¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)

¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)

• 1.
  απριλιοσ -ιουνιοσ 2016/ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 26 ΓΡΑΦΟΥΝ: +ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ κ. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ, ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΣΚΡΕΤΤΑΣ, ΑΡΧΙΜ. ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ ΚΑΡΑΛΑΖΟΣ, π. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΡΤΕΜΗ ΕΙΡΗΝΗ, ΓΟΥΝΑΡΗ ΠΕΛΑΓΙΑ, ΜΑΝΟΛΗΣ ΔΡΕΤΤΑΚΗΣ, ΚΑΛΑΜΠΟΥΚΑ ΜΑΡΙΑ, ΚΑΛΥΒΑΤΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΚΟΝΤΑΞΗΣ ΚΩΣΤΑΣ, ΚΟΥΡΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ, ΚΟΥΤΣΟΚΩΣΤΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ, ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ, ΣΑΡΣΑΚΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΣΙΔΗΡΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΤΖΟΥΒΑΡΑΣ ΞΕΝΟΦΩΝ, ΦΥΛΛΑΣ ΜΙΧΑΗΛ
• 2.
  1 ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ «ΕΝΩΜΕΝΗΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ -ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΝΟΜΟ Ἰωάννης Καραμῆτρος - Πρόεδρος ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ Θεόφιλος Παπαδόπουλος, Τηλ.: 6972559553 ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Γεώργιος Βιλλιώτης Δῆμος Θανάσουλας Θεόφιλος Παπαδόπουλος Χαράλαμπος Στεργιούλης ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ- ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ Γεώργιος Βιλλιώτης Αἰκατερίνη Δημοτζίκη Δήμητρα Τζίκα Μακρίνα Τσαλικίδου ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ -ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ Μαρία Ἰωαννίδου, Τηλ.: 2310 552 207 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Δημοτζίκη Αἰκατερίνη Τηλ. 2310 552207 Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ Μπλάνος Ἀνδρέας Τηλ. 210 5227967 & 210 6930355 Τηλεομοιότυπο 210 6930355 EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ EUROBANK, BIC: EFGBGRAA IBAN: GR4002603220000140200352972 ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650 IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Γραφεῖα Θεσσαλονίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 Γραφεῖα Ἀθηνῶν: Πανεπιστημίου 39, Στοὰ Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, Τηλ.210 6930355 Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@enromiosini.gr ISSN: 1792-2828 Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους. ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 26/ ΑΠΡΙΛΙΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Τὸ μυθιστόρημα τοῦ Χεμινγουέι «Γιὰ ποιὸν χτυπᾶ ἡ καμπάνα» εἶναι σήμερα ἀποκαλυπτικὰ ἐπίκαιρο γιὰ τοὺς Ἕλληνες. Ἡ κα- μπάνα χτυπᾶ γιὰ ὅλους μας, ὅμως πολὺ λίγοι τὴν ἀκοῦν. Αὐτοὶ οἱ λίγοι ποὺ ἀγρυπνοῦν. Τὶς καμπάνες ποὺ προμηνύουν τὰ δεινὰ ἑνὸς ἀβέβαιου καὶ ἐφιαλτικοῦ μέλλοντος. Τὶς καμπάνες ποὺ σὲ κάνουν νὰ ἀναρριγεῖς ἀπὸ ἕναν ἀνεξήγητο φόβο. Οἱ καμπάνες! Οἱ κώδωνες, τὰ ἑλληνικὰ σήμαντρα ποὺ ἠχοῦν ὡς προάγγελοι κινδύνων, σὲ λίγο σὰν κύματα παφλάζοντα θὰ κατακλύσουν τὴ χώρα καὶ τὶς ψυχές, ὅπως ἔγινε τόσες φορὲς στὴν ἱστορία μας, μεταδίδοντας τὸ ἴδιο μήνυμα: «Χανόμαστε… φυλαχτεῖτε!», εἴτε γιατί ξεχείλισε τὸ ποτάμι εἴτε γιατί καίγονταν τὰ δάσηεἴτεγιατίὁρμοῦσανοἱπειρατὲςεἴτεγιατίπροέλαυνεὁἐχθρικὸς στρατός. Μνῆμες καταχωνιασμένες στὰ κατάβαθα ἀπὸ δηώσεις καὶ σφαγές, ἀπὸ βιασμοὺς καὶ παιδομαζώματα, ἀπὸ πυρπολήσεις καὶ ἐξανδραποδισμούς: τὸ προαιώνιο Συναξάρι τῶν συμφορῶν. Πῶς νὰ μὴν εἶναι εὐαίσθητη ἡ ψυχὴ ὅταν χίλια καὶ χίλια καὶ χίλια χρόνια πέρασε τόσες δοκιμασίες. Εἶναι λοιπὸν οἱ καμπάνες ὑπαρκτὲς καὶ οἱ βροντώδεις ἦχοι τους πραγματικοί, ἀλλὰ ἀπευθύνονται σὲ ὦτα μὴ ἀκουόντων. Πῶς τότε οἱ λίγοι εὐαίσθητοι ποὺ δὲν ἔχασαν τὸ αἰσθητήριο τῆς ἱστορικῆς ἀκοῆς νὰ μὴν ἀγωνιοῦν; Εἶναι δυνατὸν ἕνας λαὸς νὰ ἀποτελεῖται ἀπὸ κούφους καὶ κουφούς; Πῶς φτάσαμε ὣς ἐδῶ; Πῶς εἶναι δυνατὸν ὁ λαὸς αὐτὸς νὰ ξυπνήσει, ν’ ἀνοίξει τὰ βαριὰ ἀπὸ τὴ μέθη βλέφαρά του καὶ ν’ ἀντιληφθεῖ τὴν ἀσυναρτησία μέσ’ στὴν ὁποία τὸν ἔριξαν νὰ ζεῖ, νὰ ξεβουλώσουν ἐπιτέλους τ’ ἀφτιά του γιὰ ν’ ἀκούσει κι αὐτὸς τὶς καμπάνες! Κι ἂς πανικοβληθεῖ· νὰ τὸν πιάσει πανικός, φόβος, τρεμοῦλα! Ἴσως τότε, ἔστω καὶ ἂν παραλύσει, ἔστω κι ἂν τσαλαπατηθεῖ, κά- ποιοι ἀνάμεσά του, ὄχι βέβαια ὅλοι, θὰ κοιτάξουν νὰ βροῦν τὴν «ἔξοδο κινδύνου», τὴν ἔξοδο σωτηρίας, νὰ γλυτώσουν. Ὁ ὕπνος, ἡ ἐπανάπαυση, ὁ ἐφησυχασμός, ἡ ἀναισθησία εἶναι χειρότερα ἀπ’ τὸν πανικό! Γι’ αὐτὸ οἱ ἀγρυπνοῦντες ποὺ ἄκουσαν πρῶτοι τὸν συναγερμό, νιώθουν τὴν ἀνάγκη νὰ ριχτοῦν στὸ παράθυρό τους, νὰ τ’ ἀνοίξουν καὶ νὰ ξεφωνίσουν μέσα στὴ νύχτα, νὰ τοὺς ἀκούσουν οἱ Συνέλληνες: «Ξυπνῆστε! Φυλαχτεῖτε ἀπ’ τὸν κίνδυνο!». Καὶ τὸ κάνουν μὲ πολὺ μικρὴ τὴν ἐλπίδα ν’ ἀκουστοῦν ἀπὸ τοὺς μακαρίως καθεύδοντες· ἀφοῦ ἐδῶ οὔτε τὶς καμπάνες ἄκουσαν! Ἀλλὰ κάπου μέσα τοὺς φωλιάζει ἡ ἀμυδρὴ ἐλπίδα· ἴσως, φαντάζονται, ἡ ἀνθρώπινη φωνὴ ποὺ βγαίνει ἀπὸ τὰ φυλλοκάρδια νὰ δονεῖ τὸν ἀέρα μὲ ἄλλους κραδασμούς· ἴσως ἡ ἀνθρώπινη φωνὴ νὰ μεταδίδεται μὲ ἄλλα κύματα ἀπὸ ψυχὴ σὲ ψυχή, γιατί κάτι ἐπιτέλους πρέπει νὰ σωθεῖ ἀπ’ αὐτὸν τὸν λαό, κάτι ποὺ νὰ συνεχίσει τὴν πορεία…Καὶ τότε, ἴσως κάποιοι νέοι ἄνθρωποι ξυπνήσουν, ἀφουγκραστοῦν τὸν μακρινὸ ὀρυμαγδό, σκουντή- σουν τὴ συντρόφισσά τους ποὺ πλαγιάζει δίπλα τους, ἁρπάξουν τὰ παιδιά τους στὴν ἀγκαλιά, καμμιὰ κουβέρτα καὶ ἴσως κάποια βιβλία καὶ ριχτοῦν ἔξω νὰ σωθοῦν. Αὐτὴ ἡ ἐλπίδα ἐμψυχώνει αὐτοὺς ποὺ ἔταξαν τοὺς ἑαυτούς τους βιγλάτορες καὶ ἀκρῖτες· ἀλλὰ ἄραγε ἡ προσπάθειά τους θὰ φέρει ἀποτέλεσμα; Ἄγνωστο· πάντως κάνουν αὐτὸ ποὺ τοὺς ἐπιβλήθηκε ἀπὸ μέσα, τὸ χρέος.
• 3.
  2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ a πρ ι λ ι ο σ - ι ο υ ν ι ο σ 2 0 1 6 ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΟΣΠΡΟΣΕΥΧΗ ΚΑΙΣΥΝΕΧΗΣΜΕΤΑΛΗΨΗ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣΕΚΦΑΝΣΕΙΣ ΤΗΣΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ἀρχιµ.ΝικοδήµουΣκρέττα ΑγίαΒάσσαηεδεσσαία, πρότυποχριστιανῆς συζύγουκαιμητέρας Ἀρχιμ. π. Παντελεήμονος Καραλάζου ΠΟΛΥΜΕΓΑΛΕΣΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΗΔΕΚΑΕΤΙΑ2001-2011 ΜανόληΓ.Δρεττάκη ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ Ἐπιμέλεια: Γεωργίου Καλυβάτση ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΟΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΗΣ ΜΕΤΑΛΗΨΗ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΚΦΑΝΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ἀρχιµ. Νικοδήµου Σκρέττα Αγία Βάσσα η εδεσσαία, πρότυπο χριστιανῆς συζύγου και μητέρας Ἀρχιμ. π. Παντελεήμονος Καραλάζου Ο ΟΣΙΟΣ ΑΣΚΗΤΗΣ ΤΟΥ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΝΕΟΣ Ἰωάννου Α. Σαρσάκη Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Κων/νου Γ. Κωνσταντακόπουλου ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΠΑΓΚΩΣΤΑΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΙΚΟΣ (1764-1833) Μιχαήλ I. Φύλλα 4 10 12 17 22 24 28 30 ΟΤΑΝ Η ΘΕΙΑ ΧΑΡΙΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕ ΤΟ ΔΙΑΖΥΓΙΟ Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ Πελαγίας Γούναρη ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ 2001-2011 Μανόλη Γ. Δρεττάκη Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σεβ.Μητροπολίτου Ἐδέσσης, Πέλλης καὶ Ἀλμωπίας κυρού Χρυσοστόμου(+) ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ Ἐπιμέλεια: Γεωργίου Καλυβάτση ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΣΤΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΜΒΡΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΝΕΔΟΥ Ξενοφῶντος Τζαβάρα 34 37 42 η γλωσσα OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ - ΝΕΟΤΗΤΑορθοδοξα -πνευματικα
• 4.
  3 σ. 106 ΠΡΟΕΣΤΩΤΕΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΟΙ π.Θεοδώρου Παπαδόπουλου ΠΩΣ ΕΝΑ ΒΑΣΙΛΙΚΟ ΣΥΝΟΙΚΕΣΙΟ ΣΥΝΕΤΕΛΕΣΕ ΣΤΟΝ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ Χρήστου Νικολόπουλου «ΠΕΡΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΝ» Ἡ προσφορὰ τοῦ ἑλληνισμοῦ στὸν παγκόσμιο πολιτισμό (Τραπεζοῦντος Χρυσάνθου) Ἰωάννου Ἐλ. Σιδηρᾶ Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ Ἀναστασίας Κουρῆ ΠΡΟΕΣΤΩΤΕΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΟΙ π. Θεοδώρου Παπαδόπουλου Ο ΗΡΩΑΣ ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ ΤΟ ΗΘΟΣ, Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΚΑΙ Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΙΣΤΗ Ἰωάννη Θ. Κουτσοκώστα Η ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΚΟΜΝΗΝΗΣ Εἰρήνης Ἀρτέμη ΠΩΣ ΕΝΑ ΒΑΣΙΛΙΚΟ ΣΥΝΟΙΚΕΣΙΟ ΜΕΤ᾿ ΑΛΛΟΦΥΛΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΟΓΛΩΣΣΩΝ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ ΣΥΝΕΤΕΛΕΣΕ ΣΤΟΝ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ Χρήστου Νικολόπουλου «ΠΕΡΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΝ» Ἡ προσφορὰ τοῦ ἑλληνισμοῦ στὸν παγκόσμιο πολιτισμό (Τραπεζοῦντος Χρυσάνθου) Ἰωάννου Ἐλ. Σιδηρᾶ Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ Κώστα Δ. Κονταξῆ Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ Ἀναστασίας Κουρῆ ΤΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ ΑΝΟΙΞΗ, ΚΑΛΩΣ ΝΑ ‘ΡΘΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙ! Μαρίας Καλαμπούκα-Κοτζάμπαση ειδησειασ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό 50 56 60 64 68 78 82 86 ΙΣΤΟΡΙΑ παραδοση ΡωμΑιϊκη τεχνη και μουσικη 88
• 5.
  4 ΟΡΘΟΔΟΞα πνευματικα ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΟΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΧΗΣ ΜΕΤΑΛΗΨΗ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΚΦΑΝΣΕΙΣ ΤΗΣΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ἀρχιµ. Νικοδήµου Σκρέττα Ἀ πὸ τὶς ἐνθουσιαστικὲς τά- σεις τῆς πρώτης Ἐκκλησί- ας µέχρι τὸν χαρισµατικὸ προφητισµὸ κατ’ ἀρχὰς τῶν ἀναχω- ρητῶν καὶ τὸν θεσµοθετηµένο κατόπιν ὀργανωµένο µοναχισµό, ἡ ἐρωτικὴ φορὰ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν λατρευόµε- νο Σωτῆρα Χριστὸ ἔθεσε τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἀκοίµητη πρὸς τὸν Θεὸ δοξολογία καὶ τὴν ἀδιάλειπτη ὑπαρκτικὴ προ- σευχητικὴ προσκαρτέρηση. Βιβλικὲς ἀπαρχές, ἀγγελοµίµητη µοναχικὴ πο- λιτεία, ἀποστολικὲς προσταγὲς καὶ τυ- πικὰ µονῶν οἰκοδόµησαν τὸ πλαίσιο ἀνάπτυξης, κατ’ ἀρχάς, τῆς ἀκοιµήτου λατρείας καὶ τὴ νηπτικὴ «µέθοδο», στὴ συνέχεια, τῆς µονολογίστου νοερᾶς, καρδιακῆς καὶ καθαρᾶς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ· «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν µε». Ἡ ἐνσυνείδη- τη βίωση τῶν µὴ περατουµένων ὁρίων τοῦ ἀγαπητικοῦ προσευχητικοῦ ἀδι- αλείπτου τῆς ὀρθοδόξου ἀσκητικῆς καὶ λειτουργικῆς παραδόσεως δὲν ἔχει καμµία ἀπολύτως σχέση µὲ ὁποιαδή- ποτε συµπλεγµατικὴ ἰδεοληπτικὴ ἀνα- πλήρωση, ἀλλὰ εἶναι ἡ καθαρὴ ὑπαρ-
• 6.
  5 ξιακὴ πλήρωση τοῦἀκόρεστου πόθου τῆς ἀληθοῦς καὶ ἀενάου λατρείας τοῦ ἁγίου Θεοῦ ἀπὸ µέρους τοῦ ταπεινοῦ πλάσµατός Του, τοῦ λογικοῦ καὶ αὐτε- ξουσίου ἀνθρώπου. Ἡ ἀέναη λατρεία τοῦ Θεοῦ ποικι- λοτρόπως ἐνεργεῖ τὸν ψυχοσωµατικὸ ἁγιασµὸ τοῦ ἀνθρώπου, ὁδηγώντας τὴ σύνολη ὕπαρξη στὶς πνευµατικὲς ἀναβάσεις τῆς καθάρσεως, τοῦ φω- τισµοῦ καὶ τῆς θεώσεως µέσῳ δύο και- ριοτάτων δρόµων καὶ τρόπων: α) διὰ τῆς συνεχοῦς ἐνσυνειδήτου µετοχῆς στὰ θεοποιὰ µυστήρια καὶ β) διὰ τῆς ἀδιαλείπτου, νοερᾶς, καρδιακῆς καὶ καθαρᾶς προσευχῆς. Ἡ συζυγία αὐτὴ παρέχει τὰ ἐχέγγυα τοῦ ἀπλανοῦς στὴν ἄπαυστη λογικὴ λατρεία τῆς Ἐκκλησί- ας, καθὼς ἡ µία τροφοδοτεῖ τὴν ἄλλη µυστικὰ καὶ ἀδιάσπαστα στὸ πεδίο τοῦ αὐτεξουσίου καὶ τῆς συνεργίας. Κατὰ τὴν ὀρθόδοξη νηπτική, ἡσυχα- στικὴ καὶ φιλοκαλικὴ παράδοση, ἡ λα- τρεία καὶ ἡ προσευχὴ τῶν πιστῶν εἶναι ἄθληµα ἀναγωγῆς ἀπὸ τὴ δουλεία τοῦ φόβου στὴν ἐλευθερία τῆς ἀγάπης, µυσταγωγία καὶ πλήρωµα θείας συσ- σωµατώσεως καὶ συγκράσεως, αὐτοψία καὶ κοινωνία ζωῆς αἰωνίου, µυστήριο ἀντιδόσεως προσευχῆς, πίστεως καὶ λατρείας, ἀρραγὴς συζυγία λειτουργι- κοῦ βιώµατος καὶ χαρισµατικῆς θεο- γνωσίας. Τὸ συνεχὲς τοῦ µυστηριακοῦ ἁγιασµοῦ καὶ τὸ ἀδιάλειπτο τῆς θεο- ποιοῦ προσευχῆς. Ἡ ἀδιάλειπτη ἐπί- κληση τοῦ παντοδυνάµου ὀνόµατος τοῦ Κυρίου, µὲ τὴ µονολόγιστη νοερὰ καὶ καρδιακὴ καθαρὰ προσευχή, καὶ παράλληλα ἡ συνεχὴς ἐνσυνείδητη καὶ ἐµπροϋπόθετη µετοχὴ στὰ ζωοποιὰ µυστήρια εἶναι ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τῆς ἀπλανοῦς θεολογίας, ἡ ὀρθόδοξη ἐκκλησιολογικὴ σύνθεση Χριστολογί- ας καὶ Πνευµατολογίας, τὸ κέντρο τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, ὁ τρόπος καὶ ἡ ὁδὸς τοῦ ἁγιασµοῦ καὶ τῆς χαρισµατικῆς θεώσεως, θεµέλιο καὶ ἔκφραση τῆς ἀληθοῦς λατρείας τοῦ Θεοῦ. Ἡ κοινὴ προσευχὴ τῶν δηµοτελῶν συνάξεων τῆς Ἐκκλησίας συντρίβει τὸν πειρασµὸ τοῦ ἀτοµοκεντρισµοῦ καὶ ἀνάγει στὴν ἐλευθερία καὶ τὴν ἀφοβία τῆς ἑνοποιοῦ εὐχαριστιακῆς κοινωνίας. Ἡ νυχθήµερος λατρεία, ὡς δηµόσια συγκροτηµένη προσευχὴ τῆς Ἐκκλησίας, ἐκτείνεται τοπικὰ στὴν
• 7.
  6 οἰκουµένη καὶ χρονικὰστοὺς αἰῶνες ζωῆς τοῦ χριστιανισµοῦ. Στὸ πλαίσιο τῆς γνήσιας λειτουργικῆς παραδόσεως, τὴν συνέχει κοινῶς ἀποδεκτὴ τελεστικὴ τάξη, ἡ ὁποία, ναὶ µὲν δὲν τὴν ἀντιθέ- τει, τὴν διαφοροποιεῖ ὅµως, ἀπὸ τὴν ἰδιωτικῶς καὶ ἐλευθέρως, ὡς πρὸς κα- νόνες καὶ ρυθµίσεις, ἀσκούµενη νοερὰ ἀδιάλειπτη προσευχὴ τῶν νηπτικῶν ἀγωνισµάτων, τῆς ὁποίας οἱ προϋπο- θέσεις εἶναι ἄλλου µεγέθους καὶ ἄλλης ποιότητος. Ὅµως κοινὴ ἀκολουθία καὶ ἀδιάλειπτη νηπτικὴ ἐργασία σὲ καμµία περίπτωση δὲν ἀλληλοαναιροῦνται, ἀλλὰ µᾶλλον ἀλληλοσυµπληρώνονται καὶ ἀλληλοκαθαίρονται τρέφουσες ἡ µία τὴν ἄλλη. Στὸ πνεῦµα ὄχι µόνο τῆς µοναχικῆς λατρείας ἀλλὰ καὶ τῆς κοινῆς δηµοτελοῦς προσευχῆς ὑπάρ- χει ἔντονος καὶ ἐµφανὴς ὁ ἀσκητικὸς χαρακτῆρας. Τὸ πνεῦµα αὐτὸ διαχέε- ται εὐεργετικὰ σὲ ὅλες τὶς ἀκολουθίες τῆς Ἐκκλησίας παράγοντας ἐξέχοντα παραδείγµατα µορφῶν ἀδιαλείπτου προσευχῆς ἐν τῇ κοινῇ καὶ πλουτίζο- ντας µὲ στοιχεῖα κατανυκτικὰ καὶ νη- πτικὰ τὶς συνάξεις τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἂν καὶ ἡ πλούσια, πολυσύνθετη καὶ ἐπαγρυπνητικὴ κοινὴ προσευχή, κατὰ τεκµήριο θορυβώδης, ἐµποδίζει ἐνίοτε τὴν κατόρθωση τῆς ἀπολύτου νηπτικῆς καταστάσεως τῆς καθαρᾶς προσευχῆς, τὸ ὕψιστο ἄθληµα τῶν ἀγωνιστῶν τῆς ἁγιωσύνης, γεννήτρια καὶ γέννηµα τῶν ἀρετῶν τους, ὑπῆρξε ἡ ἀδιάλειπτη µνήµη τοῦ θείου ὀνόµατος καὶ προσώ- που, εἴτε ἡ κοινὴ µετὰ τῶν ἀδελφῶν καὶ µάλιστα ἡ συναπτόµενη µὲ τὴν εὐχαρι- στία εἴτε ἡ κατὰ µονὰς ἀκοίµητη καρ- διακὴ καὶ χαρισµατική. Πολυτρόπως
• 8.
  7 ἡ ἀπλανὴς πατερικὴπαράδοση συνέ- θεσε ἀδιάσπαστα καὶ ἐναλλακτικὰ τὸ συνετὸ ψάλµα καὶ τὴ νηπτικὴ εὐχή. Ἡ χάρις ἐνεργεῖ τὸν ἁγιασµὸ καὶ στὴν κοινὴ λατρεία καὶ στὴν κατ’ ἰδίαν νο- ερὰ προσευχὴ ἀδιακρίτως. Μέτοχοι τῶν χαρισµάτων τῆς ἀδι- αλείπτου νοερᾶς προσευχῆς δὲν εἶναι µόνο οἱ ἀναχωροῦντες ἐκ τοῦ κόσµου µοναχοί, ἀλλὰ καὶ σύνολο τὸ πλήρωµα τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ὀρθόδοξη παρά- δοση καλεῖ ὅλον τὸν λαὸ τοῦ Θεοῦ (κληρικούς, µοναχοὺς καὶ λαϊκοὺς) στὸ ἄθληµα τῆς ἀσιγήτου προσευχῆς καὶ τῆς ἀενάου λατρείας τοῦ Θεοῦ. Ὁ Θεὸς χαρίζει τὶς δωρεές του ἐξίσου σὲ µοναχοὺς καὶ λαϊκούς, κατὰ τὸ µέτρο τοῦ θείου ἔρωτος, τοῦ ἀνεπιλείπτου βίου καὶ τοῦ ἀγωνιστικοῦ φρονήµατος. Τὴν ποιότητα στὴν προσευχὴ δὲν τὴν δίδει µόνον ὁ τόπος, ἀλλὰ κατ’ ἐξοχὴν ὁ τρόπος τῆς ἀγαπητικῆς φορᾶς πρὸς τὸ πρόσωπο τοῦ Κυρίου. Στὴν πνευµα- τικότητα τοῦ συγχρόνου ὀρθοδόξου κόσµου ἡ νοερὰ ἀδιάλειπτη προσευχὴ δὲν εἶναι κάτι ἄγνωστο καὶ ἀπόµακρο, οὔτε ἀποτελεῖ ἐξωτερικὴ τυπολατρικὴ ἐνασχόληση, ἀλλὰ συνιστᾶ ταυτόχρο- να ἀνάγκη καὶ ἔκφραση ἀληθοῦς ἀγά- πης καὶ κοινωνίας τῶν πιστῶν πρὸς τὸν λατρευόµενο Σωτῆρα Χριστό. Ἡ δωρεοδοσία τοῦ µυστηρίου τῆς ἀδιαλείπτου νοερᾶς προσευχῆς, ἐπειδὴ εἶναι ἐξέχον θεῖο χάρισµα, καὶ ποτὲ κατόρθωµα ἀνθρωπίνων κόπων καὶ ἐπιτηδευµάτων, εἶναι πλούσια καὶ θεουργός. Οἱ καρποὶ τῆς εὐχῆς εἶναι τόσο µεγάλοι καὶ τόσο πολλοί, ὥστε ὁ ἄνθρωπος ὁδεύει χαρισµατικὰ ἀπὸ τὸ κατ’ εἰκόνα στὴν ὁµοίωση τοῦ Θεοῦ. Ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη λογισµῶν, θεῖος φωτισµός, διάκριση, ἀπάθεια, ταπει- νοφροσύνη, θεία ἁρπαγή, ὕψωση νοῦ, θέα ἀκτίστου φωτός, θεωρία Θεοῦ καὶ ἔκσταση ὑπαρξιακὴ εἶναι στοιχεῖα θεί- ας καρποφορίας τῆς νηπτικῆς ἐργα- σίας. Στοιχεῖα ποὺ ὑπερβαίνουν τὰ σχήµατα καὶ τοὺς τύπους τοῦ κόσµου τούτου καὶ ἀνάγουν τὸν ἄνθρωπο στὸ βίωµα καὶ τὴ ζωὴ τῆς ἀενάου ἀληθοῦς λατρείας τοῦ Θεοῦ. Ὁ Γέρων Ἰωσὴφ ὁ Ἡσυχαστὴς ὑπῆρξε (µαζὶ µὲ ὅλους τοὺς ἄλλους ἐξέχοντες νεοτέρους ἡσυχαστὲς καὶ νη- πτικοὺς ἁγίους καὶ ἀγωνιστὲς) ταπεινὸς ἀκόλουθος καὶ ἀπλανὴς ἐκφραστὴς τῆς ἀθωνικῆς µοναχικῆς παραδόσεως καὶ τῆς ἀσκητικῆς διδασκαλίας τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἦταν µαρτυρικὸς ἀγω- νιστής, ἡσυχαστὴς καὶ φιλοκαλικός, ὁµόφρων τῶν ἁγίων πατέρων. Θεούµε- νος ἐµπειρικὸς τῆς νοερᾶς ἐργασίας καὶ τῆς καρδιακῆς προσευχῆς, ἀλλὰ καὶ ὁδηγὸς ἀπλανὴς στὶς ἀναβάσεις τῆς καθάρσεως, τοῦ φωτισµοῦ καὶ τῆς θεώσεως γιὰ τὰ πνευµατικά του τέκνα, µέσῳ τῆς εὐλογίας καὶ τῆς χάριτος τῆς νοερᾶς προσευχῆς. Ἡ νοερὰ προσευχή, κατὰ τὴ δι- δασκαλία του, εἶναι ὁ αἱµοδότης τῶν πνευµατικῶν ἀναβάσεων τοῦ ἁγιασµοῦ καὶ δωρεὰ τοῦ Ἁγίου Πνεύµατος. Σκο- πός της εἶναι ἡ κάθαρση τῆς καρδιᾶς. Ἡ ἀδιάλειπτη ἐπανάληψη τοῦ ὀνόµα- τος τοῦ Κυρίου - «Κύριε Ἰησοῦ Χρι- στέ, ἐλέησόν µε» - γίνεται ἀναπνοὴ τῆς ψυχῆς καὶ ζωογόνος ἥλιος τῆς σύνο- λης ὕπαρξης τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἀδιά- λειπτη αὐτὴ προσευχητικὴ ἀδολεσχία εἶναι ἡ γλῶσσα τοῦ µέλλοντος αἰῶνος, ἀλλὰ καὶ ἡ πνευµατικὴ καὶ ἐµπειρικὴ πανανθρώπινη γλῶσσα τοῦ παρόντος, ἡ ὁποία διδάσκεται ἀπὸ τοὺς θεουµέ- νους στοὺς ἀπείρους ἀκόµη πνευµα- τικοὺς ἀγωνιστὲς καὶ µαθητές τους καὶ γεννᾶται ἀπὸ τὸν κόπο τῆς τελείας καὶ ἀδιακρίτου ὑπακοῆς, ἀπὸ τὴ µαρτυ- ρικὴ ταπεινοφροσύνη καὶ τὶς καθαρ- τικὲς πηγὲς τῶν δακρύων. Μέσα στὸ πλαίσιο τοῦ χαρισµατικοῦ καὶ βιωµα- τικοῦ ρεαλισµοῦ της, ἡ εὐχὴ τοῦ Ἰησοῦ εἶναι ἀληθινὴ ψυχοτροφία.
• 9.
  8 Ἡ ἐνασχόληση µὲαὐτὴν εἶναι δω- ρεὰ Θεοῦ καὶ ὄχι µαγικὴ µέθοδος µη- χανιστικῆς αὐτολύτρωσης. Οὔτε πάλι ἕνας πειραµατισµὸς ποὺ προκαλεῖ ἕνα ἐπίπλαστο, φανταστικό, ψευδαισθη- τικὸ ἀποτέλεσµα κάποιας τάχα θεω- ρίας τοῦ Θεοῦ. Δὲν εἶναι δηλαδὴ ποτὲ φαντασιακὴ ἔκσταση καὶ νιρβανικὴ ἐκµηδένιση τοῦ ἀνθρώπου, κατὰ τὰ πρότυπα τῶν ἀνατολικῶν θρησκειῶν, ἢ ἕνας αὐτόνοµος, αὐτοσχέδιος, αὐτο- λυτρωτικὸς µυστικισµός. Ἡ µονολόγι- στη εὐχή, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς νοερᾶς ἐργασίας, εἶναι ἀπόλυτη ἀνάγκη νὰ εἶναι καθαρή, ἀφάνταστη καὶ ἀσχηµά- τιστη. Ἔτσι σταδιακά, µὲ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ, καθαίρει καὶ ὑποτάσσει τὸν νοῦ, τὸν εὐκόλως σκεδαννύµενο, ὁ ὁποῖος πλέον ἐνθρονίζεται ὡς βασιλεὺς καὶ ἡγεµὼν στὴν καρδιά. Τελικὰ ἡ νοερὰ προσευχὴ τῆς ἀσκητικῆς παραδόσεως τῆς Ὀρθοδο- ξίας εἶναι θεοποιὸς πνευµατικὴ τέχνη ὑπαρξιακῆς ἐντεύξεως τῶν ἐραστῶν τοῦ Θεοῦ: α) Ἡ ἀρχὴ γίνεται µὲ τὴ βία τοῦ ἀδιαλείπτου. β) Στὸ δεύτερο στάδιο, ὁ νοῦς παραλαµβάνει τὴν εὐχή. γ) Στὸ τρίτο στάδιο συντελεῖται ἡ τροφοδοσία τῆς ψυχῆς καὶ τῆς καρδιᾶς ἀπὸ τὸν εὐχόµενο νοῦ (αὐτὴ εἶναι ἡ λεγόµενη κυκλικὴ νοερὰ καὶ καρδιακὴ προσευ- χή). δ) Στὸ τέταρτο στάδιο ἐπισκιάζει τὸν ἀγωνιστὴ καὶ ἐνεργεῖ πλέον σ’ αὐτὸν ἡ χάρις. ε) Στὸ ἔσχατο τελειωτικὸ στά- διο τῆς νοερᾶς προσευχῆς, ὁ ἐραστὴς τοῦ Θεοῦ γίνεται µέτοχος τῶν ἀκτίστων ἐνεργειῶν τῆς θεώσεως καὶ ὑψώνεται στὰ µέτρα τῆς «θεωρίας», ἀφοῦ τὸ ἀδι- άλειπτο καθίσταται χαρισµατικὰ αὐτε- νεργούµενο. Ἀναγκαῖες προϋποθέσεις γιὰ τὴν ἐπίτευξη καὶ τὴν τελείωση τῆς εὐχῆς εἶναι ὁ ἡσυχαστικὸς τρόπος καὶ τόπος, ὁ ἐγκλεισµός, ἡ σιωπή, ἡ προσοχή, ἡ πρακτικὴ ἀγάπη καὶ τὸ ἔλεος πρὸς τὸν ἀδελφό, ἡ ἀγρυπνητικὴ καὶ προσευχη- τικὴ ἔνσταση καὶ βία, ἡ φιλοπονία, ἡ κακοπάθεια, ἡ σκληραγωγία, ἡ φιλο- πτωχία,ἡἀπραγµοσύνηκαὶἀκτηµοσύ- νη, ἡ ὑποµονὴ καὶ ὑπακοή, ἡ νηστεία, ὁ σωµατικὸς κόπος, ἡ ἄσκηση, ἡ πάλη κατά τῶν παθῶν καὶ τοῦ διαβόλου, τὰ δάκρυα, ἡ κατάνυξη καὶ προπαντὸς ἡ τελεία ἀµεριµνία καὶ ἀπροσπάθεια στὰ ὑλικὰ καὶ κοσµικὰ πράγµατα. Ἡ ἀρχὴ τοῦ δρόµου γιὰ τὴν κα- θαρὴ εὐχὴ εἶναι ἡ διαρκὴς ἐνσυναί- σθητη µετάνοια, ἡ ἄπαυστη ἐκζήτηση τοῦ θείου ἐλέους, ἡ καθαρὴ συνείδηση καὶ ἡ καταλλαγὴ µὲ τοὺς ἀδελφούς, ἡ ταπεινὴ αὐτογνωσία, ἡ ἐξαγόρευση τῶν λογισµῶν, ἡ ἐκκοπὴ τοῦ θελήµατος, ἡ ἀγωνιστικὴ ἐπιµονὴ καὶ ὑποµονὴ στὶς θλίψεις καὶ τοὺς πειρασµούς, ἡ ψυχο- σωµατικὴ καθαρότητα, ὁ ἐξαγνισµένος καρδιακὸς τόπος καὶ κατ᾽ ἐξοχὴν ἡ συ- νεχὴς µετουσία τῶν ψυχοτρόφων θείων ἁγιασµάτων τοῦ Χριστοῦ. Γιὰ τὴν κατόρθωση ὅµως τῆς νοερᾶς προσευχῆς εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαία ἡ στοργικὴ ἀγωνιστικὴ συνοδοιπορία τοῦ πνευµατικοῦ πατρός. Ἡ ἀποφυγὴ τῆς πλάνης καὶ ἡ πνευµατικὴ πρόοδος στὴ νοερὰ καὶ νηπτικὴ ἐργασία ἀπαι- τεῖ τὴ συµπαράσταση καὶ τὴν πεῖρα ἀπλανοῦς διδασκάλου καὶ ἐπιστήµο- νος ὁδηγοῦ στὴ µαρτυρικὴ πορεία τῆς ἔµπονης βίας πρὸς τὴν κατόρθωση τῶν ἀναφῶν γιὰ τοὺς πολλοὺς καὶ τοὺς ἀπείρους πνευµατικῶν ὑψωµάτων της. Ἐµπόδια πρὸς τὴν ἐπίτευξη τῆς νοερᾶς προσευχῆς εἶναι ἡ ἀµέλεια, ἡ ὑπερηφάνεια καὶ τὸ ἐµπαθὲς τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ καὶ ὁ φθόνος καὶ οἱ µεθοδεῖες τοῦ διαβόλου, ὁ ὁποῖος µισεῖ τὴ σωτηρία του. Ἡ βιοτικὴ µέριµνα καὶ ἡ προσπάθεια γιὰ τὰ ὑλικὰ ἀγαθὰ εἶναι πραγµατικὴ «πνευµατικὴ φυµατίω- ση» γιὰ τὸν ἀγωνιστὴ τῆς προσευχῆς. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἀργολογία καὶ ἡ κατάκριση µολύνουν τὸ ἔργο της καὶ συστέλλουν τὴ χάρη της, ἐνῷ ἡ συνακολουθοῦσα
• 10.
  9 ἀγνωσία τῆς πραγµατικῆςπνευµα- τικῆς καταστάσεώς του ἐµποδίζει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὴν πρόοδο καὶ τὴν τελεί- ωση τῆς ἀδιαλείπτου προσευχῆς. Οἱ ἔπαινοι καὶ ἡ δόξα τῶν ἀνθρώπων ξεγυµνώνουν τοὺς ἀγωνιζοµένους, ἐνῷ ἡ παρακοὴ στὸν πνευµατικὸ πατέρα καὶ ὁδηγὸ καὶ ὁ παραπικρασµός του ἀποσαθρώνουν τὰ θεµέλια τῆς ἀγάπης ἀπὸ τὴν ὁποία τρέφεται ἡ προσευχή. Ἐπίσης ἡ συγκατάθεση στοὺς κακοὺς λογισµοὺς καὶ ἡ αὐτόβουλη παραχώ- ρηση στὴν ἁµαρτία πέφτουν σὰν χιόνι καὶ ξηραίνουν τὰ πάντα, ὁδηγώντας εἴτε στὴν πλάνη εἴτε στὴν οἴηση εἴτε στὴν τελεία ἀπόγνωση. Ἀντίδοτο θερα- πευτικὸ ἀνατροπῆς τῶν ἐµποδίων εἶναι ἡ ταπεινοφροσύνη, ἡ τελεία ὑπακοὴ στὸ θέληµα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὁδηγία τοῦ Γέροντος, οἱ ἀντιρρητικοὶ πρὸς τὸν πειράζοντα καὶ τὸν πειρασµὸ λογισµοί, ἡ αὐτοµεµψία καὶ ὁ µέχρις αἵµατος προαιρετικὸς ἀγῶνας τοῦ ἁγιασµοῦ. Ἡ καρποφορία τῆς νοερᾶς προ- σευχῆς εἶναι πλουσιότατη. Παράδεισος ἀληθὴς γιὰ τὴν ψυχοσωµατικὴ ὕπαρ- ξη τοῦ ἀνθρώπου, τὴν ὁποία ἐπισκέ- πτεται ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ ἐνεργοποιώ- ντας χαρίσµατα καὶ ἀρετές, ἀλλὰ καὶ δωρούµενη αἴσθηση τοῦ µέλλοντος αἰῶνος καὶ πρόγευση τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν. Ὁ ἄνθρωπος κατανικᾶ τὸν διάβολο, τὶς παγίδες καὶ τὶς µεθοδεῖες του. Γεύεται τὴν δωρεοδοσία τῆς κατα- νύξεως, τῆς θείας παρηγορίας, τῶν θερµῶν δακρύων, τοῦ χαροποιοῦ πένθους, ἀλλὰ καὶ ἀναπαύεται πλέον στὴ θεϊκὴ εὐλογία τῆς ποθεινοτάτης γαλήνης καὶ τῆς εἰρήνης τῆς χά- ριτος, αἰρόµενος στὴ θεία µέθη τῆς ὑµνωδίας, τῆς δο- ξολογίας καὶ τῆς εὐχαριστίας πρὸς τὸν ἀγαπώµενο Κύριο, στὸν χῶρο καὶ τὸν χρόνο τῆς ἀληθοῦς λατρείας, στὸ πλαίσιο τῆς ἀπλανοῦς ἐκκλη- σιαστικῆς ζωῆς. Τότε ὁ νοῦς ἁρπάζεται καὶ εὐρύνεται. Ἡ σύνολη ὕπαρξη ἐξίσταται τῶν γηΐνων καὶ ἀνά- γεται χαρισµατικὰ στὴ θεία ἕνωση, στὴ θέα τοῦ ἀκτίστου φωτός, στὴν ἔκπληξη τῆς θεωρίας τῆς οὐρανίου πραγµατι- κότητος, στὴ θέρµη τῆς µακαρίας ἀγά- πης, στὸν ἀκόρεστο πόθο τῆς θέας τοῦ Θεοῦ, στὴν ἀνύσταχτη προσδοκία τῶν ἐσχάτων καὶ στὴν ἐκστατικὴ πλεύση «πρὸς τὸν γαληνιώδη καὶ ἀκύµαντον λιµένα τῆς ἀπαθείας». ὉΜέγαςἈντώνιος
• 11.
  10 Αγία Βάσσα ηεδεσσαία, πρότυπο χριστιανῆς συζύγου και μητέρας ἀρχιμ. π. Παντελεήμονος Καραλάζου ἱεροκήρυκος Ἱ. Μ.Ἐδέσσης, Πέλλης καὶ Ἀλμωπίας Σ τοὺς ἁγίους τῆς Ἐκκλησίας μας βλέπουμε τὴν διδασκαλία τοῦ Εὐαγγελίου νὰ ἐφαρμόζεται στὴν πράξη. Οἱ ἅγιοι ἑρμηνεύουν τὸ Εὐαγγέλιο κυρίως μὲ τὴν ἁγία ζωή τους. Χαρακτηριστικὸ παράδειγμα εἶναι ἡ ἁγία Βάσσα ἡ Ἐδεσσαία, ἡ ὁποία ἔζησε στὰ χρόνια τοῦ αὐτοκράτορος Μαξιμιανοῦ καὶ καταγόταν ἀπὸ τὴν Ἔδεσσα τῆς Μακεδονίας. Ἦταν πιστὴ γυναῖκα, ἀλλὰ δυστυχῶς ὁ σύζυγός της, ὀνόματι Βαλεριανός, ἦταν ὄχι ἁπλῶς εἰδωλολάτρης ἀλλὰ καὶ ἱερεὺς τῶν εἰδώλων. Ἀπέκτησαν τρεῖς υἱούς, τὸν Θεόγνιο, τὸν Ἀγάπιο καὶ τὸν Πιστό. Ὁ Κύριός μας Ἰησοῦς Χριστὸς δήλωσε κατηγορηματικὰ τὰ ἑξῆς: «Εἴ τις ἔρχεται πρὸς με καὶ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα ἑαυτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὰ τέκνα καὶ τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τὰς ἀδελφές, ἔτι τε καὶ τὴν ψυχὴν ἑαυτοῦ, οὐ δύναται εἶναι μου μαθητὴς. Καὶ ὅστις οὐ βαστάζει τὸν σταυρὸν ἑαυτοῦ καὶ ἔρχεται ὀπίσω μου οὐ δύναται εἶναι μου μαθητής» (Λκ. 14, 26-27). Ἐπίσης, ὁ Πρωτοκορυφαῖος Ἀπόστολος Παῦλος ἀναφερόμενος στὶς περιπτώσεις χριστιανῶν ποὺ εἶναι συζευγμένοι μὲ ἀπίστους τοὺς ἐπιτρέπει νὰ παραμένουν ἑνωμένοι μὲ τὰ δεσμὰ τοῦ γάμου, προσθέτοντας ὅμως τὰ ἑξῆς: «εἴ δὲ ὁ ἄπιστος χωρίζεται, χωριζέσθω· οὐ δεδούλωται ὁ ἀδελφὸς ἢ ἡ ἀδελφὴ ἐν τοῖς τοιούτοις» (Α΄ Κορ. 7, 15). Ἑρμηνεύοντας αὐτὴ τὴν διδασκαλία τοῦ ἀποστόλου Παύλου ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος σημειώνει τὰ ἑξῆς διαφωτιστικά: «Τί σημαίνει, «Εἰ δὲ ὁ ἄπιστος χωρίζεται;». Γιὰ παράδειγμα, ἂν σὲ διατάζει νὰ θυσιάσεις στοὺς ψεύτικους θεοὺς καὶ νὰ γίνεις κοινωνὸς μαζί του στὴν ἀσέβεια ἐξαιτίας τοῦ γάμου ἀλλιῶς νὰ φύγεις, εἶναι καλύτερο νὰ διαλύσεις τὸν γάμο καὶ ὄχι τὴν εὐσέβεια. Γι’ αὐτὸ πρόσθεσε: «Οὐ δεδούλωται ὁ ἀδελφὸς ἢ ἡ ἀδελφὴ ἐν τοῖς τοιούτοις». Ἂν κάθε μέρα μάχεται καὶ ξεσηκώνει
• 12.
  11 μαλώματα μὲ σέναἐξαιτίας τοῦ ὅτι δὲν ἐγκαταλείπεις τὴν εὐσέβεια, εἶναι καλύτερο νὰ ἀναχωρήσεις. Διότι αὐτὸ ὑπαινίσσεται λέγοντας: «Ἐν δὲ εἰρήνῃ κέκληκεν ἡμᾶς ὁ Θεός»» (Ὑπόμνημα εἰς τὴν Α΄ Κορινθίους, PG61,155). Ἀκόμη ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἀναφέρει γιὰ τὴν γυναῖκα ὅτι θὰ σωθεῖ διὰ μέσου τῆς τεκνογονίας, ἂν μέσα στὴν οἰκογένεια ζοῦνε μὲ πίστη καὶ ἀγάπη καὶ ἁγιασμὸ καὶ σωφροσύνη (βλ. Α΄ Τιμ. 2,15), δείχνοντας μὲ αὐτὰ τὰ λόγια πόσο σπουδαῖο καὶ ἀπαραίτητο γιὰ τὴν σωτηρία τῆς μητρὸς καὶ γενικὰ τῶν γονέων εἶναι ἡ ἐν Χριστῷ ἀνατροφὴ τῶν τέκνων. Τὶς παραπάνω διδασκαλίες τοῦ Εὐαγγελίου τὶς ἀναφέραμε, διότι ὅλες βρῆκαν τὴν πιστὴ ἐφαρμογή τους στὸ πρόσωπο τῆς ἁγίας Βάσσης τῆς Ἐδεσσαίας. Δὲν ἀγάπησε τὸν ἐπίγειο σύζυγό της περισσότερο ἀπὸ τὸν Χριστό, τὸν Νυμφίο τῆς Ἐκκλησίας. «Μίσησε» τὸν ἐπίγειο νυμφίο, ἐπειδὴ μέσα της κυριουρχοῦσε ὁ ἔρωτας γιὰ τὸν ἐπουράνιο Νυμφίο. Γι΄ αὐτὸ ὅταν ὁ ἐπίγειος καὶ πρόσκαιρος σύζυγός της ἀπαίτησε ἀπὸ αὐτὴν νὰ θυσιάσει στὰ εἴδωλα, διαφορετικὰ ὄχι ἁπλῶς θὰ τὴν χώριζε, ἀλλὰ καὶ θὰ τὴν παρέδιδε στὶς ρωμαϊκὲς ἀρχὲς γιὰ νὰ τὴν βασανίσουν καὶ νὰ τὴν θανατώσουν, αὐτὴ ἐπέλεξε αὐθόρμητα τὴν πίστη πρὸς τὸν Χριστό, ἔλαβε στοὺς ὤμους της τὸν σταυρό Του καὶ Τὸν ἀκολούθησε στὴν ὁδὸ τοῦ μαρτυρίου. Ὁμοίως καὶ τὰ τρία τέκνα της, ὁ Ἀγάπιος, ὁ Θεόγνιος καὶ ὁ Πιστὸς προτίμησαν νὰ συγκακοπάθουν μαζὶ μὲ τὴν μητέρα τους παρὰ νὰ ἔχουν μιὰ πρόσκαιρη ἀπόλαυση τῆς ἐπιγείου ζωῆς καὶ νὰ κολάζονται αἰώνια. Αὐτὸ φανερώνει ὅτι εἶχαν ἀνατραφεῖ ἐπαρκούντως ἀπὸ τὴν ἁγία μητέρα τους ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου. Κατόρθωσε ἡ ἁγία Βάσσα νὰ θεμελιώσει τὶς ψυχές τους στὸ ἀκράδαντο θεμέλιο τῆς πίστεως πρὸς τὸν Σωτῆρα Χριστὸ καὶ νὰ μεταδώσει στὶς καρδιές τους τὸν πόθο γιὰ τὰ αἰώνια ἀγαθὰ καὶ ὄχι τὰ μάταια καὶ πρόσκαιρα καὶ ἐπίγεια. Γι’ αὐτὸ τέκνα καὶ μητέρα παρέμειναν ἐδῶ ἑνωμένοι στὴν εὐσέβεια καὶ τὸ μαρτύριον τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ χαίρονται μαζὶ στὸν οὐρανὸ βλέποντας ἀδιαλείπτως τὸ Πανάγιο καὶ πανευφρόσυνο Πρόσωπό Του. Ἡ ἁγία Βάσσα ἀποτελεῖ παράδειγμα γιὰ ὅλους τοὺς πιστούς, ἰδιαίτερα σήμερα. Ἦταν περισσότερο σύζυγος τοῦ Χριστοῦ παρὰ τοῦ ἐπιγείου ἄνδρα της. Γι΄ αὐτὸ τοῦ Χριστοῦ τὰ θελήματα προέκρινε, περιφρονώντας τὶς ἀσεβεῖς προτάσεις καὶ ἀπειλὲς τοῦ ἀνδρός της. Διέλυσε τὸν πρόσκαιρο γάμο, καὶ συνεισῆλθε μὲ τοὺς υἱούς της στοὺς οὐράνιους Γάμους τοῦ Νυμφίου Χριστοῦ. Δὲν γέννησε τόσο σαρκικὰ τοὺς υἱούς της, ὅσο τοὺς ἀναγέννησε πνευματικά. Ὁ γέροντας Σωφρόνιος παρατηρεῖ ὅτι τὰ παιδιά μας σήμερα ἔγιναν ἀνίκανα γιὰ τὴν πίστη, ἐπειδὴ οἱ γυναῖκες τῆς ἐποχῆς μας ἔχασαν τὴν ὑψηλὴσυνείδησητοῦπροορισμοῦτους ὅπως τὴν περιγράφουν τὰ Εὐαγγέλια καὶ οἱ Ἀπόστολοι. Γεννοῦν προπαντὸς κατὰ σάρκα καὶ ὄχι κατὰ πνεῦμα (βλ. Τὸ Μυστήριο τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, σ. 186). Ἐμεῖς ὅμως διδασκόμενοι καὶ ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὸ εὐαγγελικὸ καὶ μαρτυρικὸ παράδειγμα τῆς ἁγίας Βάσσης τῆς Ἐδεσσαίας, ἂς ρίξουμε τὴν προσοχή μας στὸ κυριότερο, οὗ ἐστι χρεία, δηλαδὴ τὴν πνευματικὴ πρὸ παντὸς γέννηση τῶν τέκνων μας, ὥστε νὰ φέρουμε στὸν κόσμο, ὄχι ἀνθρώπους σαρκικοὺς καὶ ψυχικούς, προορισμένουςγιὰτὴναἰώνιαἀπώλεια, οἱ ὁποῖοι θὰ εἶναι ἡ αἰώνια καταισχύνη μας, ἀλλὰ υἱοὺς καὶ θυγατέρες τῆς αἰωνίου Βασιλείας, ποὺ θὰ ἀποτελοῦν δόξα καὶ τιμή μας ἐνώπιον τοῦ Μόνου Βασιλέως τῶν ἁπάντων Χριστοῦ.
• 13.
  12 Τ ὸ Διδυμότειχο ὡςΚάστρο καὶ ὡς περιοχὴ διαδραμάτισε καθορι- στικὸ ρόλο κατὰ τὴν ἐποχὴ τῆς ὕστερης Ρωμανίας/Βυζαντίου 1204- 1453. Ὁ ρόλος του καὶ ἡ σημαντικό- τητά του κορυφώθηκαν κατὰ τὴ διάρ- κεια τῶν ἐμφυλίων πολέμων τῆς δυνα- στείας τῶν Παλαιολόγων. Ὡς γνωστὸν ὁ πρῶτος ἐμφύλιος (1321-1328) διεξή- χθη μεταξύ του Ἀνδρόνικου Β΄ Παλαι- ολόγου (παπποῦ) καὶ τοῦ Ἀνδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου (ἐγγονοῦ), καὶ τελείω- σε μὲ τὴν ἐπικράτηση τοῦ δευτέρου, ὁ ὁποῖος καὶ ἐστέφθη αὐτοκράτορας τὸ 1328. Ὁ Ἀνδρόνικος Γ΄ μαζὶ μὲ τὸν στε- νό του φίλο καὶ μετέπειτα αὐτοκράτορα Ἰωάννη Στ΄ Καντακουζηνό, διεξήγαγαν τὶς πολεμικές τους ἐπιχειρήσεις ἐναντί- ον τοῦ Ἀνδρονίκου Β΄ , ἔχοντας ὡς ἕδρα τους τὸ κάστρο τοῦ Διδυμοτείχου, στὸ ὁποῖο συνέχισε νὰ μένει ὁ Ἀνδρόνικος Γ΄ καὶ μετὰ τὴ στέψη του ὡς Αὐτοκρά- τορα. Μετὰ τὴν ἐπικράτησή του στὸν ἐμφύλιο πόλεμο καὶ τὴν ἄνοδό του στὸν θρόνο, ὁ Ἀνδρόνικος Γ΄, τιμώρησε τοὺς ὑποστηρικτὲς τοῦ παπποῦ του. Μεταξὺ αὐτῶν ἦταν καὶ ὁ Μέγας Λογοθέτης καὶ διαπρεπὴς λόγιος Θεόδωρος Μετοχί- της, ὁ ὁποῖος ἐξορίστηκε - περιορίστηκε στὸ κάστρο τοῦ Διδυμοτείχου. Ὁ Μετο- χίτης κατὰ τὴ διάρκεια τῆς παραμονῆς του στὸ Διδυμότειχο διέμενε σὲ ἕνα μο- ναστῆρι τῆς πόλης ὅπου οἱ μοναχοὶ τὸν πληροφόρησαν γιὰ τὴν ὕπαρξη ἑνὸς τοπικοῦ ἁγίου, καὶ ὡς λόγιος ποὺ ἦταν συνέγραψε τὸν βίο του. Πρόκειται γιὰ τὸν ὅσιο Ἰωάννη τὸ Νέο, γιὰ τὸν ὁποῖο, ἂν δὲν εἶχε ἐξοριστεῖ ὁ Μετοχίτης στὸ Διδυμότειχο θὰ μᾶς ἦταν ἄγνωστος ὅπως τόσοι καὶ τόσοι ἅγιοι τῆς Πίστεώς μας. Τὸ συγκεκριμένο κείμενο τοῦ Μετο- χίτη ἀντέγραψαν καὶ ἐξέδωσαν, διασώ- ζοντάς το ὣς τὶς μέρες μας οἱ Βολλαν- διστὲς στὰ Acta Sanctorum (Πράξεις Ἁγίων) μηνὸς Νοεμβρίου. Ὁ Θεόδωρος Μετοχίτης, ὅπως προ- αναφέραμε, ἔζησε στὸ Διδυμότειχο στὸ τέλος τῆς δεύτερης καὶ στὶς ἀρχὲς τῆς τρίτης δεκαετίας τοῦ 14ου αἰῶνα, ἔμα- θε γιὰ τὸν ὅσιο Ἰωάννη ἀπὸ τοὺς μονα- χοὺς τῆς περιοχῆς καὶ συνέγραψε τὸν βίο του. Προφανῶς διέκρινε τὴν με- γάλη εὐλάβειά τους πρὸς τὸ πρόσωπο τοῦ Ὁσίου, συλλέγοντας βιογραφικὰ στοιχεῖα, προσωπικὲς ἐμπειρίες θαυ- ματουργικῶν παρεμβάσεων καὶ παρα- κολουθώντας ὁ ἴδιος τὶς ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις πρὸς τιμήν του. Ἀναφορικὰ μὲ τοὺς βιογράφους τῶν Ἁγίων ὁ Δημή- τριος Σοφιανὸς ἀναφέρει τὰ ἑξῆς: «Ὁ συγγραφέας αἰσθάνεται τὸ βιογραφού- μενο ἅγιο σὰν ζωντανὴ πραγματικότητα καὶ ἔχει ζωηρὴ ἀντίληψη τῆς ἀτομικό- τητας καὶ μοναδικότητάς του καὶ ὁ Βίος δὲν ἔχει τὴν ἁπλοϊκότητα, τὴν ἀφέλεια καὶ τὶς κοινοτοπίες τῶν συνηθισμένων συναξαριῶν. Συνήθως, ὅπως συνάγεται ἀπὸ τὸ ἴδιο τὸ κείμενο, ὁ συντάκτης του Ο ΟΣΙΟΣ ΑΣΚΗΤΗΣ ΤΟΥ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΝΕΟΣ Ἰωάννου Α. Σαρσάκη στρατιωτικοῦ
• 14.
  13 εἶναι λόγιος συγγραφέαςμὲ εὐρύτερη κλασσικὴ καὶ ἐκκλησιαστικὴ παιδεία καὶ ἄρτια γνώση τῆς ἀρχαίας γλώσσας ἀλλὰ παράλληλα προικισμένος καὶ μὲ ἀξιόλογες λογοτεχνικὲς ἱκανότητες καὶ ἀρετές». Ἔτσι καὶ ὁ Μετοχίτης, ὁ ὁποῖος θε- ωρεῖται πανεπιστήμων, καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς σπουδαιότερους συγγραφεῖς τῆς Ρωμανίας/Βυζαντίου, ποτὲ δὲν θὰ ἔφθανε στὸ σημεῖο νὰ συγγράψει κάτι τὸ ὁποῖο δὲν θὰ εἶχε διασταυρώσει καὶ ἐρευνήσει ἐνδελεχῶς. Ἄλλωστε, ὅπως γράφει καὶ ὁ μεγάλος βυζαντινολόγος Ντόναλντ Μὰκ Νίκολ, ἀναφερόμενος στὸν βίο τοῦ Ἁγίου Μαξίμου Καυσοκα- λυβίτου καὶ στὴν διὰ Χριστὸν σαλότητά του: «ὁ Μετοχίτης δὲν συμφωνοῦσε μὲ τὴν μοναστικὴ ἐκκεντρικότητα τοῦ Μα- ξίμου,καὶτὸνπεριέγραφεμὲἀγένειαὡς ἀγράμματο χωριάτη». Ἀπὸ τὸ γεγονὸς αὐτὸ συμπεραίνουμε ὅτι ὁ διαπρεπὴς λόγιος τοῦ 14ου αἰῶνα (ἂν καὶ γιὰ τὸν συγκεκριμένο ἅγιο δὲν ἔπραξε ὀρθῶς) δὲν μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ὡς ἕνας εὔπι- στος, καλόβουλος καὶ παρασυρόμενος ἀπὸ τὸ λαϊκὸ συναίσθημα βιογράφος Ἁγίων. Διότι, ἂν δὲν τὸν ἄγγιζε σὲ τόσο μεγάλο βαθμὸ ἡ πνευματικὴ αὔρα τοῦ ὁσίου Ἰωάννη καθὼς καὶ ἡ εὐσέβεια τῶν Διδυμοτειχιτῶν πρὸς τὸ πρόσωπό του, δὲν θὰ ἔμπαινε στὸν κόπο νὰ ξεδι- πλώσει τὶς λογοτεχνικές του ἀρετὲς καὶ νὰ συγγράψει τὸν βίο του. Ἀνατρέχοντας στὸν βίο ποὺ συνέ- γραψε ὁ Μετοχίτης βλέπουμε ὅτι ὁ ὅσιος Ἰωάννης ὁ Νέος ἔζησε κατὰ τὰ τέλη τοῦ 10ου καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰῶνα. «Γεννήθηκε σὲ ἕνα μικρὸ καὶ ἄσημο χωριὸ τοῦ Διδυμοτείχου ἀπὸ γονεῖς γεωργούς. Διαπαιδαγωγήθηκε μέσασὲἕναπεριβάλλονεὐσέβειας.Ἀπὸ μικρὸς ἔδειχνε ἰδιαίτερη ἐπιμέλεια στὴ μελέτη τῶν θείων γραφῶν. Ἀκολουθώ- ντας τὶς διδαχὲς τοῦ Εὐαγγελίου, περι- βλήθηκε τὸ μοναχικὸ σχῆμα καὶ ἔφυγε σὲ ἔρημο τόπο. Ἐκεῖ ζοῦσε κατὰ τρόπο ἀσκητικό. Προσπαθοῦσε νὰ μιμηθεῖ
• 15.
  14 στὶς ἀρετὲς τὸνσυνωνόματό του Ἰωάννη Πρόδρομο καὶ τὸν προφήτη Ἠλία. Τρε- φόταν μόνο μὲ χόρτα, ἔπινε νερὸ καὶ γιὰ ἐπανωφόρι του εἶχε ἕνα τρίχινο χιτώνιο. Κατοικοῦσε σὲ ἕνα ἀπρόσιτο σπήλαιο, μακριὰ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους. Τυχαῖα ὁ τοπικὸς διοικητὴς βγαίνοντας γιὰ κυ- νήγι τὸν συνάντησε. Ἔμεινε ἐντυπωσι- ασμένος ἀπὸ τὴν τραχύτητα τῆς ζωῆς του καὶ ἀφοῦ τοῦ φανέρωσε τὴ σφοδρὴ ἐπιθυμία του νὰ οἰκοδομήσει ναὸ καὶ νὰ ἱδρύσει μονὴ «ἐν ἐπικαίρῳ (τόπῳ) τῆς χώρας» προσπάθησε νὰ τὸν πείσει νὰ ἀναλάβει τὴν ἡγουμενία. Ἀμετάπει- στος ὁ Ἰωάννης ἔφυγε κρυφὰ σὲ ἄλλην «ἐρήμην οἴκησιν». Ὕστερα ἀπὸ τὶς ἐπί- μονες προσπάθειες τοῦ διοικητῆ καὶ μὲ τὴ μεσολάβηση ἑνὸς γέροντα μο- ναχοῦ, πείσθηκε καὶ ἐπέστρεψε ἀπὸ τὸν τόπο τῆς ἀσκήσεώς του. Ἱδρύθηκε τότε ἀμέσως μὲ τὴν ἐπιχορήγηση τοῦ παραπάνω ἄρχοντα μία περίλαμπρη μονή. Πλῆθος μοναχῶν προσέτρεξε καὶ τέθηκε ὑπὸ τὴν ἡγουμενεία τοῦ Ἰωάννη, ὁ ὁποῖος ἔφυγε καὶ πάλι στὴν ἐρημιά. Στὴ θέση του ἄφησε ἕναν πρε- σβύτερο μοναχό, ποὺ μετὰ ἀπὸ λίγο πέθανε. Ἔτσι ἀναγκαστικὰ ἐπανῆλθε, γιὰ νὰ ἀναλάβει ξανὰ τὴν ἡγουμενία. Ἀφοῦ οἰκοδόμησε ἕναν μεγαλοπρεπῆ ναό, προεῖπε τὸ τέλος του καὶ ξεψύ- χησε ἀφήνοντας τὸ νεκρὸ σῶμα του θησαυρὸ γιὰ τὴ μονή». Ἂν λάβουμε ὑπ’ ὄψιν τὴν περι- γραφὴ τοῦ τοπίου ποὺ μᾶς δίνει ὁ Θε- όδωρος Μετοχίτης, συγγράφοντας τὸν βίο τοῦ ὁσίου, θὰ πρέπει νὰ σταθοῦμε στὰ παρακάτω τέσσερα σημεῖα: α. Γεννήθηκε σὲ ἕνα μικρὸ καὶ ἄση- μο χωριὸ τοῦ Διδυμοτείχου. β. Ὁ ὅσιος κατοικοῦσε σὲ ἕνα ἀπρό- σιτο σπήλαιο. γ. Ὁ τοπικὸς διοικητὴς τοῦ Διδυμο- τείχου τὸν ἀνακάλυψε σὲ κοντινὴ τοπο- θεσία ὅπου βγῆκε γιὰ κυνήγι καὶ πρὸς τιμὴν τοῦ ἵδρυσε μονὴ «ἐν ἐπικαίρῳ (τόπῳ) τῆς χώρας». δ. Ὁ ὅσιος Ἰωάννης πρὶν ἐγκαταλεί- ψει τὰ ἐγκόσμια οἰκοδόμησε ἕναν με- γαλοπρεπῆ ναό. Ἂνπροσπαθήσουμενὰδώσουμεμία ἁπλὴ γεωγραφικὴ ἑρμηνεία μὲ βάση τὰ παραπάνω δεδομένα, θὰ δοῦμε ὅτι, ὅπως ἀναφέρει ὁ βίος τοῦ ὁσίου Ἰωάν- νη τοῦ Νέου, γεννήθηκε σὲ ἕνα μικρὸ χωριὸ κοντὰ στὸ Διδυμότειχο, καὶ ὅταν ἀποφάσισε νὰ μονάσει κατοίκησε σὲ ἕνα ἀπρόσιτο σπήλαιο. Τὸ μὲν χωριὸ θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι τὸ σημερινὸ Κουφό- βουνο ἢ Κουφοβούνι, ὅπως λεγόταν ἐπὶ Τουρκοκρατίας, ὄχι ἀπαραίτητα εὑρι- σκόμενο στὴ σημερινή του τοποθεσία, ἀλλὰ ἴσως βορειοδυτικὰ πρὸς τὸν Ἐρυ- θροπόταμο. Προτάσσουμε ὡς γενέτειρα τοῦ Ὁσίου τὸ Κουφόβουνο, διότι ἡ το- πικὴ παράδοση ἀναφέρει ὅτι εἶναι ἕνας οἰκισμὸς μὲ μακροχρόνια παρουσία στὴν περιοχή. To γεγονὸς αὐτὸ ἐνισχύ- ει καὶ ἡ ὕπαρξη δίπλα στὸ χωριό, τοῦ σπηλαίου Βούβα, στὸ ὁποῖο βρέθηκε κεραμικὴ ἀπὸ τὴ νεολιθικὴ περίοδο (4η χιλιετία π.Χ.), ὅπως καὶ ἀπὸ τὶς πε- ριόδους τοῦ Χαλκοῦ καὶ τοῦ Σιδήρου, ἐνῷ ἀπὸ τὰ ὄστρακα ποὺ ὁ Γ. Μπακα- λάκης βρῆκε στοὺς θαλάμους τοῦ σπη- λαίου συνάγεται ἡ χρησιμοποίηση τοῦ κατὰ τοὺς ἑλληνιστικούς, ρωμαϊκοὺς καὶ βυζαντινοὺς χρόνους. Τὸ σπήλαιο Βούβα θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι τὸ ἀπρόσιτο σπήλαιο ποὺ περι- γράφει ὡς τόπο κατοικίας τοῦ ὁσίου Ἰω- άννη ὁ Μετοχίτης καθὼς κοντὰ στὸ Δι- δυμότειχο δὲν ὑπάρχει ἄλλο σπήλαιο, καὶ βεβαίως τὴν ἐποχὴ ἐκείνη σαφῶς καὶ ἦταν ἀπρόσιτο. Ἐπίσης βλέπουμε ὅτι ὁ τοπικὸς διοικητὴς τοῦ Διδυμοτεί- χου ἀνακαλύπτει τὸν Ὅσιο στὴν περι- οχὴ ποὺ βγῆκε γιὰ κυνήγι. Ὡς γνωστὸν ἀγαπημένος κυνηγότοπος κατὰ τὴν βυζαντινορωμαίικη ἐποχή, ἀλλὰ καὶ ἕως σήμερα θεωρεῖται ἡ περιοχὴ τοῦ Ἁγίου Βλασίου. Ἰσχυρὴ ἔνδειξη αὐτῆς
• 16.
  15 τῆς θεωρίας ἀποτελεῖἡ παράδοση τῆς κατάληψης τοῦ Διδυμοτείχου ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς, βάσει τῆς ὁποίας ὁ ἄρχων τοῦ Διδυμοτείχου εἶχε μεταβεῖ γιὰ κυ- νήγι στὴν περιοχὴ τοῦ Ἁγίου Βλασίου. Ἡ ὑπ΄΄ ὄψιν περιοχὴ ἀπὸ τὸ σπήλαιο τῆς Βούβας ἀπέχει σὲ εὐθεῖα 1 μὲ 1,5 χλμ περίπου. Ἂν λοιπὸν ὁ ὅσιος Ἰωάν- νης ὁ Νέος ζοῦσε ὄντως στὸ σπήλαιο τῆς Βούβας, δὲν εἶναι παράξενο νὰ βρέθη- κε πρὸς τὴν περιοχὴ τοῦ Ἁγίου Βλασί- ου π.χ. πρὸς ἐξεύρεση τροφῆς καὶ ἐκεῖ νὰ τὸν εἶδε ὁ ἄρχων τοῦ Διδυμοτείχου κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ κυνηγιοῦ, ὅπως ἀναφέρει ὁ βίος. Ἀναφορικὰ μὲ τὴν ἵδρυση Μονῆς «ἐν ἐπικαίρῳ (τόπῳ) τῆς χώρας καὶ οἰκο- δόμηση μεγαλοπρεποῦς ναοῦ ἀπὸ τὸν ὅσιο Ἰωάννη, θὰ πρέπει νὰ ἀναφέρουμε ὅτι, στὴν ὑπ΄΄ ὄψιν περιοχὴ ὑπάρχουν τὰ ἐρείπια παλαιοχριστιανικοῦ ναοῦ, τὰ ὁποῖα ἀνακαλύφθηκαν τὸ 1970 ἀπὸ τὸν ἀείμνηστο Τσορτσόρη Σταῦρο, κατὰ τὴν προσπάθειά του νὰ ἀναγείρει ἕνα παρεκκλήσι στὴ μνήμη τοῦ Ἁγίου Βλασίου. Σχετικὰ μὲ τὸν ναὸ ὁ Α. Γου- ρίδης ἀναφέρει ὅτι ἀποκαλύφθηκαν ἐρείπια παλαιοχριστιανικοῦ ναοῦ, δη- λαδὴ μεγάλη ἡμικυκλικὴ ἁψῖδα καὶ οἱ συνεχόμενοι μὲ αὐτὴν τοῖχοι, ὅπως καὶ ἄφθονο οἰκοδομικὸ ὑλικό. Στὶς ἀρχὲς τῆς δεκαετίας τοῦ ΄ 90 διεξήχθη ἀνα- σκαφή, ἡ ὁποία ἀποκάλυψε ἐπάλληλα, πιθανῶς τρία σὲ ἀριθμὸ ἐκκλησιαστικὰ κτίσματα τῆς παλαιοχριστιανικῆς καὶ βυζαντινῆς περιόδου, ἀπὸ τὰ ὁποῖα τὸ νεότερο εἶναι μεγάλος τρίκλιτος ναὸς μὲ νάρθηκα. Σχετικὰ μὲ τὴν ὕπαρξη μονῆς σὲ κοντινὴ περιοχὴ τοῦ Διδυμοτείχου, ὁ κ. Χαριζάνης ἀναφέρει τὰ ἑξῆς: «Θὰ λέ- γαμε λοιπὸν συμπερασματικὰ πὼς στὰ χρόνια του Βασιλείου Βουλγαροκτό- νου (976-1025) οἰκοδομήθηκε στὴν πόλη τοῦ Διδυμοτείχου ἢ σὲ κάποια κοντινὴ τοποθεσία, μὲ ἐπιχορήγηση τοῦ τοπικοῦ ἄρχοντα, ἕνα μοναστήρι γιὰ τὸν ὅσιο Ἰωάννη τὸ Νέο. Τὴν ὀνομα- σία (ἀφιέρωση) καὶ τὴν παραπέρα ἱστο- ρικὴ πορεία τοῦ μοναστηριοῦ αὐτοῦ δὲν τὴν γνωρίζουμε. Μὲ τὸ παραπάνω μοναστικὸ καθίδρυμα θὰ μποροῦσε ἐνδεχομένως νὰ συσχετισθεῖ ἡ μονὴ τοῦ «Δυδίμου», ἡ ὁποία μαρτυρεῖται σὲ δύο σφραγῖδες τοῦ 11ου αἰ. Συγκεκρι- μένα, οἱ ἐν λόγῳ δύο σφραγῖδες φέρουν στὴ μία ὄψη τὴν παράσταση τῆς Θεο- τόκου, ἐνῷ στὴν ἄλλη ἀντίστοιχα τὶς ἐπιγραφές: «+Μονῆς τοῦ Δυδίμου» καὶ «+Θεοτόκε βοήθει τῷ σῷ δούλω Νικήτα μοναχῷ πρεσβυτέρῷ τοῦ μοναστηριοῦ τοῦ Δυδίμου». Ἂν καὶ ἡ ἀκριβὴς θέση τῆς μονῆς αὐτῆς (τοῦ Δυδίμου) εἶναι ἄγνωστη, ὡστόσο δὲν ἀποκλείεται-ὅπως ὑποθέτει ὁ V. Laurent-νὰ ὑπάρχει κά- ποια σχέση ἀνάμεσα στὸ μοναστήρι τοῦ ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Νέου στὸ Διδυμότει- χο καὶ στὴ μονὴ τοῦ Διδύμου». Ἡ ὕπαρξη τῶν ἐρειπίων τοῦ ναοῦ, σὺν τὰ παραπάνω στοιχεῖα καὶ τὶς εἰκα- σίες ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὸν βίο τοῦ ὁσίου, μᾶς ὁδηγοῦν σὲ ἕνα (ὄχι βεβαί- ως ἀσφαλὲς) συμπέρασμα, ὅτι στὴν περιοχὴ τοῦ Ἁγίου Βλασίου ὑπῆρχε ἡ Μονὴ τοῦ ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου. Ἕνα μοναστηριακὸ συγκρότημα δηλαδή, τὸ ὁποῖο ἀνήκει, εἴτε σὲ ἐποχὴ πρὶν ἀπὸ τὸν 11ο αἰῶνα μὲ τὴν ὀνομασία Μονὴ Διδύμου, καὶ ἀνασυστήθηκε τὴν ἐποχὴ ποὺ ἔζησε ὁ ὑπ΄ὄψιν τοπικὸς Ἅγιος, λαμβάνοντας τὴν ὀνομασία Μονὴ ὁσί- ου Ἰωάννου τοῦ Νέου, εἴτε οἰκοδομή- θηκε ἐξ ἀρχῆς πρὸς τιμήν του. Σίγουρα μία περαιτέρω ἀνασκαφικὴ ἔρευνα καὶ χρονολόγηση τῶν ἐρειπίων τοῦ ναοῦ, θὰ μᾶς βοηθοῦσαν, ὥστε νὰ βγάλουμε πιὸ ἀσφαλῆ συμπεράσματα. Γεγονὸς εἶναι πάντως, ὅπως ἀναφέ- ρει ὁ καθηγητὴς Γ. Χαριζάνης στὸ ἔργο του «Ὁ μοναχισμὸς στὴν Θρᾴκη κατὰ τοὺς Βυζαντινοὺς αἰῶνες», πὼς στὴν περιοχὴ τοῦ Διδυμοτείχου ὑπῆρχαν
• 17.
  16 μοναστήρια καὶ μοναστικὴπαράδοση. Πέραν ἀπὸ τὴ Μονὴ τοῦ ὁσίου Ἰωάν- νη τοῦ Νέου ὑπῆρχαν: ἡ Μονὴ Γαυρά, ἡ Μονὴ Θεομήτορος Ὁδηγήτριας καὶ ἡ Μονὴ Σωτῆρος Παντοκράτορος. Τὰ δύο τελευταῖα μοναστήρια βρισκόταν ἐπάνω στὸ κάστρο, γιὰ τὴ μονὴ Γαυρὰ δὲν γνωρίζουμε περισσότερα στοιχεῖα. Ἂν ὑποθέσουμε ὅτι ἡ Μονὴ τοῦ Ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου βρισκόταν στὴνπεριοχὴτοῦἉγίουΒλασίου,ὅπως αὐτὸ συνάγεται μὲ βάση τὰ παραπάνω στοιχεῖα, τότε μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι ἡ τοποθεσία αὐτὴ εἶναι κατάλληλη γιὰ τὴ δημιουργία ἑνὸς Μοναστηριοῦ ἢ τὴν ἀνασύσταση τῆς Μονῆς τοῦ ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου. Ὁ τόπος εἶναι ἀγα- πητὸς ἀπὸ μεγάλο μέρος τῶν κατοίκων τῆς περιοχῆς τοῦ Διδυμοτείχου, καὶ ἔχει βεβαίως συνδυαστεῖ μὲ τὴν εὐλά- βεια τοῦ κόσμου πρὸς τὸ πρόσωπο τοῦ Ἁγίου Βλασίου. Ἡ ἀνέγερση στὰ νεότε- ρα χρόνια, ἑνὸς προσκυνηταριοῦ, ἑνὸς ναΐσκου καὶ μιᾶς ἐκκλησίας, μαρτυρεῖ ὅτι ὁ τόπος αὐτὸς θεωρεῖται ἀπὸ τοὺς Διδυμοτειχίτες ἱερός. Ἐπίσης ἕνα βασικὸ βῆμα γιὰ τὴν ἀνάδειξη τοῦ ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου εἶναι ἡ ἔνταξή του στὸ τοπικὸ ἁγιολό- γιο τῆς Μητροπόλεως Διδυμοτείχου, Ὀρεστιάδος καὶ Σουφλίου. Ἂν ἀνατρέ- ξουμε στὸν βίο του, θὰ δοῦμε ὅτι περι- γράφονται θαύματα τὰ ὁποῖα ἐπιτέλε- σε καὶ ἐν ζωῇ καὶ μετὰ τὴν κοίμησή του (Αὐτίκα γὰρ πολὺς ἐκεῖνος ἐν θαύμασι καὶ τεραστίοις, εὐεργεσίας ἀνθρώποις βρύων ἀδάπανος καὶ ράσθ΄ ἕτοιμος αὐτόθεν ἅπασιν, οἷς ἄρα δεῖ καὶ ὧν ἄρα δεῖ πάντων ἑκάστων). Συγκεκριμέ- να ἀναφέρονται ἰάσεις σωματικῶν καὶ ψυχικῶν νοσημάτων καθὼς καὶ θερα- πεῖες δαιμονιζομένων. Εἶναι βεβαίως γεγονὸς ὅτι ὁ ὅσιος Ἰωάννης ὁ Νέος λησμονήθηκε ἀπὸ τὸ λαὸ τῆς περιοχῆς μας. Δὲν εἴμαστε σὲ θέση νὰ γνωρίζουμε μέχρι ποιὰ ἐποχὴ τιμόταν ἡ μνήμη του στὸ Διδυμότειχο. Τὸ πιθανότερο εἶναι νὰ λησμονήθηκε, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς πάνω ἀπὸ πε- ντακοσίων ἐτῶν ὀθωμανικῆς σκλαβιᾶς τῆς δυτικῆς Θρᾴκης. Μὴ ξεχνᾶμε ὅτι ἐκεῖνα τὰ χρόνια «τὰ πάντα ἔσκιαζε ἡ φοβέρα καὶ πλάκωνε ἡ σκλαβιά», ὁ λαὸς βίωσε ἐξισλαμισμούς, διώξεις, σφαγές, μετακινήσεις πληθυσμῶν καὶ ἄλλα δεινά, μὲ ἀποτέλεσμα καὶ νὰ μὴ μπορεῖ νὰ τελέσει τὶς ἑορτὲς τῶν ἁγί- ων του, ἀλλὰ καὶ νὰ μείνει σὲ μεγάλο βαθμὸ ἀγράμματος καὶ πολλὲς φορὲς ἀκέφαλος ἀπὸ τὴν ἔλλειψη ἱερέων. Ἔτσι κάτω ἀπὸ αὐτὲς τὶς συνθῆκες δὲν εἶναι ἀνεξήγητο τὸ γεγονὸς νὰ λησμο- νηθεῖ ἡ μνήμη ἑνὸς τοπικοῦ ἁγίου. Συνοψίζοντας καὶ κλείνοντας τὸ παρὸν κείμενο νὰ ἀναφέρουμε ὅτι οἱ ἅγιοι δὲν ἔχουν ἀνάγκη ἀναδείξεως καὶ προβολῆς, ἀντιθέτως ἐμεῖς οἱ πι- στοὶ ἔχουμε ἀνάγκη τοὺς ἁγίους μας, ζητώντας τὴν εὐλογία τους καὶ τὴ μεσι- τεία τους πρὸς τὸν Πανάγαθο Τριαδικὸ Θεό μας. Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ὅμως ποὺ ὑπάρχουν αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ποὺ παρα- θέσαμε, νομίζω πὼς εἶναι ἀπαραίτητη ἡ ἀνάδειξη καὶ ἡ ἐπανένταξη τοῦ ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου στὸ ἑορτολόγιο τῆς Μητροπόλεώς μας (σὲ αὐτὸ βεβαίως θὰ βοηθήσει καὶ ἡ εὕρεση τῆς ἀκρι- βοῦς ἡμερομηνίας κοιμήσεώς του, ἐντός τοῦ μηνὸς Νοεμβρίου, στοιχεῖο τὸ ὁποῖο ἐρευνοῦμε). Πέραν ἀπὸ τὴν πνευματικὴ ὠφέλεια ποὺ θὰ προκύ- ψει ἀπὸ τὸ γεγονὸς αὐτό, θὰ ὑπάρξει καὶ πολιτιστικὸ πλεονέκτημα γιὰ τὴν πόλη τοῦ Διδυμοτείχου καθὼς ἐξετά- ζοντας τὸν βίο τοῦ ὁσίου Ἰωάννη τοῦ Νέου, θὰ ἀναδειχθεῖ καὶ τὸ ἱστορικὸ ὑπόβαθρο τῆς ἐποχῆς κατὰ τὴν ὁποία ἔζησε.
• 18.
  17 Η ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΓΙΑΤΗΝΟΙΚΟΛΟΓΙΑΚΑΙΤΟΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Κων/νουΓ. Κωνσταντακόπουλου βιολόγου – περιβαλλοντολόγου Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Ἡ περίοδος μετὰ τὸν Δεύτερο Πα- γκόσμιο Πόλεμο μπορεῖ νὰ χαρακτη- ριστεῖ ὡς κοσμογονική. Ἡ ἀνάπτυξη τῆς βιομηχανίας ἔφθασε σὲ ὕψη ἀσύλ- ληπτα καὶ ἰλιγγιώδη. Οἱ ἐπιστήμονες ποὺ γνωρίζουν τὴ νομοτέλεια αὐτῆς τῆς καινούργιας, τῆς βιομηχανικῆς κοινωνίας καὶ ποὺ καθορίζουν τὴν πο- ρεία της, ὀνομάζονται τεχνοκράτες. Στὸν χῶρο τῆς ἱστορίας τοῦ πνεύματος οἱ τεχνοκράτες ἀποτελοῦν τὸν ἀντίπο- δα τῶν ἀνθρώπων τοῦ πνεύματος. Γιὰ τοὺς ἀνθρώπους τοῦ πνεύματος κέντρο κάθε ἀνθρώπινης δραστηριότητας πρέ- πει νὰ εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ εὐτυχία του. Ὅ,τι δὲν συντελεῖ στὴν πνευματικὴ τελειοποίηση τοῦ ἀνθρώπου, ὅ,τι ἀντι- βαίνει στὴν ἀνθρωπιά, ὅ,τι ἀπανθρωπί- ζει τὸν ἄνθρωπο, πρέπει νὰ τίθεται στὸ περιθώριο. Γιὰ τοὺς τεχνοκράτες ἀντι- θέτως ἡ τεχνικὴ πρόοδος καθ’ ἑαυτήν, ἡ τελειοποίηση τῶν μέσων παραγωγῆς ἀποτελεῖ τὸν ὕψιστο στόχο. Δεν ἐνδιαφέ- ρει ἡ τελειοποίηση τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ ἡ τελειοποίηση τῆς μηχανῆς. Ἔτσι ὁ ἄνθρωπος γίνεται ὑπηρέτης καὶ ἐξάρ- τημα τῆς μηχανῆς, ζεῖ καὶ μοχθεῖ καὶ ἐργάζεται, γιὰ νὰ παράγονται ὁλοένα καὶ τελειότερες μηχανές. Ἡ ἐσωτερικὴ ἰσορροπία τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ψυχικὴ εὐφορία, ἡ ἐλευθερία του δὲν λαμβάνο- νται καθόλου ὑπ’ ὄψιν. Ἀποτέλεσμα αὐτοῦ τοῦ μοντέλου ζωῆς καὶ ἀνάπτυξης εἶναι καὶ ἡ ὀνομα- ζόμενη Οἰκολογικὴ Κρίση ἢ Περιβαλ- λοντικὴ Καταστροφή. Ἡ ἀλλαγὴ τοῦ κλίματος (ὑπερθέρμανση τοῦ πλανήτη), μὲ συνέπειες τὴν μείωση τῆς ἐπάρκειας φυσικῶν πόρων ὅπως τὸ νερὸ καὶ τὴν ἐκδήλωση ἀκραίων φυσικῶν φαινομέ- νων – καταστροφῶν (στὴν ὀρθόδοξη δι- δασκαλία ὀνομάζονται θεομηνίες) ὅπως πλημμύρες, πυρκαγιές, λοιμώδεις ἀσθένειες κ.ἄ, ἡ ἐξαφάνιση ζωϊκῶν καὶ φυτικῶν εἰδῶν καθὼς καὶ ἡ καταστροφὴ οἰκοσυστημάτων, ἡ ρύπανση τῆς ἀτμό- σφαιρας ποὺ προκάλεσε τὸ φαινόμενο τοῦ Θερμοκηπίου καὶ τὴν τρῦπα τοῦ Ὄζοντος, ἀλλὰ καὶ ζητήματα ὑγείας καὶ ποιότητας ζωῆς, ἡ ὁλοένα καὶ περισσό- τερο αὐξανόμενη κατ’ ἄτομο παραγωγὴ ἀπορριμμάτων καὶ τέλος ἡ ρύπανση καὶ μόλυνση τῶν γλυκῶν νερῶν καὶ τῶν θα- λάσσιων οἰκοσυστημάτων, συνθέτουν τὸ πλαίσιο τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος ποὺ σήμερα βιώνουμε. Ὅλες οἱ παραπάνω συνέπειες εἶναι ἄμεσα συνδεδεμένες μὲ τὴν ἐπικρά- τηση τῆς λεγόμενης τεχνοκρατικῆς - καταναλωτικῆς κοινωνίας. Ἡ εἰκόνα τοῦ ἀνθρώπου τῶν παλαιῶν ἐποχῶν, τοῦ προβιομηχανικοῦ ἀνθρώπου, τοῦ ἀνθρώπου ποὺ ζοῦσε πιὸ κοντὰ στὴ φύση, καὶ ποὺ οἱ ἀνάγκες του ἦταν στα- τικὲς καὶ περιορισμένες, καὶ προέρχο- νταν κυρίως ἀπὸ τὸν καθημερινὸ ἀγῶνα
• 19.
  18 τῆς ἀντιμετώπισης τῆςφύσης, ἀνήκει πλέον στὸ παρελθόν. Ἕνας καινούργιος ἄνθρωπος πρόβαλε στὸ πεδίο τῆς ἱστο- ρίας, ὁ ἄνθρωπος τῆς καταναλωτικῆς κοινωνίας.  Τὸ χαρακτηριστικότερο γνώρισμα αὐτοῦ του ἀνθρώπου εἶναι ἡ τάση νὰ ἀνακαλύπτει διαρκῶς νέες ἀνάγκες, νὰ διεγείρει καινούργιες ἐπιθυμίες καὶ νὰ παράγει διαρκῶς καινούργια προϊό- ντα, γιὰ νὰ ἱκανοποιήσει αὐτὲς τὶς ἐπι- θυμίες. Στὸν χῶρο τῆς διατροφῆς, στὸν χῶρο τῆς ἐνδυμασίας, στὸ θέμα τῆς κα- τοικίας, στὸ θέμα τῆς μετακίνησης καὶ πολλοὺς ἄλλους τομεῖς μὲ ἀποτέλεσμα νὰ καταντήσει ἡ ζωὴ ἕνα διαρκὲς κυ- νηγητὸ τοῦ χρόνου καὶ τοῦ χρήματος, γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ παρακολουθή- σουμε τὸ γύρισμα τῶν μηχανῶν καὶ νὰ ἀποκτήσουμε τὰ προϊόντα τους.  Τὴν τάση αὐτὴ τῶν μεμονωμένων ἀτόμων ἐνισχύουν καὶ τὰ κράτη μὲ τοὺς οἰκο- νομικοὺς προγραμματισμούς τους γιὰ τὴν αὔξηση τοῦ ἐθνικοῦ εἰσοδήματος, γιὰ τὴν ἄνοδο τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου τοῦ λαοῦ. Στόχος ἔτσι καὶ τῆς ἀτομικῆς καὶ τῆς κρα- τικῆς πρωτοβουλίας εἶναι ἡ εὐμάρεια, ἡ εὐημερία, ὁ «πολιτισμός», ἡ ἱκανοποίη- ση καὶ τῶν πιὸ παράλογων ἀναγκῶν ποὺ δημιουργεῖ ἡ καταναλωτικὴ κοινωνία. Καὶ μόνον ὅταν διεθνεῖς οἰκονομικὲς περιπλοκὲς ἢ ἐξάντληση τῶν πηγῶν ἐνερ- γείας ἢ οἰκολογικὲς κατα- στροφὲς ὁδηγήσουν σὲ ἀδι- έξοδό τους οἰκονομικοὺς σχεδιασμούς, τότε ἀκούει κανεὶς νὰ γίνεται λόγος γιὰ περιστολὴ τῆς καταναλώ- σεως, γιὰ περιορισμὸ τῶν ἀναγκῶν, γιὰ λιτότητα.  Η λιτότητα ἔτσι, μία πολὺ ἀνθρώπινη ἀρετή, ποὺ πά- ντα πρέπει ἐλεύθερα νὰ καλλιεργεῖται, ἐπιβάλλεται ἀναγκαστικά με τὰ διάφο- ρα μέτρα λιτότητας τῶν κυ- βερνήσεων. Μιλᾶμε γιὰ τὴν λιτότη- τα ἀκριβῶς αὐτή, ποὺ ἀνή- κει στὶς ἀρετὲς τὶς ὁποῖες ὁ ἑλληνισμὸς ἐφάρμοσε σ’ ὅλες τὶς περιόδους τοῦ ἱστορικοῦ του βίου, καὶ κατὰ τὴν ἀρχαι- ότητα, καὶ στὸ ὀρθόδοξο χριστιανικὸ Βυζάντιο μὲ τὴν πληθώρα τῶν ἀσκητῶν ἁγίων, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν Τουρκοκρατία μέχρι καὶ τὶς πρῶτες δεκαετίες τοῦ 20οῦ αἰῶνα. Ἀξίζει νὰ διευκρινίσουμε τί σημαί- νει  ὁ ὅρος λιτότης. Σημαίνει την  απο- φυγῆ τῶν περιττῶν,  τὸν περιορισμὸ μόνα στὰ ἀναγκαῖα γιὰ τὴν διατήρησή μας στὴ ζωή, σημαίνει τὴν ὀλιγάρκεια.
• 20.
  19 ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΠΑΤΕΡΙΚΕΣΘΕΣΕΙΣ Μὲ βάση τὰ παραπάνω στὸ λεγόμενο οἰκολογικὸ πρόβλημα ἡ Ἐκκλησία ἔχει τὸν λόγο της, ἀφοῦ πρόκειται γιὰ τὴν καταστροφὴ τῆς δημιουργίας, ἡ ὁποία, ἐνῷ ἐξῆλθε «λίαν καλὴ» ἀπὸ τὰ χέρια τοῦ Θεοῦ, ἔχει τώρα λεηλατηθεῖ καὶ ληστευ- θεῖ στὰ χέρια τοῦ ἀνθρώπου. Ἐνῷ ἀπὸ τὴ φύση του ὁ κόσμος ἔχει ὡς στόχο νὰ διακονεῖ καὶ νὰ ὑπηρετεῖ τὸν ἄνθρωπο, ἔχει τώρα ἐξεγερθεῖ ἐναντίον του καὶ λει- τουργεῖ ἀνεξέλεγκτα καὶ ἐπικίνδυνα, δι- αμαρτυρόμενος γιὰ τὴν κακὴ μεταχεί- ριση ποὺ ὑφίσταται. Στὴν ἀντιμετώπιση τοῦ προβλήματος αὐτοῦ ἡ Ἐκκλησία μπορεῖ νὰ παίξει τὸν σπουδαιότερο ρόλο καὶ νὰ πεῖ τὸν σοβαρότερο λόγο, ἐφόσον βέβαια ὁ λόγος της, λόγος πνευματικός, βρεῖ ἀνταπόκριση στὴν ὑλιστικὴ ἐποχή μας καὶ δὲν ἠχήσει εἰς ὦτα μὴ ἀκουό- ντων. Θέλω νὰ σημειώσω ὅτι παρὰ τὴν ἀναμφίβολη ὕπαρξη καὶ αὔξησή τους τὰ οἰκολογικὰ δεινά, μεγαλοποιοῦνται ἀπὸ τὶς διάφορες οἰκολογικὲς ὀργανώσεις ἢ κυβερνήσεις, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ὑπάρ- χει κίνδυνος νὰ παρασυρθεῖ καὶ ἡ Ἐκκλησία σ’ αὐτὴν τὴν  κοσμοκεντρικὴ καὶ ὑλιστικὴ θεώρηση τῶν πραγμάτων, ποὺ ἔρχεται σὲ ἀντίθεση μὲ βασικὲς ἀρχὲς τῆς χριστιανικῆς διδασκαλίας. Ἡ σωστὴ ἱεράρχηση τῶν πραγμάτων ἀπαιτεῖ πρῶτα τὸν σεβασμὸ τοῦ Θεοῦ, κατόπιν τοῦ ἀνθρώπου καὶ τελευταῖα τοῦ κόσμου, ὡς ἔργου τοῦ Θεοῦ καὶ ὡς ἀναγκαίου πλαισίου γιὰ τὴν πνευμα- τικὴ τελείωση καὶ σωτηρία τοῦ ἀνθρώ- που. Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας διδά- σκουν ὅτι τὸ φυσικὸ κακὸ δὲν εἶναι στὴν οὐσία του κακό.  Τὰ οἰκολογικὰ δεινὰ καὶ οἱ οἰκολογικὲς καταστροφές, σύμ- φωνα μὲ αὐτὴν τὴ θέση, ἀποτελοῦν παι- δαγωγικὸ μέτρο τοῦ Θεοῦ γιὰ τὴν ἀναί- ρεση τῆς  «ὄντως κακίας»,  τοῦ ἠθικοῦ καὶ πνευματικοῦ κακοῦ. Ἐπιτρέπει ὁ Θεος  τὴν ἐμφάνιση θεομηνιῶν, κατα- κλυσμῶν, ἀσθενειῶν καὶ ἄλλων φυ- σικῶν κακῶν, γιὰ νὰ δείξει τὴν ἀδυναμία καὶ μηδαμινότητα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ καυχᾶται γιὰ τὰ ἐπιτεύγματά του καὶ νὰ τὸν ὁδηγήσει σὲ ἀλλαγὴ συμπεριφορᾶς. Εἶναι σαφέστατη καὶ χαρακτηριστικὴ ἡ διατύπωση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου· «Διὰ ταῦτα νόσοι πόλεων καὶ ἐθνῶν, ἀέρων αὐχμοὶ καὶ ἀφορίαι γῆς, καὶ αἱ κατὰ τὸν βίον ἑκάστῳ τραχύτεραι πε- ριπτώσεις, τῆς κακίας τὴν αὔξησιν περι- κόπτουσαι» (Μεγάλου Βασιλείου). Ἡ ἀγωνία ποὺ διακατέχει πολλοὺς γιὰ τὴν τύχη τοῦ κόσμου καὶ τὴν πι- θανότητα μεγάλων οἰκολογικῶν κατα- στροφῶν ἔρχεται ἐπίσης σὲ ἀντίθεση πρὸς τὴν πίστη στὴν πρόνοια τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποτελεῖ μετάθεση εὐθυνῶν, ἀπὸ τὸ προσωπικὸ πνευματικὸ ἐπίπεδο, ὅπου εἶναι ὁ χῶρος ἐκδηλώσεως τῆς ἐλευθε- ρίας τοῦ ἀνθρώπου, στὸ κοσμικὸ πε- δίο, στὴ λειτουργία τοῦ σύμπαντος, ποὺ ἀποτελεῖ χῶρο ἐκδηλώσεως τῆς προνοί- ας τοῦ Θεοῦ. Ἡ σωτηρία τοῦ κόσμου ἢ ἡ καταστροφή του δὲν βρίσκεται στὶς δι- κές μας δυνατότητες, δὲν εἶναι δική μας εὐθύνη, δὲν ἀνήκει εἰς τὰ «ἐφ ’ ἡμῖν», εἶναι ἔργο τῆς πρόνοιας τοῦ Θεοῦ, εἶναι εὐθύνη τοῦ Θεοῦ, ἀνήκει ἑπομένως εἰς τὰ «οὐκ ἐφ’ ἡμῖν». Καὶ νὰ θέλαμε νὰ κα- ταστρέψουμε τὸν κόσμο, δὲν θὰ μπο- ρούσαμε, ἂν δὲν τὸ ἐπιτρέψει ὁ Θεός. Ἀλλοίμονο, ἂν τὸ κακὸ εἶχε τέτοια δύνα- μη. Θὰ καταλήγαμε στὴν γνωστικὴ ἀνα- τολικὴ διαρχία. Δική μας εὐθύνη εἶναι ἡ σωτηρία τῆς ψυχῆς μας· αὐτὸς ὁ φό- βος πρέπει νὰ μᾶς συνέχει διαρκῶς καὶ ὄχι ὁ φόβος γιὰ τὴν τύχη τοῦ κόσμου, τὸ τέλος τοῦ ὁποίου ἄλλωστε, μόνον στὸν Θεὸ γνωστό, δὲν πρέπει νὰ μᾶς προβλη- ματίζει. Ἐμεῖς πρέπει ἁπλῶς νὰ ἀγρυ- πνοῦμε, νὰ εἴμαστε ἕτοιμοι πνευματι- κά, ὥστε νὰ μὴν αἰφνιδιασθοῦμε, ὅπως οἱ ἄνθρωποι τῆς ἐποχῆς τοῦ Νῶε πρὸ τοῦ κατακλυσμοῦ, ποὺ «ἦσαν ἐν ταῖς
• 21.
  20 ἡμέραις ταῖς πρὸτοῦ κατακλυσμοῦ τρώγοντες καὶ πίνοντες, γαμοῦντες καὶ ἐκγαμίζοντες». Ὁ ἄνθρωπος πλάστηκε ὡς ἡ κορωνί- δα τῶν δημιουργημάτων τοῦ Θεοῦ καὶ ἐτέθη ὡς ἄρχων τῆς φύσεως, ὡς κυρί- αρχος καὶ βασιλιάς. Ποιὰ ὅμως εἶναι ἡ ἔννοια καὶ ποιὸ τὸ περιεχόμενο ὅλων αὐτῶν τῶν προνομίων του; Ἡ ἔννοια τῆς «κυριαρχίας» κατ’ ἀρχὰς ἀφορᾶ τὴν ὑπερνίκηση τῶν κινδύνων ποὺ προέρ- χονται ἀπὸ τὴ φύση. Ἂς μὴν ξεχνᾶμε ὅτι ἡ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων τότε ἦταν σὲ ἕναν συνεχῆ κίνδυνο, οἱ συνθῆκες ζωῆς ἦταν ἐντελῶς διαφορετικὲς καὶ δύσκολες. Ὅμως, γιὰ νὰ προχωρήσουμε στὴν οὐσία τοῦ πράγματος, ἡ «κυριαρχία» τοῦ ἀνθρώπου στὴ φύση θεολογικὰ δὲν μπορεῖ νὰ ἐννοηθεῖ ὡς δαιμονικὴ ἐξου- σία, ἀλλὰ ὡς διακονία (ὑπηρεσία). Τὸ «ἐργάζεσθαι καὶ φυλάττειν» τῆς Γενέσε- ως ἐπιτρέπει στὸν ἄνθρωπο τὴν καλῶς νοούμενη ἐκμετάλλευση τοῦ κόσμου, ἐνῷ ταυτόχρονα ὑπογραμμίζει καὶ τὶς εὐθύνες τοῦ ἀνθρώπου γιὰ τὴ συντήρη- σή του. Δὲν θέλει τὸν ἄνθρωπο ἀρνητικὸ σὲ κάθε βῆμα τῆς τεχνολογικῆς προό- δου, ἀλλὰ τοῦ θυμίζει τὴν ἀναγκαιότη- τα τῆς σωστῆς χρήσης τῆς τεχνολογίας. Ποτὲ στὴν Ὀρθοδοξία δὲν παρουσιά- στηκαν φραγμοὶ γιὰ τὴν ἐπιστημονικὴ πρόοδο, ὅπως συνέβη σὲ ἄλλα χριστια- νικὰ δόγματα ἢ θρησκεῖες. Ἐκεῖνο ποὺ ὑπῆρχε καὶ ὑπάρχει ἀκόμα εἶναι οἱ ἐνστάσεις της γιὰ τὶς περιπτώσεις τῆς καταστροφικῆς χρήσης τῶν ἐπιτευγμά- των τῆς τεχνολογίας. Ἡ σημερινὴ οἰκο- λογικὴ κρίση –καὶ ὄχι μόνον– δικαιώνει τὴν αἰώνια ἀξία τῶν λόγων τοῦ Ἁγ. Γρη- γορίου τοῦ Θεολόγου «μὴ φοβηθεὶς τὴν πρόοδον... φοβήθητι τὴν ἀλλοτρίωσιν». «Στὸν Ἅγιο Σιλουανὸ τὸν Ἀθωνίτη μποροῦμε νὰ βροῦμε πολλὰ στοιχεῖα σεβασμοῦ τῆς φύσεως, μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴ θεολογικὴ πρακτική. Ἀγαποῦσε τὰ φίδια, τὰ ἔντομα, ὁλόκληρη τὴν κτίση, τὰ χόρτα ποὺ δὲν κατέστρεφε ἄνευ λό- γου, διότι μέσα σ’ αὐτὰ ἔβλεπε τὶς ἐνέρ- γειες τοῦ Θεοῦ. Τὸ ἴδιο συναντᾶμε σὲ ὅλους τους ἁγίους ἀσκητὲς τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Ἀναφέρεται ὅτι περπατώντας κάποτε μαζὶ μὲ ἕναν μεγάλο σύγχρονο ἀσκητή, τοῦ ἔγινε μία σχετικὴ ἐρώτηση. Καὶ ἐκεῖνος γιὰ νὰ ἀπαντήσει πλησίασε ἕνα δέντρο καὶ φίλησε ἕνα φύλλο. Συγ- χρόνως εἶπε: “ Ἀσπαζόμαστε τὸ ροῦχο τοῦ ἁγίου Νεκταρίου, διότι τὸ φοροῦσε ὁ ἅγιος. Πολὺ περισσότερο πρέπει νὰ ἀσπαζόμαστε τὰ λουλούδια, τὰ χόρτα κ.λπ. γιατί μέσα σ’ αὐτὰ ὑπάρχει ἡ ἐνέρ- γεια τοῦ Θεοῦ”. Εἶναι πολὺ σημαντικὴ αὐτὴ ἡ ἄποψη. Γνωρίζουν οἱ ἀσκητὲς ὅτι πρόκειται περὶ κτιστῶν πραγμάτων, περὶ τῆς κτιστῆς φύσεως, ἀλλὰ γνωρί- ζουν ταυτόχρονα ὅτι μέσα σ’ αὐτὰ ὑπάρ- χει ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, γι’ αὐτὸ δὲν καταλήγουν οὔτε στὴν εἰδωλολατρεία οὔτε στὸν πανθεϊσμό. Σέβονται ὁλόκλη- ρη τὴν κτίση χωρὶς νὰ τῆς ἀποδίδουν λατρεία». Ὅπως πολὺ ὡραῖα ἀναφέρει στὰ «Μυστικὰ Ἄνθη» ὁ Φ. Κόντογλου: «Αἰσθάνομαι τὴ φύση, φύση ἁγιασμένη, ἱερὸ ἔργο τοῦ παντοδύναμου Θεοῦ, ποὺ δημιουργώντας την, ἔχυσε τὴν ἀγάπη Του μέσα σὲ κάθε πλάσμα, στὶς φλέ- βες τῆς γῆς, στὶς φλέβες τῆς θάλασσας, στὶς φλέβες τῶν ζώων καὶ τῶν ἀνθρώ- πων .....Ἡ ἀτμόσφαιρα εἶναι ζεστὴ καὶ μοσκοβολημένη, κι ὁ ἀέρας μπαίνει δροσερὸς μέσα σου καὶ φτάνει ὣς τὴν καρδιά σου. Ἀπὸ μέσα της ἔχουνε φύγει τὰ πάθη ποὺ τὴ μολεύανε, κι ἀπόμεινε καθαρή. Κι οὔτε νὰ νιώσεις κἂν μπορεῖς πιὰ τί θὰ πεῖ κακία. Μέσα σὲ μία τέτοια βλογημένη πλάση, δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρ- χουνε ἄνθρωποι φθονεροί, ραδιοῦργοι, μικρολόγοι, φιλοκατήγοροι, ἀχάριστοι, αἱμοβόροι. Ἡ κακία σου φαίνεται σὰν ψευτιά, σὰν ἕνας βραχνὰς ποὺ σκόρπι- σε, καὶ δὲν ὑπάρχει πιὰ στὸν κόσμο». Ὁ ἄνθρωπος ζώντας μέσα στὴ «βλογημένη πλάση» ζεῖ εὐλογημένα κοντὰ στὸν Θεὸ
• 22.
  21 μακριὰ ἀπὸ τὴνἀλλοτρίωση τῶν σύγ- χρονων μεγαλουπόλεων. Στὴν ὑμνολογία τῆς Ἐκκλησίας μας, ἄνθρωπος καὶ κτίση παρουσιάζονται ἑνωμένοι. Ἡ ἐνανθρώπιση τοῦ Χριστοῦ γιὰ παράδειγμα ποὺ θὰ λυτρώσει τὸν κόσμο ἀπὸ τὴ φθορὰ φέρνει εὐφροσύ- νη σὲ ὅλους. Ὁ ὑμνωδὸς καλεῖ ὅλους νὰ εὐφρανθοῦν: «Ὄρη καὶ βουνά, πε- δία καὶ φάραγγες, λαοὶ καὶ φυλαί, ἔθνη καὶ πάσα πνοή, ἀλαλάξατε εὐφροσύνης ἔνθεου πληρούμενα· ἦλθε πάντων ἐπε- δήμησεν ἡ λύτρωσις, Λόγος τοῦ Θεοῦ ὁ ἄχρονος, ὑπὸ χρόνον δι’ οἶκτον γενό- μενος». Στὴν ὑμνολογία τῶν Παθῶν τοῦ Χριστοῦ ἡ συμμετοχὴ τῆς Κτίσεως εἶναι ἔντονη, «Θρηνεῖ πᾶσα ἡ κτίσις, τοῦτον βλέπουσα κρεμάμενον γυμνὸν ἐπὶ τοῦ ξύλου ὁ ἥλιος τὰς ἀκτῖνας ἀπέκρυψεν καὶ τὸ φέγγος οἱ ἀστέρες ἀπεβάλλο- ντο· ἡ γῆ σὺν πολλῷ τῷ φόβῳ συνεκλο- νεῖτο...» καὶ ἀλλοῦ «πᾶσα ἡ κτίσις ἠλλοι- οῦτο φόβῳ, θεωροῦσα σε ἐν σταυρῷ κρε- μάμενον Χριστέ...». Στὴν ὑμνολογία τοῦ Πάσχα κυριαρχεῖ ἡ χαρὰ γιὰ τὴ νίκη κατὰ τοῦ θανάτου καὶ τῆς φθορᾶς καὶ ἡ βεβαιότητα γιὰ τὴν ἐσχατολογικὴ σω- τηρία ὅλων. Ὁ Χριστὸς «συνανέστησεν ἑαυτῷ τὴν κτίσιν ἅπασαν, ὁ τὸ κράτος ἔχων ἀπροσμάχητον». Ἡ κτίση «ἀγάλλε- ται καὶ χαίρει ὅτι Χριστὸς ἀνέστη τριή- μερος ἐκ τάφου». Δὲν πρέπει νὰ παραληφθεῖ σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ὅτι στὶς εὐχὲς ποὺ ἔχει καθι- ερώσει ἡ Ἐκκλησία μας γιὰ διάφορες ἀκολουθίες, συναντᾶμε ἀναφορὲς στὴ σχέση ἀνθρώπου-κτίσεως μὲ προοπτικὴ πάντα τὴν τελικὴ σωτηρία ὅλων. Ἔχου- με εὐχὲς γιὰ τὶς καταιγίδες, τὶς θεομηνί- ες, τὶς θαλασσοταραχές, τὴν ἀνομβρία, γιὰ νὰ πετύχει ἡ σπορά, ὁ τρύγος κ.λπ. Ἡ εἰκονογραφία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας τονίζει πάντα τὴν ἁρμονία τῶν σχέσεων ἀνθρώπου-κτίσεως. «Ὁ ἄνθρωπος ὡς κορωνίδα τῆς δημιουργί- ας τοποθετεῖται πάντοτε στὸ προσκήνιο γιὰ νὰ ἐξαρθεῖ τόσο ἡ κυριαρχία τοῦ σ’ αὐτὴ ὅσο καὶ ἡ εὐθύνη ποὺ ἔχει γιὰ τὴ σωστὴ συνύπαρξή του μ’ αὐτή». Συμπερασματικά, κατὰ τὴν ὀρθόδο- ξη ἀντίληψη ὁ ἄνθρωπος ἀπαιτεῖται νὰ κατανοήσει ὅτι εἶναι ὁ οἰκονόμος τοῦ Θεοῦ, ὄχι δυνάστης, ἀλλὰ φύλακας τοῦ κόσμου, ἱερέας τῆς Κτίσεως. Ἡ σχέση του μὲ τὴ φύση πρέπει νὰ εἶναι, ὅπως τὴν περιγράφει ὁ Ἅγιος Λεόντιος Κύ- πρου: «Μὲ τὸν οὐρανὸ καὶ τὴ γῆ καὶ τὴ θάλασσα, μὲ τὸ ξύλο καὶ τὴν πέτρα, μ’ ὅλη τὴν ὁρατὴ καὶ ἀόρατη δημιουργία προσφέρω λατρεία στὸν Δημιουργὸ καὶ Κύριο καὶ Ποιητὴ τῶν ὅλων».
• 23.
  22 Ὁ Θεόφιλος Παγκώστας γεννή- θηκεστὰ 1764 στὴν Πάτμο. Καταγόταν ἀπὸ ἐπιφανῆ οἰκο- γένεια, ἀπὸ τὴν ὁποία προῆλθαν τρεῖς Πατριάρχες Ἀλεξανδρείας καὶ ἀρκετοὶ ἡγούμενοι τῆς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Ἰωάν- νου τοῦ Θεολόγου.1 Τὸ κοσμικὸ ὄνομά του ἦταν Κωνσταντῖνος. Μετὰ τὸν πρόω- ρο θάνατο τοῦ πατέρα του Ἰωάννη ἔλαβε τὸ ἐπώνυμο Παγκώστας ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς μητέρας του Μόσχας, ἐπειδὴ ἔτσι συνηθιζόταν γιὰ τὰ παιδιὰ ποὺ πρόωρα εἶχαν ὀρφανέψει ἀπὸ πατέρα.2 Τὰ ἐγκύ- κλια γράμματα τὰ μαθαίνει στὴν Πάτμο, ἐνῷ φοιτᾶ καὶ στὴν Πατμιάδα Σχολή. Συνεχίζει τὶς σπουδὲς στὸ Βουκουρέστι ἢ στὴ Σμύρνη.3 Ἀρχικὰ ἀσχολήθηκε μὲ τὸ ἐμπό- ριο ἀρνούμενος νὰ γίνει μοναχός, ὅταν ὅμως ἀπέτυχε, πῆγε στὴν Ἀλεξάνδρεια, ὅπουἐκάρημονα­χός.4 Χειροτονεῖταιδι- αδοχικὰ διάκονος καὶ ἀρχιμανδρίτης, ἐνῷ κηρύττει σὲ ναοὺς καὶ διδάσκει σὲ σχολεῖα τοῦ Καΐρου.5 Τὸ 1797 χειροτο- νεῖται μητροπολίτης Λιβύης. Τὴν περί- οδο τῆς Ναπολεόντειας παρουσίας στὴν Αἴγυπτο θὰ δείξει δείγματα τῆς ἐθνικῆς του δράσης: διαμαρτύρεται ἐνώπιον τοῦ Γάλλου στρατηλάτη γιὰ τὴν ἄδικη ἀντιμετώπιση τῶν Ἑλλήνων καὶ πετυ- χαίνει τὴ διακοπὴ τῆς δυσβάσταχτης φορολόγησής τους, ἐνῷ ματαιώνει τὴν κατεδάφιση τοῦ Ρωμαίικου μοναστηρι- οῦ τοῦ Ἁγίου Σάββα στὴν Ἀλεξάνδρεια.6 Τὸ 1806 διαδέχε­ται τὸν θανόντα θεῖο του Παρθένιο στὸν πατριαρχικὸ θρόνο τῆς Ἀλεξάνδρειας. Στὴν περίοδο τῆς πα- τριαρχίας του λαμβάνει πρωτοβουλίες γιὰ τὴν ἐνίσχυση τοῦ ρωμαίικου στοι- χείου τῆς Αἰγύπτου: συστήνει σχολεῖα, πραγματοποιεῖ ἐράνους σὲ χῶρες τῆς Εὐρώπης γιὰ τὴν ἐνίσχυση τῶν σχολεί- ων τῆς ἕδρας του, ἱδρύει τὴν ἑλληνικὴ κοινότητα τῆς Ἀλεξάνδρειας καὶ ἀνεγεί- ρει νοσοκομεῖο γιὰ τὴν περίθαλψη τῶν Ρωμηῶν τῆς πόλης.7 Τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1819 βρίσκεται στὴ γενέτειρά του γιὰ λόγους ὑγείας. Τὴν 1η Μαρτίου τοῦ 1820 μυεῖται ἀπὸ τὸν Ἀντώνιο Πελοπίδα στὴ Φιλικὴ Ἑται- ρεία καὶ ἐκδηλώνει ἄμεσα τὴν πατριω- τική του στάση: προσφέρει τὸ ποσὸ τῶν 2000 γροσίων στοὺς ἀπεσταλμένους τοῦ Ὑψηλάντη καὶ συστατικὲς ἐπιστολὲς πρὸς ἐπιφανεῖς Ἕλληνες τῆς Αἰγύπτου, γιὰ νὰ συνδράμουν κι αὐτοὶ οἰκονομικὰ στὸν Ἀγῶνα τοῦ Ἔθνους.8 Ἡ συμ­βολή του στὸν Ἀγῶνα εἶναι ποικίλη: μὲ ὁμιλί- ες ποὺ ἐκφωνεῖ γιὰ νὰ ἐνισχύσει τὸ πα- τριωτικὸ φρόνημα καὶ τὴν ἀγωνιστικὴ διάθεση τῶν ἐπαναστατημένων νη- σιωτῶν, μὲ ἐπιστολές του πρὸς λαϊκοὺς καὶ κληρικούς, ἐπίση­μους καὶ μή. Στὶς 12 Ἀπριλίου τοῦ 1821 κηρύττει ἐπισή- μως τὴν ἐπανάσταση στὴν Πάτμο. Μὲ τὴν παρουσία του, ἐπίσης, στὰ πεδία τῆς μάχης ἐμψυχώνει τοὺς ἀγω- νιστές: τὸν Ἰούλιο τοῦ 1821 ὁ ἑλληνικὸς στόλος ἑτοι­μάζεται νὰ συγκρουσθεῖ μὲ τὸν τουρκικὸ ἔξω ἀπὸ τὴ Νίσυρο, ὅμως τὰ ἑλληνικὰ πληρώματα εἶναι ἀποθαρ­ ρυμένα ἀπὸ τὶς ὑπέρτερες δυνάμεις τοῦ ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΠΑΓΚΩΣΤΑΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΙΚΟΣ (1764-1833) Μιχαήλ I. Φύλλα θεολόγου
• 24.
  23 ἐχθροῦ καὶ ἡπειθαρ- χία ἔχει παραλύσει. Οἱ προτροπὲς ὅμως τοῦ Πάτμιου Φιλικοῦ, ὁ ὁποῖος μεταβαίνει στοὺς Λειψούς, ὅπου εἶχε ἀποσυρθεῖ ὁ ἑλλη- νικὸς στόλος, τοὺς μετα­πείθουν. Ἐνόψει μάλιστα καὶ τῆς ἐπερ- χόμενης νηστείας τοῦ Δεκαπενταύγουστου ἐπέτρεψε στοὺς πολεμιστὲς τὴν κατά- λυσή της, κάτι ποὺ ἔδειχνε τὴν κρίση καὶ τὸ γενικότερο πνεῦμα ποὺ διέθετε ἀλλὰ καὶ τὴν πιστότητά του στὸ πνεῦμα τῆς ἐκκλησιαστικῆς παράδοσης.9 Στὶς ἀρχὲς τοῦ 1822 μεταβαίνει στὴν Ὕδρα καὶ παρακινεῖ τοὺς εὐπορότερους τοῦ νησιοῦ νὰ καλύψουν τὶς δαπάνες τῆς ναυτικῆς συμμετοχῆς τους.10 Τὸ κῦρος του εἶναι μεγάλο καὶ προσκαλεῖται γιὰ νὰ συμμετάσχει στὶς ἐργασίες τῆς Α΄ Ἑθνοσυνέλευσης τῆς Ἐπιδαύρου, χωρὶςὅμωςτελικὰνὰπάει.11 ΤὸνὈκτώ- βριο τοῦ 1825 παύεται ἀπὸ τὸν θρόνο τῆς Ἀλεξάνδρειας κατόπιν πιέσεων ποὺ δέχθηκε ἡ Σύνοδος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου ἀπὸ τοὺς Τούρκους καὶ τὸν Ἀλῆ πασᾶ τῆς Αἰγύ­πτου, ἐξαιτίας τῆς μακροχρόνιας ἀπουσίας του ἀπὸ τὴν Πατριαρχικὴ ἕδρα του-ἐπισήμως- ἀλλὰ κυρίως λόγῳ τῆς ἐνεργοῦς συμμε- τοχῆς στὴν Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση.12 Ἡ ἄφιξη τοῦ Ἰωάννη Καποδίστρια στὴν Ἑλλάδα ἀναπτερώνει τὶς ἐλπίδες ἐπα- νόδου του στὸν Ἀλεξανδρινὸ θρόνο: τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1828 συναντιέται μὲ τὸν Κυβερνήτη στὴν Αἴγινα καὶ ὁ Θεόφιλος τοῦ ζητᾶ νὰ μεσολαβήσει στὴν Πύλη ὑπὲρ τῆς ἀποκατάστασής του, ἀλλὰ τὸ αἴτημά του μένει χωρὶς ἀνταπόκριση.13 Ὅταν δυὸ χρόνια περίπου μετὰ ὁ Κυ- βερνήτης θὰ τοῦ ἀπευθύνει, ἀπὸ ἐκτί- μηση στὸ πρόσωπό του, τὴν πρόταση νὰ γίνει πρόεδρος σὲ Σύνοδο αὐτοκέφα- λης καὶ ἀνεξάρτητης Ἑλλαδικῆς Ἐκκλη- σίας, ἐκεῖνος ἀρνή- θηκε ἀπὸ σεβασμὸ πρὸς τοὺς Κανόνες καὶ τὴ Μεγάλη Ἐκ­ κλησία.14 Οἰκονο- μικὰ ἐξουθενωμένος ζητᾶ τὴν ἀρωγὴ τοῦ κράτους, χωρὶς ὅμως δικαίωση. Ἐκοιμή- θη στὶς 24 Ἰανουαρί- ου 1833 καὶ ἐτάφη στὸ κοιμητήριο τῆς Μονῆς τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη.15 Ἡ ἀνιδιο- τελὴς προσφορά του δίκα­ια προκάλεσε τὸν χαρακτηρισμὸ ἀπὸ τὸν Ἀλέξανδρο Ὑψηλάντη ὡς «κλέος τῶν Πατριαρχῶν, δόξαν τοῦ Γέ­νους καὶ στήριγμα τῆς Ἑλλάδος».16 1.Παναγιώτη Κρητικοῦ, «Ὁ Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Β’ ὁ Πάτμιος Φιλικός, ὁ ἐπιλεγόμενος Παγκώστας (1764-1833)», Θεολογία, 42 (1971), σ. 54. 2 Ὅπ.π.,σ.59,61. 3.Ἀντιφατικὲς οἱ περὶ τῶν σπουδῶν του πληροφορίες, Νικ Φορόπουλου, «Θεόφιλος Παγκώστας», Θ.Η.Ε. 6(1965), στ.408. 4.Παναγιώτη Κρητικοῦ, ὅπ.π, σ.65. 5.Κωνσταντίνου Ἄμαντου, «Θεόφιλος Παγκώστας. Πατριάρχης Ἀλεξανδρείας (1805-1825)», Επ.Ετ. Βυζ.Σπ, 19(1949),σ.246. 6.Θεόδωρου Μοσχονᾶ, «Συμβολὴ καὶ συμπαράστασις τοῦ Πατριαρχείου Αλεξανδρείας εἰς τὸν Ἀγῶνα τῆς Ἐθνικῆς παλιγγενεσίας τοῦ 1821», Θεολογία, 42 (1971), σ.189. 7 Κωνσταντίνου Ἄμαντου, ὅπ.π., σ.247. 8 Κωνσταντίνου Ἄμαντου, ὅπ.π., σ.248. 9 Διονυσίου Κόκκινου, Ἡ Ἑλληνικὴ Ἐπανάστασις, τ.3, ἐκδ. Μέλισσα, Ἀθῆναι, 1957, σ.228 10 Παναγιώτη Κρητικοῦ, ὅπ.π, σ. 79. 11 Θεόδωρου Μοσχονᾶ , ὅπ.π., σ.196. 12 Χρυσόστομου Παπαδόπουλου, «Ἡ Ἐκκλησία Ἀλεξανδρείας ἐν ἀρχῇ τοῦ ΙΘ’ αἰῶνος. Ὁ Πατριάρχης Παρθένιος Β’ καὶ Θεόφιλος Β’», Ἐκκλησιαστικὸς Φάρος, 30 (1931), σ.118-121. 13 Παναγιώτη Κρητικοῦ, σ. 82-83. 14 Παναγιώτη Κρητικοῦ, ὅπ.π., σ.86 καὶ Μιχάλη Μαλανδράκη, «Θεόφιλου Ἀλεξανδρείας ἐπιστολή», Θεολογία, τ. 12 (1934), σελ.25-34. 15 Παναγιώτη Κρητικοῦ, ὅπ.π., σελ.82 κ.ἑξ. καὶ 87. 16 Παναγιώτη Κρητικοῦ, σ.191.
• 25.
  24 ΟΤΑΝ Η ΘΕΙΑΧΑΡΙΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣΕ ΤΟ ΔΙΑΖΥΓΙΟ OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΝΕΟΤΗΤΑ Ἔ πειτα ἀπὸ προτροπὴ ἑνὸς πραγματικὰ φωτισμένου ἀνθρώπου –συγκεκριμένα ἑνὸς Γέροντα ἀπὸ τὸ Ἅγιον Ὄρος τὸν ὁποῖο εἴχαμε πραγματικὰ τὴν εὐλογία νὰ γνωρίσουμε ὁ σύζυγός μου καὶ ἐγὼ (ἐκεῖνος ἄμεσα καὶ ἐγὼ ἔμμεσα), τολμῶ νὰ διηγηθῶ τὴν ἐμπειρία μας μὲ σκοπὸ νὰ ἀφυπνιστοῦν καὶ ἄλλα ζευγάρια ποὺ τυχὸν ἀντιμετώπισαν ἢ ἀντιμετωπίζουν καταστάσεις παρόμοιες μὲ αὐτὲς ποὺ βιώσαμε ἐμεῖς. Εἶμαι 46 ἐτῶν. Πρὶν ἀπὸ εἴκοσι χρόνια παντρευτήκαμε μὲ τὸν σύζυ- γό μου καὶ πραγματικὰ εἴχαμε ὅλες τὶς προϋποθέσεις, ὥστε αὐτὸς ὁ γάμος νὰ εἶναι εὐτυχισμένος. Ὑπῆρχαν βα- θιὰ συναισθήματα ἀγάπης, σεβασμοῦ, ἐκτίμησης καὶ ἔτσι περάσανε δέκα πέ- ντε χρόνια ἀνέφελου βίου, τοῦ ὁποίου ἡ ὡραία εἰκόνα συμπληρώθηκε μὲ τὰ δύο παιδιά μας. Αὐτὸ δὲν σημαίνει ὅτι δὲν περάσαμε καὶ δύσκολες καταστά- σεις. Κάποιες ἴσως ἀρκετὰ δύσκολες! Ὅμως, νιώθοντας ὁ ἕνας γιὰ τὸν ἄλλον ὅλα ὅσα προανέφερα, τὰ ἀντιμετωπίζα- με καὶ προχωρούσαμε στὴν κοινή μας ζωή. Ἡ προσωπική μας περιπέτεια ξε- κίνησε, ἀφοῦ συμπληρώσαμε δεκαπέ- ντε χρόνια γάμου. Θὰ προσπαθήσω μὲ λίγα λόγια νὰ σκιαγραφήσω τὴν εἰκόνα τῆς ζωῆς μας τὴν τελευταία πενταετία, χωρὶς νὰ μπῶ σὲ λεπτομέρειες, γιατί αὐτὲς θὰ μποροῦσαν νὰ γεμίσουν βι- βλίο, πρᾶγμα φυσικὰ ἀνέφικτο. Ἡ κα- θημερινότητα, ἢ ἀλλιῶς ἡ ρουτίνα – ἡ ὁποία ὅμως ἦταν γλυκειά, γιατί συνο-
• 26.
  25 δευόταν ἀπὸ ὅ,τικαλὸ περιεῖχε αὐτὴ ἡ σχέση – ἄλλαζε δραματικὰ καὶ ἄρχισε νὰ γίνεται ἀνυπόφορη. Τὰ στοιχεῖα ποὺ τὴν χαρακτήριζαν πλέον ἦταν ἡ γκρί- νια, θυμός, ψυχικὴ κούραση, ἀπομά- κρυνση, ἀπελπισία. Στὴν ἀρχικὰ -ἐγὼ προσωπικὰ- προσπάθησα νὰ δῶ τὴν ὅλη κατάσταση σὰν μία φυσιολογικὴ κρίση μετὰ ἀπὸ τόσα χρόνια γάμου, σὰν κάτι ποὺ θὰ περνοῦσε ξαφνικά, ὅπως ἀκριβῶς ἦρθε. Τὸ ἀποτέλεσμα; Μετὰ ἀπὸ καταστάσεις πρωτόγνω- ρες γιὰ ἐμᾶς μέσα ἀπὸ ἀλλοπρόσαλλες συμπεριφορές, περιστατικὰ καὶ διαλόγους, ποὺ μόνο πόνο καὶ ἀπανωτὰ χτυπή- ματα θὰ μποροῦσαν νὰ φέ- ρουν στὰ θεμέλια του γάμου μας, ἀποφασίσαμε νὰ δώ- σουμε ἕνα τέλος στὴ σχέση, μὲ σκοπὸ νὰ προστατέψου- με τὰ παιδιά μας ἀπὸ πε- ραιτέρω ἐπώδυνες καταστά- σεις γιὰ τὸν ψυχισμό τους. Ἦταν τὸ μόνο πρᾶγμα γιὰ τὸ ὁποῖο συμφωνούσαμε ἐκείνην τὴν περίοδο! Πε- ράσαμε σὲ διάσταση καὶ μὲ δεδομένο ὅτι δὲν ὑπῆρξαν τρίτα πρόσωπα ἢ ἄλλα εἴδους «σκληρὲς» καταστάσεις, ὅπως βία, πάση φύσεως ἐθισμοὶ κ.λπ., καταλήξαμε στὸ πολὺ βολικὸ καὶ εὔπεπτο συμπέρασμα τῆς φθορᾶς τῆς σχέσης μὲ τὸ πέρασμα τῶν χρόνων καὶ ὅτι ἦταν ἕνας κύκλος ζωῆς ποὺ ἔμελλε νὰ κλείσει. Τὸν πρῶτο καιρὸ τῆς διάστασης καὶ μιλάω αὐστηρὰ προσωπικὰ πλέον εἶδα τὴν ζωή μου νὰ ἀλλάζει ριζικὰ ἀπὸ τὴν μία στιγμὴ στὴν ἄλλη. Νὰ καταρρέουν βασικοὶ πυλῶνες τῆς ζωῆς μου εἴτε μὲ τὴν μορφὴ προσώ- πων εἴτε μὲ τὴν μορφὴ σταθερῶν σχέσε- ων πέρα τῆς συζυγικῆς καὶ στὴν κυριο- λεξία νὰ κλονίζεται συθέμελα ἡ ὕπαρξή μου ὁλόκληρη! Τὰ συναισθήματα: πό- νος, θυμός, ὀργή, ἀπογοήτευση, πίκρα καὶ ἄσημες σκέψεις δὲν ἄργησαν νὰ μὲ ὁδηγήσουν σὲ ἀπελπισία, κατάθλιψη, δυστυχία. Καὶ φυσικὰ μόνη συντροφιὰ καὶ σκέψη πλέον ἕνα θεόρατο «γιατί». Ὥσπου ἦρθε ἡ ὥρα νὰ βροῦμε τὴν ἀπά- ντηση σὲ αὐτὸ τὸ «γιατί». Μία ἀπάντηση τὴν ὁποία δὲν ἐπέτρεπε νὰ δοῦμε ἡ τε- ράστια πίστη στὸ «ἐγώ» μας καὶ ἡ τρα- γικὴ ἀλαζονεία μας. Μία ἀπάντηση ἡ ὁποία μᾶς συγκλό- νισε συθέμελα, ἄνοιξε τὰ μάτια τῆς ψυχῆς μας καὶ μᾶς ἔκανε νὰ καταλά- βουμε ὅτι ὅλα ὅσα μᾶς συνέβαιναν, ἦταν ἕνα κομμάτι ἑνὸς σχεδίου τοῦ Μεγαλο- δύναμου, οὕτως ὥστε νὰ ἐπανέλθουμε στὸν δρόμο Του. Γιατί ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι εἴχαμε παρεκκλίνει ἀπὸ τὸ δρόμο τοῦ Θεοῦ. Γιατὶ ἀνέκαθεν θεωρούσαμε ὅτι εἴμαστε πιστοί, ἐφόσον ἀποδεχό- μαστε τὴν ὕπαρξή Του, χωρὶς ὅμως νὰ νιώθουμε τὴν ἀνάγκη νὰ προσπαθοῦμε ἔστω καὶ λίγο γιὰ νὰ Τοῦ δείχνουμε τὴν εὐγνωμοσύνη μας γιὰ ὅλα ὅσα μᾶς προ- σέφερε. Ἡ ἐκκλησία δὲν ὑπῆρχε στὴ ζωή μας· μία μὲ δύο φορὲς τὸν χρόνο καὶ αὐτὲς κατ’ ἀνάγκην καὶ περισσότερο ἐθιμοτυπικά. Γιὰ κυριακάτικο ἐκκλησι- ασμὸ οὔτε κἂν συζήτηση. Νηστεία μόνο τὴν Μ. Ἑβδομάδα καὶ ὅσον ἀφορᾶ τὴν προσευχή; Περιττή! Ἀφοῦ ὁ Θεὸς πάντα
• 27.
  26 μᾶς ἀγαπᾶ καὶμᾶς προστατεύει, μόνο καὶ μόνο ἐπειδὴ Τοῦ κάνουμε τὴν τιμὴ νὰ Τὸν ἀποδεχόμαστε! Τὸ καντήλι, ποὺ τὸν πρῶτο καιρὸ ἔκαιγε στὸ σπίτι μας, ἔπαψε νὰ εἶναι ἀναμμένο, γιατί ὅσο νἆναι ἦταν μία πρόσθετη μέριμνα, ἡ ὁποία δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ τὴν ἔχουμε μέσα στὸ βαρὺ καθημερινό μας πρό- γραμμα. Ἄλλωστε, εἴπαμε, ἡ Παναγία γνωρίζει τὸ ἔργο Της. Ἐκείνη ξέρει καὶ φροντίζει γιὰ ὅλα χωρὶς τὶς «ὑποδείξεις» τὶς δικές μας! Δὲν ξέραμε ὅμως ὅτι ταυ- τόχρονα ἐργαζόταν καὶ ὁ πονηρὸς μὲ μεγάλη ἐπιτυχία, βρίσκοντας πρόσφο- ρο ἔδαφος μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴν πνευ- ματικὴ χαλαρότητά μας. Καὶ πραγματι- κά, κατάφερε νὰ ὑφάνει ἕναν ἱστὸ γύρω μας, σιγὰ- σιγά, καθημερινὰ καὶ χωρὶς φυσικὰ νὰ τὸ ἀντιλαμβανόμαστε, γιατί ὁ μόνος μας σύμβουλος ἦταν ὁ ἐγωισμός μας καὶ ἡ πίστη στὸ θέλημά μας. Εὐτυχῶς ὅμως τὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ ἦταν ἄλλο! Τὸ μεγαλεῖο τῆς ἀγάπης Του τὸ βιώσαμε – ὅσο παράδοξο καὶ ἂν φαί- νεται – κατὰ τὴν περίοδο τῆς τριετοῦς διάστασης μὲ τὸν σύζυγό μου. Προνόη- σε ὁ Κύριος κατὰ τέτοιο τρόπο, ὥστε νὰ ἔρθουμε σὲ ἐπαφὴ καὶ νὰ γνωρίσουμε κάποιους ἀνθρώπους- ρασοφόρους καὶ μὴ- ἄρρηκτα συνδεδεμένους μὲ τὴν πίστη μας καὶ τὴν Ἐκκλησία. Μὲ κάποιους δέ, ἤρθαμε τόσο κοντά, ποὺ πλέον τοὺς θεωρούσαμε «πνευματι- κοὺς» Πατέρες, ἀδερφοὺς καὶ φίλους. Μέσα ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώπους λοιπόν, μὲ τὶς νουθεσίες τους καὶ τὰ γε- μάτα ἀγάπη λόγια τους, ἀλλὰ κυρίως μὲ τὶς προσευχές τους ὑπὲρ ὑμῶν, ἀρχί- σαμε νὰ βιώνουμε κάτι τὸ πραγματικὰ θαυμαστό. Ἤρθαμε ξανὰ κοντὰ στὸν Θεὸ καὶ στὴν Ἐκκλησία. Γνωρίσαμε τὴ δύναμη τῆς προσευχῆς καὶ τῶν ἱερῶν μυστηρίων μας, τῆς Θείας Κοινωνίας καὶ τῆς Ἐξομολόγησης, τῆς βαθειᾶς τῆς οὐσιαστικῆς. ἡ ὁποία, ὅταν γίνε- ται κομμάτι τῆς ζωῆς μας, ἀντικαθιστᾶ ὁποιοδήποτε ἄλλη μέθοδο «ἀνεύρεσης» τοῦ ἐσωτερικοῦ μας κόσμου μὲ ἐπιστη- μονικὰ τάχα κριτήρια καὶ ὅρους. Καὶ ἐπειδὴ δυστυχῶς μπῆκα καὶ σὲ αὐτὸ τὸ μονοπάτι, τὸν πρῶτο καιρὸ τῆς περιπέ- τειάς μας, ὀφείλω νὰ τονίσω ὅτι ἡ μεγα- λύτερη καὶ τελειότερη κατάθεση ψυχῆς καὶ κατὰ συνέπεια ἴαση τῶν ὅποιων πληγῶν καὶ ἐλαττωμάτων της εἶναι αὐτὴ ποὺ γίνεται στὸ ἱερὸ μυστήριο τῆς ἐξο- μολόγησης κάτω ἀπὸ τὸ πετραχήλι τοῦ πνευματικοῦ μας. Παράλληλα ὅμως, μᾶς ἔδειξε τὸ ἔλεός Του μὲ ἕναν ἄλλο ἐπίσης συγκλονιστικὸ τρόπο κατὰ τὴν τριετία αὐτή. Τὴν περίοδο ποὺ ὁ πονηρὸς θὰ μπο- ροῦσε ἐλεύθερα πλέον νὰ ὁλοκληρώσει τὸ ὀλέθριο σχέδιό του μὲ τὴν ἐμφάνιση ἄλλων ἀνθρώπων στὴ ζωή μας, πρᾶγμα ποὺ μοιραῖα θὰ ὁδηγοῦσε στὴν τελικὴ ἀπομάκρυνση, ἐμεῖς δὲν πάψαμε, ἔστω καὶ ὡς διαστάσει ζευγάρι, νὰ λειτουρ- γοῦμε ὡς οἰκογένεια. Ἔτσι μέσῳ αὐτῆς τῆς θείας διαδικασίας κάτω ἀπὸ ἕνα ἄλλο πρῖσμα πλέον καὶ ὄχι μὲ γνώμονα τὴν ἀλαζονεία μας κάναμε τὴν αὐτο- κριτική μας, πατήσαμε τὸν ἐγωισμό μας καὶ ἀποφασίσαμε νὰ συνεχίσουμε καὶ πάλι τὴν κοινὴ πορεία μας μέσα στὰ πλαίσια τοῦ πολὺ καλοῦ μας γάμου. Μὲ μία μεγάλη διαφορὰ ὅμως! Τὴν ἀνα- γκαιότητα τῆς ὕπαρξης τοῦ Θεοῦ στὴ ζωή μας μέσα βέβαια ἀπὸ τὴν δική μας προσπάθεια καὶ θέληση καὶ τῆς μονα- δικῆς ἀλήθειας σὲ αὐτὸ τὸ πέρασμά μας ἀπὸ τὴ ζωὴ ποὺ Ἐκεῖνος μᾶς ἔδωσε, τῆς Παντοδυναμίας Του τῆς τεράστιας ἀγά- πης Του γιὰ ἐμᾶς καὶ τῆς δικῆς μας μη- δαμινότητας μπροστὰ στὸ θέλημά Του. Ἂς εἶναι λοιπὸν τὸ θέλημά του ὁ μο- ναδικὸς φάρος στὴ ζωή μας καὶ ἂς προ- σευχόμαστε νὰ μᾶς καθοδηγεῖ πάντα ὥστε νὰ βρισκόμαστε πάντα κοντά Του γιὰ νὰ μποροῦμε νὰ εἴμαστε ἀποδέκτες τοῦ ἐλέους του καὶ τῆς τεράστιας ἀγά- πης Του γιὰ ἐμᾶς.
• 28.
  27 Ὅποιος ἀγαπᾶ τὸνΘεὸν, ἀγαπᾶ δίχως ἄλλο καὶ τὸν πλησίον του. Ἕνας τέτοιος ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ φυλάη χρήματα· τὰ διαχειρίζεται κατὰ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ καὶ τὰ μοιράζει σ’ ἐκείνους ποὺ ἔχουν ἀνάγκη. Ὅποιος κάνει ἐλεημοσύνη μιμούμενος τὸν Θεὸν, δὲν κάνει διάκριση καλοῦ καὶ κακοῦ, δικαίου καὶ ἀδίκου στὰ ἀπαραί- τητα τῆς ζωῆς, ἀλλὰ μοιράζει ἴδια σὲ ὅλους κατὰ τὶς ἀνάγκες τους, ἂν καὶ προτιμᾶ γιὰ τὴν ἀγαθή του προαίρεση τὸν ἐνάρετο ἀπὸ τὸν κακό. Ἡδιάθεση τῆς ἀγάπης δὲν διαπιστώνεται μόνον μὲ τὴν παροχὴ χρημάτων, ἀλλὰ πολὺ περισσότερο μὲ τὴ μετάδοση λό- γου καὶ μὲ τὴ σωματικὴ διακονία. Ἐκεῖνος ποὺ ἀπαρνήθηκε εἰλικρινὰ τὰ κοσμικὰ καὶ ὑπηρετεῖ μὲ ἀγάπη ἀπροσποίητη τὸν πλησίον του, ἐλευθερώνεται γρήγορα ἀπὸ κάθε πάθος καὶ με- τέχει στὴ θεία ἀγάπη καὶ γνώση. Ὅταν σὲ προσβάλη κανένας ἢ σὲ ἐξευτελίση σὲ κάτι, τότε φυλάξου ἀπὸ τοὺς λογισμοὺς τῆς ὀργῆς, μήπως μὲ τὴ λύπη σὲ χωρίσουν ἀπὸ τὴν ἀγάπη καὶ σὲ μεταφέρουν στὴ χώρα τοῦ μίσους. Ἂν τὸ ἰδίωμα τῆς ἀγάπης εἶναι ἡ μακροθυμία καὶ ἡ χρηστότητα, τότε ἐκεῖνος ποὺ θυ- μομανιάζει καὶ ἐνεργεῖ δόλια, εἶναι φανερὸ ὅτι ἀποξενώνεται ἀπὸ τὴν ἀγάπη. Κι ὅποιος εἶναι ξένος ἀπὸ τὴν ἀγάπη εἶναι ξένος ἀπὸ τὸν Θεό, ἀφοῦ ὁ Θεὸς εἶναι ἀγάπη. Ἔργο ἀγάπης εἶναι ἡ πρὸς τὸν πλησίον ὁλόψυχη εὐεργεσία καὶ μακροθυμία καὶ ὑπομονή, καὶ ἡ χρήση τῶν πραγ- μάτων μὲ ὀρθὸ λόγο. Ὅποιος ἀγαπᾶ τὸν Θεόν δὲν λυπεῖ κανέναν οὔτε λυπᾶται άπὸ κανέναν γιὰ πρό- σκαιρα πράγματα. Ἐκεῖνος ποὺ ἀγαπᾶ τὸν Θεον, ζεῖ ἀγγελικό βίο πάνω στὴ γῆ· νηστεύει καὶ ἀγρυ- πνεῖ, ψάλλει καὶ προσεύχεται, καὶ γιὰ κάθε ἄνθρωπο σκέπτεται πά- ντοτε καλά. Μὴ μολύνης τὴ σάρκα σου μὲ αἰσχρές πράξεις καὶ μὴ λερώνης τὴν ψυχή σου μὲ πονη- ροὺς λογισμούς. Καὶ ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ θὰ ἔρθη σ’ ἐσένα καὶ θὰ φέρη τὴν ἀγάπη. ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΗΣ Ὁσίου Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ
• 29.
  28 Ἡ ἀνατροφὴ τοῦ παιδιοῦεἶναι τὸ βασικότερο καὶ οὐσιαστι- κότερο ἔργο κάθε γονέα. Οἱ γονεῖς συμβάλλουν σημαντικὰ στὴ διαμόρφωση τοῦ χαρακτῆρα καὶ τῆς προσωπικότητας τοῦ παιδιοῦ δίνο- ντας τοῦ ἀγάπη, ἐνδιαφέρον, ἀρχές, ἠθικὲς ἀξίες, μαθαίνοντας τοῦ καλοὺς τρόπους, θέτοντας ὅρια καὶ κανόνες καὶ κυρίως φέρνοντας τὸ σὲ ἐπαφὴ μὲ τὴν χριστιανικὴ ζωὴ τῆς ἐκκλησίας μας! Ὡστόσο, τὸ ἔργο τῆς ἀνατροφῆς τοῦ παιδιοῦ δὲν ξεκινᾶ ἀπὸ τὸν ἔλευσή του στὸν κόσμο μὲ τὸν τοκετό. Ἔχει ἤδη ἀρχίσει ἀπὸ τὴ στιγμὴ τῆς σύλ- ληψης τοῦ ἐμβρύου, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν στιγμὴ ποὺ ὁ ἄνθρωπος ἔρχεται στὴ ζωή! Ἔρευνες ἑκατὸ καὶ πλέον ἐτῶν ἔχουν ἀποδείξει ὅτι ὁ ρόλος τῶν ἐρεθι- σμάτων ποὺ δέχεται τὸ ἔμβρυο, καλὰ προστατευμένο στὴν ἀγκαλιὰ τῆς μή- τρας, εἶναι τεράστιος. Εἶναι γεγονὸς ὅτι ἡ ἐνδομήτρια ἐμπειρία τοῦ κάθε ἀνθρώπου ἔχει καθοριστικὸ ἀντίκτυ- πο στὴ ζωή του ὡς ἐνήλικου. Τὸ μωρὸ μέσα στὴν κοιλιὰ εἶναι δέ- κτης τῶν σκέψεων, τῶν συναισθημά- των, τῶν ἀντιλήψεων τῆς μητέρας του, ἀκόμη καὶ τῶν ὅσων συμβαίνουν στὸ ἐξωτερικὸ περιβάλλον. Ἐπηρεάζεται καὶ δομεῖται ἀπὸ τὰ ἐρεθίσματα ποὺ προσλαμβάνει ἡ μαμά του, τὶς συ- νήθειες καὶ τὶς προτιμήσεις της. Ἄρα, ἡ μήτρα θὰ μποροῦσε σωστὰ νὰ χα- ρακτηριστεῖ ὡς τὸ πρῶτο σχολεῖο τοῦ παιδιοῦ! Ἔτσι, δὲν πρέπει νὰ μᾶς προκαλεῖ ἐντύπωση τὸ γεγονὸς ὅτι ἕνα ἔμβρυο ποὺ περικυκλώνεται ἀπὸ θυμό, φόβο, ἄγχος καὶ ἀνασφάλεια, θὰ προσαρμο- στεῖ σὲ αὐτὰ καὶ θὰ τὰ μεταφέρει καὶ στὴ δική του ζωὴ ἀργότερα. Φαινομε- νικὰ μπορεῖ νὰ εἶναι ἀσφαλὲς μέσα στὴν μήτρα, ἀλλὰ εἰσπράττει ὅλα τὰ ἀρνητικὰ συναισθήματα τῆς μητέρας, ὅπως ἄλλωστε εἰσπράττει καὶ τὴν ἀγά- πη, τὴν στοργή, τὸ ἐνδιαφέρον, τὴν ἠρεμία καὶ τὴν πνευματικότητά της, ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά! Αὐτὸ τὸ γεγονὸς τονίζει τὴν εὐθύνη ποὺ ἔχει κάθε μη- τέρα σχετικὰ μὲ τὸν τρόπο ζωῆς τῆς κατὰ τὴν περίοδο τῆς ἐγκυμοσύνης. Θὰ πρέπει νὰ φροντίσει νὰ ζεῖ ἐνάρε- τα, γαλήνια καὶ πνευματικὰ ὥστε νὰ ὠφελήσει καὶ τὸ παιδάκι της καὶ νὰ ἀποτελέσει γι’ αὐτὸ φωτεινὸ παράδειγ- μα ἀργότερα. Γι’ αὐτὸ τὸ σπουδαῖο θέμα μᾶς ἔχουν διαφωτίσει μὲ τὰ πνευματι- κά τους λόγια πολλοὶ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας. Ὁ ἅγιος Παΐσιος το- νίζει ὅτι ἡ ἀνατροφὴ τοῦ παιδιοῦ ἀρχί- ζει ἀπὸ τὴν ἐγκυμοσύνη. «Ἂν ἡ μητέρα Πελαγίας Γούναρη δασκάλας Η ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ
• 30.
  29 ποὺ κυοφορεῖ συγχύζεταικαὶ στενο- χωριέται, τὸ ἔμβρυο μέσα στὴν κοι- λιά της ταράζεται. Ἐνῷ, ὅταν ἡ μάνα προσεύχεται καὶ ζεῖ πνευματικά, τὸ παιδάκι ἁγιάζεται! Γι’ αὐτό, ἡ μητέρα ὅταν εἶναι ἔγκυος, πρέπει νὰ λέει τὴν εὐχή, νὰ μελετάει τὸ Εὐαγγέλιο, νὰ ψάλλει, νὰ μὴν ἔχει ἄγχος, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄλλοι νὰ προσέχουν νὰ μὴν τὴν στενοχωροῦν. Τότε τὸ παιδὶ ποὺ θὰ γεννηθεῖ θὰ εἶναι ἁγιασμένο καὶ οἱ γονεῖς δὲν θὰ ἔχουν πρόβλημα μαζί του, οὔτε ὅταν εἶναι μικρὸ οὔτε ὅταν μεγαλώσει. Ἤδη θὰ ἔχουν θέσει τὰ γερὰ θεμέλια καὶ ἔτσι θὰ μποροῦν εὐκο- λότερα νὰ τοῦ μιλήσουν γιὰ τὸν Χριστό, νὰ τοῦ διαβάσουν βίους ἁγίων καὶ νὰ ὠφελή- σουν τὴν ψυχή του. Ἔτσι, τὰ παιδιὰ ἀλλὰ καὶ οἱ γονεῖς θὰ εἶναι εὐτυχισμένοι γιατί θὰ ἔχουν μέσα τοὺς τὸν Χριστό!», τονίζει ὁ ἅγιος (Οἰκογενειακὴ Ζωή, σελ 84). Καὶ ὁ ἅγιος Πορφύριος δὲν εἶχε παραλείψει νὰ ἀνα- φερθεῖ σὲ αὐτὸ τὸ βασικὸ θέμα ποὺ ἀπασχολεῖ κάθε γονέα καὶ νὰ μᾶς δώσει πο- λύτιμες κατευθύνσεις καὶ συμβουλές. Ἐπισημαίνει ὅτι «ὁ κάθε ἄνθρωπος ἔχει πάρει μέσα του καὶ τὰ βιώματα τῶν γονιῶν του καὶ κυρίως τῆς μητέρας του, δη- λαδὴ τὸ πῶς ἐκείνη ζοῦσε ὅταν κυοφο- ροῦσε, ἂν στενοχωριόταν, τί συνήθειες εἶχε, ἂν ἔκανε πνευματικὴ ζωή. Ἔτσι, δημιουργεῖται μία κατάσταση στὴν ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου ἐξαιτίας τῶν γο- νιῶν του, ποὺ τὴν κουβαλάει μαζί του σὲ ὅλη τὴν ζωή, ἀφήνει ἴχνη μέσα του καὶ πολλὰ πράγματα ποὺ συμβαίνουν στὴ ζωὴ του εἶναι ἀπόρροια αὐτῆς τῆς κατάστασης». Ἑπομένως, οἱ ἄνθρωποι, στοὺς ὁποίους ὁ Θεὸς προσφέρει τὸ μεγάλο δῶρο νὰ γίνουν γονεῖς καὶ σὲ συνεργα- σία μὲ Ἐκεῖνον νὰ φέρουν στὸν κόσμο μία νέα ζωή, πρέπει νὰ ἀντιλαμβά- νονται τὴν οὐσία καὶ τὴν εὐθύνη τοῦ ρόλου τους ἤδη ἀπὸ τὴν ἐγκυμοσύ- νη. Καλὸ εἶναι νὰ πασχίζουν ἤδη ἀπὸ αὐτὴν τὴν περίοδο νὰ τὸ ἐφοδιάσουν μὲ θετικὰ καὶ ἁγιασμένα συναισθή- ματα, ὥστε ἐρχόμενο στὸν κόσμο μὲ τὸν τοκετὸ νὰ ἔχει γερὲς βάσεις, πάνω στὶς ὁποῖες θὰ ἀνθίσει ἡ πνευματικό- τητά του καὶ θὰ στηριχθεῖ ἡ μετέπειτα ζωή του. Μὲ αὐτὸ τὸν τρόπο θὰ μπορέ- σει, μέσα στὸ σκοτάδι τῆς ἐποχῆς ποὺ ζοῦμε, νὰ διακρίνει τὸ φῶς τοῦ Χρι- στοῦ καὶ νὰ ἀκολουθήσει τὸ φωτεινό του παράδειγμα!
• 31.
  30 τοῦ Μανόλη Γ.Δρεττάκη* ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ 2001-2011 Σ τὴ δεκαετία 2001-2011, ἐκτὸς ἀπὸ τὶς οἰκονομικές, σημειώ- θηκαν καὶ πολὺ μεγάλες κοι- νωνικὲς ἀλλαγὲς στὴν Ἑλλάδα, ὅπως, ἄλλωστε, καὶ σὲ ὅλον τὸν κόσμο. Ἀνά- μεσα σ’ αὐτὲς εἶναι καὶ οἱ ἀλλαγὲς στὴν οἰκογενειακὴ σύνθεση τοῦ πλη- θυσμοῦ της. Οἱ ἀλλαγὲς αὐτὲς ἀπο- τυπώνονται στὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀπογραφῆς πληθυσμοῦ τοῦ 2011 σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἀντίστοιχα τῆς ἀπο- γραφῆς τοῦ 2001. Στὸ ἄρθρο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὶς ἀλλαγὲς στὴν οἰκογενειακὴ σύνθεση μόνο τῆς – κρίσιμης γιὰ τὸ μέλλον τοῦ Τόπου– ὁμάδας ἡλικιῶν 15-39 ἐτῶν, δεδομένου ὅτι τὰ περισσότερα παιδιὰ γεννιοῦνται ἀπὸ τὶς γυναῖκες σ’ αὐτὲς τὶς ἡλικίες. Ἡ οἰκογενειακὴ κατάσταση τοῦ πληθυσμοῦ περιλαμβάνει 5 κατη- γορίες: ἄγαμους, ἔγγαμους, χήρους, διαζευγμένους καὶ σὲ διάσταση. Στὶς κατηγορίες αὐτὲς προστέθηκε τὸ 2011 καὶ ἡ κατηγορία ἐκείνων τῶν ἑτερόφυ- λων ζευγαριῶν μὲ σύμφωνο συμβί- ωσης, κατηγορία ποὺ δὲν ὑπῆρχε τὸ 2001. Ὁ ἀριθμός τους, ὅμως, εἶναι πολὺ μικρὸς (539 ἄνδρες καὶ 654 γυναῖκες στὴν ὁμάδα ἡλικιῶν 15-39 ἐτῶν) καὶ γι’ αὐτὸ δὲν ἐξετάζονται στὴ συνέχεια.
• 32.
  31 ΠΙΝΑΚΑΣ Πληθυσμός ηλικίας 15-39ετών κατά φύλο και οικογενειακή κατάσταση τα έτη 2001 και 2011 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΟΣΟΣΤΙΑΙΑ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ 2001 2011 ΔΙΑΦΟΡΑ %ΜΕΤΑΒ. 2001 2011 ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΥΝΟΛΟ ΑΓΑΜΟΙ 2.350.031 2.199.220 -150.811 -6,4 57,8 62,2 4,3 ΕΓΓΑΜΟΙ 1.562.760 1.256.762 -305.998 -19,6 38,5 35,5 -3,0 ΧΗΡΟΙ 30.654 7.148 -23.506 -76,7 0,8 0,2 -0,6 ΔΙΑΖΕΥΓΜΕΝΟΙ 82.001 57.374 -24.627 -30,0 2,0 1,6 -0,4 ΣΕ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 36.963 17.837 -19.126 -51,7 0,9 0,5 -0,4 ΣΥΝΟΛΟ 4.062.409 3.538.341 -524.068 -12,9 ΑΝΔΡΕΣ ΑΝΔΡΕΣ ΑΓΑΜΟΙ 1.388.458 1.260.629 -127.829 -9,2 66,5 69,6 3,1 ΕΓΓΑΜΟΙ 649.742 523.459 -126.283 -19,4 31,1 28,9 -2,2 ΧΗΡΟΙ 9.005 1.368 -7.637 -84,8 0,4 0,1 -0,4 ΔΙΑΖΕΥΓΜΕΝΟΙ 27.267 18.480 -8.787 -32,2 1,3 1,0 -0,3 ΣΕ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 13.114 6.260 -6.854 -52,3 0,6 0,3 -0,3 ΣΥΝΟΛΟ 2.087.586 1.810.196 -277.390 -13,3 100,0 100,0 ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΑΓΑΜΕΣ 961.573 938.591 -22.982 -2,4 48,7 54,3 5,6 ΕΓΓΑΜΕΣ 913.018 733.303 -179.715 -19,7 46,2 42,4 -3,8 ΧΗΡΕΣ 21.649 5.780 -15.869 -73,3 1,1 0,3 -0,8 ΔΙΑΖΕΥΓΜΕΝΕΣ 54.734 38.894 -15.840 -28,9 2,8 2,3 -0,5 ΣΕ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 23.849 11.577 -12.272 -51,5 1,2 0,7 -0,5 ΣΥΝΟΛΟ 1.974.823 1.728.145 -246.678 -12,5 100,0 100,0 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΝΔΡΩΝ-ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΝΔ.-ΓΥΝ. ΑΓΑΜΟΙ 426.885 322.038 -104.847 17,8 15,3 ΕΓΓΑΜΟΙ -263.276 -209.844 53.432 -15,1 -13,5 ΧΗΡΟΙ -12.644 -4.412 8.232 -0,7 -0,3 ΔΙΑΖΕΥΓΜΕΝΟΙ -27.467 -20.414 7.053 -1,5 -1,2 ΣΕ ΔΙΑΣΤΑΣΗ -10.735 -5.317 5.418 -0,6 -0,3 ΣΥΝΟΛΟ 112.763 82.051 -30.712 0,0 0,0 Στὴν 1η στήλη τοῦ πρώτου μέρους τοῦ πίνακα δίνονται τὰ στοιχεῖα γιὰ τὸ σύνολο τοῦ πληθυσμοῦ ἡλικίας 15-39 ἐτῶν κατὰ οἰκογενειακὴ κατάσταση τὸ ἔτος 2001, στὴ 2η τὸ 2011, στὴν 3η ἡ διαφορὰ ἀνάμεσα στὸ 2001 καὶ τὸ 2011 καὶ στὴν 4η ἡ ποσοστιαία μετα- βολὴ τοῦ τὸ 2011 σὲ σχέση μὲ τὸ 2001. Στὴν 4η στήλη δίνεται ἡ ποσοστιαία κατανομὴ τοῦ κατὰ οἰκογενειακὴ κα- τάσταση τὸ 2001, στὴν 5η τὸ 2011 καὶ στὴν 6η ἡ διαφορὰ σὲ ποσοστὰ ἀνάμε- σα στὸ 2001 καὶ στὸ 2011. Στὸ δεύτε- ρο μέρος δίνονται τὰ ἀντίστοιχα στοι- χεῖα γιὰ τοὺς ἄνδρες, στὸ τρίτο γιὰ τὶς γυναῖκες καὶ στὸ τέταρτο οἱ διαφορὲς ΠΙΝΑΚΑΣ Πληθυσμὸς ἡλικίας 15-39 ἐτῶν κατὰ φύλο καὶ οἰκογενειακὴ κατάσταση τὰ ἔτη 2001-2011
• 33.
  32 ἀνδρῶν-γυναικῶν. Ἀπὸ τὸ πρῶτομέρος τοῦ πίνακα φαίνεται ὅτι τὸ 2011 σὲ σχέση μὲ τὸ 2001 σημειώθηκε μείωση: Τοῦ συνόλου τοῦ πληθυσμοῦ (ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν μαζὶ) ἡλικίας 15-39 ἐτῶν κατὰ πάνω ἀπὸ 500.000 ἢ κατὰ 12,9%. Πρόκειται γιὰ μία πολὺ μεγάλη μείωση, ἡ ὁποία ὀφεί- λεται στὴ μείωση τῶν γεννήσεων. Πιὸ συγκεκριμένα οἱ γεννήσεις τὰ ἔτη 1962-1986 (ἔτη στὰ ὁποῖα γεννήθηκε ὁ πληθυσμὸς ἡλικίας 15-39 ἐτῶν μὲ βάση τὴν ἀπογραφὴ τοῦ 2001) ἦταν 3.587.602, ἐνῷ τὰ ἔτη 1972-1996 (ἔτη στὰ ὁποῖα γεννήθηκε ὁ πληθυσμὸς τῆς ἴδιας ὁμάδας ἡλικιῶν μὲ βάση τὴν ἀπογραφὴ τοῦ 2011) ἦταν 3.096.22, δηλαδὴ κατὰ 491.379 μικρότερος ἀπ’ ὅ, τι τὸ 2001. Ἡ ἐπιπλέον διαφορὰ σὲ σχέση μὲ τὴ μείωση ποὺ δίνεται στὴν τελευταία γραμμὴ τῆς 3ης στήλης τοῦ πίνακα ὀφείλεται στοὺς (λίγους) θανά- τους ποὺ συνέβησαν στὸ διάστημα τῆς δεκαετίας 2001-2011. Τῶν ἐγγάμων κατὰ πάνω ἀπὸ 300.000 ἢ κατὰ 19,6%, δηλαδὴ μὲ ρυθμὸ τριπλάσιο ἀπὸ ἐκεῖνο τῶν ἀγά- μων. Ἡ μεγάλη αὐτὴ μείωση εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς βασικοὺς λόγους τῆς μείω- σης τῶν γεννήσεων στὴ χώρα μας. Ἀπὸ τὶς ἄλλες κατηγορίες πληθυσμοῦ (μὲ πολὺ μικρὸ ἀριθμὸ σχετικὰ μὲ τοὺς ἄγαμους καὶ τοὺς ἔγγαμους) μεγαλύ- τερη μείωση παρουσιάζουν οἱ χῆροι καὶ ἀκολουθοῦν ἐκεῖνοι σὲ διάσταση καὶ οἱ διαζευγμένοι. Ἐξαιτίας τῶν διαφορῶν αὐτῶν τὸ ποσοστὸ ποὺ οἱ ἄγαμοι ἀντιπροσω- πεύουν στὸ σύνολο τοῦ πληθυσμοῦ 15-39 ἐτῶν αὐξήθηκε κατὰ πάνω ἀπὸ 4 ποσοστιαῖες μονάδες καὶ ξεπέρασε τὸ 60%, ἐνῷ τὸ ἀντίστοιχο ποσοστὸ τῶν ἐγγάμων μειώθηκε κατὰ 3 ποσοστιαῖες μονάδες καὶ πλησίασε τὸ 35%. Πολὺ μικρὲς ἦταν οἱ μειώσεις στὰ ἀντίστοιχα ποσοστὰ τῶν τριῶν ἄλλων κατηγοριῶν τοῦ πληθυσμοῦ. Ἀπὸ τὴ σύγκριση τοῦ τρίτου μέρους του μὲ τὸ δεύτερο μέρος καὶ ἀπὸ τὸ τρίτο μέρος τοῦ πίνακα φαίνεται ὅτι τὸ 2011 σὲ σχέση μὲ τὸ 2001. Ἡ μείωση τῶν ἀγάμων τόσο σὲ ἀριθμοὺς ὅσο καὶ σὲ ποσοστὰ στοὺς ἄνδρες εἶναι πολὺ μεγαλύτερη ἀπ’ ὅ, τι ἐκείνη στὶς γυναῖκες, ἐνῷ τὸ ἀντίθε- το συμβαίνει μὲ τοὺς ἐγγάμους, στοὺς ὁποίους, ὅμως, ἡ διαφορὰ ἀνάμεσα στοὺς ἄνδρες καὶ στὶς γυναῖκες εἶναι πολὺ μικρή. Παρ’ ὅλα αὐτὰ οἱ ἄγαμοι εἶναι πολὺ
• 34.
  33 περισσότεροι ἀπ’ ὅ,τι οἱ ἄγαμες καὶ τὰ ποσοστὰ ποὺ ἀντιπροσωπεύουν στὸ σύνολο τῶν ἀνδρῶν εἶναι πολὺ μεγα- λύτερα ἀπ’ ὅ, τι τὰ ἀντίστοιχα ποσοστὸ στὶς γυναῖκες. Τὸ ἀντίθετο συμβαί- νει στοὺς ἔγγαμους. Ἡ διαφορὰ αὐτὴ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ἄνδρες συ- νάπτουν γάμο σὲ μεγαλύτερη ἡλικία ἀπ’ ὅ, τι οἱ γυναῖκες. Στὶς ὑπόλοιπες κατηγορίες οἱ ποσοστιαῖες μεταβολὲς εἶναι μεγαλύτερες στοὺς ἄνδρες ἀπ’ ὅ, τι στὶς γυναῖκες. Ἀποτέλεσμα τῶν διαφορῶν αὐτῶν στὶς μεταβολὲς τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τῶν ποσοστῶν στὶς πέντε κατηγορίες οἰκο- γενειακῆς κατάστασης εἶναι νὰ μει- ωθοῦν οἱ διαφορὲς ποὺ ὑπάρχουν ἀνάμεσα στοὺς ἄνδρες καὶ στὶς γυ- ναῖκες τόσο σὲ ἀριθμοὺς ὅσο καὶ στὰ ποσοστὰ ποὺ ἀντιπροσωπεύουν οἱ πέ- ντε αὐτὲς κατηγορίες οἰκογενειακῆς κατάστασης. Εἰδικότερα οἱ μειώσεις τῶν διαφορῶν αὐτῶν στοὺς ἄγαμους καὶ ἔγγαμους ὀφείλεται, ὅπως εἶναι γνωστό, στὸ ὅτι οἱ γυναῖκες παντρεύ- ονται τώρα σὲ μεγαλύτερη ἡλικία ἀπ’ ὅ, τι πρὶν ἀπὸ 10 χρόνια. Ἕνας ἀπὸ τοὺς λόγους γιὰ τὴν τάση αὐτὴ εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι τώρα ἕνα πολὺ μεγάλο πο- σοστῶν τῶν νέων γυναικῶν εἰσέρχεται καὶ ἀποφοιτᾶ ἀπὸ τὰ ΑΕΙ καὶ ΤΕΙ καὶ πολλὲς ἀπὸ αὐτὲς προχωροῦν σὲ μετα- πτυχιακὲς σπουδές. Ὀφείλεται, ὅμως, καὶ στὶς οἰκονομικὲς δυσκολίες ποὺ ἀντιμετωπίζουν οἱ νέοι γιὰ νὰ κάνουν οἰκογένεια καὶ στὴν ἀνάγκη νὰ ἐργά- ζονται καὶ οἱ δύο σύζυγοι. Κλείνοντας τὸ ἄρθρο αὐτὸ θὰ πρέ- πει νὰ τονίσουμε ὅτι ἡ πιὸ ἀνησυχη- τικὴ γιὰ τὸ μέλλον τοῦ Τόπου ἀλλαγὴ ποὺ σημειώθηκε στὴν οἰκογενειακὴ κατάσταση τοῦ πληθυσμοῦ τὴ δεκα- ετία 2001-2011 εἶναι ἡ πολὺ μεγάλη μείωση τοῦ πληθυσμοῦ στὶς ὁμάδες ἡλικιῶν 15-39 ἐτῶν, ἡ ὁποία, ὅπως προαναφέρθηκε, ὀφείλεται στὴ μείω- ση τῶν γεννήσεων. Ἡ μείωση αὐτή, μὲ τὴ σειρά της, ὀφείλεται στὴν ἐγκληματικὴ ἀδιαφο- ρία ὅλων τῶν κυβερνήσεων τῆς πε- ριόδου 1974-2009 γιὰ τὴν συνεχῆ ἐπιδείνωση τοῦ δημογραφικοῦ προ- βλήματος τῆς χώρας, παρ’ ὅ, τι, ἀπὸ τὸ 1993 ὑπάρχει τὸ ὁμόφωνο πόρισμα τῆς Βουλῆς στὸ ὁποῖο προτείνονται δραστικὰ μέτρα γιὰ τὴν ἀντιμετώπισης τοῦ μέγιστου αὐτοῦ ἐθνικοῦ μας προ- βλήματος. Ἡ τελευταία, ὅμως, ἀπογραφὴ ἔγι- νε τὸ Μάϊο τοῦ 2011. Ἔκτοτε, λόγῳ τῶν μέτρων τῶν Μνημονίων, ἔχει ἐπι- δεινωθεῖ ἀκόμα περισσότερο τὸ δη- μογραφικὸ πρόβλημα λόγῳ τῆς πρω- τοφανοῦς αὔξησης τῆς ἀνεργίας καὶ τῆς μείωσης τῶν μισθῶν καθὼς καὶ τῆς ὑποβάθμισης τῶν ὑπηρεσιῶν ὑγείας, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ σημειωθεῖ ὄχι μόνο παραπέρα μείωση τῶν γεννήσεων, ἀλλὰ καὶ μετανάστευση τῶν νέων μὲ προσόντα· ὁρισμένων, μάλιστα μὲ τὶς οἰκογένειές τους. Τὸ δυστύχημα γιὰ τὸ μέλλον τοῦ Τόπου ὅτι ἡ ἀδιαφορία τῶν κυβερνή- σεων τῶν ἐτῶν 2009-2014 γιὰ τὸ δη- μογραφικὸ πρόβλημα ὄχι μόνο συνε- χίστηκε, ἀλλὰ τὰ μέτρα ποὺ ἔλαβαν ἔπληξε περισσότερο τὶς οἰκογένειες μὲ παιδιά, καὶ ἰδιαίτερα τὶς τρίτεκνες καὶ τὶς πολύτεκνες. Τὴν ἴδια, δυστυχῶς, πολιτικὴ ἐφαρμόζει καὶ ἡ σημερινὴ κυβέρνηση. Ἂν δὲν ἀλλάξει ριζικὰ αὐτὴ ἡ κατάσταση, τὸ δημογραφικὸ (καὶ ὄχι μόνο) μέλλον τοῦ Τόπου δια- γράφεται ζοφερό. * Ὁ Μανόλης Γ. Δρεττάκης εἶναι πρώην Ἀντιπρόεδρος τῆς Βουλῆς, Ὑπουργὸς καὶ Καθηγητὴς τῆς ΑΣΟΕΕ.
• 35.
  34 η γλωσσα ΗΜΑΧΗ ΤΗΣΠΑΙΔΕΙΑΣ Τοῦ Σεβασμιωτάτου ΜητροπολίτουἘδέσσης, Πέλλης καὶ Ἀλμωπίας κυρού Χρυσοστόμου(+) «Διδασκάλους ζητητέον τοῖς τέκνοις, οἱ καὶ τοῖς βίοις εἰσὶν ἀδιάβλητοι καὶ τοῖς τρόποις ἀνεπίληπτοι καὶ ταῖς ἐμπειρίας ἄριστοι. Πηγὴ γὰρ καὶ ρίζα καλοκαγαθίας τὸ νομίμου τυχεῖν παιδείας». Πλούταρχος Σ χολεῖα καὶ ἰνστιτοῦτα, φροντιστήρια καὶ ξένες γλῶσσες, τέχνες καὶ ἐπαγγέλματα ἀποτελοῦν τὸ ὄνειρο καὶ τὴν φιλοδοξία τῶν γονέων, τὸν πόθο καὶ τὴν ἀγωνία τῶν παιδιῶν. Ὅλα αὐτά, βέβαια, εἶναι συγκινητικά, ἐπειδὴ ἀπαιτοῦν μόχθο καὶ θυσία καὶ εἶναι ἐπίσης ἀπαραίτητα καὶ βασικὰ γιὰ τὴν πρόοδο καὶ τὴν ἐπιστήμη, γιὰ τὴν εὐτυχία τῆς κοινωνίας καὶ τὸν πολιτισμὸ τῆς ἀνθρωπότητας. Πέρα ὅμως καὶ ὑπεράνω ἀπὸ αὐτά, ἢ μᾶλλον, σκοπὸς καὶ τέρμα ὅλων αὐτῶν πρέπει νὰ εἶναι ἡ ἐσωτερικὴ καλλιέργεια τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ἠθικὴ διάπλαση καὶ μόρφωση τοῦ νέου μαθητῆ, «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν τοῦ Θεοῦ». Διότι, κατὰ τὸν Πλάτωνα, «ὁ ἄνθρωπος παιδείας μὲν ὀρθῆς τυχῶν θειότατον καὶ ἡμερώτατον, μὴ ἱκανῶς δὲ ἢ μὴ καλῶς τραφέν, ἀγριώτατον
• 36.
  35 ὁπόσα φύει γῆ…». –Ποιάεἶναι ὅμως ἡ ὀρθὴ παιδεία; Ποιὰ εἶναι ἡ ἀληθινὴ μόρφωση; Ἀσφαλῶς εἶναι ἐκείνη ἡ ὁποία ἔχει ὡς βάση ἀμετακίνητη τὴν ψυχοσωματικὴ ἰδιότητα τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὡς σκοπὸ τὴν σύμμετρη καὶ ἁρμονικὴ ἀνάπτυξη τῶν δύο αὐτῶν ἰδιοτήτων. Κάθε μονόπλευρη θεώρηση ἢ ἐσκεμμένη παραθεώρηση, ὁδηγεῖ σὲ διχασμὸ τῆς προσωπικότητας καὶ καταλήγει στὴ διάσπαση τῆς ψυχοσωματικῆς ὑποστάσεως τοῦ ἀνθρώπου. Ὀρθὴπαιδείαεἶναιἐκείνηἡὁποία ἀντιμετωπίζει καὶ καλλιεργεῖ τὸν ἄνθρωπο ὡς ἑνιαία προσωπικότητα καὶ προωθεῖ αὐτὸν στὸν τελικό του προορισμό. Ἡ ἀγωγὴ καὶ ἡ μόρφωση εἶναι μόνον γιὰ τὸν ἄνθρωπο. Τὰ ζῶα δὲν παιδαγωγοῦνται, οὔτε μορφώνονται. Δὲν ἐξελίσσονται καὶ δὲν μεταβάλλονται. Ἁπλῶς τιθασεύονται, δαμάζονται καὶ ἀσκοῦνται. Ἐπειδὴ στεροῦνται λογικῆς καὶ ἐλευθερίας. Δὲν ἔχουν συνείδηση καὶ ψυχή. Τὰ ζῶα ἔχουν μόνο ἄλογα ἔνστικτα καὶ τυφλὲς βιολογικὲς ὁρμές, στὶς ὁποῖες ὑποτάσσονται καὶ πειθαρχοῦν στερεοτύπως, κατ’ ἀναπότρεπτη φυσικὴ ἀνάγκη. Ὁ ἄνθρωπος ὅμως ἀποτελεῖ ἐλεύθερη ἠθικὴ προσωπικότητα καὶ ἔχει ἀνάγκη ἀγωγῆς πρὸς τὴν τελειότητα. Ἀλλά, τὸ ἔργο τῆς ἀγωγῆς δὲν εἶναι μηχανικό, δὲν ἀποτελεῖ κατασκευήν. Ὁἄνθρωπος,καὶμάλιστατὸπαιδὶ καὶ ὁ νέος, δὲν εἶναι ἀντικείμενο καὶ ἀδρανὲς πρᾶγμα, δὲν εἶναι ἄψυχη καὶ ἄβουλη μᾶζα, ὑποκείμενη ἀναγκαστικὰ στοὺς φυσικοὺς νόμους καὶ δεχόμενη παθητικὰ τὴν παιδαγωγικὴ ἐπέμβαση, οὔτε εἶναι
• 37.
  36 ἕνα βάζο ποὺτὸ γεμίζουμε μὲ ὡραῖα καὶ πολύτιμα ἡδύποτα, μὲ γνώσεις, δεξιότητες καὶ ἱκανότητες… Ἀλλὰ εἶναι λογικὴ προσωπικότητα, ἠθικὴ ὀντότητα, «εἰκόνα» τοῦ Δημιουργοῦ Θεοῦ. Συνεπῶς, καὶ ἡ εὐθύνη τῶν φορέων τῆς ἀγωγῆς, γονέων καὶ δασκάλων, εἶναι μεγάλη, ἐπειδὴ εἶναι Θεοῦ «συνεργοί», τὸ δὲ ἔργο τοὺς ἀποτελεῖ πλήρη μυσταγωγία καὶ ἀληθῆ ἱερουργία. Δὲν ὑπάρχει ἀνώτερη «τέχνη» καὶ δυσκολοτερο «ἐπάγγελμα» ἀπὸ τοῦ γονέως καὶ διδασκάλου. «Τέχνη τεχνῶν ἄνθρωπον ἄγειν, τὸ πολυτροπώτατον καὶ ποικιλώτατον τῶν ζώων» (ἅγιος Γρηγόριος Θεολόγος). Ἐπειδὴ ἡ ἀγωγὴ δὲν μοιάζει οὔτε μὲ τὴ διατροφὴ τοῦ σώματος οὔτε μὲ τὴν ἰατροφαρμακευτικὴ θεραπεία τοῦ ἀσθενοῦς. Κάθε σύγκριση καὶ παρομοίωση θὰ μείωνε τὴν ἀξία τῆς ἀγωγῆς. Ὅπως, ἐπίσης, κάθε θεώρηση καὶ προσφορὰ αὐτῆς ὡς ἐμπορικοῦ εἴδους θὰ σήμαινε προδοσία καὶ πλήρη ἐξαχρείωση τοῦ ἀνθρώπου. Στὴν ἐποχή μας πολλὰ «λειτουργήματα» τῆς οἰκογένειας περιῆλθαν στὴν δικαιοδοσία ὀργανωμένων κοινωνικῶν ἱδρυμάτων. Οἱ ἀσθενεῖς στὸ νοσοκομεῖο, οἱ γέροντες στὸ γηροκομεῖο, τὰ νήπια στὸ νηπιαγωγεῖο κ.λπ. ἀλλὰ ἡ ἁρμοδιότητα τῆς ἀνατροφῆς τῶν παιδιῶν θὰ ἀποτελεῖ πάντοτε ἀναπαλλοτρίωτο καὶ ἀμεταβίβαστο προνόμιο τῆς οἰκογένειας. Ἡ μητρικὴ στοργὴ καὶ ἡ πατρικὴ προστασία, ἡ οἰκογενειακὴ θαλπωρὴ καὶ ἡ σπιτικὴ ἀσφάλεια ἀποτελοῦν μοναδικὲς καὶ ἀστείρευτες πηγὲς μετάγγισης στὴν ψυχὴ τῶν παιδιῶν καὶ τῶν μαθητῶν τῶν πλέον ἱερῶν, ἁγνῶν καὶ ὑψηλῶν συναισθημάτων καὶ ἰδανικῶν. Εἶναι λυπηρό, βέβαια, ὅτι πολλοὶ γονεῖς σήμερα ἔχουν τὴν εὐθύνη τῶν παιδιῶν τους μόνο ἀπὸ βιολογικῆς καὶ νομικῆς πλευρᾶς. Ἀρκοῦνται, ὅπως λέει καὶ ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος, στὴ γέννηση καὶ τὴ διατροφὴ καὶ παραμελοῦν τὴν ἀναγέννηση καὶ τὴν ἀνατροφή. Περιμένουν τὰ πάντα ἀπὸ τὸ σχολεῖο καὶ τὴν Ἐκκλησία καὶ ἀγνοοῦν ὅτι βάση τῆς ἀγωγῆς εἶναι ἡ οἰκογενειακὴ ζωὴ καὶ φυσικοὶ διδάσκαλοι καὶ παιδαγωγοὶ οἱ ἴδιοι οἱ γονεῖς. Οἱ διασημότεροι παιδαγωγοὶ ὁμολογοῦν ὅτι, ἂν στὸ σπίτι καὶ ἀπὸ τοὺς γονεῖς δὲν γίνει ἡ θεμελίωση τῆς ἀνατροφῆς καὶ ὑπομονητικὴ σμίλευση τοῦ ἤθους καὶ τοῦ χαρακτῆρα τοῦ παιδιοῦ, οἱ εὐκαιρίες θὰ ἔχουν χαθεῖ ὁριστικά. Ἐπειδὴ ἡ οἰκογένεια ἀποτελεῖ σχολεῖο ἀναντικατάστατο, εἶναι τὸ τελειότερο ἐργαστήριο καὶ ἐκπαιδευτήριο, ὅπου κατὰ τρόπο μοναδικό, ἐμφυτεύονται καὶ διδάσκονται οἱ ἀτομικὲς καὶ κοινωνικὲς ἀρετὲς καὶ καλλιεργοῦνται καὶ ἀναπτύσσονται τὰ βαθύτερα βιώματα καὶ τὰ ψηλότερα συναισθήματα τῆς ζωῆς. Ἀπὸ τὸ βιβλίο του ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ σ. 41
• 38.
  37 ΤΑ ΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ Ἀπὸτὰ γυμνασιακά μας χρόνια θυμόμαστε πάντα πόση ἐντύπωση μᾶς ἔκανε στὴ μελέτη τοῦ ὁμηρικοῦ κειμένου ἡ παρατήρηση πὼς σχεδὸν κάθε φορὰ ποὺ ἀναφερόταν ἕνας θεός, ἕνας ἥρωας, ἕνα ζῶο ἢ κι ἕνα πρᾶγμα ἀκόμα, τὸ ὄνομά του συνοδευόταν σταθερὰ ἀπὸ κάποιο ἐπίθετο, ποὺ φαινομενικὰ δὲν πρόσθετε τίποτα οὐσιαστικὸ στὴ διήγηση. Οἱ δάσκαλοί μας ὀνόμαζαν τὰ ἐπίθετα αὐτὰ «κοσμητικά», καὶ ἡ συνηθισμένη ἐξήγηση ποὺ μᾶς ἔδιναν γιὰ τὴν παρουσία τους στὸν Ὅμηρο ἦταν ὅτι πραγματικὰ χρησίμευαν γιὰ νὰ στολίσουν τὸν λόγο. Ἂν ἔλειπαν, τὸ νόημα δὲν θ’ ἄλλαζε βέβαια, μόνο ποὺ ἡ ὁμηρικὴ φράση θὰ ἦταν λιγότερο διακοσμημένη. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ Ἐπιμέλεια: Γεωργίου Καλυβάτση φιλολόγου
• 39.
  38 Ὁ ὅρος «κοσμητικὸ»ἐπίθετο καὶ ἡ σχετικὴ ἐξήγηση ποὺ δίνεται στέκουν στὴν ἐπιφάνεια μόνο τῆς ποιητικῆς ἔκφρασης, δὲν προχωροῦν στὸ βάθος της. Ἕνας ποιητὴς ποὺ γυρεύει νὰ στολίση ἐξωτερικὰ τὴ φράση του, προσθέτοντας «ὡραῖα» ἐπίθετα, θὰ ἦταν ἀνάξιος νὰ λέγεται ποιητής. Στὴν ποίηση μορφὴ καὶ νόημα δὲν εἶναι πραγματικὰ τόσο ξεχωρισμένα, ὥστε νὰ συλλάβης πρῶτα τὸ νόημα κι ὕστερα νὰ γυρέψης νὰ τὸ ντύσης μὲ φανταχτερὰ στολίδια. Ἡ ἐπιθυμία τοῦ ποιητῆ νὰ συνοδέψη τὸ πρόσωπο καὶ τὸ πρᾶγμα μ’ ἕνα ἐπίθετο – Ζεὺς ἀργικέραυνος ἀ σ τ ρ α π ο κ έ ρ α υ ν ο ς , Ἀ χ α ι ο ὶ χαλκοκνήμιδες, βόες εὐρυμέτωποι, νῆες κυανόπρωροι καράβια γαλανόπρωρα πρέπει, τὸ δίχως ἄλλο, νὰ πηγάζη ἀπὸ μιὰ βαθύτερη ἀνάγκη τῆς ψυχῆς του. Ὁ Δίας ἦταν: τερπικέραυνος=κεραυνόχαρος, ὑψιβρεμέτης= ἀψηλοβρόντης, κελαινεφὴς=μαυροσύννεφος, κι ὅταν δὲν ἔρριχνε ἀστροπελέκια, κι ὅταν δὲν σκέπαζε τὸν οὐρανὸ μὲ σύννεφα. Ἡ Ἀφροδίτη λεγόταν: φιλομμειδὴς=ἀχνογελόχαρη, ἀκόμα καὶ τὴ στιγμὴ ποὺ πληγωνόταν καὶ φυσικὰ δὲν εἶχε καμμιὰ ὄρεξη γιὰ γέλια. Ὁ Ἀχιλλέας ἦταν ὅλη τὴν ὥρα: ποδαρκής, ποδώκης=φτεροπόδαρος, καὶ τὴ στιγμὴ ποὺ δὲν ἔτρεχε ἢ ἀμύμων=ἄψεγος, θεῖος, πελώριος, θεοείκελος= θεόμορφος. Ὁ Ὀδυσσέας: ἀ μ ύ μ ω ν = ἄ ψ ε γ ο ς , π ο λ ύ τ λ α ς = π ο λ υ β α σ α ν ι σ μ έ ν ο ς , πτολίπορθος=καστρομαχητής, κι ἂς μὴν εἶχε ἀκόμα ρημάξει τὸ κάστρο τῆς Τροίας, οὔτε ἀκόμα τυραννιστεῖ στὰ πέλαγα. Οἱ Τρῶες χαρακτηρίζονται: μεγάθυμοι=ἀντρειωμένοι, κι ὅταν τὸ βάζουν στὰ πόδια, ἱππόδαμοι=αὐτοὶ ποὺ δαμάζουν ἵππους, ἀγέρωχοι, μ ε γ α λ ή τ ο ρ ε ς = μ ε γ α λ ό κ α ρ δ ο ι , χαλκοχίτωνες= αὐτοὶ ποὺ φορᾶνε χάλκινους θώρακες. Οἱ Ἀχαιοὶ χαρακτηρίζονται: χ α λ κ ο χ ί τ ω ν ε ς = α ὐ τ ο ὶ π ο ὺ φορᾶνε χάλκινους θώρακες, φιλοπτόλεμοι=πολεμόχαροι, κάρη κομόωντες= μακρυμάλληδες Ἡ Ἥρα: λ ε υ κ ώ λ ε ν ο ς = λ ε υ κ ο χ έ ρ α , χρυσοπέδιλος=ποὺ φοράει χρυσὰ πέδιλα. Ἡ Ἀθηνᾶ: γ λ α υ κ ώ π ι ς = γ α λ α ν ο μ ά τ α ηὔκομος=ὀμορφομαλλοῦσα. Ἡ Ἀφροδίτη: ἐστέφανος=αὐτὴ ποὺ φοράει ὡραῖο στολίδι, φιλομμειδὴς=ἁγνογελόχαρη. Ἡ Βρησηὶς: καλλιπάρηος=ροδομάγουλη. Ἡ Δανάη: καλλίσφυρος=ποὺ ἔχει ὡραίους ἀστραγάλους Οἱ Τρωάδες: ἑ λ κ ε σ ί π ε π λ ο ι = π ο ὺ ἔ χ ο υ ν μακρόσυρτα πέπλα. Ὁ Μενέλαος εἶναι στὴν βοὴν ἀγαθός. Ὁ Ὅμηρος μᾶς ἔδειξε μία ἱκανότητα τῆς γλώσσας μας, ποὺ δὲν βρίσκεται σὲ ὅλους τοὺς λαούς. Οἱ Ἕλληνες μπορεῖ νὰ εἶναι ὑπερήφανοι γιὰ τὴ γλῶσσα τους, εἴτε στὰ χρόνια του Ὁμήρου ἔζησαν εἴτε στὰ σημερινά.
• 40.
  39 Παρουσιάζοντας τὸ μήνυματοῦ Εὐαγγελίου ὡς κοινωνία στὴν πίστη καὶ τὴν ζωὴ τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας
• 41.
  40 Η ΓΩΝΙΑ ΤΗΣΓΛΩΣΣΑΣ Γεωργίου Βιλλιώτη ΟΥΔΕΙΣ ΑΝΑΜΑΡΤΗΤΟΣ Ἡ μὴ σταθερὴ θέση τοῦ τόνου στὴν Ἑλληνικὴ γεννᾶ συχνὰ δυσκολίες κυρίως στὸν τονισμὸ τῆς γενικῆς πληθυντικοῦ. Τὰ οὐσιαστικὰ σὲ -ας ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὴν τρί- τη κλίση τῆς καθαρεύουσας τονί- ζονται στὴν προπαραλήγουσα: τῶν κανόνων (ὀνομαστικὴ ὁ κανών), τῶν σελίδων (ὀνομαστικὴ ἡ σελίς), τῶν ὁμάδων (ὀνομαστικὴ ἡ ὁμάς), τῶν μυκήτων (ὀνομαστικὴ μύκης). Ἑπομένως οἱ τύποι τῶν λεξιθήρων, τῶν λαθροθήρων, τῶν βαθμοθήρων, τῶν θεσιθήρων εἶναι ἐσφαλμένοι. Τὰ οὐσιαστικὰ ποὺ ἔχουν ὡς δεύ- τερο συνθετικὸ τὸ -θήρας ἀνήκουν στὴν πρώτη κλίση καὶ τονίζονται στὴ λήγουσα: τῶν λεξιθηρῶν, τῶν λαθροθηρῶν, τῶν βαθμοθηρῶν, τῶν θεσιθηρῶν. Τὸ δεύτερο συνθετικὸ -θήρας προ- έρχεται ἀπὸ τὸ ρῆμα θηρῶ «κυ- νηγῶ» καὶ δηλώνει αὐτὸν ποὺ κυνη- γάει ἢ ποὺ ἐπίμονα καὶ συστημα- τικὰ ἐπιδιώκει νὰ ἀποκτήση αὐτὸ ποὺ ἀναφέρεται ὡς πρῶτο συνθετι- κό. ΤΙΜΑΛΦΕΙΣ ΛΕΞΕΙΣ Σωρείτης (ἀρχ. σωρὸς + κατάλ. -ίτης) εἶναι σύνθετος βραχυλογικὸς συλλογιμὸς στὸν ὁποῖο παραλείπο- νται τὰ ἐπιμέρους συμπεράσματα καὶ προβάλλεται μόνο τὸ τελικὸ καὶ ὁ ὁποῖος μπορεῖ νὰ ἀναλυθῆ σὲ τόσους ἄλλους ἁπλοὺς συλλογι- σμούς, ὅσες εἶναι καὶ οἱ προτάσεις ποὺ τὸν ἀκολουθοῦν, ἐκτὸς ἀπὸ τὴν πρώτη καὶ τὴν τελευταία. Μὲ τὸν συλλογισμὸ αὐτὸν συνδέεται καὶ τὸ σόφισμα τοῦ σωρείτη. Τὸ ὀνοματικὸ σύνολο σωρείτης ἐρω- τήσεων σημαίνει πλῆθος ἐρωτήσε- ων: Οἱ ἀντιδράσεις τοῦ ξένου τροφο- δότησαν τὸν σωρείτη τῶν ἐρωτημά- των ποὺ τοῦ ἀπηύθυνε ὁ βασιλιᾶς τῶν Φαιάκων.
• 42.
  41 ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΩ ΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝΛΕΞΕΩΝ Ἡ λέξη πνεύμονας προέρχεται ἀπὸ τὴ λέξη πνεύμων, ποὺ ἀρχικὰ ἦταν πλεύμων. Ὁ πλέυμων παράγεται ἀπὸ τὸ ρῆμα πλέω «ρέω, κολυμπῶ», ἐπειδὴ οἱ πνεύμονες φαίνονται σὰν πλέουν στὸ νερό. Ὁμόρριζα εἶναι τὰ πνέω, πνεῦμα, ἄπνοια, δύσπνοια, σύμπνοια, ἐμπνευσμένος, θεό- πνευστος, πνευστός, μακρόπνοος, εἰσπνοή, ἐκπνοή. ΟΜΙΛΕΙΤΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Στὰ διόδια τῶν ἐθνικῶν ὁδῶν ὑπάρ- χουν δύο δυνατότητες πληρωμῆς. Ἡ πρώτη εἶναι νὰ πληρώσει ὁ ὁδηγὸς τοῖς μετρητοῖς καὶ ἡ ἄλλη μὲ αὐτό- ματο τρόπο, στὰ τηλεδιόδια ποὺ μποροῦν νὰ ἀντικαταστήσουν τὰ ξε- νόφερτα e-pass. ΑΝΤΙΑΙΣΘΗΤΙΚΑ Συνεχίζονται ἐντατικὰ οἱ πρόβες πάνω στὸ ἔργο. Τὴ μουσικὴ ἔγρα- ψε ὁ Σταῦρος Κουγιουμτζὴς πάνω σὲ στίχους τοῦ Μάνου Ἐλευθερίου. Ἐνεργεῖ πάνω στὴ βάση ἀρχῶν. Οἱ μαθητὲς κάτω ἀπὸ τὴν καθοδή- γηση τοῦ καθηγητῆ τους διέπρεψαν στὸ διαγωνισμὸ χοροῦ. Οἱ Ἕλληνες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Πρώτου Παγκο- σμίου Πολέμου ἔζησαν κάτω ἀπὸ συνθῆκες φόβου καὶ τρομοκρατί- ας. Οἱ ἀντιαισθητικοὶ αὐτοὶ γαλλι- σμοὶ sir le καὶ sous le μποροῦν νὰ ἐξελληνιστοῦν ὡς ἑξῆς: Συνεχίζονται ἐντατικὰ οἱ πρόβες τοῦ ἔργου. Τὴ μουσικὴ ἔγραψε ὁ Σταῦρος Κου- γιουμτζὴς σὲ στίχους τοῦ Μάνου Ἐλευθερίου. Ἐνεργεῖ μὲ βάση ὁρι- σμένες ἀρχές. Οἱ μαθητὲς μὲ τὴν καθοδήγηση τοῦ καθηγητῆ τους διέπρεψαν στὸ δι- αγωνισμὸ χοροῦ. Οἱ Ἕλληνες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ἔζη- σαν μέσα σὲ συνθῆκες φόβου καὶ τρομοκρατίας. ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ Ἀπὸ τὴν προσευχὴ τοῦ Κυρίου στὴ Γεσθημανὴ προέρχεται ἡ γνωστὴ βι- βλικὴ ρήση ΄΄ἤγγικεν ἡ ὥρα.
• 43.
  42 Ἀφιερώνεται στοὺς 4πρώτους μα- θητὲς τοῦ Ἑλληνικοῦ Μειονοτικοῦ Δημοτικοῦ Σχολείου τῆς Ἴμβρου ποὺ ἐπαναλειτούργησε φέτος μετὰ ἀπὸ 49 χρόνια. 1. Εἰσαγωγὴ 1.1. Σκοποθεσία Ὡς γνωστὸν ἡ Ἴμβρος καὶ ἡ Τένε- δος εἶναι δύο γειτονικὰ νησιὰ τοῦ Βο- ρειοανατολικοῦ Αἰγαίου οἱ γλωσσικὲς ντοπιολαλιὲς τῶν ὁποίων ἀνήκουν στὴ γενικότερη ὁμάδα τῶν νεοελληνικῶν καὶ εἰδικότερα τῶν λεγόμενων «βόρει- ων» ἰδιωμάτων (northern greek dia- lects)1 , σύμφωνα μὲ τὴν ἀνάλυση τοῦ Γ. Χατζιδάκι2 , τὰ ὁποῖα ἐμφανίζουν ὡς βασικό τους χαρακτηριστικὸ τὸ φω- νολογικὸ φαινόμενο τῆς ἀποβολῆς τῶν ἀτόνων φωνηέντων /i, u/ καὶ τῆς τροπῆς τῶν ἐπίσης ἀτόνων /e, o/ σὲ /i, u/ ἀντίστοιχα (Hige Vowel Loss). Ὁ σκοπὸς καί, ὡς ἐκ τούτου, τὸ πε- ριεχόμενο τῆς παρούσας σύντομης με- λέτης προέκυψε ἀπὸ δύο βασικές μας διαπιστώσεις στὶς ὁποῖες ὁδηγηθήκα- με κατὰ τὴν διάρκεια τῆς μακροχρό- νιας ἐνασχόλησής μας μὲ τὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα τῆς ἰδιαίτερης πατρίδας μας, τῆς Ἴμβρου καὶ οἱ ὁποῖες ἀφοροῦν τὰ ἐν λόγῳ ἰδιώματα. Πρόκειται δηλ. ἀφενὸς γιὰ τὸν ἰδι- αίτερα συντηρητικὸ χαρακτῆρα αὐτῶν ὡς ἀποτέλεσμα προφανῶς τῶν ἰδιαίτε- ρων γεωγραφικῶν, ἱστορικῶν, κοινω- νικῶν καὶ πολιτικῶν χαρακτηριστικῶν τῶν δύο νησιῶν ποὺ ἀναδεικνύεται μέσα ἀπὸ τὴ διατήρηση σημαντικοῦ ἀριθμοῦ ἀρχαιοελληνικῶν στοιχεί- ων τὰ περισσότερα ἐκ τῶν ὁποίων δὲν ἀπαντοῦν στὴν ἐπίσημη Νεοελληνικὴ Κοινὴ καὶ ἀφετέρου γιὰ τὸ πλῆθος τῶν ὁμοιοτήτων-κοινῶν στοιχείων ποὺ φαί- νεται νὰ ἐμφανίζουν στὸ σύνολο τῶν γλωσσικῶν τους ἐπιπέδων (φωνολογι- κό, μορφολογικό, συντακτικό, σημα- σιολογικό, λεξιλογικό). Βασικός μας στόχος λοιπὸν εἶναι ἡ ἀνάδειξη τῶν ἀρχαιοελληνικῶν λέξεων ποὺ ἀπαντοῦν αὐτούσιες (μὲ τὶς ὅποιες ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΚΟΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΣΤΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΙΜΒΡΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΝΕΔΟΥ Ξενοφῶντος Τζαβάρα δρος Γλωσσολογίας, ἐκπαιδευτικοῦ Μ.Ε.
• 44.
  43 γλωσσολογικὰ δικαιολογημένες καὶ ἀναμενόμενεςμεταβολὲς) συγχρόνως τόσο στὸ ἰμβριακὸ ὅσο καὶ στὸ τενεδι- ακὸ ἰδίωμα. 1.2. Μεθοδολογικὲς Ἀρχές Τὸ γλωσσικὸ ὑλικὸ στὸ ὁποῖο στη- ρίζεται ἡ μελέτη εἶναι μᾶλλον ἀνισο- μερὲς ἀναφορικὰ μὲ τὰ δύο παραπάνω ἰδιώματα. Συγκεκριμένα, γιὰ τὸ ἰμβρι- ακὸ ἰδίωμα εἴχαμε στὴ διάθεσή μας τὸ Λεξικὸ τοῦ Ἰμβριακοῦ Ἰδιώματος τοῦ γράφοντος ποὺ περιέχει 10.000 καὶ πλέον ἰδιωματικὰ λήμματα ἀπὸ τὴν Ἴμβρο τὰ ὁποῖα μὲ τὴ σειρά τους προέρχονται ἀπὸ συστηματικὴ δεκα- πενταετῆ ἐνασχόληση, ἐπιτόπια ἔρευ- να καὶ ἀποδελτίωση καθὼς καὶ δύο μελέτες τοῦ ἀείμνηστου Ν. Ἀνδριώτη3 καὶ τοῦ γράφοντος4 σχετικὰ μὲ τὴ δι- ατήρηση ἀρχαιοελληνικῶν στοιχείων στὸ Ἰμβριακὸ ἰδίωμα. Ἀντιθέτως, γιὰ τὸ τενεδιακὸ ἰδίω- μα στηριχθήκαμε ἀποκλειστικὰ στὸ γλωσσάρι ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Ἀπ. Κερ- κινέογλου5 ποὺ περιέχει 1.600 περί- που λήμματα τοῦ ἀντίστοιχου ἰδιώμα- τος. Τὸ λεξιλογικὸ ὑλικὸ τῆς μελέτης μας κατατάσσεται στὸν παρακάτω τρί- στηλο πίνακα ὡς ἑξῆς: Στὴν α΄ στήλη καταγράφονται σὲ ἀλφαβητικὴ σειρὰ οἱ λέξεις τῆς Ἀρχαί- ας Ἑλληνικῆς ποὺ διατηροῦνται αὐτούσιες στὰ δύο ἰδιώματα ἐνῷ ἡ ση- μασία τους δίνεται μόνο σὲ περίπτωση διαφοροποίησης ἀπὸ αὐτὰ, ἐνῷ στὶς δύο ἑπόμενες στῆλες καταγράφονται οἱ ἀντίστοιχες λέξεις ὅπως αὐτὲς ἔχουν διατηρηθεῖ στὸ ἰμβριακὸ καὶ στὸ τενε- διακὸ ἰδίωμα ἀντίστοιχα μὲ συνοπτικὴ ἀναφορὰ τῆς σημασίας καθεμιᾶς.
• 45.
  44 2. Παρουσίαση ΛέξειςΑρχαίαςΕλληνικής ΛέξειςΙμβριακού Ιδιώματος Λέξεις Τενεδιακού Ιδιώμτος ἂκανος, ὁ ‘ἀγκαθωτή κορυφή’ ἄγανου ‘βελονοειδὴς ἀπόφυση σταχυοῦ’ ἄγανου ‘βελονοειδὴς ἀπόφυση σταχυοῦ’ ἀγριάς ‘άγρια’ αγρι ά ‘εἶδος ἀγριόχορτου’ αγρι ά ‘εἶδος ἀγριόχορτου’ ἀκαλήφη ‘τσουκνίδα’ ’κουλ’φάδα ‘θαλασσινό μαλάκιο’ ’κουλ’φάδα ‘θαλασσινό μαλάκιο’ ἀλάομαι-ῶμαι ’λιέμι ‘περιπλανιέμαι / χασομερῶ’ ’λιέμι ‘περιπλανιέμαι / χασομερῶ’ ἂλογον (ζῶον) < ἂλογος ἄλιγου ‘ἄλογο’ ἄλιγου ‘ἄλογο’ ἁλοσάχνη ‘ἀφρὸς τῆς θάλασσας’ ἀλ’τσάχιν’ ‘λεπτὸ στρῶμα ἁλατιοῦ’ ἀλ’τσάχιν’ ‘λεπτὸ στρῶμα ἁλατιοῦ’ ὂμνυμι ’μώνου ‘ὁρκίζομαι’ ἀμώνου ‘ὁρκίζομαι’ ἀναβατός ἀνιβατούρι ‘ἀρτοσκεύασμα’ ἀνιβατὸ ‘ἀρτοσκεύασμα’ ἀναλύω ἀνιλυώ ‘διαλύω’ ἀνιλῶ ‘διαλύω’ ἀνιστορέω-ῶ ‘ἐξετάζω’ ἀν’στουρῶ ‘συλλογίζομαι’ αν’στουρῶ ‘συλλογίζομαι’ ἀντίον < ἀντίος ‘ὁ απέναντι’ ἀντί ‘ἐξάρτημα ἀργαλειοῦ’ ἀντὶ ‘ἐξάρτημα ἀργαλειοῦ’ ἀπίδιον < αρχ. ἂπιον ἀπίδι ‘ἀχλάδι’ ἀπίδι ‘ἀχλάδι’ ἀπόπατος ἀπόπατους ‘ἀποχωρητήριο’ ἀπόπατους ‘ἀποχωρητήριο’ ἀπολύω ‘ἀφήνω’ ἀπουλυῶ ‘τελειώνω τὴ λειτουργία’ ἀπουλῶ ‘τελειώνω τὴ λειτουργία’ ἀποσῴζω ‘διασώζω’ ἀπισώνου ‘ὁλοκληρώνω’ ἀπουσώνου ‘ὁλοκληρώνω’ ἀρίς ‘χειρουργικό τρυπάνι’ ἀρίδα ‘γάμπα / σκέλος’ ἀρίδα ‘φτέρνα ἀτρακτιον< ἄτρακτος,ἡ ἀδράχτι ‘ὑφαντικό ἐργαλεῖο’ ἀδράχτι ‘ὑφαντικό ἐργαλεῖο’ στοιβὴ ἀστοιβιὰ ‘εἶδος ἀγκαθωτοῦ θάμνου ἀσπάλαξ ασκάλ’πας ‘τυφλοπόντικας’ ασφάλαγγας ‘τυφλοπόντικας’ ἀκίς ‘αιχμηρό αντικείμενο’ αγκίδα ‘παρασχίδα ξύλου’ αγκίδα ‘παρασχίδα ξύλου’ ἀγγεῑον ‘δοχείο’ αγγειό ‘δοχείο νυκτός’ ατζό ‘δοχείο νυκτός’ ἀτραγίς < ἀτρακίς ατραγίδα ‘είδος αγκαθωτού θάμνου’ ατραγίδα ‘είδος αγκαθωτού θάμνου’ βάθρακος μαθρακός ‘βάτραχος’ μαθρακός ‘βάτραχος’ βδέλλα αβδέλλα ‘βδέλλα’ αβδέλλα ‘βδέλλα’ βούκεντρον θ’κέντρα ‘βουκέντρα’ τσέντρα ‘βουκέντρα’ βοών ‘σταύλος βοδιών’ β’νιά ‘περιττώματα βοδιών’ β’νιά ‘περιττώματα βοδιών’ βράγχος ‘βραχνάδα’ ζβάραχνου ‘βράγχιο ψαριού’ ζβάραχνου ‘βράγχιο ψαριού’
• 46.
  45 γανόω-ῶ ‘κάνω να λάμψει’ γανώνου‘επικασσιτερώνω’ γανώνου ‘επικασσιτερώνω’ λιποθυμέω-ῶ λ’γουθυ μώ ‘λιποθυμώ’ γλιθυ μώ ‘λιποθυμώ’ γόμος ‘φορτίο γόμους ‘γέμιση φαγητού’ γόμους ‘γέμιση φαγητού’ δάκνω δαγκάνου ‘δαγκώνω’ δαγκάνου ‘δαγκώνω’ διαρμόζω ‘μοιράζω’ διαρμίζου ‘τακτοποιώ’ διαρμίζου ‘τακτοποιώ’ δίκελλα θ’κέλλ’ ‘είδος σκαπτικού εργαλείου’ θ’τσέλλ’ ‘είδος σκαπτικού εργαλείου’ δίμιτον δίμ’του ‘είδος υφάσματος’ δίμ’του ‘είδος υφάσματος’ εἰσκομίζω ‘φέρνω μέσα’ σ’σκουμίζου ‘σκορπίζω’ σ’σκουμίζου ‘σκορπίζω’ ἐκσυσπάω-ῶ ξ’πώ / ξ’πάζου ‘ξαφνιάζομαι’ ξ’πώ / ξ’πάζου ‘ξαφνιάζομαι’ ἐμβόλιον ‘δόρυ’ μπόλ’ ‘ελαιόδεντρο από εμβολιασμό αγριελιάς’ μπόλ’ ‘κλαδί ήμερου δέντρου για εμβολιασμό αντίστοιχου άγριου’ ἒμπυος ‘αυτός που έχει πύον’ όμπυους ‘πύον’ έμπυους ‘πύον’ ἐπακροάομαι-ῶμαι αφ’κρι έμι ‘κρυφακούω’ αφ’κρι έμι ‘κρυφακούω’ ἐπιδέξιος ’π’δέξιους ‘επιδέξιος’ ’π’δέξιους ‘επιδέξιος’ ἐρινεός ‘αγριόσυκο’ ουρ’νιός ‘άγουρο σύκο’ ουρ’νιός ‘άγουρο σύκο’ ἐρίφιον < ἒριφος ρ’φάδι ‘κατσικάκι 1-2 ετών’ ρ’φάδι ‘κατσικάκι 1-2 ετών’ ἒχιδνα όχιντρα ‘οχιά’ όχιντρα ‘οχιά’ ἐχῑνος αχ’νιός ‘αχινιός’ αχ’νιός ‘αχινιός’ ζινίχιον ‘δερμάτινο λουρί’ ζ’νίχ’ ‘σβέρκος’ ζ’νίχ’ ‘σβέρκος’ ζῷον ‘έμβιο ον’ ζο ‘ζώο’ ζο ‘ζώο’ θαλάμη ‘φωλιά’ θουλάμ’ ‘φωλιά χταποδιού’ θουλάμ’ ‘φωλιά χταποδιού’ θηκάριον φ’κάρι ‘θήκη μαχαιριού’ φ’κάρι ‘θήκη μαχαιριού’ θημωνιά < θημών,ὁ ‘σωρός’ θ’μουνιά ‘σωρός σταχυών σε δεμάτια’ θ’μουνιά ‘σωρός σταχυών σε δεμάτια’ θρίξ ‘τρίχα’ τριχιά ‘είδος λεπτού κόσκινου’ τριχιά ‘είδος λεπτού κόσκινου’ θυγάτηρ θυ’ατέρα ‘κόρη’ θ’γατέρα ‘κόρη’ ἱδρώς ίδρους ‘ιδρώτας’ ίδρους ‘ιδρώτας’ ἱλαρός ‘χαρούμενος’ ίλιρας ‘ιλαρά’ έλιρις ‘ιλαρά’ καλαμάγρωστις καλαμάγρα ‘είδος ζιζανίου’ καλαμάγρα ‘είδος ζιζανίου’ κάλαμος καλέμ’ ‘κλαδί ήμερου δέντρου για εμβολιασμό αντίστοιχου άγριου’ καλέμ’ ‘κλαδί ήμερου δέντρου για εμβολιασμό αντίστοιχου άγριου’ καματηρός ‘αυτός που κοπιάζει’ καματιρός ‘εργατικός’ καματιρός ‘εργατικός’ κάρκαρον (κεφάλιον) κάκαρου ‘κρανίο κάκαρου ‘κρανίο κενόω-ῶ ‘αδειάζω’ κ’νώνου ‘σερβίρω’ τσ’νώνου ‘σερβίρω’
• 47.
  46 κίμμυρος,ὁ ‘μικρολόγος’ τσ’μούρι ‘μικρολόγος’ τσ’μούρι ‘μικρολόγος’ κορύπη <κόρυμβος ‘κορυφή’ κουρούπ’ ‘είδος πήλινου αγγείου’ κουρούπ’ ‘είδος πήλινου αγγείου’ κραβάτιον < κράβατος ‘κρεβάτι’ κριβατή ‘απλωμένη κληματαριά’ κριβατή ‘απλωμένη κληματαριά’ κρέας κρι άς ‘κρέας’ κριγιάς ‘κρέας’ λαγαρός ‘χαλαρός’ λαγάρα ‘δερμάτινη λωρίδα’ λαγάρα ‘δερμάτινη λωρίδα’ λαγ(γ)ών,ἡ λαγγόν’ ‘πλάγιο τμήμα της λεκάνης του σώματος’ λαγγόν’ ‘πλάγιο τμήμα της λεκάνης του σώματος’ λαψάνη λαψάνα ‘είδος αγριόχορτου’ λαψάνα ‘είδος αγριόχορτου’ λικμίζω < λικμάω-ῶ αλιχνίζου ‘χωρίζω τα σιτηρά από τα άχυρα’ λιχνίζου ‘χωρίζω τα σιτηρά από τα άχυρα’ λούω λούνου ‘λούζω’ λούνου ‘λούζω’ λώβη ‘λέπρα / βλάβη λούβα ‘λέπρα’ λούβα ‘καταστροφή’ μαθές < μαθός < μαθών μαθέ’ ‘δηλαδή / βέβαια’ μαθές ‘δηλαδή / βέβαια’ μάραθρον < μάραθον μάλαθρους ‘μάραθο’ μάλαθρους ‘μάραθο’ μολόχη μιλόχα ‘μολόχα’ μιλόχα ‘μολόχα’ μεταλλικός μιταλλίκ’ ‘παλιό νόμισμα’ μιταλλίκ’ ‘παλιό νόμισμα’ μιτάριον < μίτος ‘νήμα’ μ’τάρι ‘εξάρτημα αργαλειού’ μ’τάρι ‘εξάρτημα αργαλειού’ μηχάνιον < μηχανή π’χάν’ ‘φυσερό σιδεράδων’ μ’χάν’ / π’χάν’ ‘φυσερό σιδεράδων’ Νηρηίς ‘θαλάσσια νύμφη’ αραγίδα ‘νεράιδα’ νηραγίδα ‘νεράιδα’ νοέω-ῶ ‘καταλαβαίνω’ νιώνου ‘ξυπνώ’ νιώνου ‘ξυπνώ’ ξαίνω ξαίνου ‘ανοίγω το μαλλί ή το βαμβάκι με τα χέρια’ ξαίνου ‘ανοίγω το μαλλί ή το βαμβάκι με τα χέρια’ ξόανον ‘ξύλινο άγαλμα θεού’ ξόγανου ‘ανόητος’ ξόγανου ‘ανόητος’ ξύω ξυώ ‘ξύνω’ ξυώ ‘ξύνω’ ὀδοντάγρα δουντάγρα ‘πένσα για εξαγωγή των δοντιών δουντάγρα ‘πένσα για εξαγωγή των δοντιών ὂρνις ‘πτηνό’ όρ’θα ‘κότα’ όρ’θα ‘κότα’ περόνιον < περόνη ‘αιχμηρό καρφί’ πιρόν’ ‘πιρούνι’ πιρόν’ ‘πιρούνι’ πλύμα ‘απόνερο / βρομόνερο’ πλύμα ‘τυρόγαλο’ πλύμα ‘τυρόγαλο’ πρωτόγαλα προυτόγαλου ‘το πρώτο γάλα της προβατίνας αφού γεννήσει’ προυτόγαλου ‘το πρώτο γάλα της προβατίνας αφού γεννήσει’
• 48.
  47 πράγματα ‘πράγματα’ πράματα‘αιγοπρόβατα’ πράματα ‘αιγοπρόβατα’ πυρόω-ῶ πυρώνου ‘ζεσταίνομαι πολύ’ πυρώνου ‘ζεσταίνομαι πολύ’ ῥιζάριον < ῥίζα ρ’ζάρι ‘είδος βαφικού φυτού’ ρ’ζάρι ‘είδος βαφικού φυτού’ ῥώθων,ὁ αρ’θούν’ ‘ρουθούνι’ αρ’θούν’ ‘ρουθούνι’ ῥώξ,ἡ ρώγους ‘αράχνη’ ρώγ’δους ‘αράχνη’ σαννάκιον τσαννάκ’ ‘πιάτο’ τσαννάκ’ ‘πιάτο’ σβέννυμι σβω ‘σβήνω’ σβω ‘σβήνω’ σιβύνη / συβίνη ‘λόγχη’ ζ’βανάς ‘είδος σουγιά’ ζ’βανάς ‘είδος σουγιά’ σινίον σ’νί ‘μεγάλο ταψί’ σ’νί ‘μεγάλο ταψί’ σκόλλυς σκ’λλί ‘τσουλούφι μαλλιών’ σκ’λλί ‘τσουλούφι μαλλιών’ σκυτάλη σκουντουλάδι ‘σαύρα’ σκουντουλάρι ‘σαύρα’ (σ)κορδύλη ‘ρόπαλο / πρήξιμο / κεφαλόδεσμος’ σκουρδούλα ‘πανούκλα’ σκουρδούλα ‘πανούκλα’ στημόνιον < στήμων,ὁ ‘νήμα’ στ’μόν’ ‘οι κλωστές που εκτείνονται κατά μήκος του αργαλειού’ στ’μόν’ ‘οι κλωστές που εκτείνονται κατά μήκος του αργαλειού’ στῦψις στύψ’ ‘προϊόν που μοιάζει με χοντρό αλάτι’ στύψ’ ‘προϊόν που μοιάζει με χοντρό αλάτι’ συκάμινον ασ’κάμ’νου ‘μούρο’ σ’κάμ’νιου ‘μούρο’ συνεικάζω ‘συμπεραίνω’ σ’νεικάζου ‘συνέρχομαι’ σ’νεικάρου ‘συνειδητοποιώ’ συνερίζω ‘τσακώνομαι’ σ’νουρίζουμ’ ‘θίγομαι’ σ’νουρίζουμ’ ‘θίγομαι’ σφενδόνη σφιντιβόν’ ‘είδος σφεντόνας’ σφιντιγκόν’ ‘είδος σφεντόνας’ σφίγξις ‘σφίξιμο’ σφίξ’ ‘βιασύνη’ σφίξ’ ‘βιασύνη’ σωρός σουρί ‘κοπάδι αιγοπροβάτων’ σουρί ‘κοπάδι αιγοπροβάτων’ ταγή ‘παράταξη / διευθέτηση / διαταγή’ ταγή ‘ζωοτροφή’ ταγή ‘ζωοτροφή’ ταγή ‘παράταξη / διευθέτηση / διαταγή’ ταγήν’ ‘δοσολογία φαγητού’ ταγήν’ ‘δοσολογία φαγητού’ τάριχος ‘παστός’ τουρίκ’ ‘είδος παλαμίδας’ τουρίκ’ ‘είδος παλαμίδας’ ταχέα ταχιά ‘αύριο’ ταχιά ‘αύριο’ τύλος / τύλη ‘εξόγκωμα’ τ’λούμ’ ‘δερμάτινος ασκός’ τ’λούμ’ ‘δερμάτινος ασκός’ τυκάνη θ’κάν’ ‘σανίδα με κοφτερές πέτρες’ θ’κάν’ ‘σανίδα με κοφτερές πέτρες’ ὑφάδιον ’φάδι ‘οι κλωστές που εκτείνονται κατά πλάτος του αργαλειού’ ’φάδι ‘οι κλωστές που εκτείνονται κατά πλάτος του αργαλειού’
• 49.
  48 φάσηλος φασούλα ‘φασόλι’φασούλα ‘φασόλι’ φυτάνη ‘εποχή φύτευσης’ β’ντάν’ ‘παραφυάδα’ φ’ντάν’ ‘νεαρό φυτό’ χειρόμυλος < χειρομύλη χειρόμπ’λους ‘χειρόμυλος’ χειρόμ’λους ‘χειρόμυλος’ χελώνη αχιλώνα ‘χελώνα’ αχιλώνα ‘χελώνα’ δωρ. χορδά κόρδα ‘αποξηραμένο έντερο ζώου’ κόρδα ‘αποξηραμένο έντερο ζώου’ χρεία ‘ανάγκη’ χρει ά / χρείγια ‘ανάγκη’ χρείγια ‘αποχωρητήριο’ ψευδός < ψευδής τσιβδός ‘ψευδός’ τσιβδός ‘ψευδός’ ψηφίζω ‘αποφασίζω’ ψ’φώ ‘υπολογίζω’ ψ’φώ ‘υπολογίζω’ ψηφίον ‘χαλικάκι’ < ψῆφος ‘πετρούλα’ ψηφί ‘γράμμα αλφαβήτου’ ψηφί ‘γράμμα αλφαβήτου’ ψίαξ,ἡ ‘σταγόνα’ ψιακή ‘δηλητήριο’ ψατσί ‘δηλητήριο’ ψυχῶν < ψυχή ‘πνοή / ανάσα’ Ψ’χός ‘Ψυχοσάββατο’ Ψ’χός ‘Ψυχοσάββατο’ 3. Συμπεράσματα Τὸ βασικὸ συμπέρασμα ποὺ προ- κύπτει ἀπὸ τὴ συγκριτικὴ / διαχρονικὴ μελέτη τῶν ἰδιωμάτων τῆς Ἴμβρου καὶ τῆς Τενέδου εἶναι μᾶλλον διττό: κατὰ πρῶτον, φαίνεται ὅτι τὰ 2 ἰδιώματα ἔχουν ἰδιαίτερα μεγάλο ἀριθμὸ κοινῶν στοιχείων, πρᾶγμα ποὺ εὐελπιστοῦμε νὰ μᾶς δοθεῖ ἡ εὐκαιρία νὰ διαπιστώ- σουμε καὶ μὲ ἄλλες ἀντίστοιχες συ- γκριτικὲς μελέτες. Κατὰ δεύτερον, τόσο τὸ ἰμβριακὸ ὅσο καὶ τὸ τενεδιακὸ γλωσ- σικὸ ἰδίωμα ἀποδεικνύονται ἰδιαίτερα συντηρητικὰ (τουλάχιστον ὡς πρὸς τὸν λεξιλογικὸ τομέα) καθὼς φαίνονται νὰ διατηροῦν μεγάλο ἀριθμὸ λέξεων τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς, ἰδιαίτερα μάλιστα ἂν ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν οἱ πολυάριθμες λεξιλογικὲς κατηγορίες ποὺ ἀπουσιά- ζουν ἀπὸ τὴ μελέτη καὶ θὰ μποροῦσαν νὰ πολλαπλασιάσουν τὸν ἀριθμὸ τῶν λέξεων6 . 1. Σχετικὰ μὲ τὰ νεοελληνικὰ ἰδιώματα γενικὰ πβλ. τὸ εἰσαγωγικὸ ἔργο τοῦ Κοντοσόπουλος, Ν. 2001: Διάλεκτοι καὶ Ἰδιώματα τῆς Νέας Ἑλλη- νικῆς, Ἀθῆνα (Γρηγόρης). ἐνῷ σχετικὰ μὲ τὰ βόρεια νεοελληνικὰ ἰδιώματα πβλ. κυρίως Παπαδόπου- λος, Α. 1926: Γραμματικὴ τῶν Βορείων Ἰδιωμάτων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς, Ἀθῆνα καὶ Φάβης, Β. 1951: «ὉδυναμικὸςτονισμὸςτῆςΒορείαςἙλληνικῆςκαὶ τὰ ἀποτελέσματα αὐτοῦ», Ἀθηνᾶ 55: 3-18. 2. Πβλ. Chatzidakis, D. 1892: Einleitung in die Neugriechische Grammatik, Leipzig: 343-353, Χατζιδάκις, Γ. 1905: Μεσαιωνικὰ καὶ Νέα Ἑλληνι- κά, Ἀθῆνα (Πελεκάνος): 251-265. Ἐξάλλου, σχε- τικὰ μὲ διαφορετικὲς προτάσεις ταξινόμησης τῶν νεοελληνικῶν ἰδιωμάτων πβλ. Τζιτζιλής, Ν. 2000: «Νεοελληνικὲς Διάλεκτοι καὶ Νεοελληνικὴ Διαλεκτο- λογία», Ἡ Ἑλληνικὴ Γλῶσσα καὶ οἱ Διάλεκτοί της: 16-17, Trudgill, P. 2003: “Modern Greek dialects”, Journal of Greek Linguistics 4: 49-50 (προηγούμε- νες) καὶ 50-61 (ἡ δική του). 3. Πβλ. Ανδριώτης, Ν. 1949: «Οἱ ἀρχαϊσμοί τοῡ γλωσσικοῡ ἰδιώματος τῆς Ἲμβρου», Ίμβρος 30: 117-119. 4. Πβλ. Τζαβάρας, Ξ. 2003: «Ἀχαϊκὰ στοιχεῖα στὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα τῆς Ἴμβρου», Πρακτικὰ τοῦ Δ΄ Συνεδρίου Νεοελληνικῆς Διαλεκτολογίας, Αθήνα: 493-512. 5. Πβλ. Κερκινέογλου, Απ. 2009: Ἡ Τένεδος χωρὶς Τενεδιούς, Ἀθῆνα (Σύλλογος Τενεδίων «Ὁ Τέννης»). 6. Συγκεκριμένα, ἀπουσιάζουν λέξεις κοινὲς τῶν 2 ἰδιωμάτων μὲ μὴ ἀρχαιοελληνικὴ προέλευ- ση, λέξεις ἀρχαιοελληνικὲς ἀλλὰ μὴ κοινές, λέξεις κοινὲς μὲ ἀρχαιοελληνικὰ στοιχεῖα ποὺ δὲν ἀπα- ντοῦν αὐτούσιες στὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ, κ.λπ.
• 50.
  49 ΤΙ ΕΧΟΥΝ ΠΕΙΟΙ ΞΕΝΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ! «Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα ἔχει συ- νέχεια καὶ σὲ μαθαίνει νὰ εἶσαι ’’ἀδέσποτος’’ καὶ νὰ ἔχεις μιὰ δόξα, δηλαδὴ μιὰ γνώμη. Στὴν γλῶσσα αὐτὴ δὲν ὑπάρχει ‘’ὀρθο- δοξία’’. Ἔτσι ἀκόμη καὶ ἂν τὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα θέλει ἀνθρώπους ‘’νομοταγεῖς’’ – σὲ ἕνα καλούπι – τὸ πνεῦμα τῶν ἀρχαίων κειμένων καὶ ἡ γλῶσσα σὲ μαθαίνουν νὰ εἶσαι ἀφεντικό». Ντὲ Γρόοτ (Ὀλλανδὸς καθηγητὴς ὁμηρικῶν κειμένων στὸ Πανεπιστή- μιο τοῦ Μοντρεὰλ) «Σχεδὸν φοβᾶμαι νὰ ἀγγίξω τὴν Ὀδύσσεια, τόσο καταπιεστικὰ ἀφόρητη εἶναι ἡ ὀμορφιά». Τζέιμς Τζόυς (Διάσημος Ἰρλανδός συγγραφέας, 1882-1941) «Στὴν ἑλληνικὴ ὑπάρχει ἕνας ἴλιγγος λέξεων, διότι μόνο αὐτὴ ἐξερεύνησε, κατέγραψε καὶ ἀνέ- λυσε τὶς ἐνδότατες διαδικασίες τῆς ὁμιλίας καὶ τῆς γλώσσας, ὅσο καμμία ἄλλη γλῶσσα». Ζὰκ Λακαρριέρ, Γάλλος συγγραφέας «Ἡ ἑλληνικὴ ἔχει «ὁμοιογένεια σὰν τὴν Γερμανική, εἶναι ὅμως πιὸ πλούσια ἀπὸ αὐτήν. Ἔχει τὴν σαφήνεια τῆς Γαλλικῆς, ἔχει ὅμως μεγαλύτερη ἀκριβολογία. Εἶναι πιὸ εὐλύγιστη ἀπὸ τὴν Ἰτα- λικὴ καὶ πολὺ πιὸ ἁρμονικὴ ἀπὸ τὴν Ἱσπανική. Ἔχει δηλαδὴ ὅ,τι χρειάζεται γιὰ νὰ θεωρηθεῖ ἡ ὡραιότερη γλῶσσα τῆς Εὐρώπης». Κάρολος Φωριέλ, Γάλλος καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Σορβόνης «Ἡ γνώση τῆς Ἑλληνικῆς εἶναι ἀπαραίτητο θεμέλιο ὑψηλῆς πο- λιτιστικῆς καλλιέργειας». Μαριάννα Μακ Ντόναλντ, καθηγή- τρια τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Καλι- φόρνιας καὶ ἐπικεφαλῆς τοῦ TLG. «Ἂν στὴ βιβλιοθήκη τοῦ σπιτιοῦ σας δὲν ἔχετε τὰ ἔργα τῶν ἀρχαί- ων Ἑλλήνων συγγραφέων, τότε μένετε σὲ ἕνα σπίτι δίχως φῶς». Γεώργιος Μπερνάρ Σώ, Ἰρλανδός θε- ατρικός συγγραφέας,1856-1950
• 51.
  50 ΙΣΤΟΡΙΑ Κ ατὰ τὴν ἐντοπίανπαράδοσιν κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας καὶ τῆς τρομοκρατίας τῶν Τερεπεγίδων ἔχει καὶ τὸ Χορτοκόπι νὰ παρουσιάση ἄνδρας δράσαντας ἐθνικῶς καὶ χριστιανικῶς. Ὡς τοιούτους ἀναφέρω τὸν Νικόλαον Ἀμοιρόγλην (Γερίνογλου μετέπειτα), τὸν Ἐλευθέριον Κότσογλου, τὸν Γρηγόριον Σεβαστόπουλον (Ἀπαζόγλου μετέπειτα), Χιπίλογλου, Μαρνολευτεράντας, τὸν Γεώργιον Κουρτπογιάνον, Δημήτριον Καρτερᾶν καὶ Μωϋσὴν Χατζησάββαν. Ἐκ τούτων ὁ Γερίνογλης κατὰ τὰς μεταξὺ Ἐγιπλίδων καὶ ΧατζηΣαλίχογλου ἔριδας καὶ πολέμους κατόρθωσεν ὡς φίλος του ΧατζηΣαλίχογλου νὰ ἐκδιώξη καὶ νὰ κατακόψη εἰς τὴν θέσιν Πλατάκια (Παλατάκια) τοὺς Ἐγιπλίδες καὶ νὰ φράξη οὕτως εἰπεῖν τὸν δρόμον τῶν Ἐγιπλίδων πρὸς τὰ χωρία τῆς Ματσούκας καὶ ἔκτοτε ὠνομάσθη Γερὶν τοὐτέστι φράκτης, ἐνῷ ὡς προεῖπον ἐλέγετο Ἀμοιρόγλης. Μετ΄ αὐτοῦ συνεργάζοντο καὶ οἱ Κότσογλης, Σεβαστόπουλος καὶ Χιπίλογλου ὅστις ἕνεκα τοῦ μελαχροινοῦ αὐτοῦ προσώπου ἐκλήθη Καραογλάν. Ὁ Καραογλὰν αὐτὸς ἐφονεύθη ἐν Κουδίᾳ τῆς Μονῆς Σουμελᾶ καὶ ἐτάφη παρὰ τὸν σωζόμενον μέχρις τῶν ἡμερῶν ἡμῶν νερόμυλον τῆς Μονῆς. Ἐφονεύθη ΠΡΟΕΣΤΩΤΕΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΟΙ π. Θεοδώρου Παπαδόπουλου
• 52.
  51 ὑπὸ τῶν Σανταίωνπολεμούντων τότε κατὰ τοῦ Σαλίχογλου προδοθείς, ὡς λέγεται, ὑπὸ τῶν συναδέλφων του Τούρκων ὡς ἀπολαύοντος τῆς ἀγάπης καὶ ἐκτιμήσεως τοῦ Ἀγὰ παρ΄οὗ πολλὰς δωρεὰς ἐλάμβανεν ἐν τῇ ἐν Χασνέᾳ οἰκίᾳ του. Ἐσώζοντο μέχρις ἡμῶν τάπητες καὶ χάλκινα εἴδη μὴ ὑπάρχοντα εἰς οὐδένα ἄλλον. Λέγεται ὅτι ἦτο δεινὸς σκοπευτὴς καὶ τολμηρὸς καὶ ὅτι πολλάκις μόνος του ἢ ἐν συνεργασίᾳ μετὰ τῶν ἄλλων κατόρθωσεν νὰ ἐκδιώξη συμμορίαν Τονγιαλήδων ἢ Ἐγιπλίδων ἐρχομένων πρὸς λήστευσιν καὶ σφαγήν. Ὁ Κότσογλης ἦτο πελωρίων διαστάσεων, ἐμπνέων φόβον εἰς τοὺς βλέποντας, ὑπελείπετο ὅμως κατὰ τὸ θάρρος τῶν δύο ἄλλων. Ὁ Σεβαστόπουλος ἦτο ἐξ ἀντιθέτου μικρὸς τὸ ἀνάστημα ἀλλὰ πανουργότατος καὶ ἄφοβος. Λέγεται ὅτι κατὰ μίαν ἐκστρατείαν εἰς Γεμουρὰν κατόρθωσεν μεταμφιεσθεὶς εἰς Ἀπαζὰν νὰ εἰσέλθη εἰς τὸ Παλάτιον τοῦ Ἀγά, νὰ φονεύση αὐτὸν καὶ νὰ λεηλατήσει τὴν οἰκίαν χωρὶς νὰ λάβουν γνῶσιν οἱ φύλακες. Ὁ δὲ Ἀγὰς μεθ΄ οὗ συνεξεστράτευσεν ἰδὼν τὸ κατόρθωμά του λέγει : «Ἀσκ ὀλσοὺν μπενοὺμ Ἀπαζάμ», ἤτοι «εὖγε τὸν Ἀπαζάν μου» καὶ ἔκτοτε ἔμεινεν εἰς αὐτὸν τὸ ἐπώνυμον Ἀπαζᾶς καὶ ἐξ αὐτοῦ οἱ Ἀπαζόγληδες τοῦ Χορτοκοπίου (Ἁγίας). Περὶ αὐτοῦ ἐλέγετο ὅτι ἐκτὸς τῶν ὅπλων ἅτινα ἔφερεν πάντοτε μεθ΄ ἑαυτοῦ καὶ εἰς τοὺς ἀγροὺς ἀκόμη εἶχεν καὶ κρυμμένα εἰς διαφόρους τοποθεσίας καὶ ἄλλα τοιαῦτα ἵνα τοῦ χρησιμεύσουν ἐν καιρῷ. Περὶ τοῦ Σεβαστοπούλου ἢ Ἀπαζὰ ἐλέγετο ὅτι καταδιωκόμενος ὑπὸ Τονγιαλήδων κατέφυγεν εἰς τὸν κυκλικὸν βράχον Χασνέηχας καὶ ἐπὶ τρεῖς ἡμέρας πολεμῶν ἐφόνευσεν ἀρκετοὺς ἐξ αὐτῶν νῆστις καὶ διψῶν ἕως οὗ ἔφθασαν πρὸς βοήθειάν του οἱ ἄλλοι φίλοι του καὶ συμπολεμισταί του, Χιπίλογλου, Γερίνογλου καὶ Κότσογλης καὶ ἐκδιώξαντες τοὺς Τονγιαλῆδες ἠλευθέρωσαν αὐτόν. Ἐκ τοῦ Ἄνω Χορτοκοπίου διεκρίθησαν κατὰ τὴν μαύρην δουλείαν οἱ Μαρνολευτερὰντ (Μαρνόπουλος) ὧν τὴν βιογραφίαν ἐν ἐκτάσει ἔγραψεν ὁ Ἀρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης ἐν τῇ ὑπ’ αὐτοῦ ἐκδοθείσῃ «Ἱστορία τῆς Μονῆς Βαζελῶνος» ἐν σελίδι 390). Ἕτερος ἥρως τοῦ Ἄνω Χορτοκοπίου ἦτο ὁ Κουρτπουγάνος (λυκοπνίχτης). Οὗτος ὡς λέγεται καὶ ὡς ἤκουσα παρὰ τοῦ γέροντος Ι.Α. Μαρνοπούλου καὶ Κ. Εὐγενίδου ὁμοῦ μετὰ τοῦ Καρτερᾶ, Χατζησάββα καὶ Κουρουγιὰν ἦσαν οἱ στῦλοι τῆς ἐλευθερίας τῶν Χορτοκοπιτῶν μὴ ἐπιτρέποντες τὴν εἴσοδον εἰς τὸ χωρίον καὶ τὴν ἐγκατάστασιν Τούρκων. Ὡς ἐκ τούτου, συλληφθέντες καὶ κατηγορηθέντες ὡς πολέμιοι τοῦ ἰσλαμισμοῦ, ἐστάλησαν εἰς Ἀργυρούπολιν ἵνα κρεμασθῶσιν. Κατὰ καλὴν των ὅμως τύχην τότε Ἐμὶν Ἀγὰς ἦτο ὁ ἐκ Σπέλιας Χατζὴ- Μουσταφά, ὅστις μικρὸς ὧν καὶ ὀρφανὸς περιήρχετο τὰ χωρία ἐπαιτῶν καὶ ἔτυχε νὰ φιλοξενηθεῖ ὑπὸ τοῦ Καρτερᾶ καὶ μάλιστα τοῦ ἐδόθη καὶ ζεῦγος τσαρουχίων διότι ἦτο χειμών. Ἠλικιωθεὶς ὁ Χατζὴ-Μουσταφὰ μετέβη εἰς Κωνσταντινούπολιν καὶ εἰργάσθη ὡς χαλκουργός, ἐγγραφεὶς δὲ εἰς τὰ τάγματα τῶν Γενιτσάρων ἀπέκτησεν ἀξιώματα καὶ τέλος ἐστάλη ὡς Ἐμὶν Ἀγὰς εἰς Ἀργυρούπολιν. Ἐκεῖ λοιπὸν κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς τοπικῆς δίκης, ἐρωτῶν τοὺς κατηγορουμένους ἔμαθεν τὸ πόθεν εἶναι καὶ τὸ πῶς λέγονται καὶ χωρὶς νὰ εἰπῆ λέξιν ἀκροᾶται τοὺς κατηγόρους καὶ κατηγορουμένους καὶ ἐν τέλει ἐκδίδεται καταδικαστικὴ ἀπόφασις καὶ διατάσσεται ἡ φυλάκισίς των. Οἱ
• 53.
  52 μελλοθάνατοι καπνίζοντες διαρκῶςκαὶ προσευχόμενοι ἐπεκαλοῦντο τὴν θείαν ἀρωγήν. Κατὰ τὰ ξημερώματα ἀνοίγεται ἡ θύρα τῆς φυλακῆς καὶ εἰσέρχεται εἰς κλητὴρ κρατῶν ἀνὰ χεῖρας ἔγγραφον δι΄ οὗ ἀπενέμετο χάρις εἰς τοὺς καταδίκους Χορτοκοπίτας καὶ μάλιστα ἐκλήθησαν καὶ εἰς τὸ μέγαρον τοῦ Ἐμὶν Ἀγά, ὅπου τοὺς παρετέθη πιλάφι καὶ χοσάφι. Ὡς φαίνεται ὁ Χατζὴ Μουσταφᾶς ἐνθυμηθεὶς τὴν φιλοξενίαν καὶ τὸ ζεῦγος τῶν τσαρουχίων, τοὺς ἀπήλλαξε τῆς κατηγορίας καὶ τοὺς ἀπέστειλεν μὲ συνοδείαν μέχρι Ματσούκας μὲ τὴν αὐστηρὴν διαταγὴν νὰ μὴν ἐνοχληθῶσι οἱ χριστιανοὶ αὐτοὶ ὡς καὶ οἱ συγχωριανοί των. Περὶ τοῦ Κοὺρτ-Πουγὰν ἐλέγετο ὅτι ἔλαβε τὴν ἐπωνυμίαν ταύτην ἐκ τοῦ ἑξῆς γεγονότος. Προσκληθεὶς εἰς γάμον ὑπὸ τινὸς φίλου ἐν Ἁγίᾳ ἀνεχώρησεν ἅμα τῇ δύσει τοῦ Ἡλίου μόνος καὶ ἐνῷ διήρχετο τὸ μεταξὺ κείμενον πυκνὸν δάσος Κρεμέσια, λύκος ἐνεδρεύων ἐπήδησεν ἐπὶ τῶν ὤμων του. Οὕτως ὅμως περιπλέξας τὰς χεῖρας του εἰς τὸν λαιμὸν τοῦ λύκου ἔπνιξεν αὐτὸν καὶ φέρων ἐπὶ τῶν ὤμων τὸν λύκον παρουσιάσθη εἰς τὸν γάμον εἰς ἔκπληξιν πάντων ὁμοεθνῶν καὶ Τούρκων καὶ ἔλαβε τὸ ἐπώνυμον Λυκοπνίχτης (Κοὺρτ-Πουγάν). Περὶ τοῦ Μωϋσῆ Χατζησάββα ἐλέγετο ὅτι ἐξηφάνισεν τὸν Ἀλὴ Ἀκὰ Τοῦρκον ἐγκατασταθέντα εἰς τὴν θέσιν Ἁγία Κυριακὴ παρὰ τὸν οἰκισμὸν Φλαρετάντων ὡς Χαντζὴς (πανδοχεὺς) εἰς τὸ φανερόν. Τὴν νύκτα ὅμως εἰσήρχετο εἰς τὰς οἰκίας ἐλήστευεν καὶ ἱκανοποιοῦσε τὰς ἀκολάστους ὀρέξεις του. Τὸ κακὸν ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐπερίσσευεν καὶ εἰς ἐπίμετρον ἠθέλησεν νὰ ἐγκατασταθῆ εἰς Φλαρετάντων. Βαρέως φέροντες τοῦτο οἱ Προεστοὶ τοῦ χωρίου, ἐν μυστικῇ συνεδριάσει, ἀπεφάσισαν τὴν ἐξόντωσιν τοῦ Τούρκου χωρὶς νὰ γίνουν ἀντιληπτοὶ καὶ τὸ ἔργον αὐτὸ ἀνέλαβεν ὁ Χατζησάββας. Παραμονεύων καὶ κατασκοπεύων τὰς κινήσεις τοῦ Ἀλῆ Ἀκά, βλέπει αὐτὸν νὰ ἀναχωρῆ διὰ Τραπεζούντα πρὸς ἀγορὰν διαφόρων εἰδῶν διὰ τὸ πανδοχεῖον του. Τότε ὁ Χατζησάββας καιροφυλακτῶν παρὰ τὴν σημερινὴν θέσιν Κανλὴ Πελὶτ
• 54.
  53 δίωρον μακρὰν τοῦχωρίου φονεύει καὶ κρεμᾶ τὸ σῶμα του εἰς δένδρον δρυός, παρὰ τὴν ὁδὸν καὶ φεύγει ἀνενόχλητος. Τὴν ἑπομένην λίαν πρωὶ μεταβαίνει εἰς τὸν παρακείμενον τοῦ πανδοχείου ἀγρόν του καὶ ὀργώνει ὡς καλὸς καὶ τίμιος γεωργός. Οὐδεὶς τὸν ὑποπτεύθη καὶ τὸ χωρίον ἐσώθη. Ἄλλη ἀπόπειρα ἐγκαταστάσεως Τούρκων εἰς τὸ χωρίον ἐγένετο ὑπὸ τινὸς Κούρδου (ἐξ οὗ τοῦ Κούρτονος τὸ Χάν, παρὰ τοῦ Γρηγόρογλου), ἀλλὰ καὶ αὐτὸς αὐτὴν τὴν τύχην ἔσχε τοῦ Ἀλῆ Ἀκά, φονευθεὶς ἐντὸς τοῦ παρακειμένου δάσους ὑπὸ τοῦ Κουρουγιάν. Ὁ Κοῦρδος μεταβὰς πρὸς ξύλευσιν εἰς τὸ δάσος συνήντησεν τὸν Κουρογιάννον ξηλευόμενον ἐπίσης καὶ ἀφοῦ ἠτοίμασαν τὰ φορτία των ἐκάθισαν νὰ ἀναπαυθοῦν. Τότε ὁ Κουρογιάννος τὸν ἁρπάζει ἀπὸ τὸν λαιμὸν καὶ τὸν πνίγει καὶ ἀνενόχλητος φορτώνεται τὸ φορτίον του καὶ φεύγει. Τὴν ἡμέραν ἀκριβῶς ἐκείνην κατὰ τὸ δειλινὸν ἔφθασεν καὶ ἡ οἰκογένειά του πρὸς ἐγκατάστασιν εἰς τὸ χωρίον. Ἐπειδὴ ὅμως αἳ ὧραι παρήρχοντο καὶ ὁ Ἀγὰς δὲν ἐπέστρεφεν, ἀνησύχησαν καὶ προέβησαν εἰς ἔρευναν τοῦ δάσους, ἀλλὰ λόγῳ τοῦ σκότους δὲν τὸν εὗρον. Τ ὴ ν ἑ π ο μ έ ν η ν ἐπαναλήφθησαν αἱ ἔρευναι εἰς ἃς ἔλαβε μέρος καὶ ὁ Κουρογιάννος καὶ εὗρον τὸν δυστυχῆ Τοῦρκον (Κοῦρδον) ἡμιφαγωμένον ἀπὸ ζῶα τοῦ δάσους. Τὸ γεγονὸς ἀπεδόθη εἰς τοὺς λύκους. Οὕτω καὶ ἡ οἰκογένεια τοῦ Κούρτονος, μὴ ἔχουσα ἄλλον προστάτην, ἐπώλησεν εἰς τὸν Τσιαρούχογλην (Ἕλληνα κάτοικο τοῦ χωρίου) τὸ Χάνι καὶ ἐπανῆλθεν εἰς τὸ χωρίον της. Οὕτω ἐσώθη διὰ δευτέραν φορὰν τὸ χωρίον. Ἄνδρες διακριθέντες εἰς τὰ γράμματα τὸ Χορτοκόπι δὲν ἔχει νὰ ἐπιδείξει πολλούς. Δύο μόνον ἀναφέρει ἡ παράδοσις, τὸν Ἰωάννην Τρανταποὺρ καὶ τὸν Γεώργιον Φωτεινόν. Ἐκ δὲ τῶν νεωτέρων τὸν Ι.Α. Μαρνόπουλον ἐκ Μαρνάντων Ἄνω Χορτοκοπίου. Ἐκ τούτων ὁ μὲν πρῶτος κατήγετο ἐκ
• 55.
  54 Χασνέηχας καὶ ἦτοἐγκρατὴς ἀρκετῆς παιδείας, ὑπῆρξε δὲ κατὰ τὸ ἔτος 1821, ὡς ἐφαίνετο ἐκ σημειώσεων ἐπὶ τῶν βιβλίων τῆς ἐκκλησίας τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Προδρόμου, ἅτινα μετεκόμισεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ὁ ἴδιος τῇ συνδρομῇ τῆς αὐτόθι ἀδελφότητος τῶν Χορτοκοπιτῶν μετερχομένων αὐτόθι τὸ ἐπάγγελμα τοῦ χαλκέως καὶ ἐν μιᾷ σημειώσει φαίνεται ὅτι ἦτο γραμματέας τῆς ἀδελφότητος τῶν Καζαντζήδων καὶ ὅτι ἐντολὴ αὐτῶν ἀνεχώρησεν ἐκ Κωνσταντινουπόλεως ἵνα ἀναγγείλη εἰς τοὺς πατριώτας του τὴν γενομένην Ἐπανάστασιν, νὰ ἔχωσιν τὸν νοῦν τους καὶ νὰ εἶναι ἕτοιμοι διὰ πᾶν ἐνδεχόμενον. Ἔμεινεν ἐν Χορτοκοπίῳ ὡς διδάσκαλος καὶ τὸ ἔτος 1826 ἐπανῆλθε εἰς Κωνσταντινούπολιν ὅπου ἀπέθανεν ἄτεκνος. Τὸ συγκρότημά του (κτήματα- οἰκία) κατείχετο μέχρι τῶν ἡμερῶν ἡμῶν ὑπὸ τῆς οἰκογενείας Παγκαλίδου καὶ ἔφερε τὸ ὄνομα «Τοῦ Τρανταποὺρ τὸ χωράφ», «τοῦ Τρανταποὺρ τὸ Σαρπίν». Ἀποθήκη ἐκ σανίδων δρυὸς 5 ἐκ. πάχους καὶ διαστάσεων κατὰ βούλησιν καὶ χωρισμένης ἐσωτερικῶς εἰς μικροτέρας ἀποθήκας δι›΄ ἕκαστον εἶδος σιτηροῦ καὶ ὀνομάζοντο «Σακκονάρια». Ἐντὸς αὐτῶν ἐφυλλάσσετο πᾶν πολύτιμον λόγῳ ἀσφαλείας. Ἡ εἴσοδος εἰς τὸ Σαρπὶν ἐγίνετο διὰ στενῆς τετραγώνου θύρας μόλις χωρούσης ἀνθρώπινο σῶμα νὰ εἰσέλθη καὶ νὰ ἐξέλθη. Ὁ Γεώργιος Φωτεινὸς ἀκολουθήσας τὸν ἐκ μητρὸς πάππον του εἰς Ἱεροσόλυμα πρὸς προσκύνησιν τῶν Ἁγίων Τόπων, ἔμεινεν ἐκεῖ παρά τινι ἱερομονάχῳ καὶ ἐδιδάχθη γράμματα καὶ ἐγένετο ἱερομόναχος (Ἱερεμίας τὸ ὄνομα) καὶ ἡγούμενος Μοναστηρίου. Νοσταλγῶν ὅμως τὴν γενέτειραν αὐτοῦ ἐπανῆλθεν εἰς τὸ χωρίον Χορτοκόπι ὅπου ἔμεινεν ὀλίγον καιρὸν ὡς ἐφαίνετο ἐπὶ τοῦ περιθωρίου Εὐαγγελίου τοῦ Ἱ. Ναοῦ Ἁγίου Ἰωάννη Προδρόμου. Τὰ Ἱερὰ Βιβλία τῆς Ἐκκλησίας ἔβριθον σημειώσεων, ἄλλων μὲν δυσαναγνώστων ὑπ’ ἐμοῦ, ἄλλων δὲ ἀρκετὰ εὐαναγνώστων. Ἀπ’ αὐτὰς ἀνέγνωσα καὶ κατέγραψα ἐν σημειωματαρίῳ μου ἀπωλεσθὲν δυστυχῶς κατὰ τὴν ἐξορίαν μου εἰς Ἐρζεροὺμ ἀπὸ τὸ 1921 μέχρις τὸ 1923. Σημειώνω τὰ ὅσα ἐνθυμοῦμαι: «ἔρθεν ὁ Δεσπότης Ἀνανίας καὶ ἐσχώρεσεν τὸν ἀσχώρετον καὶ ἐλύεν». Ποῖος ἦτο «ὁ ἀσχώρετον»; «σήμερον ἐγέντον Ζερζελὲς (σεισμὸς) καὶ ἐχαλάεν τὸ Ἀεβήμαν τῆς Ἐκκλησίας κ.λπ» καὶ «Ἱερομόναχος Ἱερεμίας Φωτεινὸς Ἱεροσολυμίτης ἐλειτούργησεν σήμερον αψνδ (1754)» δυσανάγνωστα. Ἀναχωρήσας ἐκ τοῦ χωρίου ἐπανῆλθε εἰς τὴν μετανοιάν του συναποκομίζων ἀρκετὰ ἐκ δωρεῶν καὶ συνδρομῶν τῶν Ματσουκατῶν, ὑπὲρ τοῦ Παναγίου Τάφου καὶ ὅπου ἀπέθανε. Τὸ ἀγρόκτημα τοῦ Φωτεινοῦ κατείχετο μέχρις ἡμῶν ὑπὸ τῆς οἰκογενείας Χατζόγλου. «Τοῦ Φωτεινοῦ τὸ κεπὶν (κῆπος)», «τοῦ Φωτεινοῦ τ’ ἁλὼν (ἁλῶνι)». Χορτοκόπι Καβάλας, 1943 Ἀπὸ τὸ ἐκδοθὲν βιβλίο τῆς Ε.ΡΩ., «Διδάσκαλος τοῦ Πόντου», 2016
• 56.
  55 Ο ΓΕΡΩΝ ΙΑΚΩΒΟΣΤΣΑΛΙΚΗΣ Ο ΕΘΝΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ Ο ΟΣΙΟΣ ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΝΕA ΒΙΒΛΙA ΑΠΟ ΤΗν ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ ΣΕΙΡΑ: ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΒΙΩΜΑ
• 57.
  56 Ὁ Σαρακατσάνος Πρωτοκλέφτης τῶν Ἀγράφωνκαὶ τῶν Τζουμέρκων Κατσαντώνης στὶς ἀρχὲς τοῦ 18ου αἰῶνα στάθηκε ὑπόδειγμα κλέφτη, μὲ ἠθικὸ ἀνάστημα λαμπρό, ποὺ ἐπέδρασε εὐεργετικὰ στὴν ὑστεροφημία του καὶ τὴ σύνδεσή του μὲ τὸν γενικότερο λαϊκὸ θαυμασμό. Σεβόταν τὴν γυναῖκα καὶ τὴν οἰκογενειακὴ τιμὴ καὶ πολλὲς φορὲς ἦταν μεγαλόψυχος ἀκόμα καὶ στοὺς ἐχθρούς του. Ὑπάρχουν πλῆθος παραδόσεις καὶ γραπτὲς ἀναφορὲς στὸν ἐξαίρετο καὶ γεμάτο ἀνωτερότητα χαρακτῆρα του. Ὁ βιογράφος τοῦ Ἐπαμ. Φραγκίστας, ἀναφέρει πὼς στὴν μάχη τῶν Κατσαντωναίων μὲ τοὺς Τουρκαλβανοὺς τοῦ Ἀλῆ-Πασᾶ στὸ Μαλατέϊκο λημέρι τὸν Αὔγουστο τοῦ 1806 πιάστηκε αἰχμάλωτος ἕνας μπουλούκμπασης (σωματάρχης) ὀνόματι «Ντούμηκας», ὁ ὁποῖος ἐλαφρὰ τραυματισμένος στὸ μηρό, παρουσιάστηκε καὶ γονατιστὸς παρακάλεσε τὸν Κατσαντώνη κλαίγοντας νὰ μὴν τὸν σκοτώσει, γιατί ἔχει καὶ δύο (2) ἀνύπαντρες ἀδερφές, ποὺ θὰ πρέπει νὰ τὶς ἀποκαταστήσει. Τότε ὁ ἥρωας συγκινήθηκε στὸ ἄκουσμα αὐτό, καὶ διέταξε νὰ τοῦ χαρίσουν τὴν ζωὴ δίνοντάς του καὶ ἕνα χρυσὸ νόμισμα! Ἐπίσης, ὁ ἴδιος ἀναφέρει μεταξὺ ἄλλων δύο σημαντικὰ καὶ χαρακτηριστικὰ γιὰ τὸν ἥρωα γεγονότα, ἀπὸ τὴν μεγάλη κλεφταρματολικὴ σύναξη, ποὺ ἔγινε στὶς 2 Ἰουλίου 1807 παρουσία τοῦ Ι. Καποδίστρια, τοῦ Θ. Κολοκοτρώνη, τοῦ Γ. Καραϊσκάκη καὶ ἄλλων 400 κορυφαίων κλεφταρματολῶν στὴν ἀκτὴ Μαγεμένου τῆς Λευκάδας κατὰ τὴν ὁποία ἀνακηρύχθηκε: «Γενικὸς Ἀρχηγὸς κλεφτῶν καὶ ἁρματολῶν ἁπάσης της Ἑλλάδος» μὲ ὑπαρχηγὸ τὸν Κολοκοτρώνη καὶ ὁρκίστηκε νὰ μὴν καταθέσει τὰ ὅπλα πρὶν ἰδεῖ τὴν ἀνεξαρτησία τῆς Ἑλλάδας! καὶ παρατίθενται μὲ λεπτομέρεια: α) Τότε «ὁ ἑλληνικῆς καταγωγῆς στρατηγὸς τοῦ ρωσικοῦ στρατοῦ Ἐμμανουὴλ Παπαδόπουλος μὲ φωνὴ λίαν συγκινητικὴ καὶ στὴν πατρώα του γλῶσσα εἶπε μεταξὺ ἄλλων: «Χαίρω πολύ, διότι ἡ πατρίδα μου μετὰ τεσσάρων αἰώνων μαύρη δουλεία ἔχει στοὺς κόλπους της τέτοιους συμπολεμιστὲς καὶ συγχρόνως παρεκάλεσε τὸν Κατσαντώνη, προσφωνώντας αὐτὸν «χιλίαρχο» νὰ τοῦ διηγηθεῖ συνοπτικὰ τὰ ἀνδραγαθήματα ἑνὸς ἑκάστου, διὰ νὰ βαθμολογήσει αὐτοὺς ἐπαξίως». Τότε σηκώθηκε ὄρθιος, τὸν εὐχαρίστησε καὶ τοῦ εἶπε: «Ὁ τελευταῖος τῶν συντρόφων μου εἶναι καλύτερός μου καὶ ὅ,τι πράττουν τὸ πράττουν οἱ Ο ΗΡΩΑΣ ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ ΤΟ ΗΘΟΣ, Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΚΑΙ Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΙΣΤΗ Ἰωάννη Θ. Κουτσοκώστα Γεωπόνου-τ. Ὑδ/ντῆ ΑΤΕ & τ. Γ. Γραμμ. Π.Ο.Σ.Σ.
• 58.
  57 σύντροφοί μου καὶὄχι ἐγώ!» Ἡ ἀπάντηση ἱκανοποίησε τὸν στρατηγὸ γιὰ τὴν αὐταπάρνησή του καὶ μιλώντας ἔνθερμα ἐνθουσίασε τοὺς παριστάμενους. β) ὅταν σὲ κάποια στιγμὴ ὁ στρατηγὸς τὸν κάλεσε νὰ ἐνταχθεῖ μὲ τὰ παλληκάρια του στὸν ρωσικὸ στρατὸ καὶ θὰ τοῦ δοθοῦν ὑψηλὰ ἀξιώματα καὶ ἀμοιβές, τοῦ ἀπάντησε ἀρνητικὰ περιφρονώντας ἀξιώματα καὶ πλούτη, λέγοντάς του: «Δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ τὸ καριοφίλι τοῦ Κατσαντώνη ἡ μεγάλη Ρωσία, ὅτι αὐτὸς βγῆκε κλέφτης νὰ πολεμήσει τὴν Τουρκιὰ γιὰ τὴν λευτεριὰ τῆς πατρίδας καὶ πὼς τώρα τὸν χρειάζονται τὰ Ἄγραφα!». Προφορικὴ παράδοση στὸ Κλεινοβὸ (Κλεινὸ Καλαμπάκας) τοῦ Ἀσπροποτάμου ἀναφέρει, πὼς ὅταν πληροφορήθηκε ὁ Τύραννος τῶν Ἰωαννίνων Ἀλὴ-Πασὰς πὼς στὸ χωριὸ ὑπῆρχε μία ὄμορφη κοπέλα ἀρραβωνιασμένη, διέταξε τὸν Βεληγκέκα νὰ τὴν πάρει καὶ τὴν ὁδηγήσει στὸ Σεράι του. Ὁ Κατσαντώνης τὸ πληροφορεῖται καὶ ἀμέσως πάει στὸ χωριό. Ἁρπάζει τὴν κοπέλα καὶ τὴν κρύβει σὲ μία σπηλιά. Οἱ Κλεινοβίτες χολώθηκαν μὴ γνωρίζοντας τὶς προθέσεις τοῦ Κατσαντώνη, ὁ ὁποῖος ἀμέσως τρέχει στὴν Κρύα Βρύση, τσακίζει τοὺς Ἀρβανίτες τοῦ Βέλη-Γκέκα καὶ ὁδηγεῖ τὴν κόρη καὶ πάλι στὸ χωριὸ παραδίδοντάς την στοὺς γονεῖς της. Καὶ οἱ Κλεινοβίτες ἀπὸ εὐγνωμοσύνη παραχώρησαν ἔκταση βοσκῆς στὰ διπλανὰ Βανακούλια, πατρίδα ἑνὸς ἀπὸ τὸ πρωτοπαλλήκαρά του. Ἀκόμη σημειώνει ὁ Emerson πώς: «οἱ κλέφτες καὶ εἰδικότερα ὁ Κατσαντώνης, κυνηγημένος καὶ σκληραγωγημένος θὰ περίμενε νὰ εἶναι ἀπογυμνωμένος ἀπὸ κάθε φυσικὸ συναίσθημα καὶ σκληρὸς καὶ ἐκδικητικὸς πρὸς τοὺς ἐχθρούς του». Σπάνια συνέβαινε νὰ χαρίζει τὴ ζωὴ ἑνὸς μουσουλμάνου πεσμένου μπρούμυτα, ὅμως ὁ θάνατός του ἦταν γρήγορος καὶ χωρὶς τυραννία. Ἐπίσης, ἦταν βαθιὰ θρησκευόμενος καὶ παιδί, ποὺ ὄντας 2-3 χρονῶν, γύρω στὰ 1777 εὐλόγησε ὁ Πατρο-Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλὸς περνώντας ἀπὸ τὰ κονάκια καὶ τὴν στάνη τοῦ πατέρα τοῦ ἀρχιτσέλιγκα, Γιάννη Μακρυγιάννη ψηλὰ στὰ Ἄγραφα. Ὅταν ἀνδρώθηκε καὶ βγῆκε κλέφτης στὰ Ἄγραφα καὶ ἔφτιαξε τὸν δικό του ταϊφὰ συχνὰ ἐπισκεπτόταν τὰ προσκυνήματα τῆς περιοχῆς. Στὸ μοναστήρι τῆς Τατάρνας, ὅπου συχνὰ κατέφευγε ζητώντας τὴν προστασία τῆς Μεγαλόχαρης βρίσκεται «ἀσημένια» καντήλα, εὐλαβικὴ προσφορὰ τοῦ ἥρωα Κατσαντώνη. Ἀλλά, καὶ ὁ Emerson ἀργότερα θὰ γράψει πώς: «δὲν ὑπῆρχε καμμία περίπτωση ἕνας κλέφτης νὰ ἀπαρνηθεῖ τὴν πίστη τῶν πατέρων του!». Εἶναι μία
• 59.
  58 διαπίστωση, ποὺ βρῆκεστὸ πρόσωπο τοῦ Κατσαντώνη τὴν φωτεινὴ καὶ ὁλοκληρωμένη ἐκείνη ἔκφραση τῶν μαρτύρων τῆς Ὀρθοδοξίας. H παράδοση τῶν Ἀγράφων, ὅπως τὴν διηγήθηκε ὁ Παπαλάμπρος Τσέτσος διασώζει τὸ ἑξῆς χαρακτηριστικὸ περιστατικό: Ὅταν συνελήφθη ἀπὸ τοὺς Τουρκαλβανοὺς τοῦ Ἀλῆ-Πασᾶ καὶ ὁδηγήθηκε στὰ Γιάννενα μέσα στὰ πολλὰ καὶ φρικτὰ βασανιστήρια, ποὺ ὑπέστη, περιλαμβάνονταν καὶ ἡ δοκιμασία τῆς πίστης του. Τὸν πῆραν, λοιπόν, καὶ τὸν πῆγαν μέσα σὲ ἕνα τζαμὶ γιὰ νὰ προσκυνήσει. Ὁ Κατσαντώνης, ἂν καὶ σακατεμένος κυριολεκτικά, μάζεψε τὶς δυνάμεις του καὶ στάθηκε ὄρθιος καὶ περήφανος. Τότε οἱ βασανιστές του ἐπιχείρησαν νὰ τὸν κάνουν νὰ σκύψει καὶ νὰ προσκυνήσει στὸ τζαμί, ἀλλὰ οἱ προσπάθειές τους ἀπέβησαν ἄκαρπες καὶ μάταιες. Τελικὰ γιὰ νὰ τὸν ἀναγκάσουν νὰ σκύψει, ἔστω καὶ μπαίνοντας στὸ τζαμί, ἔκτισαν μία πλαϊνὴ εἴσοδο ἀφήνοντας τόσο κενό, ὥστε ὅποιος ἤθελε νὰ μπεῖ μέσα νὰ σκύψει ἀναγκαστικά. Πῆραν λοιπόν, τὸν ἥρωα καὶ τὸν πῆγαν στὴν κτισμένη εἴσοδο καὶ περίμεναν νὰ δοῦν τί θὰ κάνει, βέβαιοι πλέον ὅτι θὰ τὸν ταπεινώσουν. Ὁ Κατσαντώνης, ὅμως, βρῆκε τὴν λύση : «Γύρισε καὶ μπῆκε μὲ τὴν πλάτη στὸ τζαμί». Ξεψύχησε περὶ τὰ τέλη τοῦ 1808 στὰ Γιάννενα μαζὶ μὲ τὸν ἀδερφὸ τοῦ Γιῶργο Χασιώτη κάτω ἀπὸ φρικτὰ βασανιστήρια ψελλίζοντας στὰ χείλη του τὸ ὄνομα τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, θὰ γράψει ὁ βιογράφος τοῦ Ἁγίου, Φάνης Μιχαλόπουλος. Κι ὁ ἀείμνηστος Εὐρυτᾶνας δημοσιογράφος καὶ βιογράφος του Δημ. Σταμέλος θὰ γράψει: «Ἦταν δεμένος μὲ τὴν πίστη τῶν πατέρων του, γι’ αὐτὸ ἄνοιγαν πάντοτε διάπλατα οἱ πόρτες τῶν μοναστηριῶν νὰ τὸν καλοδεχτοῦνε οἱ ἄνθρωποί τους, πολλὲς φορές, μὰ σὲ μάχη μὲ τὸν Τοῦρκο πήγαινε, μὰ ἀπὸ μακελειὸ μὲ τὰ ἀσκέρια τοῦ ὀχτροῦ γυρνοῦσε τραβώντας γιὰ τὰ κλεφτολήμερά του … ἔμπαινε στὸ καθολικό του μοναστηριοῦ, μὰ στὸν ἅϊ Γιάννη τοῦ Παλαιοκάτουνου, μὰ στὴν Παναγιὰ τῆς Τατάρνας. Ἄναβε κεριά, προσκύναγε τὶς εἰκόνες, ἀποζήταγε τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ νὰ πετύχει στὸν Ἀγῶνα…Γονάτιζε, τὰ γιαταγάνια νὰ χτυπᾶνε στὸ πλακόστρωτο καὶ τὸ καριοφίλι στὸν ὦμο, τὸ φέσι περασμένο στὸ σελάχι καὶ προσεύχονταν γιὰ τὸ ξεσκλάβωμα τῶν ραγιάδων ἀπὸ τὸν Τοῦρκο, ν’ ἀνασάνει στὸ καινούριο φῶς ὁ τόπος!». Τέλος, θὰ πρέπει ἰδιαίτερα νὰ ἀναφερθεῖ, πὼς τὰ δύο (2) μεγάλα καὶ σχεδὸν διαδοχικὰ γεγονότα ποὺ εἶχαν προετοιμάσει τὴν εὐρύτερη περιοχὴ τῶν Ἀγράφων, τῶν Τζουμέρκων, τῆς Εὐρυτανίας καὶ γενικότερα ὅλων τῶν Σαρακατσαναίων καὶ λοιπῶν Ἑλλήνων γιὰ τὸν ξεσηκωμὸ καὶ τὴν ἐθνικὴ Παλιγγενεσία τοῦ 1821, ἦταν: α) Οἱ περιοδεῖες, τὰ κηρύγματα καὶ τὸ μαρτύριο τοῦ Ἐθναποστόλου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ, γνωστοῦ διδάχου τῶν Σαρακατσαναίων καὶ τῶν ὑποδούλων Ἑλλήνων καὶ β) Ἡ δράση καὶ τὰ κατορθώματα τοῦ θρυλικοῦ καὶ χιλιοτραγουδισμένου Σ α ρ α κ α τ σ ά ν ο υ Π ρ ω τ ο κ λ έ φ τ η Κατσαντώνη καὶ ἡ σύλληψη καὶ τὸ μαρτυρικό του τέλος στὰ Γιάννενα. Κι ὁ Κατσαντώνης μὲ τὸ πολυθρύλητο ἔργο του καὶ τὸν μαρτυρικό του θάνατο, ἀνυψώθηκε σὰν Φλάμπουρας Ἐθνικῆς Ἀπολύτρωσης. Τὰ παλληκάρια ἀπὸ τὸν ταϊφά του, ὅσοι ἀπόμειναν ἀπὸ τὸν πόλεμο μὲ τοὺς Τούρκους καὶ τοὺς Ἀρβανίτες μέχρι τὸν ἐθνικὸ ξεσηκωμὸ πάλεψαν τὸ Εἰκοσιένα καὶ κάμποσα, ὅπως οἱ στρατηγοὶ Γιωργάκης Τσιόγκας (πρωτοξάδερφός του) καὶ Γερο-Δῆμος Τσέλιος ἢ Φερεντίνος καὶ οἱ καπεταναῖοι Γιάννης Φραγκίστας, Θανάσης Τσάκας
• 60.
  59 ἢ Τσάκαλος, ΛάμπροςΣουλιώτης, Νίκ. Μπουρδάρας, Κωσταντὴς Λεπενιωτάκης (ἀνεψιός του) καὶ πολλοὶ ἄλλοι μὲ κορυφαῖο τὸν ἀρχιστράτηγο τῆς Ρούμελης Γεώργιο Καραϊσκάκη ἀνυψώθηκαν καὶ ἀναδείχτηκαν κορυφαῖοι της Ἐθνεγερσίας. Πέρασε μέσα στὶς καρδιὲς σκίρτημα λυτρωμοῦ, ὁλόδροσο ἀεράκι, γιομάτο ζωὴ καὶ θερίεψε τὴν δύναμη γιὰ τὸν ἀγῶνα καὶ τὴν δίψα γιὰ τὴν λευτεριά. Ὑπῆρξε ἕνας ἀπὸ τοὺς πρωτομάρτυρες τῆς ἀπελευθέρωσης τοῦ Γένους ἀπὸ τὴν τετρακοσίων χρόνων σκλαβιά, ἀπὸ κείνους, ποὺ προετοίμασαν τὸ Εἰκοσιένα, ἕνα αἰώνιο σύμβολο παλληκαριᾶς, πολεμιστὴς ἀνυποχώρητος κάθε δεσποτισμοῦ καὶ τυραννίας, δημιουργικὸ καὶ ἀναγεννητικὸ κήρυγμα τῆς ἀβασίλευτης καὶ ἀκατάβλητης ὀμορφιᾶς τοῦ ἐλεύθερου ἀνθρώπου. Ὁ Κατσαντώνης εἶναι ὁ ἀντιπροσωπευτικὸς ἥρωας τοῦ νέου Ἑλληνισμοῦ μὲ τὴν λαχτάρα τῆς λευτεριᾶς καὶ τὸ αἴσθημα τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ ἀνθρώπου, τὴν ἀκεραιότητα τοῦ χαρακτῆρα καὶ τὴν βαθειὰ καὶ ἀδολίευτη θρησκευτικὴ πίστη. Εἶναι πεισματάρης, ἀλλὰ δίκαιος καὶ ἀμερόληπτος στὶς ἀποφάσεις του. Χτυπάει πάντα παλληκαρίσια καὶ χωρὶς μπαμπεσιά. Σέβεται πάνω ἀπ’ ὅλα τὴν τιμὴ τῆς γυναίκας, ποὺ τὴν θεωρεῖ πλάσμα ἀδύνατο, ἄξιο γιὰ στοργὴ καὶ προστασία. Ἀναδείχθηκε κορυφαῖος της προεπαναστατικῆς κλεφτουριᾶς σ’ ὁλόκληρη τὴν Ἑλλάδα καὶ σύμβολο τῆς παλληκαριᾶς καὶ τῆς λεβεντιᾶς. Ἡ ἱστορία τὸν ἀδίκησε κι ἡ πολιτεία τὸν ἀγνόησε. Τὸ ἀλάθητο ὅμως αἰσθητήριο τοῦ λαοῦ δικαίωσε τοὺς ἀγῶνες του καὶ τὴν θυσία του. Ὁ χαμὸς του ἔγινε θρῆνος κι ὁ θρῆνος σαρακατσάνικο καὶ πανελλήνιο δημοτικὸ κλέφτικο τραγούδι καὶ μοιρολόι, ποὺ θὰ τραγουδιέται γιὰ αἰῶνες ἀκόμη. Πέρασε ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ μέχρι σήμερα καὶ σὲ ὅλο τὸν ἑλλαδικὸ χῶρο κι ὅπου ὑπάρχουν Σαρακατσαναῖοι καὶ ὄχι μόνο. Εἶναι ὁ πιὸ χιλιοτραγουδισμένος κλεφτοκαπετάνιος καὶ ἀγωνιστὴς τῆς Ἐλευθερίας. Ἀναφέρονται πάνω ἀπὸ 150 δημοτικὰ τραγούδια, ποὺ ἐξυμνοῦν τὰ κατορθώματά του σὲ ὅλο τὸν ἠπειρωτικὸ ἑλλαδικὸ χῶρο καὶ στὶς γειτονικὲς βαλκανικὲς χῶρες, ὅπου οἱ Σαρακατσαναῖοι μὲ καμάρι καὶ περηφάνια τραγουδοῦν τὰ τραγούδια του. Οἱ ποιητὲς Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης καὶ Κώστας Κρυστάλλης ἔγραψαν ποιήματα καὶ ὁ Γιῶργος Θεοτοκᾶς τὸ θεατρικὸ ἔργο «τὸ Τίμημα τῆς Λευτεριᾶς». Ἡ Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων (Π.Ο.Σ.Σ) μὲ τὴ συνδρομὴ ὅλων τῶν Σαρακατσαναίων τιμώντας τὴν μνήμη του ἔστησε τὸν ἀνδριάντα του σὲ κεντρικὴ πλατεία στὴ θέση «Λιθαρίτσια» τῆς πόλης τῶν Ἰωαννίνων, τόπο τοῦ μαρτυρίου του στὶς 8 Νοεμβρίου 1987, 180 χρόνια ἀπὸ τὸν θάνατό του, ἐξέδωσε συλλογὴ μὲ τὰ τραγούδια του. Πολλοὶ σύλλογοι Σαρακατσαναίων φέρουν τὸ ὄνομά του καὶ διοργανώνουν ἐκδηλώσεις μὲ τὸ ὄνομα «Κατσαντώνεια». Ἐπίσης, στήθηκαν ἀνδριάντες στὸ Καρπενήσι, στὸ Νέο Κορδελιὸ Θεσσαλονίκης, προτομὴ στὴν γενέτειρά του τὸν Μάραθο καὶ διοργανώθηκαν ἐκδηλώσεις τιμῆς καὶ μνήμης στὰ Γιάννενα, τὸν Μάραθο καὶ ἀλλοῦ. To ἔτος 2008, ποὺ συμπληρώθηκαν διακόσια χρόνια ἀπὸ τὸν θάνατό του διοργανώθηκαν ἀπὸ τὴν Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων καὶ τοὺς Συλλόγους τῶν Σαρακατσαναίων πολλὲς ἐκδηλώσεις μνήμης πρὸς τιμήν του στὸν Μάραθο τῶν Ἀγράφων καὶ στὰ Γιάννενα καὶ σὲ διάφορα ἄλλα μέρη.
• 61.
  60 Η ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΟΒΥΖΑΝΤΙΟ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΤΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΚΟΜΝΗΝΗΣ Δρ. Εἰ­ρή­νης Ἀρ­τέ­μη θε­ο­λό­γου –φι­λο­λό­γου PHD καί ΜΑ Θε­ο­λο­γί­ας Ἡ κλασ­σι­κί­ζου­σα ἱ­στο­ρι­ο­γρα­ φί­α στὸ Βυ­ζάν­τι­ο υἱ­ο­θε­τεῖ τὶς ἀρ­χὲς τῆς ἀρ­χαί­ας ἱ­στο­ ρι­ο­γρα­φί­ας. Οἱ ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φοι προ­ σπα­θοῦν νὰ εἶ­ναι ἄ­ξι­οι συ­νε­χι­στὲς τοῦ Ξε­νο­φῶν­τα, τοῦ Θου­κυ­δί­δη καὶ τῶν ἄλ­λων σπου­δαί­ων συγ­γρα­φέ­ων τῆς ἱ­στο­ρί­ας. Τὰ κεί­με­νά τους, ὅ­σον ἀ­φο­ ρᾶ στὴ γλῶσ­σα –ἀτ­τι­κί­ζου­σα– καὶ τὸ ὕ­φος ἀ­κο­λου­θοῦν τὶς ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­ες τῶν ἀρ­χαί­ων καὶ ἑλ­λη­νι­στι­κῶν χρό­ νων. Τὸ ὕ­φος, ἡ γλῶσ­σα, ἡ ἱ­στο­ρι­κὴ σκέ­ψη ἀ­κο­λου­θοῦν τὸ πρό­τυ­πο τῶν ἀρ­χαί­ων κλα­σσικῶν ἱστο­ρι­ο­γρά­φων. Συ­χνὰ ἡ ἐ­πί­δρα­ση ἐ­ξε­λίσ­σε­ται σὲ κα­ τα­φα­νῆ μί­μη­ση ἑ­νὸς συγ­κε­κρι­μέ­νου συγ­γρα­φέ­α. Ἡ θε­μα­το­λο­γί­α τους πε­ ρι­λαμ­βά­νει γε­γο­νό­τα ποὺ ἐ­ξε­λίσ­σον­ται κυ­ρί­ως σὲ χρό­νι­α σύγ­χρο­να μὲ τὸ βί­ο τοῦ ἱ­στο­ρι­κοῦ. Προ­σπά­θει­ά τους εἶ­ναι ἡ ἀν­τι­κει­με­νι­κὴ ἐ­ξι­στό­ρη­ση τῶν πο­λι­ τι­κῶν ἢ στρα­τι­ω­τι­κῶν γε­γο­νό­των ποὺ πε­ρι­γρά­φουν. Τὸ δύ­σκο­λο φυ­σι­κὰ εἶ­ ναι νὰ ἀ­πο­ποι­η­θοῦν τὶς ἐμ­πά­θει­ες καὶ τὶς ἀν­τι­πά­θει­ες ποὺ νιώθουν γι­ὰ κά­ ποι­α πρό­σω­πα τῆς ἐ­πο­χῆς τους καὶ νὰ γί­νουν ὅ­σο τὸ δυ­να­τὸν πι­ὸ οὐ­δέ­τε­ροι μπο­ροῦν. Τὸ τε­λευ­ταῖ­ο, φυ­σι­κά, εἶ­ναι ἀρ­κε­τὰ δύ­σκο­λο, ἀ­φοῦ ἀρ­κε­τὲς φο­ρὲς ἐμ­πλέ­κον­ται καὶ οἱ ἴ­δι­οι μὲ τὰ γε­γο­νό­ τα ποὺ πε­ρι­γρά­φουν. Ἡ ἱ­στο­ρι­κὴ ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα τῆς πα­ρά­θε­σης τῶν γε­γο­νό­των ἐ­ξα­σφα­λί­ ζε­ται δι­α­σταυ­ρώ­νον­τας τὶς πη­γές τους, ὥ­στε νὰ ἐ­ξα­σφα­λί­ζε­ται ἡ ἀ­λή­θει­α τῶν ὅ­σων γρά­φον­ται. Οἱ πη­γὲς του βρί­θουν ἀ­πὸ μαρ­τυ­ρί­ες αὐ­τή­κο­ων καὶ αὐ­το­ πτῶν μαρ­τύ­ρων, ἐ­νῶ πολ­λὲς φο­ρὲς οἱ ἱ­στο­ρι­κοὶ προ­σφεύ­γουν ἀ­κό­μα καὶ στὴν αὐ­το­ψί­α. Στό­χος του εἶ­ναι τὸ ἔρ­ γο τους νὰ πα­ρα­μεί­νει «κτῆ­μα ἐς ἀ­εί», δη­λα­δὴ νὰ τὸ κλη­ρο­δο­τή­σουν. Σπου­ δαῖ­α πα­ρα­δείγ­μα­τα ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φων στὰ χρό­νι­α τῆς Βυ­ζαν­τι­νῆς Αὐ­το­κρα­το­ ρί­ας ὑ­πάρ­χουν πολ­λά. Στὴ συγ­κε­κρι­ μέ­νη ἐρ­γα­σί­α θὰ ἀ­σχο­λη­θοῦ­με μὲ τὸν Προ­κό­πι­ο τὸν Και­σα­ρέ­α καὶ τὴν Ἄν­να τὴν Κο­μνη­νή. Ὁ Προ­κό­πι­ος, χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται ἀ­πὸ τὸν κα­θη­γη­τῆ Ν. Τω­μα­δά­κη, ὡς ἰ­σά­ξι­ ος συ­νε­χι­στὴς τοῦ Θου­κυ­δί­δη, ἐ­νῷ ἡ Ἄν­να Κο­μνη­νὴ εἶ­χε ὡς πρό­τυ­πό της τὴ γλῶσ­σα καὶ τὸ ὕ­φος τοῦ Ξε­νο­φῶν­τα1 . Ὁ Προ­κό­πι­ος ὑ­πῆρ­ξε ἕ­νας ἀ­πὸ τοὺς σπου­δαι­ό­τε­ρους ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φους τοῦ Βυ­ζαν­τί­ου, ἂν ὄ­χι ὁ σπου­δαι­ό­τε­ ρος. Ὑ­πῆρ­ξε γραμ­μα­τέ­ας τοῦ στρα­τι­ ω­τι­κοῦ τοῦ Ἰ­ου­στι­νι­α­νοῦ Βε­λι­σα­ρί­ου καὶ αὐ­λι­κός. Αὐ­τὸ τὸν κά­νει αὐ­τό­πτη καὶ αὐ­τή­κο­ο μάρ­τυ­ρα πολ­λῶν ἀ­πὸ τὰ γε­γο­νό­τα ποὺ ἐκ­θέ­τει2 . Τό ἔρ­γο του ε­ἶναι γραμμένο σὲ λό­γι­α μορ­φή, ἐ­νῷ εἶ­ναι πλού­σι­ο σὲ δη­μη­γο­ρί­ες ὄ­χι μό­νο τῶν Βυ­ζαν­τι­νῶν ἀλ­λὰ καὶ τῶν πο­λέ­μι­ ων αὐ­τῶν. Ὁ Προ­κό­πι­ος στὸ ἔρ­γο του Ἀ­νέκ­δο­τα ἢ Ἀ­πό­κρυ­φη ἱ­στο­ρί­α ση­μει­
• 62.
  61 ώ­νει κα­τὰ τὴσυγ­γρα­φὴ τοῦ προ­λό­γου του ὅ­τι σκο­πὸς αὐ­τοῦ τοῦ ἔρ­γου εἶ­ναι νὰ δι­εισ­δύ­σει στὰ βα­θύ­τε­ρα αἴ­τι­α κά­ ποι­ων γε­γο­νό­των ποὺ εἶ­χε ἀ­να­φέ­ρει σὲ προ­η­γού­με­νο ἔρ­γο του, πρω­τα­γω­ νι­στὲς τῶν ὁ­ποί­ων εἶ­ναι ὁ Ἰ­ου­στι­νι­α­ νὸς καὶ ἡ Θε­ο­δώ­ρα. Τὰ αἴ­τι­α αὐ­τά, ἂν καὶ ἦ­ταν ση­μαν­τι­κά, γρά­φει, ὅ­τι ἀ­ναγ­ κα­στι­κὰ τὰ ἀ­πέ­κρυ­ψε ὅ­σο ζοῦ­σαν οἱ πρω­τα­γω­νι­στές τους ἀ­πὸ τὸ φό­βο τῆς σκλη­ρῆς τι­μω­ρί­ας. Πα­ρου­σι­ά­ζει τὸ ἔρ­ γο του ὡς συ­νέ­χει­α τοῦ προ­η­γού­με­νου ἱ­στο­ρι­κοῦ πο­νή­μα­τός του «Ὑ­πὲρ τῶν πο­λέ­μων λό­γοι». Ἡ Ἄν­να Κο­μνη­νὴ ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη εἶ­ ναι ἡ κό­ρη τοῦ αὐ­το­κρά­το­ρα Ἀ­λε­ξί­ου Κο­μνη­νοῦ. Πολ­λὰ ἀ­πὸ τὰ γε­γο­νό­τα ποὺ πε­ρι­γρά­φει τὰ ἔ­χει δεῖ ἢ τὰ ἔ­χει ἀ­κού­σει ἡ ἴ­δι­α, ὅ­πως συ­νέ­βη­ καὶ μὲ τὸν Προ­κό­πι­ο. Τὸ ἔρ­γο της ἀ­πο­τε­λεῖ ὄ­χι μό­νο συ­νέ­χει­α ἀλ­λὰ καὶ συμ­πλή­ ρω­μα τοῦ ἔρ­γου τοῦ Νι­κη­φό­ρου Βρυ­ εν­νί­ου «Ὕ­λη Ἱ­στο­ρί­ας». Τὴν ὕ­λη τοῦ τε­λευ­ταί­ου γνώ­ρι­ζε σὲ με­γά­λο βαθ­μό, ἀ­φοῦ ὑ­πῆρ­ξε σύ­ζυ­γος τοῦ Νι­κη­φό­ρου Βρυ­έν­νι­ου. Φυ­σι­κὰ στὸν πρό­λο­γο τοῦ ἔρ­γου ἐ­ξυ­μνεῖ σὲ με­γά­λο βαθ­μὸ τὸν Ἀ­λέ­ξι­ο Α΄ Κο­μνη­νό, δη­λα­δὴ τὸν πα­τέ­ρα της, συγ­χρό­νως το­νί­ζει ὅ­τι τὸ ἔρ­γο της θὰ ἀ­πο­τε­λέ­σει πη­γὴ γιά νὰ μά­θουν καὶ οἱ σύγ­χρο­νοι ἀλ­λὰ καὶ οἱ με­τα­γε­νέ­στε­ ροι ἀ­πὸ αὐ­τὴν τί σπου­δαῖ­ος ἄν­θρω­πος, βα­σι­λι­ὰς καὶ στρα­τι­ω­τι­κὸς ὑ­πῆρ­ξε ὁ Ἀ­λέ­ξι­ος. Καὶ οἱ δύ­ο πα­ρα­πά­νω ἱ­στο­ρι­ο­γρά­ φοι εἶ­ναι πε­πει­σμέ­νοι ὅ­τι πρέ­πει νὰ ἐκ­θέ­σουν τὰ γε­γο­νό­τα μὲ ἀν­τι­κει­με­νι­ κό­τη­τα. Γνω­ρί­ζουν ὅ­τι τὰ ἔρ­γα τους θὰ ἀ­πο­τε­λέ­σουν ση­μαν­τι­κὲς πη­γὲς με­λέ­ της τῆς ἐ­πο­χῆς τους γι­ὰ τὶς ἑ­πό­με­νες γε­νι­ές. Ὁ Προ­κό­πι­ος ἐ­ξη­γεῖ ὅ­τι ἡ αἰ­ τί­α τῶν γε­γο­νό­των ποὺ θὰ πε­ρι­γρά­ψει ἦ­ταν ἀ­πλη­στί­α τό­σο τοῦ Ἰ­ου­στι­νι­α­νοῦ ὅ­σο καί τῆς Θε­ο­δώ­ρας3 . Ἀ­πο­τε­λοῦν ἀ­ξι­ό­λο­γες πη­γὲς τῆς ἱ­στο­ρί­ας τῆς ἐ­πο­ χῆς ποὺ πε­ρι­γρά­φουν, ἀ­φοῦ καὶ οἱ δύ­ο εἶ­ναι σύγ­χρο­νοι στὰ γε­γο­νό­τα ποὺ πα­ρου­σι­ά­ζει ὁ κα­θέ­νας μὲ τὴ σει­ρά του καὶ ἔ­χουν ζή­σει πά­ρα πο­λὺ και­ρὸ κον­τὰ στοὺς πρω­τα­γω­νι­στὲς τῶν ἔρ­γων τους. Τὸ τε­λευ­ταῖ­ο δί­νει με­γα­λύ­τε­ρη βα­ρύ­τη­τα σὲ ὅ­σα ἐ­ξι­στο­ροῦν. Αὐ­τὸ τὸ γνω­ρί­ζουν γι­ὰ τὸν λό­γο αὐ­τὸ προ­σπα­ θοῦν νὰ το­νί­σουν στοὺς ἀ­να­γνῶ­στες τους ὅ­τι ὑ­πο­χρέ­ω­σή τους εἶ­ναι νὰ εἶ­ναι ἀν­τι­κει­με­νι­κοὶ. Μὲ ὅ­λα τὰ πα­ρα­πά­νω, εἶ­ναι ἐμ­φα­ νὲς ὅ­τι καὶ οἱ δύ­ο οἱ ἱ­στο­ρι­κοὶ προ­σπα­ θοῦν νὰ ἐ­ναρ­μο­νί­σουν τὰ γρα­φό­με­νά τους μὲ τὶς ἀρ­χὲς τῆς κλασσι­κί­ζου­σας ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­ας τοῦ Βυ­ζαν­τί­ου. Φυ­σι­
• 63.
  62 κὰ τὸ ὅ­τικαὶ οἱ δύ­ο ἔ­χουν ἐμ­πλα­κεῖ ὄ­χι μό­νο χρο­νι­κά, ἀλ­λὰ κοι­νω­νι­κὰ καὶ συ­ναι­σθη­μα­τι­κὰ μὲ τὰ πρό­σω­πα καὶ τὶς κα­τα­στά­σεις ποὺ πε­ρι­γρά­φουν κά­ νει πι­ὸ δύ­σκο­λη τὴν ἐ­πί­τευ­ξη τῆς ἀν­ τι­κει­με­νι­κό­τη­τάς τους. Τὸ τε­λευ­ταῖο φυ­σι­κὰ δὲν τοὺς ἐμ­πο­δί­ζει νὰ ἀ­κο­ λου­θή­σουν τὶς γε­νι­κὲς γραμ­μὲς τῆς κλασσι­κί­ζου­σας ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­ας ποὺ εἶ­χε υἱ­ο­θε­τη­θεῖ στὸ Βυ­ζάν­τι­ο. Στὴν πρά­ξη τώ­ρα θὰ δοῦ­με πὼς οἱ ἐ­ξαγ­γε­λί­ες τῶν συγ­γρα­φέ­ων στὸν πρό­ λο­γο τοῦ ἔρ­γου δὲν εἶ­ναι πάν­τα πραγ­ μα­το­ποι­ή­σι­μες. Εἰ­δι­κό­τε­ρα, ὅ­ταν ὁ Προ­κό­πι­ος προ­σπα­θεῖ νὰ πα­ρου­σι­ ά­σει τὸν Ἰ­ου­στι­νι­α­νὸ ἀλ­λὰ καὶ τὴ Θε­ ο­δώ­ρα ὡς ἀν­θρώ­πους ποὺ τοὺς ἐ­ξου­ σι­ά­ζει τὸ δαι­μό­νι­ο, μει­ώ­νε­ται ἡ ἀν­τι­ κει­με­νι­κό­τη­τα καὶ ἡ ἱ­στο­ρι­κό­τη­τα τοῦ ἔρ­γου του. Ἕ­να ση­μαί­νου­σας ση­μα­ σί­ας πα­ρά­δειγ­μα ἀ­πο­τε­λοῦ­σε ἡ σύλ­ λη­ψη τοῦ Ἰ­ου­στι­νι­α­νοῦ, γι­ὰ τὴν ὁ­ποί­α εὐ­θύ­νε­ται ἕ­να δαι­μό­νι­ο ποὺ πλά­γι­α­σε μὲ τὴ μη­τέ­ρα του. Ἡ ἀ­να­φο­ρὰ αὐ­τή, στὴν προ­σπά­θει­α τοῦ Προ­κο­πί­ου νὰ ἐ­ξε­τά­σει τὴ «δαι­μο­νι­κὴ» φύ­ση τοῦ αὐ­ το­κρά­το­ρα ξε­φεύ­γει ἀ­πὸ τὰ ὅ­ρι­α τῆς πραγ­μα­τι­κό­τη­τας καὶ τῆς ἱ­στο­ρί­ας καὶ ἐμ­πί­πτει στὰ πλαί­σι­α τοῦ μυ­θι­κοῦ . στοι­χεί­ων, τῶν πα­ρα­δό­σε­ων καὶ τῶν προ­λή­ψε­ων ποὺ στοι­χεί­ω­ναν τὰ ὄ­νει­ ρα τῶν ἀ­γράμ­μα­των ἀν­θρώ­πων τοῦ λα­ οῦ. Τὸ ἴ­δι­ο ἰ­σχύ­ει καὶ γι­ὰ τὴν ἀ­να­φο­ρὰ ποὺ κά­νει ὅ­τι σύμ­φω­να μὲ ὄ­νει­ρο, ἡ Θε­ο­δώ­ρα ἤ­ξε­ρε ὅ­τι θὰ παν­τρευ­τεῖ τὸν βα­σι­λι­ὰ τῶν δαι­μο­νί­ων. Ὅ­λα αὐ­τὰ μᾶς θυ­μί­ζουν ὄ­χι ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φους, ὅ­πως ἦ­ταν ὁ Θου­κυ­δί­δης ἀλ­λὰ τὸν «πα­τέ­ ρα τῆς Ἱ­στο­ρί­ας» τῶν Ἡ­ρό­δο­το. Αὐ­τὸς ἐ­ξι­στο­ρεῖ τὰ γε­γο­νό­τα ἱ­στο­ρι­κὰ ἀ­να­ με­μειγ­μέ­να μὲ στοι­χεῖ­α λα­ο­γρα­φί­ας, πα­ρά­δο­σης καὶ μύ­θων. Μπο­ρεῖ, ἑ­πο­ μέ­νως, νὰ ἐ­ξα­χθεῖ τὸ συμ­πέ­ρα­σμα ὅ­τι ὁ Προ­κό­πι­ος στὸ ἔρ­γο του Ἀ­νέκ­δο­τα ἢ Ἀ­πό­κρυ­φη ἱ­στο­ρί­α δὲν πα­ρα­μέ­νει ἀν­ τι­κει­με­νι­κός, ὡς ὄ­φει­λε ὡς ἱ­στο­ρι­κός, καὶ ἀ­φή­νει τὴν πέ­να του νὰ κυ­ρι­αρ­χη­ θεῖ ἀ­πὸ τὰ συ­ναι­σθή­μα­τά του. Τὸ μί­ σος εἶ­ναι εὐ­δι­ά­κρι­το στὰ γρα­φό­με­νά του καὶ μέ­σα ἀ­πὸ τὴν ἠ­θι­κὴ ἀ­μαύ­ρω­ ση τοῦ Ἰ­ου­στι­νι­α­νοῦ καὶ τῆς συ­ζύ­γου του τῆς Θε­ο­δώ­ρας προ­σπα­θεῖ νὰ πά­ρει ἐκ­δί­κη­ση γι­ὰ τὴν ἀ­πα­ξί­ω­ση ποὺ τοῦ ἔ­δει­ξαν ὡς ἱ­στο­ρι­κοῦ. Ἐ­πι­πλέ­ον πα­ ρα­μέ­νει πι­στὸς στοὺς ἀρ­χαί­ους ἱ­στο­ ρι­ο­γρά­φους, καὶ δὴ τοῦ Θου­κυ­δί­δη, ἀ­φοῦ χρη­σι­μο­ποι­εῖ ἀρ­κε­τὲς χρο­νι­κὲς ἀ­ο­ρι­στί­ες κυ­ρί­ως στὰ χρό­νι­α της ζω­ῆς τῆς Θε­ο­δώ­ρας πρὶν ἐ­κεί­νη γί­νει αὐ­το­ κρά­τει­ρα. Φυ­σι­κά, πα­ρὰ τὴν κα­κεν­ τρέ­χει­α ποὺ δι­α­κρί­νει τὸ συγ­κε­κρι­ μέ­νο ἔρ­γο τοῦ Προ­κο­πί­ου, δὲν παύ­ει νὰ εἶ­ναι μί­α ση­μαν­τι­κὴ ἱ­στο­ρι­κὴ πη­ γὴ τῶν κοι­νω­νι­κῶν, πο­λι­τι­κῶν καὶ δι­ οι­κη­τι­κῶν τε­κται­νο­μέ­νων τῆς ἐ­πο­χῆς του4 . Τὸ βέ­βαι­ο εἶ­ναι ὅ­τι ἄ­σχε­τα ἀ­πὸ τοὺς λό­γους ποὺ ὁ­δή­γη­σαν τὸν Προ­ κό­πι­ο στὴ σύν­θε­ση αὐ­τῆς «ἱ­στο­ρι­κῆς» πραγ­μα­τεί­ας του τὸ ἔρ­γο ἀ­πο­τέ­λε­σε κτῆ­μα ἱ­στο­ρι­κὸ «ἐς ἀ­εὶ» στὶς ἑ­πό­με­νες γε­νι­ές. Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κὰ πα­ρα­θέ­του­με τὴν ἄ­πο­ψη τοῦ ἱ­στο­ρι­κοῦ Πα­παρ­ρη­γό­ που­λου: «Τὸ καθ᾿ ἡμᾶς ἐ­ξε­θέ­σα­μεν τὴν πε­ρὶ τῶν ἀ­νεκ­δό­των γνώ­μη ἡ­μῶν, οὐ­δὲ θέ­λο­μεν πα­ρα­δε­χθεῖ πό­τε τὴν πε­ρὶ αὐ­ τῶν δο­ξα­σί­αν τοῦ Γί­βω­νος τοῦ ἀ­ξι­οῦν­ τος ὅ­τι τὰ ἀ­νέκ­δο­τα ἐν­δε­χο­μέ­νως νὰ ἀ­λη­θεύ­ω­σιν κα­θ᾿ ­ὁλοκληρίαν, τὸ μὲν ὡς πι­θα­νὰ τὸ δὲ αὐ­τὸ τοῦ­το μά­λι­στα ὅ­τι εἶ­ναι ἀ­πί­θα­να. Ὁ Προ­κό­πι­ος, ἐ­πι­φέ­ρει ὁ Gibbon, ἐ­γί­γνω­σκεν βε­βαί­ως­τά μὲν ἐξ ἰ­δί­ας ἀν­τι­λή­ψε­ως, τὰ δὲ εἶ­ναι τοι­αῦ­ τα, ὥ­στε δὲν δυ­νά­με­θα νὰ ὑ­πο­θέ­σω­μεν ὅ­τι ἐ­πε­νό­η­σεν αὐ­τά. Ὄ­χι ἀ­ναμ­φι­βό­λως ἡ ἱ­στο­ρί­α, ἡ σπου­δαί­α ἱ­στο­ρί­α, δὲν θέ­ λει ἐ­ξευ­τε­λή­σει ἑ­αυ­τὴν μέ­χρι τοῦ νὰ πι­στέ­ψει κα­τὰ γράμ­μα τὸν ἀλ­λό­κο­τον ἐ­κεῖ­νον ἄν­θρω­πον ὅ­στις, ἀ­φοῦ ἤ­γει­ρε ἀ­να­φαν­δὸν ἀν­δρι­άν­τας εἰς τοὺς ἥ­ρω­ ας καὶ τὰς ἡ­ρω­ΐ­δας αὐ­τοῦ ἠ­σχο­λεῖ­το ἔ­πει­τα ἐν τῷ κρυ­πτῷ νὰ με­τα­μορ­φώ­νει τὰ κα­λὰ καὶ με­γα­λο­πρε­πῆ ἐ­κεῖ­να ἔρ­γα
• 64.
  63 εἰς ἐ­πο­νεί­δι­στους σά­τυ­ρουςκαὶ σει­λη­ νούς»5 . Ὅ­σον ἀ­φο­ρᾶ τώ­ρα τὴν Ἀ­λε­ξι­ά­δα τῆς Ἄν­νας Κο­μνη­νῆς, θε­ω­ρεῖ­ται ἀρ­κε­τὰ ἀν­τι­κει­με­νι­κὴ πη­γή. Τη­ρεῖ, στὸ ση­μεῖ­ο αὐ­τὸ ἕ­να ἀ­πὸ τὰ χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά τῆς κλασσι­κί­ζου­σας ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­ας. Ἂν καὶ στὸ ἔρ­γο εἶ­ναι δι­ά­χυ­τος ὁ θαυ­μα­ σμὸς καὶ ἡ ἀ­γά­πη της γι­ὰ τὸν πα­τέ­ρας της αὐ­το­κρά­το­ρα Ἀ­λέ­ξι­ο– κά­τι ποὺ τὸ δη­λώ­νει καὶ στὴν εἰ­σα­γω­γὴ τοῦ ἔρ­γου της– ἐν τού­τοις ἡ πε­ρι­γρα­φὴ τῶν στρα­ τι­ω­τι­κῶν γε­γο­νό­των γί­νον­ται μὲ ἀν­τι­ κει­με­νι­κό­τη­τα. Φαί­νε­ται ὅ­τι ἔ­χει γί­νει ἔ­ρευ­να στὰ γε­γο­νό­τα αὐ­τά. Ἔτ­σι δὲν πα­ρου­σι­ά­ζον­ται με­ρο­λη­πτι­κὰ ὑ­πὲρ τῶν Βυ­ζαν­τι­νῶν τὰ στρα­τι­ω­τι­κὰ καὶ πο­ λι­τι­κὰ γε­γο­νό­τα τῆς ἐ­πο­χῆς της6 . Ἴ­σως ἡ ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα τοῦ ἔρ­γου της σὲ με­γά­λο βαθ­μὸ νὰ ὀ­φεί­λε­ται ὅ­τι μπο­ρεῖ νὰ ὑ­πῆρ­ξε μάρ­τυ­ρας ἔμ­με­σος ἢ ἄ­με­ σος τῶν γε­γο­νό­των ποὺ ἐ­ξι­στο­ρεῖ ἀλ­λὰ ὅ­τι ἀ­πο­σύρ­θη­κε στὸ μο­να­στή­ρι ἐγ­κα­ τα­λεί­πον­τας τὴν κο­σμι­κὴ ζω­ὴ τοῦ πα­ λα­τι­οῦ, νὰ τῆς ἔ­δω­σε τὴν εὐ­και­ρί­α νὰ ἀ­πο­στα­σι­ο­ποι­η­θεῖ ἀ­πὸ ὁ­ρι­σμέ­να γε­γο­ νό­τα καὶ νὰ τὰ πα­ρου­σι­ά­σει μὲ ὅ­σον τὸ δυ­να­τὸν πι­ὸ ἀν­τι­κει­με­νι­κὰ γι­νό­ταν. Ἡ πα­ρεμ­βο­λὴ μέ­σα στὸ ἔρ­γο της τοῦ Χρυ­σό­βου­λου τοῦ πα­τέ­ρα της θυ­ μί­ζει τοὺς ἀρ­χαί­ους ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φους Ἡ­ρό­δο­το, Θου­κυ­δί­δη, Πο­λύ­βι­ο ποὺ ἐν­σω­μα­τώ­νουν στὴν ἱ­στο­ρί­α τους ση­ μαν­τι­κὰ ἔγ­γρα­φα. Ἡ ἀ­πο­μό­νω­ση τῆς Ἄν­νας Κο­μνη­νῆς σὲ μο­να­στή­ρι μοι­ά­ζει μὲ τὴν ἐ­ξο­ρί­α τοῦ Θου­κυ­δί­δη στὴ Θρά­ κη, καὶ στοὺς δύ­ο δί­νε­ται ἡ εὐ­και­ρί­α νὰ ἐ­ξε­τά­σουν ἐκ τοῦ μα­κρό­θεν τὰ γε­ γο­νό­τα, ποὺ ἔ­ζη­σαν ἢ ἐ­ρεύ­νη­σαν καὶ ἴ­σως αὐ­τὸ νὰ ἀ­πο­τέ­λε­σε καὶ πα­ρά­γον­ τα γι­ὰ τὴν ἀ­ξι­ο­πι­στί­α τῶν ἔρ­γων του καὶ τὴν ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα ποὺ τὰ δι­έ­πει. Ἱ­στο­ρι­κοὶ με­τα­γε­νέ­στε­ροι θε­ω­ροῦν ὅ­τι τὸ ἔρ­γο τῆς Ἄν­νας Κο­μνη­νῆς τη­ ρεῖ πολ­λὰ ἀ­πὸ τὰ χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά τῆς ἀρ­χαί­ας ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­ας, ὅ­πως εἶ­ναι ἡ γλῶσ­σα ἀλ­λὰ ἡ μορ­φή του ποὺ φέ­ρουν ἐν­τό­νως τὴν ἐ­πή­ρει­α τοῦ ἀτ­τι­κι­σμοῦ. Φυ­σι­κά, ἡ ἀτ­τι­κὴ γλῶσ­σα μα­ζὶ μὲ τὶς γε­ω­γρα­φι­κὲς καὶ το­πο­γρα­φι­κὲς πλη­ ρο­φο­ρί­ες κά­νουν τὸ ἔρ­γο νὰ θε­ω­ρεῖ­ται ἄ­ξι­ος συ­νε­χι­στὴς τῆς πα­ρά­δο­σης τῶν ἀρ­χαί­ων ἱ­στο­ρι­ο­γρά­φων. Ἐν κα­τα­κλεῖδι πα­ρα­τη­ροῦ­με ὅ­τι κυ­ρί­ως ἡ Ἀ­λε­ξι­ά­δα ἀν­τα­πο­κρί­νε­ται πε­ ρισ­σό­τε­ρο στὶς ἐ­ξαγ­γε­λί­ες ποὺ γί­νον­ται στὸν πρό­λο­γό της ἀλ­λὰ καὶ τὸ ἔρ­γο τοῦ Προ­κο­πί­ου μπο­ρεῖ νὰ μὴν δι­α­κρί­νε­ται ἀ­πὸ ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα γι­ὰ τὰ πρό­σω­ πα τοῦ Ἰ­ου­στι­νι­α­νοῦ καὶ τῆς συ­ζύ­γου του Θε­ο­δώ­ρας, ἀλ­λὰ ἀ­να­φέ­ρει καὶ αὐ­τὸ γε­ω­γρα­φι­κὲς καὶ το­πο­γρα­φι­κὲς πλη­ρο­φο­ρί­ες καὶ ὅ­λα αὐ­τὰ γρά­φον­ται σὲ γλῶσ­σα κα­τὰ μί­μη­ση τῆς ἀρ­χαί­ας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - Ἀρ­χαί­α Ἑλ­λη­νι­κὴ καὶ Βυ­ζαν­τι­νὴ Φι­λο­λο­ γί­α, ΕΑΠ, Γ΄, Πά­τρα 2001, σ. 97-107. -Hunger, H., Βυ­ζαν­τι­νὴ Λο­γο­τε­χνί­α. Ἡ κο­ σμι­κὴ γραμ­μα­τεί­α τῶν Βυ­ζαν­τι­νῶν, τ. Β΄, Ἀ­θῆ­να 2005. - Καρ­πο­ζή­λου, Α., Βυ­ζαν­τι­νοὶ ἱ­στο­ρι­κοὶ καὶ χρο­νο­γρά­φοι, Α΄, Ἀθῆνα 1997. - Πα­παρ­ρη­γο­πού­λου, Κ. Ἱ­στο­ρί­α τοῦ Ἑλ­λη­νι­ κοῦ Ἔ­θνους, τ. Γ΄, Ἀ­θῆνα 2005, σ. 154-205. - Τω­μα­δά­κη, Ν., «Οἱ Βυ­ζαν­τι­νοὶ Ἱ­στο­ρι­κοὶ ἐν σχέ­σει πρὸς τὴν ἀρ­χαί­αν ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φι­κὴν πα­ρά­δο­σην καὶ ἡ ση­μα­σί­α αὐ­τῶν», ΕΕΦΣΠΑ 5 (1954-1955) 82-96. 1.Ν. Τω­μα­δά­κη, «Οἱ Βυ­ζαν­τι­νοὶ Ἱ­στο­ρι­κοὶ ἐν σχέ­σει πρὸς τὴν ἀρ­χαί­αν ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φι­κὴν πα­ρά­δο­σην καὶ ἡ ση­μα­σί­α αὐ­τῶν», ΕΕΦΣΠΑ 5 (1954-1955) 82. 2.Ἀρ­χαί­α Ἑλ­λη­νι­κὴ καὶ Βυ­ζαν­τι­νὴ Φι­λο­λο­ γί­α, ΕΑΠ, Γ΄, Πά­τρα 2001, σ. 102. 3. Αὐτόθι, σελ. 103. 4. Αὐτόθι, σελ. 103. 5.Παπαρρηγοπούλου, Ἱστορία τοῦ Ἑλληνι- κοῦ Ἔθνους, τ. Γ΄, Ἀθήνα 2005, σ. 154-205. 6.Ἀρχαία Ἑλληνική καί Βυζαντινή Φιλολο- γία, ΕΑΠ, Γ΄, Πάτρα 2001, σ. 106.
• 65.
  64 ΠΩΣ ΕΝΑ ΒΑΣΙΛΙΚΟΣΥΝΟΙΚΕΣΙΟ ΜΕΤ᾿ ΑΛΛΟΦΥΛΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΟΓΛΩΣΣΩΝ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΣ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑΣ ΣΥΝΕΤΕΛΕΣΕ ΣΤΟΝ ΕΚΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΩΣΩΝ Χρήστου Νικολόπουλου θεολόγου Δ ιπλωματικὲς ἐπιγαμίες μεταξὺ μελῶν τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρα- τορικῆς οἰκογένειας μὲ ἄλλους βασιλικούς, αὐτοκρατορικούς, κο- μητικοὺς καὶ δουκικοὺς οἴκους εἴχα- με ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια τῆς ἔνδοξης αὐτῆς ἑλληνικῆς αὐτοκρατορίας καὶ αὐτὸ γιατὶ τὰ γαμικὰ αὐτὰ συναλλάγια ἀποτελοῦσαν σημαντικὸ παράγοντα τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς τοῦ βυζαντι- νοῦ κράτους. Μελετώντας κανεὶς τὶς ἱστορικὲς πηγὲς γιὰ τὰ βασιλικὰ συνοικέσια κα- ταλήγει ἐξ ἀρχῆς στὸ συμπέρασμα ὅτι οἱ μαρτυρίες εἶναι ἐλάχιστες, ἐπιγραμ- ματικὲς καὶ πάντα ἀναφέρονται μὲ τὴν εὐκαιρία ἐπισήμανσης ἄλλων πολι- τικῶν γεγονότων, τῶν ὁποίων τὴν ἐξέλι- ξη διευκόλυναν οἱ διαπραγματεύσεις αὐτές. Οἱ πηγὲς ποτὲ δὲν ἀποκάλυπταν τοὺς λόγους γιὰ τοὺς ὁποίους οἱ ἀντι- πρόσωποι τῶν δύο βασιλικῶν οἰκογε- νειῶν προσπαθοῦσαν τὴν σύναψη ἑνὸς βασιλικοῦ συνοικεσίου, καθὼς καὶ τὶς αἰτίες ποὺ τελικὰ ὁδήγησαν κατὰ και- ροὺς στὸ μὴ αἴσιο τέλος σχετικῶν δι- απραγματεύσεων. Διαπιστώνει κανεὶς ὅτι, ἐφόσον οἱ δυναστικὲς αὐτὲς γα- μικὲς συνδέσεις ἀνῆκαν στὸν χῶρο τῆς ὑψηλῆς διπλωματίας, ἦταν φυσικὸ ἀρκετὰ πράγματα νὰ ἀποκρύπτονται. Ἄννα, ἀδερφὴ τοῦ Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου Τὸ τελευταῖο πρόσωπο τῆς Μακε- δονικῆς δυναστείας, ποὺ ἐνεπλάκη σὲ διπλωματικὸ γαμικὸ συναλλάγιο καὶ ἀπασχόλησε τὰ ἱστορικὰ κείμενα, ἦταν ἡ θυγατέρα τοῦ Ρωμανοῦ Β΄, Ἄννα, καὶ ἀδερφὴ τοῦ αὐτοκράτορα Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου (976-1025). Ἡ Ἄννα γεννήθηκε τὸ 963, δύο μέ- ρες πρὶν ἀπὸ τὸν θάνατο τοῦ πατέρα της: τεχθείσης αὐτῷ καὶ θυγατρὸς πρὸ δύο ἡμερῶν τῆς αὐτοῦ τελευτῆς, ἣν Ἄνναν ὠνόμασαν. Ὁ Ρωμανοῦ παῖς, πορφυρόβλα- στος κλάδος, αὐτοκράτωρ Βασίλει- ος Β΄, στὴν ἀρχὴ τῆς διακυβέρνησής του, ἀντιμετώπισε δύο στάσεις ἀπὸ
• 66.
  65 τοὺς στρατηγούς τουΒάρδα Φωκᾶ καὶ Βάρδα Σκληρό. Γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τῶν δύο αὐτῶν στάσεων ὁ βυζαντινὸς αὐτοκράτορας ζήτησε βοήθεια ἀπὸ τὸν ἡγεμόνα τοῦ Κιέβου, Βλαδίμηρο τὸν Ρῶσο. Μὲ βάση τὴ συμφωνία ποὺ ἔγινε ἀνάμεσα στὶς δύο πλευρές, ὁ ἡγεμόνας θὰ ἔστελνε μία στρατιωτικὴ δύναμη γιὰ τὸν ἀγῶνα ἐναντίον τῶν σφετεριστῶν, ἐνῷ ὁ αὐτοκράτορας Βα- σίλειος Β΄ ὑποσχό- ταν νὰ δώσει ὡς σύ- ζυγο τὴν ἀδερφή του Ἄννα, μόλις αὐτὸς γινόταν χριστιανός1 . Οἱ Ρῶσοι ἔστειλαν τὴ βοήθεια καὶ τὴν ἄνοιξη τοῦ 988 μία ρωσικὴ δύναμη ἀπὸ 6.000 Βαράγγους ἐμφανίστηκε στὸ βυζαντινὸ ἔδαφος. Μὲ τὴ συγκεκριμέ- νη δύναμη ὁ αὐτο- κράτορας μπόρεσε νὰ νικήσει τοὺς στα- σιαστές. Μετὰ τὴν παρέλευση τοῦ κιν- δύνου, τὸ Βυζάντιο προσπάθησε νὰ ἀκυρώσει τὴν ὑπό- σχεση ποὺ εἶχε δώσει. Ὁ Βλαδίμηρος κυρίευσε στὴν περιοχὴ τῆς Κριμαίας τὴν πόλη τῆς Χερσώνας, γιὰ νὰ ἐκβιά- σει τὴν ἀπόδοση σ’αὐτὸν τῆς Ἄννας ὡς συζύγου του, κάτι τὸ ὁποῖο καὶ πέτυχε. Ἔτσι ἡ τελετὴ τοῦ γάμου τοποθετεῖται μετὰ τὴν κατάληψη τῆς Χερσώνας, ποὺ ἔγινε μεταξὺ Ἀπριλίου καὶ Ἰουλίου τοῦ 9892 . Στὸ Ρωσικὸ Χρονικὸ γίνεται ἀνα- φορὰ γιὰ τὶς ἐνστάσεις τῆς Ἄννας, ποὺ θεωροῦσε ὅτι θὰ ἦταν αἰχμάλωτη στὸν νέο τόπο κατοικίας της. Ἡ πριγκίπισ- σα τελικὰ ἀναχώρησε γιὰ τὴ Χερσώ- να. Σύμφωνα μὲ τὸ Χρονικό, ὁ Ρῶσος ἡγεμόνας ὑπέφερε ἀπὸ μία ἀρρώστια στὰ μάτια καὶ εἶχε χάσει τὸ φῶς του. Ἡ πριγκίπισσα τοῦ δήλωσε ὅτι θὰ ἔπρεπε νὰ βαπτιστεῖ γιὰ νὰ ξαναδεῖ. Ἀμέσως μετὰ τὴ βάπτιση ἀποκαταστάθηκε ἡ ὅρασή του, ἐνῷ ὅσοι εἶδαν τὸ θαῦμα πίστεψαν καὶ βαπτίστηκαν3 . Ἀμέσως μετὰ ἀκολούθησε ὁ γάμος τοῦ ἡγεμό- να μὲ τὴν Ἄννα. Ἡ Χερσώνα ἐπιστράφηκε στὸν αὐτοκράτορα ὡς δῶρο γιὰ τὸν γάμο, ἐνῷ οἱ νεόνυμφοι πῆγαν στὸ Κίεβο. Οἱ κάτοικοι τῆς πό- λης βαπτίστηκαν στὸ ποτάμι Δνείπε- ρο. Μετὰ τὸ γάμο του, ὁ Βλαδίμηρος δέχτηκε ἀπὸ τὸ Βυ- ζάντιο οἰκοδόμους, θεολογικὰ ἔργα καὶ ἄλλα στοιχεῖα ποὺ σηματοδότησαν τὴν ἔναρξη νέων σχέσεων ἀνάμεσα στοὺς δύο λαούς. Ἀρμένικες ἐπι- γραφὲς ποὺ ἔχουν βρεθεῖ σὲ κτίσμα- τα τοῦ Κιέβου συ- μπίπτουν χρονικὰ μὲ τὴν ἀνακατα- σκευὴ τῆς Ἁγίας Σοφίας, ἀπὸ Ἀρμένιο ἀρχιτέκτονα. Ἴσως ἡ Ἄννα, κατόπιν συνεννόησης μὲ τὰ ἀδέλφια της στὴ Βασιλεύουσα, νὰ προσκάλεσε στὸ Κί- εβο τὸν Ἀρμένιο ἀρχιτέκτονα Trdat. Ἐπίσης, δύο τουλάχιστον ἀγόρια (Ρω- μανὸς καὶ Δαυίδ) καὶ ἕνα κορίτσι (Θε- οφανώ), ποὺ γεννήθηκαν ἀπὸ αὐτὸν τὸν γάμο, πῆραν τὰ ὀνόματά τους ἀπὸ τοὺς γονεῖς τῆς Ἄννας. Ἴσως ἡ κίνηση αὐτὴ νὰ δείχνει μία προσπάθεια τῆς πριγκίπισσας νὰ μεταλαμπαδεύσει μέχρι ἕνα σημεῖο τὴ βυζαντινὴ ἐκπαί- δευση καὶ ἀγωγή, ποὺ εἶχε λάβει ἀπὸ τὰ παιδικά της χρόνια, στὴ νέα της
• 67.
  66 πατρίδα. Ἴσως ἡδολοφονία τῶν δύο ἀγοριῶν ἀπὸ τὸν μεγαλύτερο ἀδερφό τους, τὸν Σβιατοπόλκ, μετὰ τὸν θάνατο τοῦ πατέρα τους, νὰ σήμαινε τὴν προ- σπάθεια προώθησής τους ἀπὸ τὴ μάνα τους στὸν θρόνο. Ἀπὸ αὐτὸν τὸν γάμο ἐπωφελήθηκαν φυσικὰ οἱ Ρῶσοι, οἱ ὁποῖοι ἀπέκτησαν κῦρος καὶ τοποθετήθηκαν σὲ ὑψηλὴ βαθμίδα στὴν πυραμίδα τῶν μελῶν τῆς βυζαντινῆς κοινοπολιτείας. Ὁ ἡγε- μόνας τοῦ Κιέβου, μέσῳ τῆς ἀποδοχῆς τοῦ χριστιανισμοῦ, κατόρθωσε νὰ ἐπι- βληθεῖ στοὺς ἀτίθασους ὑπηκόους του καὶ νὰ ἐνισχύσει τὴ θέση του μέσῳ τῆς συγγένειας ποὺ ἀνέπτυξε μὲ τὸν βυζαντινὸ αὐτοκράτορα. Ὁ ἐκχριστια- νισμὸς τῶν Ρώσων συντέλεσε ἔτσι, ὥστε ἡ πολιτιστικὴ ἀνάπτυξη τῆς Ρωσίας νὰ συντελεστεῖ στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες μὲ ἔντονη τὴν ἐπίδραση τοῦ Βυζαντί- ου. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι μέχρι σήμερα ἡ Μόσχα θεωρεῖται Τρίτη Ρώμη. Ἐντούτοις, τὸ κέρδος ἦταν μεγαλύ- τερο γιὰ τοὺς Βυζαντινούς, οἱ ὁποῖοι κατόρθωσαν νὰ σημειώσουν ἐπιτυχία. Ἡ ἔκταση τῆς βυζαντινῆς ἐπιρροῆς διευρύνθηκε σὲ τεράστια, ἀχανῆ γεω- γραφικὰ ἐδάφη καὶ τὸ πιὸ μεγάλο καὶ ἰσχυρὸ σλαβικὸ κράτος τῆς ἐποχῆς ἐκείνης βρέθηκε θεληματικὰ κάτω ἀπὸ τὴν πνευματικὴ κηδεμονία τοῦ πατριαρχείου τῆς Κωνσταντινούπο- λης. Συντελέστηκε μιὰ ἐπιτυχία ὄχι μονάχα σὲ στρατιωτικό, ἀλλὰ καὶ σὲ πολιτικὸ-θρησκευτικὸ ἐπίπεδο, ἐφό- σον κατόρθωσαν νὰ θέσουν ὑπὸ τὴ σφαῖρα ἐπιρροῆς τους ἕναν δυναμικὸ καὶ πολυπληθῆ λαό. Μεταφέροντας καὶ τὴν προσωπική μου μαρτυρία, ἀπὸ ἐπαφὲς ποὺ ἔχω μὲ πρόσωπα τῆς ρωσικῆς κοινωνίας, τολμῶ νὰ πῶ ὅτι οἱ Ρῶσοι βλέπουν τὴν Ἑλλάδα μὲ δέος καὶ σεβασμό, πρῶτον ἐξαιτίας τῆς μεταλαμπάδευ- σης τοῦ χριστιανισμοῦ σὲ αὐτοὺς καὶ ἔπειτα λόγῳ τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πνεύματος. Ἀρκετὲς φορὲς μοῦ ἔχουν
• 68.
  67 πεῖ τὴ φράση«χωρὶς ἐσᾶς, σήμερα θὰ ἤμασταν ἀκόμα εἰδωλολάτρες. Σᾶς χρωστᾶμε τὰ πάντα». Μάλιστα, σὲ ἐρώτηση ποὺ ἔθεσα σὲ ἡγούμενο ἑνὸς πολὺ γνωστοῦ ρωσικοῦ μοναστηριοῦ σχετικὰ μὲ τὸ γιατί, ὅταν πηγαίνει στὸ Ἅγιον Ὅρος δὲν ἐπισκέπτεται ποτὲ τὸ ρωσικὸ ἢ τὰ ἄλλα σλάβικα μοναστή- ρια, μοῦ ἀπάντησε: «θέλω νὰ βαφτιστῶ στὴν ἑλληνικὴ ἀσκητικὴ παράδοση». Μάλιστα, τὴν πρώτη φορὰ ποὺ ἦρθε στὴν Ἑλλάδα, τὸ πρῶτο ποὺ ζήτησε νὰ ἐπισκεφτεῖ ἦταν ὁ βράχος τοῦ Ἀρείου Πάγου, ἐκεῖ ὅπου ἐκφώνησε ὁ Ἀπό- στολος Παῦλος τὸν γνωστό του λόγο, καθὼς καὶ τό Βῆμα τοῦ ἴδιου Ἀποστό- λου στὴν ἀρχαία Κόρινθο. Τὰ ὀφέλη ποὺ προέκυπταν ἀπὸ τὰ βασιλικὰ συνοικέσια ἦταν πολλὰ γιὰ τὸ Βυζάντιο. Ἡ αὐτοκρατορία κέρδιζε πρωτίστως τὴ φιλία καὶ τὴν εἰρήνη ἑνὸς γειτονικοῦ λαοῦ. Οἱ δεσμοὶ αὐτῆς τῆς φιλίας ἐκδηλώνονταν πολλὲς φορὲς καὶ σὲ παροχὴ στρατιωτικῆς βοήθειας καὶ ἀπὸ τὰ δύο μέρη. Ἔτσι ἀνάμεσα στοὺς δύο λαοὺς ἐγκαθιδρυόταν μία σχέση ἀλληλοεξάρτησης. Ἡ ξένη ἡγεμονικὴ αὐλή, μὲ μέλος τῆς ὁποίας συναπτόταν ὁ γάμος τοῦ προερχόμενου ἀπὸ τὸν αὐτοκρατο- ρικὸ οἶκο συζύγου, ἐτίθετο αὐτόμα- τα ὑπὸ τὴν ἐξουσία τοῦ βυζαντινοῦ αὐτοκράτορα. Μὲ τὶς ἐπιγαμίες, οἱ ἀλλοεθνεῖς λάμβαναν ἀξιοσημείωτες θετικὲς πολιτιστικὲς ἐπιρροὲς ἀπὸ τὴν πιὸ δυνατὴ αὐτοκρατορία ἐκείνης τῆς ἐποχῆς. Θεολογικὰ καὶ φιλοσοφικὰ βιβλία μεταφέρονταν γιὰ μετάφραση στὶς κατὰ τόπους ἡγεμονίες. «Βάρβα- ρα» ἔθνη «ἀνακάλυπταν» τοὺς ἀρχαί- ους Ἕλληνες φιλοσόφους καὶ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς πατέρες. Αὐτούσια βυζαντινὰ νομοθετήματα μεταφρά- στηκαν γιὰ τὶς ξένες ἡγεμονικὲς αὐλές. Πολλὲς φορὲς οἱ διπλωματικὲς αὐτὲς ἐπιγαμίες λειτούργησαν κατὰ καιροὺς σὲ βάρος τῶν βυζαντινῶν συμ- φερόντων, ἀφοῦ ἀποτέλεσαν πρόφαση γιὰ τοὺς ἑκάστοτε ἀλλοεθνεῖς συγγε- νεῖς τοῦ βυζαντινοῦ αὐτοκράτορα νὰ ἐπέμβουν στὰ ἐσωτερικὰ ζητήματα τῆς αὐτοκρατορίας ἢ νὰ ἀξιώσουν τὴν κα- τάληψη βυζαντινῶν ἐδαφῶν. Τὰ μέλη τῶν ξένων ἡγεμονικῶν οἴκων πίστευαν ὅτι ἡ ἐπιγαμία λειτουργοῦσε ὡς μέσο νομιμοποίησης τῶν ἐπεμβάσεών τους ἐναντίον τῆς αὐτοκρατορίας. Σὲ γενικὲς γραμμὲς μποροῦμε νὰ ἰσχυριστοῦμε ὅτι ἡ βυζαντινὴ διπλω- ματία θεωροῦσε τὴν ἐπιγαμία ὡς βα- σικὸ μέσο ρύθμισης τῶν σχέσεών της μὲ τὰ ἄλλα ἔθνη καὶ ἱκανοποίησης τῶν στόχων της. Ἡ σύναψη ὅμως ἑνὸς τέ- τοιου γάμου δὲν μποροῦσε νὰ ἀποτε- λέσει μακροπρόθεσμη ἐγγύηση οὔτε γιὰ τὴν κατοχύρωση τῆς εἰρήνης, οὔτε καὶ γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς, ζητούμε- νης κάθε φορὰ ἀπὸ τοὺς νέους ξένους συγγενεῖς, προσδοκώμενης βοήθειας. 1. G. Ostrogorsky, Ἱστορία τοῦ βυζαντινοῦ κράτους, τ. 2, μτφρ. Ἰ. Παναγόπουλος, Ἀθῆνα 1995 (= G. Ostrogorsky, Geschichte des byzan- tinischen states, München 1963), σ. 186-187. 2. T. Venning, A chronology of the byzantine empire, New York 2006, σ. 335. 3. The Russian Primary Chroni- cle: Laurentian Text, ἔκδ. S. Cross- O. Sherbowitz-Wetzor, Cambridge 1953, σσ. 112-113.
• 69.
  68 παραδοση «ΠΕΡΙ ΕΘΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΝ» Ἡ προσφορὰτοῦ ἑλληνισμοῦ στὸν παγκόσμιο πολιτισμό (Τραπεζοῦντος Χρυσάνθου) Ἰωάννου Ἐλ. Σιδηρᾶ θεολόγου – νομικοῦ Ἕ να ἱστορικὸ κείμενο – ὕμνος γιὰ τὸν Ἑλληνορθόδοξο Πολιτισμὸ καὶ τὴν ἐπιβίω- σή του μέσῳ τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων τοῦ Γένους Ἡ ἐπικαιρότητα τοῦ μνημειώδους κειμένου τοῦ Μητροπολίτου Χρυσάν- θου στὴν Ἑλλάδα ποὺ ψυχορραγεῖ Ἡ ἐκπολιτιστικὴ ἀποστολὴ τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου Ὁ περισπούδαστος γόνος τῆς Κομοτηνῆς, Μητροπολίτης Τραπε- ζοῦντος Χρύσανθος, ἐξεφώνησε στὴν περίφημη καὶ πολύφημη Ροβέρτειο Σχολὴ Κωνσταντινουπόλεως τὴ μνη- μειώδη ὁμιλία του, ὑπὸ τὸν τίτλο «Περὶ Ἐθνικῶν Παραδόσεων», ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἕναν ὕμνο γιὰ τὸν ἑλληνορ- θόδοξο πολιτισμὸ στὸ διάβα τῶν αἰώ- νων καὶ στὴν ἐπιβίωσή του, παρὰ τὶς ἑκάστοτε δυσμενέστατες ἱστορικὲς συνθῆκες, μέσῳ τῆς διαφυλάξεως τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων τοῦ ρωμαίικου γένους. Δὲν εἶναι διόλου τυχαῖο τὸ γεγονὸς
• 70.
  69 ὅτι ὁ ΜητροπολίτηςΧρύσανθος χαρα- κτηρίζει τὴ διαφύλαξη καὶ τήρηση τῶν ἐθνικῶν παραδόσεων ὡς τὴν «ψυχή» τοῦ Ἕλληνος καὶ τοῦ Ἔθνους. Ἀπο- τελοῦν δηλαδὴ οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις τὴν «ἐθνικὴ ψυχὴ» τοῦ Ρωμαίικου Γένους καὶ θεμελιώνουν τὴν ἐθνικὴ αὐτοσυνειδησία, ταυτότητα καὶ πολι- τισμικὴ ἰδιοπροσωπία τῶν Ἑλλήνων. Τὸ μνημειῶδες τοῦτο κείμενο τῆς συγκεκριμένης ὁμιλίας τοῦ ὑψιπέ- τους Ἱεράρχου ἔχει ἰδιαίτερη ἱστο- ρικὴ σημασία καὶ ἀξία, ἐὰν λάβει κάποιος ὑπόψιν ὅτι τὰ μηνύματα ποὺ ἐκπέμπει εἶναι ἐξόχως ἐπίκαιρα ἐντὸς τοῦ ἱστορικοῦ γίγνεσθαι τῆς συγχρό- νου Ἑλλάδος, ἡ ὁποία ψυχορραγεῖ, ἀφοῦ προηγουμένως καὶ ἤδη ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἔχει θάψει τὸ «πατροπα- ράδοτον σέβας» αὐτῆς καὶ ἔχει ξεπου- λήσει «ἀντὶ πινακίου φακῆς» τὰ λεγό- μενα «ἐθνικὰ πρωτοτόκιά» της στὸν βωμὸ ἑνὸς δῆθεν μεγαλεπίβουλου ἐκσυγχρονισμοῦ, προοδευτισμοῦ καὶ ἐξευρωπαϊσμοῦ, ποὺ τὴν ὁδήγησαν στὸ νὰ ἀπωλέσει «οἰκείᾳ βουλήσει» ὡς «ἄβουλη καὶ μοιραία» τὴν ἐθνικὴ ταυ- τότητα, αὐτοσυνειδησία καὶ πολιτι- σμικὴ διαχρονικὴ ἰδιοπροσωπία της. Ὁ Μητροπολίτης Χρύσανθος ρα-
• 71.
  70 πίζει τοὺς ἀρνητὲςτῶν ἐθνικῶν πα- ραδόσεων καὶ ἀφυπνίζει συνειδήσεις μὲ τὴν ἐπιστημονικὴ ἱστορικὴ τεκ- μηρίωση τῶν γραφομένων του καὶ μὲ τὴν ὡς «κατάθεση ψυχῆς» γνησί- ου καὶ ἀκραιφνοῦς Ἕλληνος βιωμα- τικὴ ἐμπειρία του περὶ τοῦ τί εἶναι καὶ ἐκφράζουν οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ Γένους μας. Τὸ δὲ ἱστορικῶν διαστάσεων πλέον κείμενο τοῦ Ἱεράρχου προσλαμβάνει μεγα- λύτερη ἀξία καὶ καθίσταται ἀκόμη περισσότερο ἐπίκαιρο στὸ «ἱστορικὸ παρὸν» τῆς συγχρόνου Ἑλλάδος, ἡ ὁποία βιώνει τὸν ἐθνικὸ καὶ πολιτι- σμικὸ «αὐτομηδενισμό» της καὶ τὴν «ὀντολογικὴ ἀνυπαρξία» της, καθὼς μάταια προσπαθεῖ νὰ στηριχθεῖ κά- που καὶ νὰ βρεῖ κάποιο ἔρεισμα γιὰ νὰ ἐπιβιώσει, ἀφοῦ ἀπὸ πολλῶν ἐτῶν ἔχει ἀπωλέσει οἰκειωθελῶς τὴν «ἐθνικὴ καὶ πολιτισμικὴ ψυχή» της. Ὅσο ὅμως ἡ πανταχόθεν βαλλομένη Ἑλλάδα διατηροῦσε ζῶσα καὶ ἀκμαία τὴν «ἐθνικὴ καὶ πολιτισμικὴ ψυχή» της μέσα στὴ μαρτυρικὴ διαχρονικὴ περπατησιά της, τότε καὶ μόνο μπο- ροῦσε νὰ ἀποκρούσει τοὺς ποικιλό- μορφους ἐπιβουλεῖς της καὶ νὰ ἐπιβι- ώσει ἀξιοπρεπῶς ἔχοντας ὡς «ἀσπίδα ὀντολογικὴ» τὴ βίωση τῶν ἐθνικῶν παραδόσεών της. Σήμερα πλέον ὁμο- λογοῦμε ὅτι πτωχεύσαμε οἰκονομικά, ἀλλὰ ἐθελοτυφλοῦμε καὶ πεισματικὰ δὲν ὁμολογοῦμε ὅτι προηγουμένως πτωχεύσαμε πνευματικὰ καὶ πολιτι- σμικά, δηλαδὴ ὀντολογικά. Ὁ Μητροπολίτης Χρύσανθος μᾶς καλεῖ νὰ ἀφυπνισθοῦμε, νὰ ἀντιστα- θοῦμε καὶ νὰ ἀναστηθοῦμε συνειδη- σιακά. Τοῦτο μπορεῖ νὰ συμβεῖ μόνον ὅταν προστρέξουμε καὶ πάλι «ἐπὶ τὰς
• 72.
  71 πηγὰς τῶν ὑδάτων»γιὰ νὰ πιοῦμε τὸ «ζωογόνον ὕδωρ» ποὺ ἦταν καὶ παρα- μένουν οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις μας. Στὸ ἱστορικὸ καὶ μνημειῶδες αὐτὸ κείμενο, ὁ περισπούδαστος Ἱεράρχης γράφει, μεταξὺ ἄλλων, καὶ τὰ ἑξῆς: «Ὁ Κωστῆς Παλαμᾶς στὸν Δωδεκά- λογο τοῦ Γύφτου περὶ τῶν ἁρπακτικῶν διαθέσεων, μὲ τὶς ὁποῖες κατὰ τὸν Με- σαίωνα ὡρμοῦσαν στὴν Ἀνατολὴ καὶ στὴν Πόλη οἱ ἀπὸ Δυσμῶν καὶ Βορρᾶ καὶ Ἀνατολῆς βάρβαροι, ἤτοι οἱ Φρά- γκοι, οἱ Σλαῦοι καὶ οἱ Τοῦρκοι, προ- σπαθώντας νὰ πνίξουν τὴν ὡραία μας φυλὴ καὶ ἐμαίνονταν νὰ τὴν ἁρπά- ξουν ἀπὸ τὰ χέρια τοῦ Προμηθέως Ἕλληνος καὶ νὰ σβήσουν τὴ μονα- δικὴ λαμπάδα φωτὸς καὶ πολιτισμοῦ ποὺ περιφέραμε ἐπὶ τῆς γῆς ἐμεῖς οἱ ὡραιότατοι ἰδεολόγοι τοῦ κόσμου, λέ- γει τοὺς ὡραίους τούτους στίχους: «Καὶ ἦταν ὅπου κόσμου ἀντίμαχοι μὲ τὴν ἴδια ἐρωτόπαθη μανία ν’ ἀγκαλιάσουν λαχτάριζαν τὴν πανώρια βοσπορίτισσα, τὴ μία καὶ κατάλαμπρα ντυμένοι καταστάλαζαν καὶ φιλούσανε τὰ χώματα καὶ τὰ πόδια της πατοῦσαν σὰν ἀκρίδες πέφταν οἱ λαοί μέλισ- σες ἐκεῖ οἱ λαοὶ πετοῦσαν καὶ ἤτανε ἡ πανώρια δύο γυαλιῶν ἀφροκάμωτη νεράϊδα κι ἤσουν ἐσύ, ὦ Πόλη, ὦ Πόλη καὶ εἴτανε τῆς γῆς τὸ περιβόλι». Τοὺς στίχους τούτους ἐνθυμοῦμαι κάθε φορὰ ποὺ συλλογίζομαι τὴν ὁρμὴ μὲ τὴν ὁποία Βούλγαροι, Φρά- γκοι καὶ Τοῦρκοι βάλθηκαν καὶ πάλι νὰ πνίξουν τὴν ὄμορφη καὶ εὐγενικὴ ἑλληνικὴ φυλὴ καὶ νὰ τὴν φραγκέ- ψουν καὶ νὰ τὴν τουρκέψουν. Τί θὰ τὴν γλυτώσει; Ἡ ψυχή της καὶ οἱ ἐθνι- κές της παραδόσεις… Ἐθνικὲς παραδόσεις εἶναι κάτι τι ποὺ εἴτε ὡς ψυχικὴ ἀρετὴ εἴτε ὡς ἤθη καὶ ἔθιμα, συναισθήματα, δοξα- σίες, συστήματα, ἰδανικά, παραμύ- θια, παροιμίες, δημοτικὰ τραγούδια, θρησκεία, παρέδοσαν σὲ ἐμᾶς οἱ πα- τέρες μας καὶ ὅσο λεπτομερὴς εἶναι ἡ ἑλληνικὴ ψυχή, τόσο λεπτομερεῖς καὶ εὐγενικὲς καὶ ἀληθινὰ ἐκπολιτιστικὲς εἶναι καὶ οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις, καὶ αὐτὲς ξεχωρίζουν τὸ ἔθνος μας ἀπὸ τὰ ἄλλα ἔθνη καὶ τὸ ἀναδεικνύουν εὐγε- νέστερο καὶ ἀληθινὰ πολιτισμένο. Οἱ ψυχικὲς ἀρετές, οἱ ὁποῖες προσ- διορίζουν τὸν Ἕλληνα, εἶναι ἡ ὑπερη- φάνεια, ἡ ἀνεξαρτησία, ἡ εὐγένεια, ὁ πολιτισμός, ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν κόσμο καὶ ἡ προσπάθεια πρὸς ἀνύψωσή του. Οἱ παραδόσεις ὅλες μαζὶ εἶναι ἐκδη- λώσεις καὶ συγχρόνως συστάσεις τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς… Ὁ σεβασμὸς καὶ ἡ ἀνάμνηση καὶ ἡ τιμὴ τῶν νεκρῶν εἶναι μία ἀπὸ τὶς ὡραιότερες παραδόσεις τοῦ ἔθνους μας ἀπὸ τοὺς ἀρχαιοτάτους χρόνους ἕως τὴν σήμερον… Ἡ παράδοση τῆς δημοτικῆς ποιήσεως, τὸ δημοτικὸ τραγούδι, εἶναι πολύτιμη, διότι ἀντι- κατοπτρίζει καὶ συγχρόνως ἀναπτύσ- σει τὴ λεπτότητα καὶ τὸν ρυθμὸ καὶ τὴν ἁρμονία τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς… Ἱερὰ καὶ ὡραία ἐθνικὴ παράδοση τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς εἶναι ὁ ἐκπολι- τισμὸς τῆς οἰκουμένης. Ὥρμησε ὁ Μ.Ἀλέξανδρος, ὁ ὁποῖος ἦταν ἡ συνισταμένη καὶ ἡ ἐνσάρκωση ὅλων τῶν ἀρετῶν τῆς ὡραίας ἑλλη- νικῆς ψυχῆς, ὥρμησε διὰ μέσου τῆς Ἀσίας μέχρι τῶν Ἰνδιῶν πρὸς ἵδρυση παγκοσμίου αὐτοκρατορίας καὶ στὸ μέγα τοῦτο ἔργο δὲν ἔκανε ὅ,τι ἔκα- ναν οἱ Καίσαρες τῆς Ρώμης, νὰ ὑπο- δουλώσει δηλαδὴ λαοὺς καὶ νὰ πιέσει θρησκεῖες καὶ ἐπιστήμη ἐλευθέρα. Οὔτε ὅ,τι ἔκαμε ὁ Μ.Ναπολέων ἀφήνοντας πίσω του μόνον αἵματα καὶ ἐρείπια. Σύμβολο καὶ ἰδανικὸ τοῦ Μ.Ἀλεξάνδρου ἦταν ἡ συνδιαλλαγὴ
• 73.
  72 Ἀσίας καὶ Εὐρώπηςμὲ τὴν ἐξάπλω- ση τοῦ πολιτισμοῦ καὶ μὲ τὴν ἵδρυση κράτους κοσμοπολίτικου, ὅπου ἔθνη καὶ θρησκεῖες θὰ ἦταν ἴσα καὶ ἐξίσου σεβαστά. Ἐσεβάσθη πρῶτος αὐτὸς τόσο τὴ φιλοσοφία τοῦ διδασκάλου του Ἀριστοτέλους, ὅσο καὶ τὴν Ἀθηνᾶ τῶν Ἀθηνῶν καὶ τὸν Ἰεχωβὰ τῆς Ἰερου- σαλήμ… Μόνον ἐφρόντισε νὰ ἀνυψώ- σει τοὺς λαοὺς μὲ τὸν πολιτισμό. Στὸ ἐξανθρωπιστικό του ἔργο καὶ στὸ ἑορ- ταστικὸ πέρασμά του συνοδεύουν τὸν Μ.Ἀλέξανδρο ὀλιγοστοὶ στρατιῶτες, ἀφοσιωμένοι, πιστεύοντες, ὀλίγοι ἥρωες μὲ ὀλίγους ποιητές, καλλιτέ- χνες καὶ σοφοὺς περὶ ἕνα ἅρμα τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἡ βάρβαρη οἰκουμένη πα- ντοῦ ὅπου ἡ θεία ὄψη του… γονατίζει καὶ οἱ βάρβαροι λαοὶ προσκυνοῦν… Μὲ μάτι Θεοῦ διατρέχει τὸν κόσμο καὶ σπέρνοντας τὸν ἑλληνικὸ σπόρο ἀναπτύσσει καὶ πολλαπλασιάζει τὶς πολυάριθμες κοινότητες, ἱδρύει καὶ στήνει τὶς ἑλληνικὲς πόλεις, φρου- ροὺς ἀληθινοὺς κινήσεως προόδου, φωτὸς πολιτισμοῦ γιὰ τὸν δρόμο τῆς ἀνθρωπότητος. Καὶ ὅλοι οἱ λαοὶ ξυ- πνοῦν, ζεσταίνονται γύρω μας στὸ φῶς καὶ μᾶς ἀγαποῦν καὶ ἀνα- πτύσσονται καὶ προ- σπαθοῦν νὰ ἐκπολιτι- σθοῦν. Μεταφέρεται κατὰ Μάιο τοῦ 330 ἡ ἕδρα τοῦ Ρωμαϊκοῦ Κρά- τους ἀπὸ τὴ Ρώμη στὴν Κωνσταντινού- πολη καὶ ἀπὸ τὴν ἡμέρα ποὺ ὁ Κων- σταντῖνος γίνεται χρι- στιανός, ἐκλείπει ὁ ἐπὶ πτωμάτων καὶ ἐρειπί- ων στηριχθεὶς ρωμα- ϊκὸς δεσποτισμὸς καὶ ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τῶν ἑλληνικῶν παραδόσε- ων ἀρχίζει ἡ ἐμφάνι- ση πολιτείας, ὄχι κυ- ριάρχων καὶ κυριαρχουμένων, ἀλλὰ ἰσοπολιτῶν. Τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα, τὸ ὁποῖο ἐκυβέρνησε καὶ κυβερνᾶ τὸν κόσμο, διέπλασε τὴ βυζαντινὴ αὐτοκρατορία μὲ τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα ὡς ἐπίσημο ὄργανο πρῶτα τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἔπειτα τῆς Πολιτείας. Ἡ δὲ μεγίστη πρὸς τὸν ἀνθρωπισμὸ καὶ τὴν ἀνθρω- πότητα ἐκδούλευση τῆς ἀδελφότη- τας ἦταν ἡ συνύπαρξη καὶ διοίκηση πολλῶν ἰσοτίμων καὶ ἰσονόμων λαῶν. Ἐὰν συγκρίνουμε τὴν ἑλληνικὴ ἐπικράτηση καὶ τὸ ἐξανθρωπιστικὸ ἔργο τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς κατὰ τοὺς ἀλεξανδρινοὺς καὶ βυζαντινοὺς χρό- νους πρὸς τὸ ληστοπειρατικὸ ἔργο τῶν Φράγκων σταυροφόρων τοῦ Με- σαίωνος, οἱ ὁποῖοι, μὴ ἔχοντες σχέση μὲ τίποτε τὸ θρησκευτικό, ὥρμησαν σὰν πεινασμένη ἀγέλη λύκων κατὰ
• 74.
  73 τῶν σπιτιῶν καὶτῶν ἀγαθῶν μας γιὰ νὰ ἁρπάξουν καὶ ἐρημώσουν, καὶ πρὸς τὸ κατακτητικὸ ἔργο τῶν νεοτέ- ρων σταυροφόρων, ποὺ ὡς νεότεροι Φράγκοι – ἐξαίρεση κάνουν μέχρι τινὸς οἱ Ἄγγλοι – ὥρμησαν στὴν Ἀνα- τολὴ μόνο γιὰ νὰ τὴν ἐκμεταλλευθοῦν οἰκονομικῶς καὶ ποὺ ἀδιαφοροῦν γιὰ τὴν ψυχὴ λαῶν εὐγενικῶν καὶ τοὺς ἀφήνουν ἀκόμα νὰ σφαδάζουν κάτω ἀπὸ τὴν πτέρνα ἀπαισίου τυράννου, μὲ τὸν ὁποῖο οἱ ἴδιοι συνθηκολογοῦν καὶ συμπράττουν, θὰ θαυμάσουμε τὴν ὑπεροχὴ τῆς ἑλληνικῆς ψυχῆς καὶ τῶν ἐθνικῶν μας παραδόσεων. Ἔχει καὶ ἡ ἑλληνικὴ φυλὴ τὴν ἐμπο- ρικότητά της, ἀλλὰ ἡ ἐμπορικότητα δὲν εἶναι σκοπός, ὅπως τῶν Φράγκων, ἀλλὰ εἶναι μόνον μέσο καὶ βάθρο γιὰ νὰ ὑψώνουμε ἀμέσως τὸ φῶς καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸν πολιτισμὸ γιὰ τὸν ἑαυτό μας καὶ τοὺς γύρω μας λαούς, ὅπου καὶ ἂν εὑρισκόμαστε ἐγκατε- στημένοι καὶ εἴμεθα οἱ ὀργανωτὲς καὶ οἱ ρυθμιστὲς τοῦ πραγματικοῦ καὶ τοῦ πνευματικοῦ κόσμου τῆς οἰκου- μένης. Καὶ τώρα δὲ ἐνστίκτως καὶ χωρὶς νὰ τὸ καταλαβαίνουμε κάνου- με τὸ ἴδιο ἐκπολιτιστικὸ ἔργο μεταξὺ τῶν λαῶν. Καὶ κατὰ τὴν μακρὰ καὶ σκοτεινὴ νύκτα τῆς Τουρκικῆς Τυραννίας πάλι τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα ἐργάσθηκε πρὸς συγκράτηση τῆς θρησκείας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ τῶν λαῶν τῆς αὐτοκρατο- ρίας. Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, ποὺ συνεκέντρωσε μέσα του ὅλη τὴν ἑλληνικὴ ζωὴ καὶ ψυχὴ καὶ ὅλες τὶς ἐθνικὲς παραδόσεις, κατόρθωσε διὰ μέσου ποικίλων καταιγίδων καὶ τρι- κυμιῶν νὰ φυλάξει ἄσβεστο τὸ ἱερὸ πῦρ τῆς θρησκείας καὶ τὸ Οἰκουμε- νικὸ Πατριαρχεῖο ἐχρησίμευσε ὡς στήλη φωτεινή, ποὺ ὁδήγησε τοὺς λα- οὺς τῆς αὐτοκρατορίας διὰ μέσου τῆς ξηρᾶς καὶ καυστικῆς ἐρήμου τῆς δου- λείας καὶ μὲ τὸν ἀγῶνα τῶν ἐθνοτήτων ποὺ ἀνέλαβε ἀπὸ τὸ 1908 ἐναντίον τοῦ νεοτουρκικοῦ κομιτάτου. Τίποτε ἄλλο δὲν ἐπεδίωξε, παρὰ μόνον τὴν ἰσοπολιτεία καὶ ἀνάσταση τῶν λαῶν τῆς τουρκικῆς αὐτοκρατορίας, καὶ ἐξέσπασε ὁ ἀγῶνας ἐκεῖνος στὸν βαλ- κανικὸ πόλεμο κατὰ τῆς Τουρκίας. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἑλληνισμὸς δὲν ἔχει νὰ πολεμήσει κατὰ τοῦ Παπᾶ. Ὁ Ἕλληνας παπὰς δὲν ἔχει, δόξα τῷ Θεῷ, καμμία σχέση μὲ τὸν φραγκό- παπα. Ὁ ἑλληνόπαπας εἶναι ἁπλοῦς πολίτης καὶ στρατιώτης τοῦ ἔθνους, ὅπως ὁ δάσκαλος καὶ ὁ κάθε στρατι- ώτης, καὶ διαφέρει τόσο ἀπὸ τὸν ξένο παπὰ καὶ τὰ συστήματα τοῦ φραγκι- κοῦ κλήρου, ὥστε, ὅπως ὀρθὰ παρε- τήρησε ὀ ἀείμνηστος Περικλῆς Γιαν- νόπουλος, ἂν ἕνας ταγματάρχης καὶ ἕνας παπὰς ἀνταλλάξουν τὰ ροῦχα τους, ἀδύνατο νὰ διακριθεῖ ποιὸς ὁ
• 75.
  74 παπὰς καὶ ποιὸςὁ στρατιώτης. Ἂν ἡ Ὀρθόδοξη Ἑλληνικὴ θρη- σκεία καὶ λατρεία συγκινεῖ τὴν ψυχὴ καὶ τοῦ πλέον ἀνεπτυγμένου Ἕλληνα – φθάνει νὰ μὴν τὴν ἔχει διαφθείρει ὁ φραγκισμὸς – τοῦτο ὀφείλεται στὸ ὅτι ἡ Ὀρθόδοξη Χριστιανικὴ θρησκεία καὶ λατρεία ἐζυμώθη μὲ τὴν ἑλληνικὴ ψυχὴ καὶ μὲ τὶς ἐθνικές μας παραδό- σεις καὶ μόνον ὅταν ὀ χριστιανισμὸς ζυμωθεῖ μὲ τὴν ἑλληνικὴ ψυχὴ καὶ τὶς ἐθνικές μας παραδόσεις, τότε μόνο τὸν ἀποδέχεται τελειωτικῶς ὁ ἑλλη- νικὸς λαός… Ἔτσι τὸν ναὸ τῆς Παρθένου Ἀθηνᾶς διαδέχεται ὁ νέος τῆς νέας Παρθέ- νου Σοφίας, μὲ τὸ ὑπέροχο κάλλος του, καὶ ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἐμβαίνει μέσα στὸν Ναὸ τραγουδώντας τὰ νέα τραγούδια καὶ παρίσταται ὄχι μόνον ἀκροατὴς τοῦ ἑλληνικοῦ δράματος στὸ θρησκευτικὸ θέατρο, ἀλλὰ καὶ λαμβάνει μέρος σ’ αὐτὸ κατὰ τὴ θεία λατρεία – ποὺ εἶναι πάντα ἡλιόλου- στη, φωτεινή, πολύχρωμη, πανηγυρι- κή. Καὶ ἐν μέσῳ τῆς ὡραίας νέας ζω- γραφικῆς, ποὺ καταστολίζει τὰ πάντα ἀπὸ τὰ βάθρα ἕως τοὺς θόλους καὶ κα- ταθέλγει τὶς αἰσθήσεις του, αἰσθάνεται ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ὅτι δὲν τοῦ στεροῦν τίποτε ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ τὴ χαρὰ καὶ τὴν ὀμορφιὰ ποὺ εἶναι συνηθισμένος νὰ ἔχει καὶ νὰ λατρεύει, ὅταν οἱ χοροὶ τραγουδοῦν καὶ οἱ φωτοχυσίες καὶ τὰ θυμιάματα καὶ οἱ λαμπροστόλι- στοι νέοι ἱερεῖς παίζουν τὸ δρᾶμα καὶ ὅταν οἱ ρήτορες Χρυσόστομοι ἀπὸ τὸν ἄμβωνα δίδουν στὸν ἑλληνικὸ λαὸ τὴν ὑπέρτατη ἀπόλαυση παντὸς Ἕλληνος πάσης ἐποχῆς, τὸν ΛΟΓΟΝ, καὶ κατα- μεθοῦν καὶ αὐτοί. Τότε μόνον ὁ ἑλλη- νικὸς λαὸς αἰσθάνεται τὸν ἑαυτό του,
• 76.
  75 ἐννοεῖ ὅτι δὲνἔχασε τίποτε, ὅτι εἶναι ὅλα τὰ ἴδια, ὅτι τίποτε δὲν τὸν ὑστέρη- σαν καὶ μόνον ὑπ’ αὐτοὺς τοὺς ὅρους κάθε γνήσιος Ἕλληνας συγκινεῖται στὴν Ἐκκλησία του… Καὶ ὄχι μόνον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ μία ἁπλὴ παράκληση ἢ λειτουργία μὲ ἕναν ἁπλὸ ἱερέα, καὶ μὲ τὴ μονό- τονη βυζαντινὴ ψαλμωδία ἐμπρὸς στὴ γλυκύτατη προστατευτικὴ Πανα- γία, ποὺ μελαγχολεῖ μόνη της σ’ ἕνα ἐρημοκλῆσι, μᾶς συγκινεῖ βαθύτατα, γιατὶ ὑπενθυμίζει χρόνους δυστυχι- σμένους ἐθνικῶν συμφορῶν, ὁπόταν τὰ ἐρημοκλήσια ἀντηχοῦσαν ἀπὸ κλάματα καὶ μοιρολόγια γιὰ τὴν ἀπο- θαμένη ὡραιότητα τῆς φυλῆς, καὶ στὴ μυστικὴ παράκληση καὶ λειτουργία βρίσκουμε κάποια παρηγοριὰ καὶ κάποιο θάρρος καὶ κάποια ἐνίσχυ- ση. Καὶ οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις, ἀφοῦ διὰ μέσου τῶν αἰώνων ἐφυλάχθηκαν καὶ ἐφύλαξαν τὸ λεπτὸ καὶ φωτεινὸ χρῶμα τοῦ ἐθνικοῦ μας χαρακτῆρος, καὶ στὴν ἐθνικὴ συμφορὰ αὐτὲς πάλι μᾶς ἐμπνέουν τὴν εὐγενικότατη, τὴν ἀλύγιστη ὑπερηφάνεια καὶ τὸ ψυ- χικὸ μεγαλεῖο, ποὺ καὶ στὴ δυστυχία του ἔδειξε ὁ ἑλληνικὸς λαός, καὶ ἔτσι στὴν πτώση μας τραβοῦμε τὸν δρόμο μας σὰν εὐγενικὰ ἀρχοντόπαιδα μέσα στοὺς ἄλλους λαούς… Τὴν ἀξία τῶν ἐθνικῶν μας παρα- δόσεων βαθύτατα συναισθάνονται οἱ πατέρες μας καὶ μακροὺς ἀγῶνες διεξήγαγαν πρὸς διαφύλαξή τους. Οἱ ἀγῶνες οἱ ὁποῖοι κατὰ τὸν 9ο αἰῶνα διεξήχθησαν μεταξὺ Ἀνατο- λικῆς καὶ Δυτικῆς Ἐκκλησίας αἰτία εἶχαν ὄχι μόνο δογματικὲς διαφορὲς «Περὶ ἐκπορεύσεως τοῦ Ἁγίου Πνεύ- ματος καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ» ἢ τῆς χρήσε- ως τῶν ἀζύμων. Τὰ αἴτια τῶν ἀγώνων ἦταν βαθύτερα. Ἦταν προσπάθεια νὰ διασωθοῦν οἱ ἐθνικές μας παρα- δόσεις καὶ ὁ βυζαντινὸς πολιτισμὸς ἀπὸ τὸν κίνδυνο τοῦ ἐκφραγκισμοῦ, ὁ ὁποῖος πολεμοῦσε τὶς ἐθνικές μας παραδόσεις μὲ τὴν πνευματικὴ κατά- σταση, τὴν ὁποία ἤθελε νὰ ἐπιβάλει στὴν Ἀνατολὴ ὁ Πάπας καὶ ἡ Δυτικὴ Ἐκκλησία. Καὶ ὁ Μέγας Πατριάρχης Φώτιος καὶ ὅλοι οἱ ἀριστοκράτες τοῦ κλήρου καὶ τοῦ λαοῦ ποὺ ἐκήρυξε τὸ σχίσμα τῆς Ἀνατολικῆς ἀπὸ τὴ Δυτικὴ Ἐκκλησία ἔσωσε τὶς εὐγενεῖς ἐθνικὲς παραδόσεις μας καὶ τὸν βυζαντινὸ πολιτισμὸ ἀπὸ τὴ φραγκικὴ ἀπορρό- φηση. Τοῦτο ἐρέθισε τοὺς Φράγκους ἀκόμη περισσότερο καὶ γι’ αὐτὸ μὲ τὶς σταυροφορίες ἐπεχείρησαν κατὰ τὸν 13ο αἰῶνα τὴν ὁλικὴ κατάκτηση καὶ τὸν διὰ τῶν ὅπλων ἐκφραγκισμὸ τοῦ Βυζαντίου. Καὶ τότε ἐξηγέρθη σύσσω- μο τὸ Ἔθνος καὶ ἐξεδίωξε τοὺς Φρά- γκους ὰπὸ τὴν Ἀνατολή. Τὸν ἐκφρα- γκισμὸ τῶν ἐθνικῶν μας παραδόσεων ἀπέκρουσαν καὶ ὅταν οἱ πατέρες μας, κατὰ τὶς παραμονὲς τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως, δὲν ἐδέχοντο τὴν ἕνωση τῆς Δυτικῆς καὶ τῆς Ἀνατο- λικῆς Ἐκκλησίας. Τότε ὁ μονάζων στὴ Μονὴ τοῦ Πα- ντοκράτορος Γεννάδιος ὁ Σχολάριος, ὁ κατόπιν Πατριάρχης Κωνσταντι- νουπόλεως, ἀποτεινόμενος πρὸς τοὺς ὀπαδοὺς τῆς ἑνώσεως συμπολῖτες του, γράφει: «Ἄθλιοι Ρωμαῖοι, εἰς τί ἐπλα- νήθητε, καὶ ἐπλανήθητε, καὶ ἀπεμα- κρύνατε ἐκ τῆς ἐλπίδος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐλπίσατε εἰς τὴν δύναμιν τῶν Φρά- γκων, καὶ σὺν τῇ πόλει ἐν ᾗ μέλλει φθαρῆναι, ἐχάσατε καὶ τὴν εὐσέβει- άν σας… γινώσκετε, ἄθλιοι πολῖται, τί ποιεῖτε, καὶ σὺν τῷ αἰχμαλωτισμῷ, οὗ μέλλει γενέσθαι εἰς ὑμᾶς, ἐχάσατε καὶ τὸ πατροπαράδοτον καὶ ὡμολογήσατε τὴν ἀσέβειαν· οὐαὶ ὑμῖν ἐν τῷ κρίνε- σθαι…». Ἐξίσταται ὁ ἑλληνικὸς λαός, ὄχι μόνον ὅταν ξένοι ἐπιβουλεύονται τὶς
• 77.
  76 ἐθνικές του παραδόσεις,ἀλλὰ καὶ ὅταν δικοί του ἄνθρωποι ξενομανεῖς ζητοῦν ὑπὸ τὴ μορφὴ μεταρρυθμίσε- ως νὰ ἐπιβάλουν στὸν λαὸ ξένες ἰδέες καὶ ξένα συστήματα, τὰ ὁποῖα ἀδυνα- τεῖ ἡ ἐθνικὴ ψυχὴ νὰ χωνεύσει ἢ νὰ ἀφομοιώσει, καὶ ὅταν τυχὸν διὰ τῆς βίας ἐπιβληθοῦν στὸν λαὸ οἱ ξένες ἰδέες, ἔρχεται ἡμέρα κατὰ τὴν ὁποία διὰ μιᾶς ἀναστατώσεως ὁ λαὸς ἀποτι- νάζει τὰ ξένα καὶ εἰσέρχεται στὸν φυ- σιολογικό του δρόμο. Ὁ σάλος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸν 8ο αἰῶνα ἀνεστάτωσε τὸ Βυζάντιο μὲ τὸ ζήτημα τῆς εἰκονομαχίας, ὀφείλεται εἰς τοῦτο, ὅτι οἱ κατὰ τὰ ἄλλα μεγαλο- φυεῖς αὐτοκράτορες Λέων ὁ Ἴσαυρος καὶ ὁ υἱός του Κωνσταντῖνος, κατὰ τὸ μεταρρυθμιστικὸ καὶ δημιουργικὸ ἑλληνικοῦ δικαίου καὶ ἐλληνικοῦ πο- λιτισμοῦ ἔργο τους, ἐπεχείρησαν νὰ ἐκριζώσουν μερικὲς ἐθνικὲς παραδό- σεις καὶ νὰ ἀπαλύνουν μερικὰ χρώ- ματα τῆς ἐθνικῆς ψυχῆς. Τότε μόνον κόπασε ὁ σάλος, ὅταν ἔμειναν ἄθι- κτες οἱ ἐθνικὲς παραδόσεις, ἀφοῦ ἀπεκαθάρθησαν μόνον ἀπὸ κάποια σκωρία, τὴν ὁποία ἐπεσώρευσαν σ’ αὐτὲς οἱ αἰῶνες… Πρὸς τὴν Μητε- ρίτσα μας, δηλαδὴ πρὸς τὶς ἐθνικές μας παραδόσεις, πρέπει, ἀγαπητοὶ ἑταῖροι, νὰ ἔχουμε πάντοτε ἐστραμμέ- νο τὸν νοῦ καὶ τὸν λογισμό μας, πρὸς τὴν ὡραία Μητε- ρίτσα μας, μέσα στὰ σπλάχνα τῆς ὁποίας εἶναι ριζω- μένες οἱ παραδό- σεις μας, ἀπ’ ἐκεῖ πίνουν τὸν ἁδρὸ χυμὸ καὶ φουντώ- νουν σὰν θαλερὰ καὶ καλλίκορμα δένδρα, καὶ τῶν θαλερῶν αὐτῶν δένδρων κλαδιὰ καὶ λουλούδια καὶ καρποὶ καὶ δρο- σούλα καὶ μέλι εἶναι ἡ ἐθνικὴ μου- σικὴ καὶ κάθε ἑλληνικὴ καλλιτεχνία ποὺ πλάθουν ἐπὶ τῇ βάσει ἐθνικῶν παραδόσεων οἱ ἀριστοκράτες τῆς φυλῆς καὶ οἱ Νεοέλληνες δημιουρ-
• 78.
  77 γοί. Τέτοιοι ἀριστοκράτεςτῆς φυλῆς, παρόντες καὶ μέλλοντες εἶσθε καὶ σεῖς, ἀγαπητοὶ ἑταῖροι, καὶ στήνετε καὶ κρατεῖτε τὶς ἐθνικὲς παραδόσεις, ἐναρμονίζοντες αὐτὲς πρὸς τὴ σύγ- χρονη ἐθνικὴ ζωὴ καὶ τὴ νεοελληνικὴ δημιουργία. Ἔτσι θὰ ἀντηχήσει καὶ πάλι καθ’ ὅλη τὴν Ἀνατολὴ ἡ κελαϊ- δώτρα Λύρα καὶ ἡ ζωντανεύτρα μου- σικὴ τοῦ Νεοέλληνος Ὀρφέως καὶ θὰ ἡμερώνει τὰ θηρία. Γρανίτες καὶ ξερόβραχοι θὰ πα- λεύουν σὰν φυτὰ καὶ ὁ ἑλληνικὸς ἥλι- ος καὶ τὸ ἑλληνικὸ φῶς θὰ σκορπίσει τὶς κουκουβάγιες καὶ τὰ νυκτόβια πτηνά, ποὺ ἡ φραγκιὰ συνεσώρευ- σε στὴν ὡραία ἑλληνικὴ γῆ, ἡ ὁποία σὰν ἄλλη Πηνελόπη κοροϊδεύουσα τοὺς ἐγκαταστημένους στὸ σπίτι της ἐραστὲς ποὺ ἀφρόντιστα τραγου- δοῦσαν, ὑφαίνει τὰ ὄνειρά της καὶ τὰ πολύχρωμα ὑφάσματα ποὺ βλέπουμε κατὰ τὴ δύση τοῦ ἡλίου στὸν γαλάζιο ἑλληνικὸ οὐρανό». Τὸ παραπάνω ἐμπεριστατωμένο καὶ τεκμηριωμένο κείμενο τοῦ πε- ρισπούδαστου λάτρη καὶ «ἐνθέου ἐραστῆ» καὶ «ζηλωτῆ» τοῦ ἑλληνορ- θόδοξου πολιτισμοῦ, Μητροπολίτου Τραπεζοῦντος Χρυσάνθου, εἶναι σή- μερα περισσότερο παρὰ ποτὲ ἐπίκαι- ρο, διότι ὡς Γένος ὄντως «φραγκέψα- με», καθὼς κατὰ τὶς τελευταῖες κυρίως δεκαετίες «ξεπουλήσαμε ἀντὶ πινακί- ου φακῆς» τὰ ἑλληνορθόδοξα, ἐθνικὰ καὶ πνευματικά, «πρωτοτόκιά» μας, βαυκαλιζόμενοι ὅτι γίναμε Εὐρω- παῖοι. Ὁ ἄκρατος μιμητισμός μας σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν ἄκρατη ξενομανία μας συνετέλεσαν στὴν ἀπώλεια τῆς «ἐθνικῆς ψυχῆς» μας. Καταντήσαμε «παρατρεχάμενοι τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ ἄλλου». Οἱ ἔννοιες τῆς ἐθνικῆς τιμῆς καὶ ἀξιοπρέπειας ἔγιναν τὸ «ποδόμα- κτρό» μας, διότι ἀφελῶς καὶ αὐτοε- ξευτελιστικῶς πιστέψαμε ὅτι ἀπεκ- δυόμενοι τὴν ἐθνική μας ταυτότητα, αὐτοσυνειδησία καὶ ἰδιοπροσωπία, καὶ ἐνδυόμενοι τὸ «κουστοῦμι τοῦ εὐρωπαίου καὶ τοῦ προοδευτικοῦ», ὁδηγηθήκαμε σὲ ἕναν ἐξευτελιστικὸ πιθηκισμὸ πρὸς κάθε τι τὸ ξενόφερ- το. Ὡς Νεοέλληνες πάσχουμε ἀπό τὴν ἀσθένεια τῆς «προοδοπληξίας», ποὺ εἶναι ἐμφανέστατα τὸ συνώνυμο τῆς αὐτοαναιρέσεως καὶ αὐτοακυρώσεώς μας ὡς ἑλληνορθοδόξου Γένους. Ἂς τὸ ὁμολογήσουμε: «Φραγκέψα- με δεινῶς». Ζοῦμε, σκεφτόμαστε, διαλεγόμα- στε, ἀντιδροῦμε καὶ πορευόμαστε τὴν «ἱστορικὴ περπατησιά» μας στὸ παρὸν ἀρνούμενοι καὶ θάπτοντας τὸ παρελ- θόν μας, ἀφοῦ ἔχουμε ἤδη ὑποθη- κεύσει τὸ μέλλον μας. Ἡ κραυγὴ ἀγωνίας τοῦ Θρακὸς Μητροπολίτου Τραπεζοῦντος Χρυ- σάνθου εἶναι ἡ φωνὴ τῆς «κοιμωμένης ἱστορικῆς συνειδήσεώς» μας. Ἡ ἀνάσταση τῆς «ἐθνικῆς ψυχῆς» μας μπορεῖ νὰ συντελεσθεῖ ἀπὸ φω- τισμένες προσωπικότητες, καὶ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ καὶ τοῦ ἐν γένει λεγο- μένου χώρου τῆς πνευματικῆς ἡγεσί- ας ποὺ διακονεῖ τὰ γράμματα, τὴν τέ- χνη καὶ τὸν πολιτισμό, ποὺ δυστυχῶς στὶς μέρες μας «καθεύδουν ὕπνον βαρύ».
• 79.
  78 Τ ὸ σπίτι εἶναιτὸ λίκνο τῆς κοινω- νικῆς ζωῆς· μέσα σὲ αὐτό, αὐτὴ γεννιέται οὐσιαστικὰ καὶ ἀρχίζει νὰ διαμορφώνεται, πρὶν νὰ ἀναπτυχθεῖ σὲ πλατύτερη βάση, ὅταν βγεῖ ἀπὸ αὐτό. Ὁ Μ. Γ. Μερακλὴς θεωρεῖ τὸ σπίτι ὡς τὸ χῶρο, ὅπου ἡ φύση ἐξανθρωπίζεται, προοδευτικά, ὅπου καὶ ὁ ἄνεμος, ἀκό- μη, μεταπλάθεται δημιουργικά. Γι’ αὐτὸ ἡ μελέτη τοῦ σπιτιοῦ ἔδωσε τὸ ἔναυσμα γιὰ τὴν ἔρευνα τοῦ πολιτιστικοῦ χώρου, δηλαδὴ τὴν ἔρευνα τοῦ χώρου ὡς βα- σικῆς προϋπόθεσης γιὰ τὴ δημιουργία καὶ τὴν ἀνάπτυξη τῆς πολιτιστικῆς δρα- στηριότητας. Ἐξάλλου, ἦταν φυσικὸ ὁ ξωτικὸς αὐτὸς γιὰ τὸν ἄνθρωπο χῶρος νὰ κερδί- σει τὴν ἀφοσίωσή του, ἀλλὰ καὶ νὰ τοῦ προκαλέσει τὴν ἐπιθυμία νὰ τὸν ὡραΐ- σει, μὲ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλο τρόπο, μὲ τὴν μία ἢ τὴν ἄλλη ἀντίληψη. Ἔτσι, ἡ ἔννοια τῆς λαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς, βρῆκε, κατὰ τὸν Μερακλή, καὶ στὴν περίπτω- ση τοῦ σπιτιοῦ τὴν ἐπαλήθευση καὶ τὴν ἐπικύρωσή της. Εἶναι χαρακτηριστικὰ ὅσα ἔγραφε ὁ Γ. Α. Μέγας, μὲ ἀφορμὴ τὰ ἀρχοντικὰ σπίτια τῆς Σιάτιστας. «Τίποτε δὲν φανερώνει τόσο καθαρὰ τὴν οἰκονομικὴ εὐημερία καὶ τὴν ἐν γένει ἀνύψωση τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου ἑνὸς τόπου, ὅσο ἡ ἀνάπτυξη τῆς τέχνης, προπάντων τῆς ἀρχιτεκτονικῆς. Τὸ σπί- τι ποὺ ἔχει ἀρχικὸ προορισμὸ νὰ στε- γάσει τὴν οἰκογένεια καὶ νὰ πληρώσει τὶς στοιχειώδεις ἀνάγκες τῆς διαβίωσής της, μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς οἰκονομίας καὶ τοῦ κοινωνικοῦ βίου ἀναπτύσσεται καὶ αὐτὸ πέραν τῆς ἐννοίας τοῦ ἀπολύ- τως ἀπαραίτητου καὶ ἐξελίσσεται πρὸς μία πιὸ σύνθετη μορφή. Ἔτσι καὶ τὰ ἀρχοντόσπιτα τῆς Σιατίστης, τριάκοντα περίπου τὸν ἀριθμόν, κτισμένα πρὸ 200 καὶ πλέον ἐτῶν, ὅτε ἤκμαζεν οἰκο- νομικῶς, παρουσιάζουν μίαν ἀπὸ τὰς μᾶλλον ἐξειλιγμένας μορφὰς τῆς οἰκι- ακῆς μας ἀρχιτεκτονικῆς. Ἄρχοντες φιλέορτοι, ἀποστέργοντες τὰς ταπεινὰς καὶ ἀπερικοσμήτους οἰκήσεις, διέθεταν τὸν πλοῦτον των εἰς κατασκευὰς εὐπρε- πεῖς (…). Αὐτοὶ ἔδωσαν εἰς τοὺς λαϊκοὺς τεχνίτας τὴν εὐκαιρίαν καὶ τὰ μέσα νὰ ἀσκήσουν τὴν τεχνικὴν τῶν δεξιότη- τα καὶ νὰ ἀναπτύξουν τὴν ἔμφυτον εἰς αὐτοὺς καλαισθησίαν». Ἔτσι, ἡ ἔρευνα τῆς λαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς προσέλκυ- σε, στὴν ἀρχή, στὸν τόπο μας, τὸ ἐνδι- αφέρον τῶν λαογράφων, καὶ κατεξοχὴν τοῦ Γ. Α. Μέγα, ὁ ὁποῖος δὲν ἔπαυσε, σχεδὸν ποτέ, νὰ ἀσχολεῖται μὲ τὸ λα- ϊκὸ σπίτι τοῦ ἀγροτικοῦ χώρου, ἀπὸ τὸ 1922) θρακιώτικο σπίτι στὴν περιοχὴ τοῦ Ἕβρου) ὣς τὸν θάνατό του (1976). Ὁ Μ. Γ. Μερακλὴς θεωρεῖ ὅτι οἱ στό- χοι τοῦ Μέγα ἦταν δύο : ἡ ἀπόδειξη τῆς πολιτισμικῆς – ἐθνικῆς συνέχειας μὲ τὴ μελέτη καὶ τῶν μορφῶν τοῦ ἑλληνικοῦ σπιτιοῦ τῆς ὑπαίθρου· καὶ ἡ ἀπόδειξη τῆς πρωταρχικῆς σημασίας ποὺ ἔχει ὁ χῶρος τοῦ σπιτιοῦ, ὡς κοιτίδα κοινω- νικῆς ζωῆς καὶ παραγωγῆς πολιτισμοῦ. «Ἡ λαογραφικὴ ἔρευνα περιλαμ- βάνει πλὴν τῶν διαλόγων καὶ πράξεων Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ Κώστα Δ. Κονταξῆ ἐπίκουρου καθηγητοῦ Λαογραφίας Πανεπιστημίου Δυτικῆς Μακεδονίας
• 80.
  79 ἐκδηλώσεις τοῦ βίου,τοῦ λαοῦ», παρα- τηρεῖ ὁ Μέγας, «καὶ τὰ ἔργα τῆς τέχνης καὶ τὰ ἀντικείμενα τοῦ ὑλικοῦ βίου αὐτοῦ(…). Ὅθεν τὰ ἔργα τῆς λαϊκῆς τέ- χνης ἀποτελοῦν ἐκδηλώσεις τῆς ὑλικῆς καὶ καλλιτεχνικῆς ζωῆς τοῦ λαοῦ, καὶ γενικῶς τὴν ἐπὶ τῆς ὕλης ἐκδήλωσιν τῶν δημιουργικῶν του λαοῦ δυνάμεων…, τὸν τεχνικὸν αὐτοῦ πολιτισμόν· ἡ μελέτη δὲ αὐτῶν ἐνέχει μεγίστην σημασίαν ὄχι μόνο διὰ τὴν γνῶσιν τῆς ἱστορίας καὶ τῆς γενικῆς ἐξελίξεως τοῦ ἀνθρωπίνου πολι- τισμοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν κατανόησιν τῆς λαϊκῆς ψυχῆς, στὴν ὁποίαν ἀποσκοπεῖ ἡ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ». Ἔτσι, κατὰ τὸ Μέγα, τὸ σπίτι καὶ ἡ αὐλὴ μὲ τὰ παράσπιτα, τὸν φοῦρνο, τὸν στάβλο, τὸν ἀχυρῶνα ἐρευνῶνται ἀπὸ τὴ λαογραφία, μόνο ὅταν εἶναι ἔργα τῶν χεριῶν τοῦ λαϊκοῦ τεχνίτη, δημιουργή- ματα τῶν ἀνθρώπων τοῦ λαοῦ, οἱ ὁποῖοι, ὡς γνωστόν, ἐργάζονταν καὶ ἐργάζονται, σύμφωνα μὲ τρόπους καὶ συστήματα, ποὺ παραδόθηκαν ἀπὸ τὶς προηγούμε- νες γενιές, χωρὶς τὴ μεσολάβηση ἢ τὴν ἐπίδραση μορφωμένου τεχνίτη. Τὸν λαο- γράφο ἐνδιαφέρει ἕνα οἰκοδόμημα, ἐφό- σον αὐτὸ ἀντικαθρεφτίζει τὸ πνεῦμα καὶ τὶς ἱκανότητες ὄχι μεμονωμένων ἀτόμων, ἀλλὰ μίας ὁμάδας ἀνθρώπων, ποὺ εἶναι φορεῖς τῆς λαϊκῆς παράδοσης.Ἐξάλλου, γιὰ τὸν λαογράφο ἕνα κτήριο δὲν ἔχει ἀξία μόνο ἀπὸ πρακτικὴ καὶ αἰσθητικὴ πλευρά, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ἱστορικὴ καὶ λα- ογραφικὴ ἄποψη. Καὶ ὅταν, δηλαδή, ἡ αἰσθητικὴ καὶ πρακτικὴ ἀξία ἑνὸς ἔργου τοῦ ἀνθρώπου τοῦ λαοῦ εἶναι μέτρια καὶ τότε αὐτὸ ἐρευνᾶται καὶ σπουδάζεται ὡς στοιχεῖο καὶ σταθμὸς μεταβατικὸς στὴν ἐξέλιξη τῆς λαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς. Τὸ πρόβλημα τῆς κατοικίας, δηλαδὴ τῆς κατασκευῆς στέγης γιὰ τὴν οἰκογέ- νεια, τὰ ζῶα καὶ τὶς ζωοτροφές, τὸ ἀντι- μετωπίζει κάθε ἀγρότης, σὲ ὅλα τὰ μέρη τῆς γῆς · τὴ λύση, ὅμως, δὲν τὴ βρίσκει ὁ ἴδιος, κάθε φορά, ἀπὸ τὴν ἀρχή. Τὸ ἴδιο πρόβλημα εἶχε παρουσιασθεῖ καὶ στοὺς προγόνους, καί, κάποτε, αὐτοὶ ἔδωσαν μία λύση, μία συγκεκριμένη μορφὴ ποὺ ἀποτυπώθηκε, μὲ τὸν καιρό, σὲ ὁρισμέ-
• 81.
  80 νο τύπο καὶσύστημα. Τὸν τύπο καὶ τὸ σύστημα αὐτὸ ἔχει κληρονομήσει αὐτὸς καὶ πρόκειται τώρα νὰ τὸ προσαρμόσει στὰ πραγματικὰ δεδομένα καὶ τὰ μέσα ποὺ διαθέτει, ὥστε νὰ ἱκανοποιοῦν τὶς ἀνάγκες τῆς διαβίωσης τῆς οἰκογενείας του καὶ τῆς ἐξυπηρέτησης τῶν ἀσχολιῶν τῶν μελῶν της. Ἀπὸ τὸν τρόπο, μὲ τὸν ὁποῖο γίνεται, κάθε φορά, ἡ προσαρμογὴ αὐτή, πηγά- ζουν πολλὲς παρεκκλίσεις ἀπὸ τὸν τύπο ποὺ παραδόθηκε, παραλλαγὲς ἀπὸ τὴν ἀρχικὴ μορφή· ἔτσι δημιουργεῖται ποι- κιλία μορφῶν, οἱ ὁποῖες φανερώνουν ὀργανικὴ ἐξέλιξη, φυσικὴ γιὰ κάθε ἀνθρώπινο ἔργο. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ μανία τοῦ νεωτε- ρισμοῦ εἰσέδυσε καὶ στὰ χωριὰ καὶ τὶς κωμοπόλεις μας, ἔφερε σύγχυση καὶ ἔσμιξε τὶς μορφὲς ποὺ παραδόθηκαν καὶ διέσπασε, σὲ πολλά, τὴ φυσικὴ καὶ ἀβίαστη ἀνάπτυξη τῆς λαϊκῆς μας οἰκο- δομίας. Οἱ παραδοσιακὲς κατοικίες ἑνὸς τό- που τῆς πατρίδας μας εἶναι, κατὰ κα- νόνα, τυπικές, σχηματικὲς στὰ κύρια συστατικά τους. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ πρώτη ἐντύπωση ποὺ ἀποκομίζει κάποιος ὅταν ἐπισκέπτεται ἕνα χωριὸ ἢ μία κωμόπο- λη, εἶναι ἡ ἑνιαία ἐξωτερικὴ μορφή, ποὺ παρουσιάζουν τὰ σπίτια τοῦ οἰκισμοῦ αὐτοῦ. Διακρίνει ἂν τὰ σπίτια εἶναι μο- νώροφα ἢ διώροφα, ἂν οἱ στέγες εἶναι σαμαρωτὲς ἢ ἐπίπεδες, ἂν σκεπάζονται μὲ κεραμίδια ἢ μὲ πλάκες σχιστολιθι- κές, ἂν ἡ κύρια πρόσοψη μὲ τὴν ἐξώ- πορτα βρίσκεται στὴ στενὴ ἢ τὴ μακριὰ πλευρὰ τῶν σπιτιῶν κ. τ. λ. Ἂν ἕνα σπίτι ὑπέστη, μεταγενέστερα, διασκευὴ ἢ ἐπαύξηση τῶν χώρων, βρί- σκει ὁ ἐρευνητὴς μὲ ποιὸν τρόπο ἔγιναν οἱ προσθῆκες καὶ οἱ διασκευές. Ἰδιαίτε- ρα, τὴν προσοχὴ τοῦ ἑλκύει ὁ τρόπος, μὲ τὸν ὁποῖο ἔγινε ἡ στέγαση τοῦ σπιτιοῦ, ἐπειδὴ ἡ στέγη ἀποτελεῖ τὸ οὐσιῶδες, ἀλλὰ καὶ τὸ δυσκολότερο πρόβλημα τῆς ὅλης οἰκοδόμησης τοῦ ἀγροτικοῦ σπι- τιοῦ. Παρατηρεῖ τὴ θέση καὶ τὴν κατα- σκευὴ τῆς ἑστίας, τῆς καπνοδόχου, τῶν «ἀμπαριῶν» γιὰ τοὺς καρπούς, τὸν τρό- πο, μὲ τὸν ὁποῖο ψήνουν τὸ ψωμὶ στὴ γάστρα ἢ στὸν φοῦρνο, τὴν κατασκευὴ τοῦ φούρνου. Ἐξετάζει, τέλος, τὸ «σπι- τομάζωμα», κατὰ τὸ Μέγα, ὅλα, δηλα- δή, τὰ ἔπιπλα τοῦ χωρικοῦ σπιτιοῦ: ποὺ στοιβάζονται τὰ στρώματα καὶ οἱ «βελέ- ντζες», ποὺ τοποθετοῦνται οἱ στάμνες μὲ τὸ νερό, ποὺ στήνεται ὁ ἀργαλειὸς κ. τ. λ. Γιὰ ὅλα αὐτὰ ἀναζητᾶ τὶς λύσεις ποὺ ἔδωσε ὁ κάθε νοικοκύρης · εἶναι λύσεις ποὺ δὲν ἔχουν τὴ σφραγῖδα τῆς ἀτομι- κότητας, ἀλλὰ ἀποτελοῦν σύστημα, ποὺ ἐπικρατεῖ, γενικά, ἢ κατὰ τὸ πλεῖστον στὸν τόπο καὶ χαρακτηρίζει τὴ σκέψη τῶν ἀνθρώπων τοῦ λαοῦ. Συμπερασματικά, μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι στὴν ἀγροτικὴ (παραδοσιακὴ- λαϊκὴ) κατοικία βρίσκονται ἐκφρα- σμένες ὄχι μόνο οἱ βιοτικὲς ἀνάγκες καὶ συνήθειες τοῦ ἀνθρώπου τοῦ λαοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο μπόρε- σε νὰ καλύψει αὐτές, χρησιμοποιώντας τὰ ὑλικὰ μέσα, τὰ ὁποῖα τοῦ παρεῖχε ἡ φύση ποὺ τὸν περιέβαλε καὶ ἐπιθέτο- ντας σὲ αὐτὴ τὴ σφραγῖδα τῆς δικῆς του δημιουργικότητας καὶ καλαισθησίας, παλαιότερα. Οἱ ἄνθρωποι τοῦ λαοῦ ἔκτιζαν τὶς κα- τοικίες τους μὲ τὰ δικά τους χέρια ἢ μὲ τὴ βοήθεια ντόπιων κτιστῶν, οἱ ὁποῖοι συνέβαλαν, τὰ μέγιστα στὴν ἀνάπτυξη τῆς λαϊκῆς ἀρχιτεκτονικῆς, ποὺ εἶναι πολύτιμη, ὄχι γιατί θὰ εἶναι πρότυπο γιὰ μίμηση, ἀλλὰ γιατί, ὡς φυσικὸ γέν- νημα τῆς ἑλληνικῆς γῆς, δείχνει καλύ- τερα ἀπὸ κάθε ἄλλη μελέτη τοὺς κανό- νες, τοὺς ὁποίους ἐπιβάλλει ἡ ἑλληνικὴ φύση, τὸ ἑλληνικὸ τοπίο καὶ ἡ ἀγροτικὴ οἰκονομία στοὺς οἰκισμοὺς καὶ τοὺς ὅποιους κανόνες πρέπει νὰ τοὺς σεβα- σθοῦμε, ἀφοῦ οἱ παράγοντες που τους δημιούργησαν δεν αλλάζουν.
• 82.
  81 1. «Εἰς ὅποιανκαρδίαν τιμᾶται καὶ δοξάζεται καὶ μελετᾶται τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, ἐκεῖ ἀοράτως ἐνοικεῖ ὁ Χριστός». Νηπτικὴ θεωρία 2. «Ἡ προσευχὴ τοῦ Ἰησοῦ χωρὶς ταπείνωση εἶναι καταστροφή». Ρῶσος Στάρετς Σέργιος τοῦ Παρισίου 3. «Νὰ εὐχώμαστε ὄχι σὰν νηπτικοί ,ἀλλὰ σὰν ἁμαρτωλοί». (Ὅσιος Παΐσιος). 4. «Μαζί μὲ τὴν εὐχὴ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ (ποὺ πρέπει νὰ λέγωμε πάντοτε) ἄς μισήσωμε καὶ τοὺς πονηροὺς λογισμοὺς καὶ ἔτσι ἐκάναμε τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ». Ὅσιος Ἡσύχιος ὁ πρεσβύτερος 5. «Ἀλλοίμονο στὸν ἐσωτερικὸ ἄνθρωπο ἀπὸ τῶν ἐξωτερικῶν προβολῶν. Ἐὰν ὁ ἔσω ἄνθρωπος, κατὰ τοὺς πατέρες, τηρῆ νήψη, εἶναι δυνατος νὰ φυλάξη καὶ τὸν ἐξωτερικόν». Ὅσιος Ἡσύχιος ὁ πρεσβύτερος 6. «Ὀφείλει ὁ μοναχὸς εἰς πᾶσαν ἀναπνοὴν νὰ λέγη μίαν εὐχήν, ἀργὰ καὶ καθαρά-καθαρά». Νηπτικὴ θεωρία 7. «Ἡ ἀκρότης τῆς νοερᾶς προσευχῆς εἶναι ἀδύνατον νὰ εὑρεθῆ, δίχως ἄκρον ἀγῶνα καὶ δίχως ἄκρον πειρασμόν». Νηπτικὴ θεωρία 8. «Ὅσο βαθύτερη εἶναι ἡ μετάνοιά μας, τόσο μεγαλύτερη εἶναι ἡ πρόοδός μας στὴν εὐχή». Γέρων Σωφρόνιος 9. «Τὰ στάδια τῆς νοερᾶς προσευχῆς εἶναι:ἡπροφορικὴ(διὰτῶνχειλέων), ἡ νοερά, ἡ νοερά-καρδιακή, ἡ αὐτενεργούμενη καὶ ἡ χαρισματικὴ προσευχἠ». Γέρων Σωφρόνιος 10.«Τὸπρῶτοποὺφέρνειἡπροσευχὴ εἶναι ἡ χαρά. Ἔπειτα πλουτίζεις στὰ δάκρυα, θέλεις να ἀγκαλιάσης ὅλον τὸν κόσμο, ἔμψυχα καὶ ἄψυχα». Γέρων Ἐφραὶμ Κατουνακιώτης ΠΕΡΙ ΝΟΕΡΑΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ
• 83.
  82 ΡωμΑιϊκη τεχνη και μουσικη Μ ετὰτὴν ἅλωση τῆς Κωνστα- ντινούπολης ἀπὸ τοὺς Τούρ- κους τὸ 1453, ἡ Κέρκυρα ἔγινε τὸ καταφύγιο Ἑλλήνων λογίων προσφύγων, οἱ ὁποῖοι δημιούργησαν στὸ νησὶ τὸ πρῶτο στάδιο τῆς ἰταλικῆς Ἀναγέννησης. Ἔτσι, μέσα σ’ αὐτὰ τὰ πλαίσια ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐκκλησιῶν, τόσο στὴν πόλη ὅσο καὶ στὴν ὕπαιθρο, εἶναι με- γάλος καὶ ἴσως νὰ ὑπερβαίνει τὶς 800 ἐκκλησίες. Χαρακτηριστικὸ ὅλων αὐτῶν τῶν ἐκκλησιῶν, καὶ κυρίως τοῦ ναοῦ τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνα, εἶναι ἡ ἐντυπωσιακὴ πρόσοψη καὶ ἡ πλούσια διακοσμημένη οὐρανία, ὅλα σὲ στὺλ μπαρόκ. Ὁ Παναγιώτης Δοξαρᾶς, ποὺ τὸ 1727 ζωγράφισε τὴν οὐρανία τῆς ἐκκλησίας τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνα, σπούδασε στὴ Ρώμη καὶ τὴ Βενετία. Θαύμαζε τοὺς μεγάλους Βενετσιά- νους ζωγράφους, Τιντορέτο, Τιτσιά- νο καὶ Βερονέζε, καὶ ἐγκαινίασε μία σχολὴ στὰ Ἑπτάνησα πολὺ ἀπομα- κρυσμένη ἀπὸ τὴ βυζαντινὴ παρά- δοση, ἀλλὰ σχετικὴ μὲ τὴν Κρητικὴ σχολή, ἀφοῦ μετὰ τὴν κατάληψη τῆς Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ Ἀναστασίας Κουρῆ φιλολόγου
• 84.
  83 Κρήτης ἀπὸ τοὺςΤούρκους τὸ 1669 πολλοὶ Κρητικοὶ κατέφυ- γαν στὴν Κέρκυρα μεταφέροντας ἐκεῖ τὸν πνευματικό τους καὶ καλλιτεχνικό τους πλοῦτο. Ἐντὸς λοιπὸν τοῦ ναοῦ τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνα, καὶ πάνω ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν θόλο τοῦ Ἱε- ροῦ Βήματος, εἶναι ἱστορημένη ἡ Ἁγία Τριάδα. Στὴν εἰκόνα δι- ακρίνουμε τὸν ἄναρχο Πατέρα, τὸν συνάναρχο Υἱὸ καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα «ἐν εἴδει Περιστερᾶς», ὅπως παρουσιάστηκε στὸ μυστή- ριο τῆς Βάπτισης, στὸν Ἰορδάνη Ποταμό. Πάνω ἀκριβῶς ἀπὸ τὸ πρε- σβυτέριο τοῦ Ναοῦ δεσπόζει ἡ μεγαλύτερη σύνθεση τῆς οὐρα- νίας τοῦ ναοῦ. Πρόκειται γιὰ τὸ θαῦμα τοῦ Ἁγίου Σπυρίδωνα μὲ τὸ κεραμίδι, ποὺ ἔγινε κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς Συνόδου τὸ 325 στὴ Νίκαια τῆς Βιθυνίας. Ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος κάθεται σὲ βασιλικὸ θρόνο, κάτω ἀπὸ τὸν θρόνο καὶ στὰ δεξιά τοῦ Αὐτοκράτορα διακρίνουμε τὸν ἐπίσκοπο τῆς Τριμυθοῦντας Σπυρίδωνα καὶ πίσω του ἄλλους ἱεράρχες, ἀνάμεσα στοὺς ὁποί- ους ξεχωρίζουμε τὸν Ἅγιο Νι- κόλαο. Ἀπέναντι ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν Ἅγιο βρίσκεται ἡ μορφὴ τοῦ αἱρεσιάρχη Ἀρείου. Ὁ Ἅγιος ἔχει ὑψωμένο τὸ δεξί του χέρι σὲ στά- ση δέησης, ἐνῷ μὲ τὸ ἀριστερὸ κρατάει τὸ κεραμίδι. Βλέπουμε τὴ φωτιὰ νὰ ἀνεβαίνει ψηλά, τὸ νερὸ νὰ πηγαίνει πρὸς τὰ κάτω καὶ τὸ χῶμα νὰ μένει στὰ χέ- ρια του. Ὁ Ἄρειος βλέποντας τὸ θαῦμα μένει ἐμβρόντητος καὶ σηκώνει τὸ δεξί του χέρι, γιὰ νὰ δηλώσει τὴν ἔκπληξή του. Στὸ ἀριστερὸ τμῆμα τῆς οὐρα-
• 85.
  84 νίας εἶναι τοποθετημένηἡ εἰκόνα τῆς θεραπείας τοῦ τυφλοῦ Θεοδώρου. Ὁ Ἅγιος ἀτενίζει τὸν οὐρανὸ ἐπικαλού- μενος τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ. Ὁ τυφλὸς εἶναι πολὺ νέος, κάθεται γονατιστὸς καὶ ἔχει σταυρωμένα τὰ χέρια. Ὁ συγ- γενὴς τοῦ τυφλοῦ, ἀριστερὰ τοῦ Ἁγί- ου, ἱκετεύει τὸν Ἅγιο γιὰ τὴ θεραπεία τοῦ Θεοδώρου. Στὶς τέσσερις γωνίες τῆς ὀροφῆς εἰκονίζονται οἱ τέσσερις Εὐαγγελιστὲς πάνω σὲ πυκνὰ σύννεφα. Γιὰ παρά- δειγμα, ὁ Ἀπόστολος Μᾶρκος φορεῖ κόκκινο χιτῶνα, στὸ δεξί του χέρι κρατάει ἀνοιχτὸ τὸ Εὐαγγέλιο καὶ στὸ ἀριστερὸ πένα ἀπὸ φτερὸ πουλιοῦ. Ὁ Εὐαγγελιστὴς φαίνεται σὰν νὰ βρί- σκεται σὲ περισυλλογή, εἶναι ἕτοιμος κάποιο σπουδαῖο θαῦμα τοῦ Χριστοῦ ν’ ἀφηγηθεῖ. Δεξιὰ τοῦ Ἀποστόλου βρίσκεται τὸ λιοντάρι μὲ τὸ στόμα ἀνοιχτό. Τὸ συμβολικὸ αὐτὸ ζῶο δό- θηκε στὸν Μᾶρκο, γιατὶ τὸ εὐαγγέλιό του ἀρχίζει μὲ τὴ ζωὴ τοῦ Προδρό- μου, ποὺ ἦταν «φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ», ἀλλὰ καὶ γιατὶ τὸ εὐαγγέλιό
• 86.
  85 του ἀναφέρεται στὴβασιλεία τοῦ Χρι- στοῦ, καὶ τὸ ζῶο αὐτὸ ταιριάζει, σὰν βασιλιὰς τῶν ζώων ποὺ εἶναι. Στὸ δεξὶ καὶ κάτω μέρος τῆς οὐρα- νίας ὁ πιστὸς ἀντικρίζει τὴν εἰκόνα μὲ τὸ θαῦμα τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς νήσου ἀπὸ τὴν πανώλη. Γιὰ τὸ θαῦμα αὐτὸ καθιερώθηκε ἡ λιτανεία τῶν Βαΐων. Ὁ Ἅγιος κρατάει μὲ τὰ δυό του χέρια ἀνεστραμμένο ξύλινο Σταυρὸ μεγά- λων διαστάσεων καὶ μὲ αὐτὸν εἶναι ἕτοιμος νὰ καταφέρει θανατηφόρο πλῆγμα κατὰ τῆς πανώλης. Ἡ χολέ- ρα ἀπεικονίζεται σὰν ἀνθρωπόμορφο πτερωτὸ τέρας ποὺ κρατάει στὰ χέρια της δρέπανο, μὲ τὸ ὁποῖο θερίζει ἀνθρώπινες ζωές. Κάτω ἀπὸ τὸ τέ- ρας διακρίνου- με μία γυναῖκα ποὺ κρατάει στὴν ἀγκαλιά της ἕνα ἄρρωστο ἢ ἴσως νεκρὸ παι- δί, θῦμα τῆς φο- βερῆς ἀρρώστιας. Ἡ γυναῖκα κοι- τάζει τὸν Ἅγιο μὲ δέος καὶ τὸν πα- ρακαλεῖ νὰ ἐπέμ- βει θαυματουργι- κά, γιὰ νὰ δώσει λύση στὸ δρᾶμα τῶν κατοίκων τῆς νήσου. Μεταξὺ τῶν ἄλλων ποὺ παρουσι- άζουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον εἶναι ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Πρόδρομος τοῦ 16ου αἰῶνα, μὲ εἰκόνες τοῦ Ἐμμανουὴλ Τζάνε καὶ τοῦ Μιχαὴλ Δαμασκηνοῦ, ὅπως ἐπίσης καὶ ὁ ἅγιος Νικόλα- ος τῶν Γερόντων, ποὺ ἦταν μία ἀπὸ τὶς ἐπιση- μότερες ἐκκλη- σίες τῆς πόλης, σὰν καθεδρικὸς ναὸς τῶν Μεγά- λων Πρωτοπα- πάδων, ἀφοῦ ὡς γνωστὸν δὲν ὑπῆρχε ὀρθό- δοξος ἐπίσκο- πος στὸ νησὶ στὰ χρόνια τῆς Ἑνε- τοκρατίας. Μαρίας Καλαμπούκα-Κοτζάμπαση ἐκπαιδευτικοῦ
• 87.
  86 Σὲ τοῦτο τὸχῶμα, τῆς πατρίδας ἡ ἀγάπη, σὰν μιὰν ἄνοιξη ἄλλη, τοῦ χειμῶνα τὴ νάρκη, ἐπιτέλους ἂς πάψει! Ἡ ἀθάνατη Ἑλλάδα, σὰν θεὰ καὶ σὰν μάνα, στὸ δικό της προσήλιο, νὰ γεννήσει μὲ ζῆλο, πατριῶτες, λεβέντες, ποὺ ὡς ἡμίθεοι ἄλλοι, τοῦ μύθου τὸν μίτο, ξετυλίγοντας πάλι, στοιχειωμένα θεριά, νὰ παλέψουν καὶ δράκους, ποὺ φοβίζουνε ὅλους, μικροὺς καὶ μεγάλους. Μὲ αὐτοσχέδιους παιᾶνες, καλώντας τοὺς πάντες, τοῦ ἀγῶνα τὶς δᾴδες, νὰ σηκώσουν ψηλά, τὰ νιὰ παλληκάρια, μὲ τ’ ἁγνά τους τὰ νιάτα, καὶ τραβώντας μπροστά, ὅμοιο μὲ γλέντι, μὲ σθένος καὶ ζέση, ΤΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ ΑΝΟΙΞΗ,
• 88.
  87 στῆς Ρωμηοσύνης τ’ ἀχνάρια,περπατώντας ξανά, τὸ ποθούμενο νὰ ’ρθει, κι ἡ ἁγία χαρά. Γιὰ ν’ ἀνθίσουν πανσέδες, πασχαλιὲς καὶ βιολέτες, στῆς πνοῆς τους τὴν σμίξη, καθ’ ὁδὸν πρὸς τὰ ὕψη, νὰ μυρώσουν τ’ ἀγέρι, κι ὡς ἀκρίτας ζωσμένος, τὰ φυσέκια στὴ μέση, στὸν πυρρίχιο χορό του, νὰ σκορπίσει τὰ νέφη. Στὸ γαλάζιο μετάξι, μιὰν ἀνάσταση ἄλλη, τῆς πατρίδας μεγάλη, καρτεροῦμε νὰ ’ρθεῖ· γιὰ μιὰ Ἑλλάδα ὡραία, τρανὴ καὶ σπουδαία, μὲ τὰ προικιά της ἀτόφια, τὰ ἑλληνορθόδοξα ὅλα, ποὺ μὲ χάρη περίσσια, τὰ εὐλογοῦσε ὁ Θεός, καὶ τὰ στόλιζε ἡ Δόξα. Μαρίας Καλαμπούκα-Κοτζάμπαση ἐκπαιδευτικοῦ ΚΑΛΩΣ ΝΑ ’ΡΘΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙ!
• 89.
  88 ειδησεισ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶτὸν Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό ΤΙ ΦΥΛΟ ΕΠΙΛΕΓΕΙΣ; Γονεῖς στὴν Βρετανία ἔγιναν ἔξω φρενῶν ὅταν δέχτηκαν μία ἐπιστολὴ ποὺ τοὺς ἔλεγε νὰ βοηθήσουν τὰ τετράχρονα παιδιά τους νὰ ἐπιλέξουν ἕνα φῦλο πρὶν ἀρχίσουν τὸ δημοτικὸ σχολεῖο. Τὸ Δημοτικὸ Συμβούλιο τοῦ Μπρά- ιτον καὶ Χὸβ ἀπέστειλε μία ἐπιστολὴ σὲ ἑκατοντάδες οἰκογένειες λέγοντάς τους ποιὸ σχολεῖο τὸ παιδί τους θὰ παρακο- λουθήσει τὸν Σεπτέμβριο, ἀλλὰ τοὺς ζήτησε νὰ ἀνταποκριθοῦν στὸ τί φῦλο προτιμᾶ τὸ παιδί τους. Μαζὶ μὲ τὸ κύριο κείμενο τῆς ἐπιστολῆς, ὑπῆρχε καὶ ἕνα σημείωμα δίπλα ἀπὸ τὸ κουτάκι ἐπι- λογῆς γιὰ ἀρσενικὸ/θηλυκὸ ἐξηγώντας ὅτι τὸ ἐθνικὸ σύστημα καταγραφῆς δίνει μόνο δύο ἐπιλογὲς γιὰ τὸ φῦλο, ἀλλὰ νὰ βοηθήσουν τὸ παιδί τους νὰ ἐπιλέξει ἕνα φῦλο μὲ τὸ ὁποῖο ταυτίζεται πιὸ πολύ. Ἔγραφε: «Ἀναγνωρίζουμε ὅτι ὅλα τὰ παι- διὰ καὶ οἱ νέοι δὲν ταυτίζονται μὲ τὸ φῦλο ποὺ τοὺς εἶχε ἀνατεθεῖ κατὰ τὴ γέννηση ἢ μπορεῖ νὰ προσδιορίζονται μὲ ἕνα φῦλο ἐκτὸς ἀπὸ ἀρσενικὸ ἢ θηλυκό, ὡστόσο τὰ τρέχοντα συστήματα (σὲ ἐθνικὸ ἐπίπεδο) καταγράφουν τὰ φῦλα μόνο ὡς ἀρσενικὸ ἢ θηλυκό. «Παρακαλῶ νὰ ὑποστηρίξετε τὸ παιδί σας γιὰ νὰ ἐπιλέξει τὸ φῦλο μὲ τὸ ὁποῖο ταυτίζεται περισσότερο. Ἢ ἐὰν ἔχει μία ἄλληταυτότηταφύλουπαρακαλῶἀφῆστε κενὸ καὶ νὰ τὸ συζητήσετε μὲ τὸ σχολεῖο τοῦ παιδιοῦ σας». Σχόλιο: Σάββας Ἡλιάδης, δάσκαλος: Ὁ κόσμος δὲν τρελάθηκε ἁπλῶς. Δαι- μονίστηκε. Ἡ Δύση, μετὰ τὸν κορεσμὸ στὴν κατὰ φύσιν ἁμαρτία, ἐπιδόθηκε σὲ Τὸ περιοδικό μας, σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα, θὰ ἀφιερώνη αὐτὲς τὶς σελίδες σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς καὶ πνευματικὲς προσπάθειες καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.
• 90.
  89 ἐπινοήσεις ἱκανοποίησης παθῶνμὲ κάθε μέσο. Ἀκόμη καὶ τὴν ἐπιστήμη καὶ τὴν παιδεία καὶ τοὺς νόμους τοῦ κράτους καὶ τὴ θρησκεία ἔχει ἐπιστρατεύσει, γιὰ νὰ ἀπολαύσει, πάντα μὲ τρόπο ἐγκλη- ματικὸ καὶ ἀπάνθρωπο, τὴν ἁμαρτία μὲ κάθε λεπτομέρεια. Μὴ σεβόμενη οὔτε τὸ συνάνθρωπο οὔτε τοὺς φυσικοὺς νόμους καὶ τὴ φυσικὴ τάξη τῶν πραγμάτων, ἔγινε τέρας, ποὺ θέλει ὑποτάξει τοὺς πάντες στὰ γοῦστα της. Δὲν ἄφησε ἥσυχα οὔτε καὶ τὰ ζῶα... Ἔχουμε νὰ δοῦμε πολλὰ καὶ πολὺ σύντομα μάλιστα. Ἑτοιμότητα χρειάζεται. Ἐπιμονὴ στὸ κατὰ δύναμη καὶ μὲ φιλό- τιμο, στὴν πνευματικὴ ζωή. Αὐτὴ θὰ μᾶς ἀσφαλίσει, διότι ἀνθρωπίνως δὲν γίνεται τίποτε. aktines.blogspot.gr ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝΙΚΗΤΑ Ἀπὸ τὸ τμῆμα Βιολογίας τοῦ Ἀριστο- τελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στὴν αἰχμὴ τῆς ἔρευνας κατὰ τοῦ καρ- κίνου, στὴν κλινικὴ Mayo, στὴ Φλόριντα τῶν Η.Π.Α. Ἡ ὁμάδα τοῦ Πάνου Ἀναστα- σιάδη, καθηγητῆ τῆς ἕδρας Καρκινικῆς Βιολογίας στὴν κλινικὴ Mayo, ἔφερε τὴν ἐπιστήμη ἕνα βῆμα πιὸ κοντὰ στὸν κο- ρυφαῖο στόχο τῆς μετατροπῆς τῶν καρκι- νικῶν κυττάρων σὲ φυσιολογικά. Ἡ ἔρευνα ποὺ δημοσιεύθηκε στὴν ἐπιθεώρηση Nature Cell Biology καὶ ὑπογράφεται ἀπὸ τὸν δρα Ἀντώνη Κουρ- τίδη (ἐπίσης ἀπόφοιτο τοῦ τμήματος Βι- ολογίας τοῦ Ἀριστοτελείου) ρίχνει φῶς σὲ ἕναν ἄγνωστο ἕως τώρα μηχανισμὸ καρ- κινογένεσης ἀλλὰ καὶ ἐπαναφορᾶς τῶν καρκινικῶν κυττάρων στὴ φυσιολογικὴ λειτουργία. «Δὲν πρόκειται γιὰ θεραπεία τοῦ καρκίνου» λέει στὴν «Κ» ὁ δρ Ἀνα- στασιάδης. «Ἐλπίζουμε ὅμως ὅτι εἶναι ἕνα σημαντικὸ βῆμα γιὰ τὴν ἐπαναφορὰ ἐπιθετικῶν ὄγκων σὲ λιγότερο ἐπιθετικὴ ἢ καὶ καλοήθη μορφή, ὥστε νὰ ἀντιμε- τωπιστοῦν ἀποτελεσματικότερα μὲ τὶς ἤδη ὑπάρχουσες ἀγωγές». Στὸ βίντεο ποὺ ἔδωσε στὴ δημοσιότητα ἡ κλινικὴ γιὰ νὰ περιγράψει τὴν ἀνακάλυψη, ὁ δρ Ἀναστασιάδης ἐξηγεῖ: «Τὰ κύτταρα ἑνώ- νονται μεταξύ τους μὲ συγκολλητικὰ μό- ρια. Ἐδῶ καὶ μία δεκαετία ἔχουμε ἀντι- ληφθεῖ ὅτι τὰ μόρια αὐτὰ παίζουν καὶ ἄλλους σημαντικοὺς ρόλους, ὅπως τὸ ὅτι μεταδίδουν σήματα, ἐνῷ ἡ ἀπορρύθμισή τους σχετίζεται μὲ τὴν καρκινογένεση. Ὅταν ὁ παθολόγος δεῖ μία βιοψία, κατα- λαβαίνει ὅτι πρόκειται γιὰ καρκίνο ἀπὸ τὸ σχῆμα τῶν κυττάρων. Τὰ καρκινικὰ κύτταρα ἔχουν ἀκανόνιστο σχῆμα, κάτι ποὺ προκαλεῖται ἀπὸ ἐλαττώματα στὰ συγκολλητικὰ μόρια». «Ἡ ἔρευνα ἐντόπισε συγκεκριμένους σχηματισμοὺς συγκολλητικῶν κυττά- ρων, ποὺ δίνουν σήματα μέσῳ μορίων ποὺ λέγονται microRNAs. Στὰ φυσιο- λογικὰ κύτταρα, τὰ microRNAs δίνουν τὸ σῆμα ὅτι ἡ ἀνάπτυξη πρέπει νὰ στα- ματήσει ὅταν τὰ κύτταρα ἀκουμπήσουν τὸ ἕνα τὸ ἄλλο. Στὰ καρκινικὰ κύτταρα αὐτὸ ἔχει ἀπορρυθμιστεῖ καὶ ἀναπτύσ- σονται χωρὶς ἔλεγχο», συνεχίζει ὁ δρ Ἀναστασιάδης. «Ταυτοποιήσαμε δύο κύρια χαρακτηριστικὰ αὐτῶν τῶν συ- γκολλητικῶν δομῶν, ἕναν σχηματισμὸ ποὺ προηγεῖται τῆς καρκινογένεσης καὶ ὁδηγεῖ στὴν ἀνάπτυξη τοῦ καρκίνου καὶ ἕναν σχηματισμὸ ποὺ λειτουργεῖ ὡς φρέ- νο». Ἔλειπε τὸ «φρένο». «Κοιτάξαμε δείγματα ἀνθρώπινων καρκίνων καὶ εἴδαμε ὅτι στὴν τεράστια πλειοψηφία, τὸ “φρένο” αὐτὸ λείπει». Ἐγχύοντας στὰ κύτταρα microRNA, «ἐπαναπρογραμματίζονται» γιὰ νὰ συ- μπεριφέρονται φυσιολογικά. Στὴν ἐπικοινωνία τοῦ μαζί μας, ὁ δρ Ἀναστασιάδης ἐπισήμανε ὅτι ὁ μηχα- νισμὸς αὐτὸς «φαίνεται ὅτι ἐπηρεάζεται σὲ ὅλους τους ἱστοὺς καρκίνων τοῦ μα- στοῦ καὶ τοῦ νεφροῦ. Ἀποκαθιστώντας τὰ miRNAs στὰ καλλιεργημένα καρκι-
• 91.
  90 νικὰ κύτταρα, ἐμποδίζουμετὴν ἀνάπτυ- ξή τους, ἀλλὰ χρειάζεται πολλὴ δουλειὰ ἀκόμη γιὰ νὰ δοῦμε ἂν μπορεῖ νὰ λει- τουργήσει ὡς θεραπεία σὲ ἀσθενεῖς». «Τώρα κάνουμε ἔρευνες σὲ πρὸ- κλινικὰ μοντέλα καρκίνου τῆς οὐροδό- χου κύστεως καὶ τοῦ πνεύμονα. Ὁ λόγος ποὺ ἐπιλέξαμε αὐτοὺς τοὺς καρκίνους εἶναι ὅτι μποροῦμε νὰ εἰσάγουμε τὰ miRNAs τοπικά», συνεχίζει. Στὴν ἐρώτηση τί ἔχει νὰ πεῖ στοὺς φοιτητὲς στὴν Ἑλλάδα, ποὺ ἑτοιμάζονται νὰ ἐγγραφοῦν στὸ πρῶτο ἔτος τοῦ πανε- πιστημίου ἐν μέσῳ ἀβεβαιότητας, ὁ δρ Ἀναστασιάδης ἀπαντᾶ: «Αὐτὴ ἡ ἔρευνα εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τῆς σκληρῆς δου- λειᾶς καὶ τῆς ἀφοσίωσης ἑνὸς τέτοιου φοιτητῆ, τοῦ Ἀντώνη Κουρτίδη, ποὺ εἶναι ὁ πρῶτος συγγραφέας τοῦ paper καὶ ἐρευνητὴς στὸ ἐργαστήριό μου. Τόσο ὁ Ἀντώνης ὅσο κι ἐγὼ ξεκινήσαμε τὴν ἐπι- στημονική μας σταδιοδρομία στὸ Τμῆμα Βιολογίας στὴ Θεσσαλονίκη. Καὶ οἱ δύο φύγαμε ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα γιὰ νὰ ἀσχο- ληθοῦμε μὲ ἔρευνα πρώτης γραμμῆς. Ἡ συμβουλή μου εἶναι: ἀκολουθῆστε τὰ ὄνειρά σας, διακριθεῖτε σὲ αὐτὸ ποὺ κάνετε καὶ θὰ βρεθεῖ ἕνας δρόμος γιὰ νὰ ἐπιτύχετε». www.kathimerini.gr «ΣΑΡΩΣΑΝ» σὲ πανευρωπαϊκὸ διαγωνισμὸ νανοτεχνολογίας τὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα. Κατέκτησαν τὶς τρεῖς πρῶτες θέσεις Δύο δημοτικὰ σχολεῖα ἀπὸ τὰ χω- ριὰ Ἀμμοχώρι καὶ Βαρικὸ τῆς Φλώ- ρινας,  κέρδισαν τὸ πρῶτο βραβεῖο σὲ πανευρωπαϊκὸ διαγωνισμὸ ποὺ ἀφο- ροῦσε τὴ Νανοτεχνολογία. Στὸ διαγω- νισμὸ συμμετεῖχαν μαθητὲς ἀπὸ ὅλη τὴν Εὐρώπη ἀλλὰ καὶ τὰ τρία πρῶτα βραβεῖα πῆγαν στὴν Ἑλλάδα. Τὸ δεύτερο βραβεῖο τὸ κέρδισε σχολεῖο ἀπὸ τὴν Ἀθῆνα, ἐνῷ τὸ τρίτο δόθηκε στὸ Ἡράκλειο Κρήτης. Τὰ δύο σχολεῖα ἀπὸ τὴ Φλώρινα βραβεύτηκαν μὲ τὸ πρῶτο βραβεῖο στὸν εὐρωπαϊκὸδιαγωνισμὸNanodiodeγιὰτὴ δημιουργία τοῦ ἐπιστημονικοῦ φὶλμ ποὺ ὀνόμασαν -ὄχι τυχαία- Florinano.  Το Florinano εἶναι μία κοινότητα μάθησης ποὺ λειτουργεῖ στὴ Φλώρινα ἐδῶ καὶ τρία χρόνια καὶ προκύπτει ἀπὸ τὴ σύνθεση τῶν λέξεων Φλώρινα καὶ νάνο (ἀπὸ τὸ Να- νοτεχνολογία). Στὸ φὶλμ «Let›s talk about nano», οἱ μαθητὲς περιγράφουν ἕνα πολὺ γνωστὸ φυσικὸ φαινόμενο ποὺ σχετίζεται μὲ τὴν ὑπὲρ-ὑδροφοβικότητα τῶν φύλλων τοῦ λωτοῦ:τὸ«φαινόμενοτοῦλωτοῦ».Παρου- σιάζονται ἐφαρμογὲς τῆς Νανοτεχνολογί- ας, ὅπως εἶναι τὰ ὑπερ-ὑδροφοβικὰ ξύλα καὶ ὑφάσματα. H κοινότητα Florinano μελετᾶ κι ἄλλα ὑπερ-ὑδροφοβικὰ φυτά, ὅπως τὸ κουνουπίδι, τὸ λάχανο καὶ τὸ μπρόκολο. www.tilegrafima.gr ΣΑΡΩΝΕΙ Η ΧΡΗΣΗ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ ΑΠΟ ΜΑΘΗΤΕΣ «Σαρώνει» ἡ χρήση ναρκωτικῶν ἀπὸ ἔφηβους μαθητές, οἱ ὁποῖοι ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὶς ἡλικίες τῶν 13 καὶ 14 ἐτῶν εἶναι συστηματικοὶ χρῆστες χασὶς μὲ ἀποτέ- λεσμα νὰ παρακολουθοῦν προγράμμα- τα ἀποτοξίνωσης, μὲ τοὺς διακινητὲς νὰ κάνουν «πάρτι» ἔξω ἀπὸ τὰ γυμνάσια καὶ τὰ λύκεια. Ἀντὶ νὰ ἀπολαμβάνουν τὰ ἀνέμελα μαθητικά τους χρόνια, νεαροὶ μαθητὲς τοῦ γυμνασίου ἔχουν ἐθιστεῖ στὰ ναρκω- τικὰ καὶ μάλιστα σύμφωνα μὲ τὴν ἐτήσια ἔκθεση τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Παρατηρητη- ρίου, ἡ χρήση κάνναβης ἔχει ἐξαπλωθεῖ ραγδαῖα καὶ στὴν Ἑλλάδα. Ἡ ἐπαφὴ τῶν νεαρῶν μαθητῶν μὲ τὰ ναρκωτικὰ γίνεται πρῶτα ἀπὸ πειραματισμό, ὡστόσο στὴ συνέχεια καὶ σὲ μία ἡλικία ποὺ οἱ ἔφηβοι εἶναι ἐπιρρεπεῖς σὲ νέες «προκλήσεις», ἀρκετοὶ γίνονται συστηματικοὶ χρῆστες, σύμφωνα μὲ τὴν ἔρευνα ποὺ πραγματο- ποίησε τὸ Ἐρευνητικὸ Πανεπιστημιακὸ Ἰνστιτοῦτο Ψυχικῆς Ὑγιεινῆς. Μάλιστα, σύμφωνα μὲ τὴν ἴδια ἔρευ- να,οἱπεριοχὲςστὶςὁποῖεςγίνεται«πάρτι» μὲ τὰ ναρκωτικὰ εἶναι τὰ μεγάλα ἀστικὰ κέντρα, μὲ τοὺς ἔφηβους στὴν Ἀθῆνα καὶ τὴ Θεσσαλονίκη νὰ δηλώνουν σὲ πο-
• 92.
  91 σοστὸ 18,2% στὰἀγόρια καὶ 8,3% στὰ κορίτσια νὰ ἔχουν δοκιμάσει χασὶς του- λάχιστον μία φορὰ στὴ ζωή τους. Παράλ- ληλα ἀνησυχητικὰ εἶναι καὶ τὰ στοιχεῖα στὸν νομὸ Μαγνησίας, ὅπου τὸ 9% ἔχει δοκιμάσει χασὶς πάνω ἀπὸ μία φορὰ στὴ ζωή του, ἐνῷ τὸ 14,6% τῶν μαθητῶν ἡλι- κίας 13-19 ἐτῶν καπνίζει συστηματικά. Παράλληλα, ἐφιαλτικὴ «ἐπέλαση» στοὺς νεαροὺς μαθητὲς ἔχει κάνει καὶ τὸ ναρκωτικὸ «τῶν πλουσίων» ἡ κοκαΐνη, μὲ ἀποτέλεσμα ἀρκετοὶ γονεῖς ἀνήλικων μαθητῶν νὰ ἐπιστρατεύουν ἰδιωτικοὺς ἀστυνομικοὺς γιὰ νὰ παρακολουθήσουν τὰ παιδιά τους, ἐπειδὴ ὑποπτεύονται ὅτι στὰ διάφορα νυχτερινὰ μαγαζιὰ ὅπου δι- ασκεδάζουν κάνουν χρήση ναρκωτικῶν. defencenet.gr ΣΑΡΑΧΟ-ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ σὲΔημοτικὸΣχολεῖοστὴνΤραπεζούντα! «Οὗλοι ἐξέρουνε ρωμαίικα καὶ χορεύ- ουν ποντιακά» Συγκλονιστικὲς ἱστορικὲς στιγμὲς σὲ ἕνα Δημοτικὸ Σχολεῖο, στὸ Σαράχο τῆς Τραπεζούντας. Αὐτὰ τὰ ντοκουμέντα ἔρχονται νὰ διαλύσουν τὸν μῦθο περὶ χαμένων πα- τρίδων, ἀφοῦ ἡ Τραπεζούντα εἶναι γε- μάτη ἀπὸ Ἕλληνες τοῦ Πόντου γιὰ τοὺς ὁποίους θὰ πρέπει κάποτε νὰ νοιαστεῖ τὸ Ἑλληνικὸ Κράτος. Προσέξτε τὰ πρόσω- πα τῶν παιδιῶν ἀλλὰ καὶ τοῦ δασκάλου μὲ τὴν κλασσικὴ ποντιακὴ μύτη. Τὰ χα- ρακτηριστικά τους δὲν εἶναι τούρκικα. Πῶς γνωρίζουν ὅλα αὐτὰ τὰ παιδιὰ ρω- μαίικα; Ποιὸς τοὺς τὰ ἔμαθε; Ποῦ ἔμα- θαν νὰ χορεύουν; Δὲν εἶναι τυχαῖο τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Ἄγκυρα ἔστελνε στὸν Πό- ντο δασκάλους – πράκτορες τῆς ΜΙΤ καὶ πὼς οἱ τουρκικὲς μυστικὲς ὑπηρεσίες ἔφερναν ὡς δεύτερο μεῖζον ἐθνικὸ θέμα τὸ ποντιακὸ μετὰ τὸ κουρδικὸ καθὼς μὲ τοὺς πλέον μετριοπαθεῖς ὑπολογισμοὺς ἔχει εἰπωθεῖ πὼς ἔμειναν πίσω τὸ λιγό- τερο 100.000 παιδιά. Ἀλλὰ τελικὰ φαί- νεται πὼς ἦταν πολὺ περισσότερα. Κι ἡ Ἑλλάδα χρωστᾶ κάτι ἱστορικὰ στὸν Πό- ντο. Νὰ τὸν προσέξει. Αὐτὸ ποὺ δὲν ἔκα- νε τὸ 1919-1922 καὶ ἂν τὸ εἶχε πράξει, ἴσως νὰ εἴχαμε ἀποφύγει πολλὰ δεινά.  Ρεπορτάζ: «Τ’ ὄνεμα σ’, ποῖον ἔν;» ρώ- τησα ἕναν, γιὰ νὰ πάρω τὴν ἀπάντηση: Μουσταφά. «Ρωμαίικα ἐξέρτς;» εἶπα. Γιὰ νὰ παροτρύνει τὰ παιδιὰ νὰ μιλήσου- νε, ρώτησε κι ὁ διευθυντής: «Ρωμαίικα ἐξέρετε; Ποῖος ἐξὲρ’ ρωμαίικα; Οὗλοι ἐξέρουνε ρωμαίικα!». Ἀρκετὰ παιδιὰ ντρέπονταν νὰ μιλήσουν. Ποιὸς ξέρει ἂν ἦταν ντροπὴ νὰ μιλήσουν κάτι διαφορε- τικὸ ἐκτὸς τοῦ σπιτιοῦ τους ἢ ὁ φόβος μήπως ὑπάρχει πρόβλημα μὲ αὐτὴν τὴ διαφορετικὴ λαλιὰ μέσα στὴν Τουρκία. Εἴχαμε ἄριστη ἐπικοινωνία μέσῳ τῆς ποντιακῆς διαλέκτου, μιᾶς καὶ τὰ ποντι- ακά μου πλέον εἶχαν ἐξοικειωθεῖ μὲ τὸ ἰδίωμα τῆς περιοχῆς τοῦ Ὄφη. Χτύπησε τὸ κουδούνι. Ἀνεβήκαμε στὴν τάξη, κι ἐκεῖ διαδραματίστηκαν οἱ πιὸ συγκλονι- στικὲς στιγμὲς τῆς ζωῆς μου. Στὴν ἐρώ- τηση ποιὸς ξέρει ρωμαίικα (ποντιακὰ) σήκωσαν χέρι σχεδὸν ὅλοι στὴν τάξη. Τὸ «ἐγὼ» ξεφύτρωνε σὰν μανιτάρι στὰ στό- ματα τῶν μικρῶν παιδιῶν. Ἐπικράτησε μία ἀναμπουμποῦλα στὴν αἴθουσα καὶ δὲν τὸ πίστευα. Ἄκουγες παντοῦ λέξεις ἑλληνικές, λέξεις ρωμαίικες. Ἀργότερα, στὴν ἐρώτηση «ποιὸς ἐξὲρ’ χορὸν» (χόρε- μαν τὸ εἶπε ὁ δάσκαλος), τρία κορίτσια σηκώθηκαν γιὰ νὰ χορέψουμε τὸ ἴδιο πρᾶγμα, τὸ χορὸ τίκ’! Ὅσο ἤμουν στὴν τάξη, πετοῦσα ἀτάκες νὰ δῶ ἂν θὰ «πιά- σουν». Ὄχι μόνο «ἐπίαναν», ἀλλὰ καὶ συμμετεῖχαν τὰ παιδιὰ εἴτε μὲ τὴ διάλε- κτο εἴτε μὲ τὸ γέλιο, δείχνοντάς μου ὅτι καταλαβαίνουν τι λέω. Πρὶν φύγω, ἤθελα νὰ γράψω στὰ ἑλληνικὰ κάτι στὰ παιδιά, ποὺ σίγουρα δὲν θὰ τὸ καταλάβαιναν, ἀλλὰ θὰ τὸ ἐξη- γοῦσα μετά. Ποτὲ δὲν τὸ ὁλοκλήρωσα, γιατί ἔγραφα σὲ ἠλεκτρονικὸ(!) πίνακα ποὺ εἶχε ἄμεση ἐπικοινωνία μὲ τὸ ἐθνικὸ σύστημα παιδείας στὴν Τουρκία… Μία
• 93.
  92 καὶ ἡ γραφήμου ἦταν «ξένη» γιὰ τὸ σύ- στημα, ἴσως νὰ ὑπῆρχε πρόβλημα. Τὸ ἔσβησα. Εὐχαρίστησα τὰ παιδιὰ μὲ ἕνα σύνθημα ποὺ λένε στὴν Τραπεζούντα γιὰ τὴν ἀγαπημένη τους ὁμάδα, τὸ ὁποῖο δι- ασκεύασα καὶ τὸ εἴπαμε ὅλοι μαζί: «Bize her yer Trabzon! Bize her yer Atina!». Ἔφυγα ἀπὸ τὸ σχολεῖο γεμάτος ἀνα- μνήσεις συγκλονιστικές, πρωτόγνωρες, κι ἀκόμα δὲν πιστεύω αὐτὰ ποὺ ἔζησα. Pontos-News  ΄΄Ο ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΑΡΧΩΝ Τὸν περασμένο Ἰούνιο ἔγιναν τὰ ἐγκαίνια τῆς Gotthard, τῆς μεγαλύτερης σήραγγας τοῦ κόσμου, μήκους 55 χιλιο- μέτρων, κάτω ἀπὸ τὶς Ἄλπεις. Τὰ ἐγκαί- νια ἔγιναν παρουσία ἀρχηγῶν κρατῶν, μὲ χαρὲς καὶ πανηγύρια καὶ ἐκδηλώσεις μνήμης γιὰ τοὺς ἐργάτες ποὺ σκοτώθη- καν κατὰ τὴν κατασκευὴ τοῦ τεράστιου αὐτοῦ τεχνικοῦ ἔργου. Μέχρι ἐδῶ ἴσως δὲν θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ψέξει τὰ πράγματα. Δυστυχῶς ὅμως, ἀρχίζοντας μὲ μία συμπροσευχὴ καθολικοῦ ἱερέα, ραβίνου, μουφτῆ καὶ προτεστάντισσας κληρικοῦ οἱ ἑορτασμοὶ συνεχίστηκαν μὲ ποικίλα ὀργιαστικὰ δρώμενα καὶ κατέ- ληξαν σὲ μία ἀπροκάλυπτη σατανιστικὴ τελετή, μὲ λατρεία ἑνὸς τράγου μὲ τερά- στια κέρατα καὶ ἄλλα τέτοια. Προφανῶς ἡ ἐπίσημη δῆθεν χριστιανικὴ Εὐρώ- πη προσκυνάει πλέον ὁλοφάνερα τὸν Σατανᾶ, ποὺ τῆς λέει, ὅπως τότε στοὺς πειρασμοὺς τοῦ Κυρίου: «Σοὶ δώσω τὴν ἐξουσίαν ταύτην ἅπασαν καὶ τὴν δόξαν αὐτῶν, ὅτι ἐμοὶ παραδέδοται, καὶ ὅ ἐὰν θέλω δίδωμι αὐτήν. Σὺ οὖν ἐὰν προσκυ- νήσῃς ἐνώπιόν μου, ἔσται σοῦ πᾶσα» [Λούκ. 4:6-7]. Καὶ ὅπως σημειώνει ὁ Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης στὴν Ἀποκάλυ- ψη, οἱ ἄρχοντες τῆς γῆς «ἐξουσίαν ὡς βα- σιλεῖς μίαν ὥραν λαμβάνουσι μετὰ τοῦ θηρίου. Οὗτοι μίαν γνώμην ἔχουσι, καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν τῷ θηρίῳ διδόασιν» [Ἀποκ. 17:12-13]. Αὐτὸ ἀποδείχθηκε στὴ δαιμονικὴ τελετὴ ποὺ σημάδεψε τὰ ἐγκαίνια τῆς νέας σήραγ- γας (Σημ. Ἡ σήραγγα λεγόταν ἀρχικὰ Sankt Gotthard, ἀλλὰ τί δουλειὰ ἔχει ὁ ἅγιος [Sankt] μὲ τοὺς διαβόλους;). Τί ἄλλο νὰ ποῦμε; Ὁ Θεὸς ἂς μᾶς ἐλε- ήσει ὅλους. Ε.ΡΩ. ΚΑΤΑΡΓΗΣΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ Ἡ γλῶσσα δὲν εἶναι «γενικῆς παιδει- ας»; ΣκέψειςγιὰτὴνἀπόφασητοῦὙπουρ- γείου Παιδείας Τὸ ὅτι ἡ ἑλληνικὴ οἰκονομία εἶναι τὸ βασικὸ – κάτι ἀπόλυτα δικαιολογημένο – θέμα τῆς ἐποχῆς τὸ ἀντιλαμβάνονται ὅλοι, καθὼς τὸ ἐρώτημα ἂν θὰ ἔχουμε ἢ δὲν θὰ ἔχουμε λεφτά, ἐπισκιάζει ὁτι- δήποτε ἄλλο. Τὸ γεγονὸς ὅμως ὅτι δὲν βρέθηκε λίγος χῶρος καὶ χρόνος καὶ δὲν σχολιάστηκε πουθενά, μία εἴδηση ποὺ ἦρθε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας καὶ ἀφορᾶ τὴν κατάργηση τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν, ἀπὸ τὰ μαθήματα γενικῆς παιδείας, δείχνει πολλὰ γιὰ τὴ βαρύτητα ποὺ δίνει ἡ σημερινὴ ἑλληνικὴ κοινωνία, στὴν Παιδεία καὶ τὸν Πολιτισμό, ὅπως καὶ ἂν τὸν ἐννοεῖ ὁ καθένας. Κανεὶς δὲν θέλησε νὰ ρίξει μία ματιὰ στὸ τί μπορεῖ νὰ σημαίνει, κυριολεκτικὰ ἢ σημειολο- γικὰ ἡ ἀπόφαση αὐτὴ τῆς κυβέρνησης. Γιὰ τὴν σπουδαιότητα τῶν ἀρχαίων ἑλλη- νικῶν δὲν χρειάζεται νὰ πεῖ κανεὶς πολ- λά. Μία γλῶσσα ποὺ ἀποτελεῖ τὴ βάση τοῦ δυτικοῦ κόσμου καὶ ἔχει ἐκφράσει ὅλες τὶς ὑψηλὲς ἔννοιες τοῦ ἀνθρώπινου πολιτισμοῦ, δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ ὑπε- ρασπιστές. Ἔχει ὑπερασπιστεῖ ἡ ἴδια τὸν ἑαυτό της, μὲ τὴν δύναμη ποὺ ἔχει, ὅταν μὲ τὸ πέρασμα τῶν αἰώνων δὲν βρέ- θηκαν οἱ λέξεις νὰ ἀντικαταστήσουν τὰ ὅσα αὐτὴ ἐξέφρασε καὶ τόσο γενιὲς ἐπὶ γενεῶν στὴν Ἑλλάδα, ὅσο καὶ διαφορε- τικοὶ λαοί, ἀντέγραφαν, «μιλοῦσαν» καὶ τελικὰ διαιώνιζαν τὴ γλῶσσα αὐτή. Τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ἔγιναν ἔτσι μία ζωντανὴ γλῶσσα, γιατί οἱ ἔννοιες καὶ οἱ ἀξίες ποὺ ἐκφράζει δὲν μποροῦν νὰ ἀντικαταστα- θοῦν ἀπὸ ἄλλες.
• 94.
  93 Ἀκόμα καὶ γιὰὅσους θεωροῦν πὼς ἡ ἀπόφαση δὲν δημιουργεῖ οὐσιαστικὸ πρόβλημα, καθὼς ζοῦμε στὴν ἐποχὴ τῆς ἐξειδίκευσης καὶ τοῦ ἀπόλυτου τεχνο- κρατισμοῦ, ἡ σημειολογία τῆς ἀπόφα- σης εἶναι μεγάλη καὶ στέλνει λανθασμέ- νο μήνυμα τόσο στὸ ἐσωτερικό, ὅσο καὶ στὸ ἐξωτερικό. Καὶ ἂν πάρει κανεὶς στὴν κυριολεξία τὰ λόγια του Ὀδυσσέα Ἐλύ- τη ποὺ εἶχε πεῖ “Ἐγὼ δὲν ξέρω νὰ ὑπάρ- χει παρὰ μία γλῶσσα, ἡ ἑνιαία γλῶσσα ἡ Ἑλληνική. Τὸ νὰ λέει ὁ Ἕλληνας ἀκόμη σήμερα «οὐρανὸς» ἢ «θάλασσα» ἢ «ἥλιος» ἢ «σελήνη» ἢ «ἄνεμος», ὅπως τὸ ἔλεγαν ἡ Σαπφὼ καὶ ὁ Ἀρχιλόχος, δὲν εἶναι μικρὸ πρᾶγμα. Εἶναι πολὺ σπουδαῖο. Ἐπι- κοινωνοῦμε κάθε στιγμὴ μιλώντας μὲ τὶς ρίζες μας. Τὶς ρίζες μας ποὺ βρίσκο- νται ἐκεῖ: στὰ Ἀρχαῖα” τότε τὸ Ὑπουρ- γεῖο Παιδείας, δὲν κατάργησε τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά, ἀλλὰ τὰ ἑλληνικά, τὰ ὁποῖα δὲν χωρίζονται σὲ γενικῆς ἢ μὴ παιδείας, ἀλλὰ εἶναι σκέτο «παιδείας». www.thesecretrealtruth.blogspot.com Η ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΛΙ ΣΤΟΧΟΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ Τοῦ Γιώργου Ν. Παπαθανασόπουλου Ἡ ἑλληνική μας γλῶσσα γίνεται πάλι στόχος ἐπίθεσης. Ἤδη ἔχει ἀρχί- σει νὰ ἀποτελεῖ σημεῖο προβληματι- σμοῦ τῶν ὑπευθύνων γιὰ τὸν Ἐθνικὸ Διάλογο καὶ γιὰ τὴν Παιδεία ἡ κατάρ- γηση τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας ἀπὸ τὸ πρωτότυπο στὸ Γυμνάσιο! Ὑπὲρ τῆς κατάργησης τάχθηκαν καὶ 56 πα- νεπιστημιακοὶ δάσκαλοι... Εἶναι ἡ δεύ- τερη φορὰ ποὺ βάλλονται τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ὡς «ἄχρηστα». Τὸ 1984 ἦταν ἡ κυβέρνηση τοῦ ΠΑΣΟΚ καὶ τώρα ἡ κυ- βερνητικὴ συμμαχία ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ. Ὁ Ἕλληνας σκεπτόμενος πολίτης διε- ρωτᾶται πρὸς τί αὐτὸ τὸ μῖσος κατὰ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας. Καθηγητὴς ἐκτιμᾶ ὅτι εἶναι ὁ ἰδεολογικός  φανατισμὸς καὶ ἡ ἀλαζονεία τῶν ἀνθρώπων τῆς πολι- τικῆς ἐξουσίας, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν ἡμιμάθειά τους. Οἱ ἐμμονὲς τῶν κυβερνώντων στὴν ἰδεολογία τῆς παγκοσμιοποίησης τοὺς ὁδηγοῦν στὸ νὰ ἐπιδιώκουν νὰ ἀποδομηθεῖ, γιὰ νὰ ἀτονήσει καὶ νὰ σβήσει κάθε τί ποὺ ἀφορᾶ στὴν ἐθνι- κή μας   παράδοση. Στὸ πλαίσιο αὐτὸ ἀναθεωροῦν τὴν Ἱστορία, ἐκδιώκουν τὴν Ἐκκλησία ἀπὸ τὴ δημόσια παρου- σία της, περιγελοῦν τὴν παραδοσιακὴ ἠθική, παραβιάζουν βασικὲς ἀρχὲς τῆς φύσης καὶ ἀκρωτηριάζουν τὴ γλῶσσα. Ὡς πρὸς τὴν ἡμιμάθεια στὴ γλῶσσα, αὐτὰ ποὺ κάνουν θυμίζουν ἀείμνηστο πολιτικὸ ἀρχηγὸ ποὺ ὑποστήριξε τὴν κατάργηση τῶν τόνων καὶ τῶν πνευμά- των, γιατί ὁ ἴδιος «δὲν μπόρεσε ποτὲ νὰ τοὺς μάθει...». Γιὰ τὴν ἐπιχειρούμενη νέα κακο- ποίηση τῆς   γλώσσας ὁ τομέας Κλασ- σικῆς Φιλολογίας τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν ἀντέδρασε, ἐκδίδοντας ἀνακοίνωση.  Σ’ αὐτὴν ἐκφράζεται ἡ ἔκπληξή του, για- τί οἱ 56 πανεπιστημιακοὶ «στὴ συντρι- πτικὴ πλειονότητά τους δὲν ἔχουν σχέ- ση μὲ τὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Γλῶσσα καὶ Φιλολογία, ἢ μὲ τὴν ἀρχαιογνωσία ἐν γένει...». Στὴν ἀνακοίνωση ἐκτὸς τῶν ἄλλων ὑπογραμμίζεται ὅτι ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα δὲν εἶναι «νεκρή», ἀφοῦ οἱ Νεοέλληνες ἔχουν ὡς μητρική τους γλῶσσα τὴ σύγ- χρονη μορφὴ ἑλληνικῆς, ποὺ εἶναι ἡ συνέχεια τῆς ἀρχαίας καὶ τῆς μεσαιω- νικῆς, ὑπάρχουν δὲ ἰδιώματα τῆς ἑλλη- νικῆς γλώσσας, ὅπως τὰ τσακώνικα, στὰ ὁποῖα γίνεται ἀκόμη καὶ σήμερα χρήση λέξεων καὶ φράσεων τῆς ἀρχαί- ας ἑλληνικῆς. ΕΠΤΑ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΙ περιλαμβάνονται στὴ λίστα τῶν 3.000 ἐπιστημόνων μὲ τὴ μεγαλύτερη ἐπιρ- ροή, παγκοσμίως, ποὺ συντάσσει κάθε χρόνο ὁ ὀργανισμὸς Thomson Reuters. «Εἶναι ἀσφαλῶς μία πολὺ μεγάλη τιμή. Ὄχι μόνο γιὰ μένα, ἀλλὰ καὶ γιὰ
• 95.
  94 τὸ ἵδρυμά μαςκαὶ φυσικὰ γιὰ τὴ χώρα μας» δήλωσε στὸ ἀθηναϊκὸ πρακτορεῖο ὁ Μελέτιος Ἀθανάσιος Δημόπουλος, πρύτανης τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ Ἕλληνες ἐπι- στήμονες ποὺ διακρίθηκαν. Οἱ ὑπόλοιποι ἕξι εἶναι ὁ Γεράσι- μος Φιλιππάτος, ἐπίσης, καθηγητὴς Ἰατρικῆς στὸ ΕΚΠΑ καὶ ἀπὸ τὸ 2014 πρόεδρος τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἐταιρεί- ας Καρδιακῆς Ἀνεπάρκειας, οἱ Κων- σταντῖνος Ρακόπουλος καὶ Δημήτριος Ρακόπουλος, καθηγητὲς στὸ Ἐθνικὸ Μετσόβιο Πολυτεχνεῖο, ὁ Γιῶργος Κα- ραγιαννίδης, καθηγητὴς Πληροφο- ρικῆς στὸ Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης καὶ - ἀπὸ τὸ Γεωπονικὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν - οἱ καθηγητὲς Δήμητρα Δαφερέρα καὶ Μόσχος Πολυ- σίου. Τὸ μέγεθος τῆς διάκρισης γίνεται ἀντιληπτό, ἐὰν λάβει κανεὶς ὑπ’ὄψιν ὅτι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐρευνητῶν, παγκο- σμίως, φτάνει τὰ ἐννέα ἑκατομμύρια, ἐνῷ οἱ ἐπιστημονικὲς δημοσιεύσεις ξε- περνοῦν τὰ δύο ἑκατομμύρια ἐτησίως. Το βασικὸ κριτήριο ἐπιλογῆς γιὰ τὴν κατάρτιση τῆς λίστας τῶν 3.000 ἦταν ὄχι μόνο ὁ ὄγκος τῶν δημοσιεύσεων ποὺ ἔχει κάθε ἕνας ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἐπιστήμονες, ἀλλὰ καὶ ἡ συχνότητα τῆς χρήσης τῶν ἐρευνῶν τους ὡς πηγὴ ἀπὸ τοὺς συναδέλφους τους.  Ὡς πρὸς τὴ χώρα προέλευσης τῶν ἐπιστημόνων, τὴ μερίδα τοῦ λέοντος καταλαμβάνουν οἱ Ἡνωμένες Πολι- τεῖες, ἀπὸ τὰ πανεπιστήμια τῶν ὁποίων προέρχονται περισσότεροι ἀπὸ τοὺς μισοὺς διακριθέντες, καὶ ἀκολουθοῦν ἡ Βρετανία, ἡ Γερμανία, ἡ Κίνα, ἡ Αὐστραλία, ὁ Καναδᾶς, ἡ Ὀλλανδία, ἡ Ἰαπωνία, ἡ Γαλλία, ἡ Ἐλβετία, ἡ Σα- ουδικὴ Ἀραβία καὶ ἡ Ἱσπανία. Ὡς πρὸς τὸν ἐπιστημονικὸ κλάδο, τὴν πρωτοκαθεδρία ἔχει ἡ Ἰατρικὴ καὶ ἀκολουθοῦν ἡ Βιολογία-Βιοχημεία, ἡ Χημεία καὶ ἡ Μοριακὴ Βιολογία-Γε- νετική. Τέλος, στὰ πανεπιστήμια καὶ ἐρευνητικὰ κέντρα στὴν πρώτη θέση εἶναι τὸ University California System τῶν ΗΠΑ. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι στὴ λίστα περιλαμβάνονται καὶ πολλοὶ ἐπιστή- μονες ἑλληνικῆς καταγωγῆς, οἱ ὁποῖοι ἐργάζονται σὲ πανεπιστήμια τοῦ ἐξωτε- ρικοῦ, ὅπως, ὁ Χριστόδουλος Φλούδας ἀπὸ τὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Πρίνστον, ὁ Γιῶργος Γιαννάκης ἀπὸ τὸ Πανεπι- στήμιο τῆς Μινεσότα καὶ ὁ Τζὸν Κλη- ρονόμος ἀπὸ τὸ University British Colυmbia τοῦ Καναδᾶ. EΝΑΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΠΙΟ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΟΥΣ ΧΗΜΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Μεγαλωμένος σὲ μία μέση εὐκα- τάστατη οἰκογένεια τοῦ Ψυχικοῦ, τὴ δεκαετία τοῦ 1920, ὁ -τότε- νεαρὸς Ἀνδρέας Ἀκριβός, δὲν φανταζόταν ποτὲ ὅτι μέσα σὲ κάποιες δεκαετίες θὰ κατέληγε νὰ εἶναι ἕνα σύμβολο γιὰ τὸν κλάδο τῆς Χημικῆς Μηχανικῆς καὶ τῆς Μηχανικῆς τῶν Ρευστῶν, ποὺ θὰ δίδασκε στὰ πιὸ ξακουστὰ Πανεπιστή- μια τῆς Ἀμερικῆς, καὶ θὰ κέρδιζε τόσο θαυμασμὸ καὶ τόσες διακρίσεις γιὰ τὴ δουλειά του. Γεννήθηκε στὴν Ἀθῆνα τὸ 1928 καὶ μεγάλωσε στὴν περιοχὴ τοῦ Ψυχικοῦ. Ἐκεῖ πῆγε δημοτικὸ σχο- λεῖο, καὶ ὕστερα γυμνάσιο στὸ Κολέγιο Ἀθηνῶν, ὅπου εἶχε ἐξαιρετικοὺς δα- σκάλους. Ὁ πατέρας του ἦταν διευθυντὴς καὶ συνιδιοκτήτης μιᾶς ἐπιχείρησης ὑφα- ντουργίας, ἐνῷ ἡ μητέρα του -μέσῳ τῶν ἀδερφῶν της- ἀνῆκε σὲ μία διαπρεπῆ οἰκογένεια ποὺ ἀσχολοῦνταν μὲ τὴ ναυτιλία στὰ Βαλκάνια. Ἡ ζωή του φαινόταν πὼς θὰ εἶναι εὔκολη, ἀφοῦ τὸν «περίμενε» ἡ ἐπι- χείρηση τοῦ πατέρα του, ὅμως ὁ πόλε- μος ποὺ ἀκολούθησε καὶ ἡ γερμανικὴ κατοχὴ τὸν ὤθησαν νὰ ταξιδέψει στὶς Η.Π.Α. γιὰ νὰ συνεχίσει τὶς σπουδές του, πάντα ὅμως μὲ τὴ σκέψη νὰ ἐπι- στρέψει στὴν πατρίδα γιὰ νὰ δημιουρ- γήσει μία βιομηχανία. Ἀντίθετα ἀπὸ αὐτό, ἔγινε ἀναπό-
• 96.
  95 σπαστο μέλος τῶνἈμερικανικῶν Πα- νεπιστημίων, ἀνέπτυξε μὲ ἐπιτυχία προγράμματα στὸν κλάδο τῆς Χη- μικῆς Μηχανικῆς, προχωρώντας τὴν ἔρευνά του πάντα ἕνα βῆμα πιὸ πέρα ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευση ποὺ λάμβανε, καὶ ἀναζητώντας νὰ προσελκύσει τοὺς πιὸ ταλαντούχους καὶ φιλόδοξους μα- θητές, γιὰ τοὺς ὁποίους ἀποτέλεσε πα- ράδειγμα πρὸς μίμηση. Παραδόξως, χωρὶς νὰ εἶναι ἐξαρχῆς τὸ ὄνειρό του, σπούδασε Χημικὸς Μηχανικὸ στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Syracuse καὶ ἔλαβε τὸ διδακτορικό του δίπλωμα (PhD) ἀπὸ τὸ Πανεπι- στήμιο τῆς Minnesota τὸ 1954. Στὴ συνέχεια δίδαξε στὰ Πανεπιστήμια Berkeley (1954-1962) καὶ Stanford (1962 – 1988) ὅπου μέχρι καὶ σήμερα εἶναι ὁμότιμος Καθηγητής. Τὸ 1988 ἀπεδέχθη τὴν Ἕδρα Albert Einstein στὸ City College of New York (CCNY) διαδεχθεῖς τὸν Benjamin Levich. Ὁ Ἀνδρέας Ἀκριβὸς θεωρεῖται δι- εθνῶς ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς πλέον διακε- κριμένους Χημικοὺς Μηχανικοὺς τοῦ κόσμου καὶ μία ἀπὸ τὶς παγκοσμίως πλέον ἀναγνωρισμένες αὐθεντίες στὴν περιοχὴ τῆς Ροῆς Ρευστῶν. Ἔχει ἐπι- βλέψει περισσότερα ἀπὸ 50 διδακτο- ρικά, ἐνῷ πολλοὶ μαθητές του ἔχουν ἀποκτήσει σπουδαία φήμη γιὰ τὸ δικὸ ἐρευνητικὸ ἔργο. Ἔχει ἐπίσης δημοσιεύσει περὶ τὶς 220 ἐργασίες γιὰ τὶς ὁποῖες ὑπάρχουν περίπου 10.500 ἑτεροαναφορές, ἐντυ- πωσιακὸς ἀριθμός, εἰδικὰ γιὰ ἕναν ἐρευνητὴ τῆς ρευστομηχανικῆς. Πιὸ συγκεκριμένα, ἡ ἔρευνά του γιὰ τὴ ροὴ στὰ ἰξώδη ὑγρὰ ἔδωσε τὴ δυνα- τότητα νὰ ἀναπτυχθοῦν μοντέλα, νὰ ἀναλυθοῦν καὶ νὰ σχεδιαστοῦν νέες μέθοδοι σὲ χημικὲς διεργασίες καὶ δι- εργασίες ρευστῶν – μὲ ἐφαρμογὲς σὲ πολυάριθμες βιομηχανίες, ὅπως στὴν ἐξόρυξη πετρελαίου καὶ στὴ μικροη- λεκτρονική. Ὅσον ἀφορᾶ τὶς διακρίσεις του, εἶναι μέλος τῆς Ἀμερικανικῆς Ἀκα- δημίας Ἐπιστημῶν (NAS), τῆς Ἀμε- ρικανικῆς Ἀκαδημίας Μηχανικῆς (NAE) καὶ διακεκριμένος ἑταῖρος (Fellow) τῆς Ἀμερικανικῆς Ἀκαδημί- ας Τεχνῶν καὶ Ἐπιστημῶν (American Academy of Arts & Science). Μάλι- στα, στὶς 12 Ἰουνίου 2002 τοῦ ἀπενε- μήθη τὸ Ἐθνικὸ Μετάλλιο Ἐπιστήμης σὲ εἰδικὴ τελετὴ στὸν Λευκὸ Οἶκο ἀπὸ τὸν τότε Ἀμερικανὸ Πρόεδρο. Τὸ 2011 ἐξελέγη ἀντεπιστέλλον μέ- λος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν στὴν τάξη τῶν Θετικῶν Ἐπιστημῶν. Ἔχει ἐπί- σης τιμηθεῖ μὲ τὸ μετάλλιο Bingham τῆς Society of Rheology (1994), τὸ μετάλλιο G.I. Taylor τῆς Society of Engineering Science (1988), καὶ τὸ βραβεῖο W.K. Lewis τοῦ Ἀμερικα- νικοῦ Ἰνστιτούτου Χημικῆς Μηχα- νικῆς (AIChE) τὸ 1984. Γιὰ πολλούς, θεωρεῖται διεθνῶς ὡς ὁ γνωστότερος μᾶλλον Χημικὸς Μηχανικὸς καὶ Ρευ- στομηχανικὸς στὸν κόσμο. www.ellines.com ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ Διαβάζω οτι ἡ ἐν Ἀθήναις πρεσβεία τῶν ΗΠΑ, προφανῶς στὰ πλαίσια τῶν διπλωματικῶν της καθηκόντων, καλεῖ ἄλλες ξένες πρεσβεῖες νὰ στηρίζουν ἐνεργὰ τὶς παρελάσεις τῶν ὁμοφυ- λοφίλων στὴν Ἀθῆνα (Athens Pride), «ὡς μέρος τῆς δέσμευσής μας γιὰ τὰ οἰκουμενικὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα», ὅπως λέει. Μάλιστα. Ὅταν μία χώρα βρίσκεται σὲ κρίση ἐδῶ καὶ ἀρκετὰ χρόνια, καὶ ἀναδεικνύονται καθημερινὰ θέματα ὅπως ἀνεργία, ἐλλείψεις ὑγειονομικοῦ ὑλικοῦ, πεῖνα, φτώχια, κατάργηση ἐργασιακῶν δικαιωμάτων (γιὰ νὰ μὴ μιλήσουμε γιὰ οἰκονομικὴ ἰσοπέδωση μὲ συμφωνίες τύπου ΤΤΙΡ), τὸ ‘οἰκου- μενικὸ ἀνθρώπινο δικαίωμα’ ποὺ ἔχει ἀποκλειστικὴ προτεραιότητα γιὰ τοὺς ὑπερπόντιους ‘προστάτες’ εἶναι οἱ παρελάσεις τῶν ὁμοφυλοφίλων. Τὰ ὑπόλοιπα εἶναι πολὺ ψιλὰ γράμματα. Ἀκούσατε τίποτε ἐσεῖς γι’ αὐτά;  www.antonispapagiannis.blogspot.gr
• 97.
  96 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN ΑΧΕΛΩΟΣ TV «ΣΤΟΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ» ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650, IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΤΗΛΕΦΩΝΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: (ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)
• 98.
  Τηλέφωνo: 2310 5522 07, Email: contact@enromiosini.gr www.enromiosini.gr ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»