ στενότερη καὶ οὐσιαστικότερη
σχέση μεταξὺ τοῦ μητροπολιτικοῦ κέ-
ντρου καὶ τῆς Ὁμογένειας τοῦ Καναδᾶ
ἀποτελεῖ προτεραιότητα τῆς Πρεσβείας
καὶ τῶν Γενικῶν Προξενείων.
Ὁ κ. Μαρκαντωνᾶτος μὲ μακρὰ θητεία
στὸ διπλωματικὸ Σῶμα τῆς Ἑλλάδας
ἀπὸ τὴν εἴσοδό του τὸ 1983 τόσο στὸ
Ὑπουργεῖο Ἐξωτερικῶν ὅσο καὶ σὲ
διάφορα πόστα τοῦ ἐξωτερικοῦ διαθέ-
τει ἐμπειρία στὸν Ἀπόδημο Ἑλληνισμό,
καθὼς ὑπηρέτησε ὡς γενικὸς διευ-
θυντὴς τῆς Γενικῆς Γραμματείας Ἀπο-
δήμου Ἑλληνισμοῦ (2012-2014).
Γεννηθεὶς στὴν
Ἀθῆνα, εἶναι πτυχι-
οῦχος τοῦ τμήματος
τῆς Νομικῆς Σχολῆς
τοῦ Πανεπιστημίου
Ἀθηνῶν καὶ κάτο-
χος Master στὴ «Δι-
εθνῆ καὶ Δημόσια
Πολιτική», τοῦ Πα-
νεπιστημίου Johns
Hopkins τῶν ΗΠΑ,
School of Advanced
I n t e r n a t i o n a l
Studies(SAIS).
ΝΕΑΡΟΙΟΜΟΓΕΝΕΙΣ
Ἐντυπωσιασμένοι ἀπὸ τὶς ἐπισκέψεις
στὰ δύο μοναστήρια οἱ νεαροὶ ὁμογε-
νεῖς ποὺ φιλοξενήθηκαν ἀπὸ τὸ ΥΠΕΞ
Ἰδιαίτερα ἐντυπωσιασμένοι ἀπὸ τὶς
ἐπισκέψεις σὲ δύο μοναστήρια ἔμει-
ναν οἱ νεαροὶ ὁμογενεῖς μας, οἱ ὁποῖοι
φιλοξενήθηκαν στὶς κατασκηνώσεις
τῆς Γενικῆς Γραμματείας Ἀπόδημου
Ἑλληνισμοῦ στὴ Μαλεσίνα, ἀπὸ τὶς 7
ἕως τὶς 20 Αὐγούστου. Πρόκειται γιὰ
34 ἑλληνόπουλα τῆς Διασπορᾶς ἀπὸ 11

142. 142
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:ΣτὰγραφεῖατῆςΕ.ΡΩ.,2310552207καθὼςκαὶστὸνκ.ΝίκοΠαπαδόπουλο:6937612252
χῶρες τοῦ ἐξωτερικοῦ, τὰ ὁποῖα πῆραν
μέρος στὰ προγράμματα φιλοξενίας,
ποὺ εἶχαν διακοπεῖ ἀπὸ τὸ 2009 καὶ
ξανάρχισαν φέτος ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο
Ἐξωτερικῶν.
Αὐτὸ εἶπαν στὸν Ὑφυπουργὸ Ἐξω-
τερικῶν Ἄκη Γεροντόπουλο ποὺ τὰ
ἐπισκέφθηκε στὴν κατασκήνωση τῆς
Μαλεσίνας, ἡ ὁποία μάλιστα βρίσκεται
ἀκριβῶς ἀπέναντι ἀπὸ τὸ μοναστήρι
τοῦ ἁγίου Γεωργίου τῆς περιοχῆς. Κατὰ
τὴ διάρκεια τῆς παραμονῆς τους στὴν
Ἑλλάδα, ἐπισκέφθηκαν τὴν ἱερὰ Μονὴ
Ἀγάθωνος καὶ τὸ Μουσεῖο Φυσικῆς
Ἱστορίας ποὺ διαθέτει, τὸ Προσκύνημα
ἁγ. Πορφυρίου ἀλλὰ καὶ τὶς Θερμοπύ-
λες, τὴν Ἀκρόπολη καὶ τὸ Μουσεῖο της,
ἐνῷ παρακολούθησαν παραδοσιακοὺς
χοροὺς ἀπὸ τὸ Λύκειο Ἑλληνίδων τῆς
Δώρας Στράτου καθὼς καὶ βραδιὰ βυ-
ζαντινῆς καὶ παραδοσιακῆς μουσικῆς.
Στὸ τέλος τῆς ἐπίσκεψής του μάλιστα,
ὅταν ὁ κ. Γεροντόπουλος ἔκανε δῶρο σὲ
ὅλα τὰ παιδιὰ ἀπὸ ἕνα βιβλίο, αὐτὰ τοῦ
προσέφεραν μία ἀπὸ τὶς δημιουργίες
τους κατὰ τὴ διάρκεια τῆς παραμονῆς
στὴν κατασκήνωση, ποὺ ἦταν ἡ εἰκόνα
τοῦ ἁγίου Γεωργίου πάνω σὲ ἕνα κερα-
μικὸ καὶ αὐτὸς δὲν ἔκρυψε τὴ συγκί-
νησή του.
Αὐτὸ ἦταν τὸ τρίτο πρόγραμμα ποὺ
ὑλοποιήθηκε ἀπὸ τὸ ΥΠΕΞ καὶ τὴ Γε-
νικὴ Γραμματεία Ἀπόδημου Ἑλληνι-
σμοῦ τὸ φετινὸ καλοκαίρι.
Προηγήθηκαν οἱ ἔφηβοι ὁμογενεῖς
ἡλικίας 15 ἕως 17 ἐτῶν ποὺ φιλοξενή-
θηκαν στὴν Ἀθῆνα καὶ ἐπισκέφθηκαν
ἀρχαιολογικούς, θρησκευτικοὺς καὶ
ἄλλους χώρους ἱστορικοῦ ἐνδιαφέρο-
ντος καὶ τὸ πρόγραμμα ἑλληνομάθειας
γιὰ τοὺς δασκάλους ἀπὸ τὶς χῶρες τῆς
πρώην Σοβιετικῆς Ἕνωσης, ὅπου 60
δάσκαλοι ἦρθαν καὶ μετεκπαιδεύθη-
καν ἀπὸ τὸ Κέντρο ἑλληνικῆς γλώσσας
τῆς Θεσσαλονίκης.

143. 143
ΜΝΗΜΟΝΙΟΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ
ΑΠΘ
ΜΕΤΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ
ΤΗΣΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ
Ἡ ὑπογραφὴ μνημονίου συνεργασίας
μεταξὺ τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστη-
μίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) καὶ τοῦ Πα-
νεπιστημίου τῆς Ἀλεξάνδρειας (Αἴγυ-
πτος), ποὺ θὰ περιλαμβάνει τὴν ἀνταλ-
λαγὴ καθηγητῶν καὶ φοιτητῶν, τὴν
ἀπὸ κοινοῦ ἐπίβλεψη διδακτορικῶν
διατριβῶν καὶ τὶς κοινὲς προτάσεις γιὰ
ἐρευνητικὰ προγράμματα, ἀποφασί-
στηκε κατὰ τὴ χθεσινὴ ἐπίσκεψη τοῦ
ἀντιπρύτανη τοῦ Πανεπιστημίου τῆς
Ἀλεξάνδρειας Σάντεκ Ἀμπντὲλ Σαλὰμ
στὸν πρύτανη τοῦ ΑΠΘ Γιάννη Μυλό-
πουλο.
Ἡ συμφωνία συνεργασίας θὰ ὑπογρα-
φεῖ τὸ ἀμέσως προσεχὲς διάστημα, μετὰ
τὴν ἔγκριση ἀπὸ τὶς Συγκλήτους τῶν
δύο πανεπιστημίων.
Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς συνάντησης τονί-
στηκαν οἱ ἰσχυροὶ ἱστορικοὶ δεσμοὶ τῆς
Θεσσαλονίκης, καὶ τῆς Ἑλλάδας γενι-
κότερα, μὲ τὴν πόλη τῆς Ἀλεξάνδρειας.
Ἱστορικά, στὴν Ἀλεξάνδρεια ἔζησε καὶ
ἔδρασε μεγάλη ἑλληνικὴ κοινότητα, μὲ
κορυφαία προσωπικότητα τὸν μεγάλο
ποιητὴ Κωνσταντῖνο Καβάφη. Ἀκόμη
καὶ σήμερα ὑπάρχουν περίπου 4000
Ἕλληνες στὴν Ἀλεξάνδρεια.
Οἱ δυὸ πλευρὲς ἐντόπισαν πολλὲς ὁμοι-
ότητες μεταξὺ τῶν δύο πανεπιστημίων
μὲ σημαντικότερες τὸ μέγεθος, τὸ εὖρος
τῶν ἐπιστημονικῶν πεδίων ποὺ καλύ-
πτονται καὶ τὸν μεγάλο πληθυσμὸ τῶν
φοιτητῶν τους.
Τὸ Πανεπιστήμιο τῆς Ἀλεξάνδρειας
εἶναι τὸ δεύτερο μεγαλύτερο καὶ δεύτε-
ρο παλαιότερο πανεπιστήμιο τῆς Αἰγύ-
πτου, μὲ 20 σχολές, 140.000 φοιτητὲς
καὶ 6000 καθηγητές.
πηγή: Agelioforos.gr
ΟΔΙΕΘΝΗΣΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ
ΤΩΝΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΕΓΙΝΕΦΕΤΟΣ
ΜΟΝΟΣΤΟΜΕΞΙΚΟ
Ὁ Διαγωνισμὸς Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν
διοργανώθηκε ἀρχικὰ ἀπὸ τὸν Ὀργα-
νισμὸ γιὰ τὴν Διάδοση τῆς Ἑλληνικῆς
Γλώσσας τὸ 1997 καὶ διεξήγετο μέχρι
καὶ τὸ 2005.
Τὸν χαρακτήρισαν θεσμὸ καὶ τὸν στή-
ριξαν μὲ τὴν αἰγίδα τους οἱ Πρόεδροι
τῆς Δημοκρατίας, τὸν στήριξαν οἰκο-
νομικὰ τρεῖς Πρόεδροι τοῦ Ἑλληνικοῦ
Κοινοβουλίου, καθιερώθηκε διεθνὴς
μὲ τὴν συμμετοχὴ μαθητῶν ἀπὸ τὸ Με-
ξικὸ καὶ 15 εὐρωπαϊκῶν χωρῶν μέχρι
καὶ τὸ 2005.
Τὸ 2006, μετὰ ἀπὸ πρόσκληση τοῦ
Ὑπουργείου Παιδείας, συνεχίστηκε
ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας μὲ τὴν
συνεργασία τοῦ Ὀργανισμοῦ γιὰ τὴν
Διάδοση τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας, τὴν

144. 144
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:ΣτὰγραφεῖατῆςΕ.ΡΩ.,2310552207καθὼςκαὶστὸνκ.ΝίκοΠαπαδόπουλο:6937612252
Πανελλήνια Ἕνωση Φιλολόγων, τὴν
Ἑταιρεία Ἑλλήνων Φιλολόγων, τὴν
Ἑλληνικὴ Γλωσσικὴ Κληρονομιά,
τὸ Παιδαγωγικὸ Ἰνστιτοῦτο καὶ τὸ
Εὐρωπαϊκὸ Κέντρο Δελφῶν ἕως καὶ τὸ
2009.
Τὸ 2009-10 ὁ διαγωνισμὸς ἔγινε μὲ με-
γάλη συμμετοχή, ἀλλὰ δὲν πραγματο-
ποιήθηκε ἡ βράβευση καὶ ἡ φιλοξενία
τῶν μαθητῶν-καθηγητῶν, ἐπειδὴ τὸ
Ὑπουργεῖο Παιδείας προέβαλε ἔλλειψη
οἰκονομικῶν πόρων καὶ δὲν θέλησε νὰ
κάνει χρήση τῆς χορηγίας τοῦ ΟΠΑΠ
ὕψους 80.000 εὐρώ.
ARISTOLEO:ΕΝΑΝΕΟ
ΤΕΣΤΜΕΤΡΗΣΗΣΤΩΝ
ΥΓΕΙΟΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΩΝ
ΙΔΙΟΤΗΤΩΝΤΟΥ
ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ
Γιὰ ἕνα ἄριστο ἔλαιο: Aristoleo
Διάκριση στὸ διαγωνισμὸ καινοτομίας
τοῦ ΣΕΒ καὶ τῆς Eurobank ἀπὸ δύο φί-
λους τῆς Ἑνωμένης Ρωμηοσύνης.
Ἡ παρακάτω ἐφεύρεση ἀπὸ τὸν ἀνα-
πληρωτὴ καθηγητὴ τοῦ πανεπιστημί-
ου Ἀθηνῶν Προκόπη Μαγιάτη καὶ τὴ
δρα Ἑλένη Μέλλιου διακρίθηκε ὡς μία
ἀπὸ τὶς 10 κορυφαῖες ἑλληνικὲς ἐφευ-
ρέσεις γιὰ τὴ χρονιὰ 2014-2015.
Τὸ ARISTOLEO™© εἶναι ἕνα νέο τέστ
ποὺ φέρνει ἐπανάσταση στὴν παρα-
γωγὴ τοῦ premium ἔξτρα παρθένου
ἐλαιολάδου. Γιὰ πρώτη φορὰ δίνει στὰ
χέρια τῶν παραγωγῶν, ἐμπόρων καὶ
καταναλωτῶν ἕνα φθηνό, γρήγορο καὶ
εὔκολο τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ καθένας
μόνος του μπορεῖ νὰ μετρήση τὴν πε-
ριεκτικότητα τοῦ ἐλαιολάδου στὶς δύο
σπουδαιότερες φαινόλες, ἐλαιοκανθάλη
καὶ ἐλαιασίνη, ποὺ σχετίζονται μὲ τὶς
ἐπίσημα ἀναγνωρισμένες ὑγειοπροστα-
τευτικὲς ἰδιότητες τοῦ ἐλαιολάδου.
Χωρὶς τὴν ἀνάγκη χημικοῦ ἐργαστηρί-
ου, μὲ δύο ἁπλὲς κινήσεις καὶ σὲ λίγο
χρονικὸ διάστημα, τὸ τέστ, βασισμένο
στὴν πατενταρισμένη μέθοδο Melliou-
Magiatis, δίνει ἕνα χρῶμα ποὺ κυμαί-
νεται ἀπὸ ἀνοιχτὸ κίτρινο ὡς πράσινο.
Ἔτσι χωρὶς εἰδικὲς γνώσεις ἀλλὰ μόνο
μὲ μία χρωματικὴ κλίμακα, ὁ καθένας
μπορεῖ νὰ ἐπιλέξη τὶς καλύτερες παρ-
τίδες ἐλαιολάδου ἐπὶ τόπου στὸ χῶρο
παραγωγῆς. Τὸ νέο τέστ θὰ βοηθήση
χιλιάδες παραγωγοὺς νὰ πολλαπλασι-
άσουν τὴν ἀξία τοῦ λαδιοῦ τοὺς ἀνα-
βαθμίζοντας τὸ ἀπὸ ἁπλὸ τρόφιμο σὲ
ὑγειοπροστατευτικὸ προϊόν.
To τέστ εἶναι ἤδη ἐμπορικὰ διαθέσιμο
καὶ ἡ ἀγορά του ὑποστηρίζει κατὰ 50%
τὴν ἔρευνα γιὰ τὸ λάδι στὸ πανεπιστή-
μιο Ἀθηνῶν. Περισσότερες πληροφορί-
ες στὴν ἱστοσελίδα www.aristoleo.com.

145. 145
ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN
ΑΧΕΛΩΟΣ TV
«ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»
ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ
ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA
ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650, IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650
Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ
ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ:
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ:
ΤΗΛΕΦΩΝΑ:
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
(ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)

146. Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr
www.enromiosini.gr
ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ
ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»