ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ., profile picture
Uploaded by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
1,187 views

¨ΕΡΩ¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011)

Η ¨ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ¨ ΣΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΟ ΕΚΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ¨ΕΡΩ¨ – (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011). ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΑΣ. ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Γραφεῖα Θεσσ/νίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 τηλ: 2310552207, τηλεομοιότυπο: 2310552209 Γραφεῑα Ἀθηνῶν: Πανεπιστημίου 34 καί Ἱπποκράτους γωνία, Στοά Παλλάδος 10679, 2ος ὄροφος, τηλ.2105227967 καί Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, τηλ.2106930355 http://www.enromiosini.gr/

Embed presentation

Downloaded 30 times
1 / 128
2 / 128
3 / 128
4 / 128
5 / 128
6 / 128
7 / 128
8 / 128
9 / 128
10 / 128
11 / 128
12 / 128
13 / 128
14 / 128
15 / 128
16 / 128
17 / 128
18 / 128
19 / 128
20 / 128
21 / 128
22 / 128
23 / 128
24 / 128
25 / 128
26 / 128
27 / 128
28 / 128
29 / 128
30 / 128
31 / 128
32 / 128
33 / 128
34 / 128
35 / 128
36 / 128
37 / 128
38 / 128
39 / 128
40 / 128
41 / 128
42 / 128
43 / 128
44 / 128
45 / 128
46 / 128
47 / 128
48 / 128
49 / 128
50 / 128
51 / 128
52 / 128
53 / 128
54 / 128
55 / 128
56 / 128
57 / 128
58 / 128
59 / 128
60 / 128
61 / 128
62 / 128
63 / 128
64 / 128
65 / 128
66 / 128
67 / 128
68 / 128
69 / 128
70 / 128
71 / 128
72 / 128
73 / 128
74 / 128
75 / 128
76 / 128
77 / 128
78 / 128
79 / 128
80 / 128
81 / 128
82 / 128
83 / 128
84 / 128
85 / 128
86 / 128
87 / 128
88 / 128
89 / 128
90 / 128
91 / 128
92 / 128
93 / 128
94 / 128
95 / 128
96 / 128
97 / 128
98 / 128
99 / 128
100 / 128
101 / 128
102 / 128
103 / 128
104 / 128
105 / 128
106 / 128
107 / 128
108 / 128
109 / 128
110 / 128
111 / 128
112 / 128
113 / 128
114 / 128
115 / 128
116 / 128
117 / 128
118 / 128
119 / 128
120 / 128
121 / 128
122 / 128
123 / 128
124 / 128
125 / 128
126 / 128
127 / 128
128 / 128
απριλΙΟΣ-ιουνΙΟΣ 2011 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 5 /ΤΙΜΗ: 4 ΕΥΡΩ ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΑΛΛΩΝ: ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΚΟΥΡΗ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΟΥΜΠΑΣΗΣ ANΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ ΙΕΡΟΜ. ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΝΑΚΗΣ Δρ. Ε. ΖΕΛΛΙΟΥ-ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ ΝΙΚΟΛΑΟΣ-ΠΑΥΛΟΣ ΖΑΪΡΗΣ ΚΩΝΣΤ. ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ ΒΑΣ. ΤΣΙΡΟΥ-ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΥ ΙΩΑΝ. – ΑΛΕΞ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤ. ΠΟΝΗΡΟΣ ΑΝΝΑ ΚΩΣΤΑΚΟΥ-ΜΑΡΙΝΗ ΝΙΝΕΤΤΑ ΒΟΛΟΥΔΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΟΥΚΟΥΛΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΜΑΡΙΝΗΣ π. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΣ ΝΙΚΟΣ ΧΕΙΛΑΔΑΚΗΣ ΑΘΗΝΑ ΤΖΙΝΙΚΟΥ- ΚΑΚΟΥΛΗ ΙΩΑΝΝΗΣ Β. ΒΕΛΙΤΣΙΑΝΟΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΑΡΑΒΑΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΒΙΛΛΙΩΤΗΣ
Διακοσια χρονια απΟ τη δολοφονια του Π λήρης ἐλπίδος εἰς τὴν θείαν ἀντίληψιν ἀνέλαβα τὰς ἡνίας παρὰ τοῦ ἔθνους ἐμπιστευθείσης μου κυβερνή- σεως καὶ ὅλως ἀφωσιωμένος εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἱερῶν μου χρεῶν, ἕνα καὶ μόνο σκοπὸν ἔχω, τὴν σωτηρίαν καὶ εὐδαιμονίαν τῆς ἀγαπητῆς μου πατρίδος... Εἶμαι ἕτοιμος νὰ προσφέρω καὶ τὴν τελευταία ρανίδα τοῦ αἵματός μου, ἀρκεῖ αὐτὴ νὰ συντελέση εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῶν δυὸ μεγά- λων σκοπῶν τῆς ζωῆς μου: τὴν μόρφωσιν τῶν ἑλληνοπαίδων καὶ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἑλλάδος». Ἰωάννης Ἀ. Καποδίστριας Πρῶτος κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος
ΤΕ Υ ΧΟΣ ΑΡ. 6/ απριλΙΟς-ιουνΙΟς 2011 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕ ΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑ Σ metanoia ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ «Ἡ πίστις εἰς τὸν Χριστὸν εἶναι ὁ νέος πα- -ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ράδεισος μέσα εἰς τὸν ὁποῖον ἐπρόβαλεν ὁ ΕΚΔΟΤΗΣ Θεὸς τὸ σωτήριον ἰατρικόν, δηλαδὴ τὴν μετά- Παπαδόπουλος Θεόφιλος, Πρόεδρος νοιαν, διὰ νὰ ἠμποροῦν ἐκεῖνοι ὁποῦ ἐξέπεσαν Τηλ.: 6985 085 012 ἀπὸ τὴν αἰώνιον ζωὴν διὰ τὴν ἀμέλειαν τους ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ νὰ ξαναγυρίσουν πάλιν διὰ μέσου τῆς μετα- Χειλαδάκης Νικόλαος νοίας εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν μὲ δόξαν λαμπρο- ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ τέραν καὶ ἐνδοξωτέραν. Διότι, ἐὰν δὲν ἤθελε Βιλλιώτης Γεώργιος Γαλανόπουλος Χρῆστος οἰκονομήση ὁ φιλάνθρωπος Θεὸς τοῦτο, νὰ Θανάσουλας Δῆμος μᾶς δώση δηλαδὴ τὴν μετάνοιαν, δὲν ἤθελε νὰ σωθῆ κανένας ἄνθρωπος». ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ Παπαδόπουλος Θεόφιλος «Ἐκεῖνος ὁποὺ μετανοεῖ διὰ τὰς κακίας ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ του, ἂν εὑρεθῆ ἀνελεήμων ἢ ἀσυμπαθὴς καὶ Βιλλιώτης Γεώργιος ἄσπλαχνος ἢ νὰ ἀποδίδη κακὸν ἀντὶ κακοῦ Τζίκα Δήμητρα καὶ νὰ μὴ συγχωρῆ τὸν ἐχθρό του, δὲν θέλει ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ / ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ ὠφεληθῆ ἀπὸ τὴν μετάνοιαν». Βεζυργενίδης Χαράλαμπος «Τὸ νὰ ζητῆ τις πάντοτε μετάνοιαν καὶ κα- ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ τάνυξιν καὶ νὰ μὴν προτιμᾶ τὸν ἑαυτό του εἰς ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ κανένα πρᾶγμα, καὶ τὸ νὰ μὴ κάμη παντελῶς Ἰωαννίδου Μαρία Τηλ.: 2310 552 207 τὸ θέλημα τῆς σαρκός, αὐτὰ φέρνουν τὸν ἄνθρωπον ὀγλήγορα εἰς προκοπὴν καὶ καθα- EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ ρότητα καὶ ἀπάθειαν καὶ τὸν κάνουν ἄξιον νὰ λάβη τὴν χάριν τοῦ Παναγίου Πνεύματος». ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ Eurobank, BIC: EFGBGRAA IBAN: GR4002603220000140200352972 Ἁγίου Συμεὼν νέου θεολόγου ΓΡΑΦΕΙΑ Μοναστηρίου 225, 546 28 Θεσσ/νίκη Τηλ. παραγγελιῶν: 2310 552 713 Τηλεομ.: 2310 552 209 Διαδίκτυο: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ. ταχυδρομεῖο: contact@enromiosini.gr Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους. ISSN: 1792-2828
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ α π ρ ι λ ι ου - ι ου ν Ι Ο Υ 2 0 1 1 Ἱερομ. Ἰακώβου Ἀρχιμ. Ἰακ. Κανάκη π. Δημ. Γκαραγκούνη Γεωργίου Λουμπάση Εὐαγ. Πονηροῦ ΓΕΡΩΝ Ι Α ΚΩΒΟΣ Η ΕΝΝΟΙ Α ΤΗΣ Ο ΓΑ ΜΟΣ ΕΙΝΑ Ι Η ΣΥΖΕΥΞΗ ΤΗΣ Α ΡΙΣΤΟΤΕΛ ΗΣ ΤΣΑ Λ ΙΚ ΗΣ Α ΝΑΣΤΑΣΕΩΣ Μ ΥΣΤΗΡΙΟ ΕΛ Λ ΗΝΙΚ ΗΣ ΒΑ Λ ΑΩΡΙΤΗΣ Σελ. 7 ΣΤΗΝ π.Δ. Σελ. 32 ΓΛΩΣΣΑΣ Σελ. 63 Σελ. 14 Σελ. 48 ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΛΩΣΣΑ σ. 7 Γέροντας Ἰάκωβος Τσαλίκης, σ. 45 Εἶναι ἡ γλώσσα μας και εἶναι ἡ Ἱερομονάχου Ἰακώβου Ἑλληνική, Γεωργίας Σούκουλη σ. 12 Ἐπίσκοπος Πατάρων Εἰρηναῖος, σ. 48 Ἡ σύζευξη τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, Ἀναστασίου Ἰορδανίδη, ταξιάρχου (ἐ. ἀ.) Γ. Λουμπάση, φιλολόγου-γλωσσολόγου σ. 14 Ἡ ἔννοια τῆς Ἀναστάσεως στὴν Π.Δ., σ. 53 Ἔργον πρὸ πάντων βιοτῷ φάος, Ἀρχιμ. Ἰακώβου Κανάκη Γ. Ἰ. Βιλλιώτη, θεολόγου-φιλολόγου σ. 19 Στὴν Ἑλλάδα δὲν ὑπάρχει ἀνεξιθρησκία!, Ἰωάν. - Ἀλέξ. Χριστόπουλου, δικηγόρου ΙΣΤΟΡΙΑ σ. 23 Ἐκδηλώσεις καὶ φαινόμενα μεταμέλειας, σ. 57 Ἀμφισβητήσεις τῆς ἐθνικῆς συνέχειας, Νικολάου -Παύλου Ζαΐρη, ἀρεοπαγίτου Κων. Χατζηαντωνίου, λογοτέχνη-ἱστορικοῦ σ. 63 Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ - ΝΕΟΤΗΤΑ Εὐαγγέλου Στ. Πονηροῦ, Δρ. Θ., Μ.Φ. σ. 29 Ἐθνικό Ἀλτσχάιμερ;, σ. 67 Οἱ ἄξονες τῆς ἑνότητας τοῦ Βυζαντίου, Νινέττας Βολουδάκη, συγγραφέως Ν. Χειλαδάκη, δημοσιογρ.-συγγραφέως σ. 32 Ὁ Γάμος εἶναι Μυστήριο, σ. 71 Θεόδωρος Ματοχίτης, π. Δημητρίου Γκαραγκούνη Στ. -Εἰρ. Σ. Κουρῆ, μεταπτ. φοιτ. Α.Π.Θ. σ. 36 Τὰ παιδιά ἀκοῦνε Παπαδιαμάντη, σ. 76 Ἰωάννης Βατάτζης, Ἄννας Κωστάκου-Μαρίνη, λογοτέχνιδος Λαζ. Ἀραβανῆ, συγγραφέως - ἐρευνητοῦ σ. 41 Ἐμπόδια στὴ μάθηση τῶν ἐνηλίκων, σ. 80 Γεώργιος Ἀβέρωφ, Ἰωάννη Βελιτσιάνου, διδάκτορος Α.Π.Θ. Συλλόγου Ἠπειρωτῶν Κοζάνης σ. 82 Εὔξ. Πόντος: Χιλιάδες ἔτη ἑλληνικός, Δρ. Ἐρ. Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, ἱστορικοῦ-ἀρχαιολόγου σ. 89 Μέρες Μαΐου τοῦ 1822 στὴ Θεσσ/νίκη, Ἀθ. Τζινίκου -Κακούλη, φιλολόγου- ἱστορικοῦ σ. 92 Ἐπιστολή πρὸς τὸ περιοδικό
Λάζαρου Ἀραβανῆ Σύλ. Ἠπειρωτῶν Δρ. Ἐρ. Ζέλλιου- Βασιλικῆς Τσίρου- Σπυρίδωνος Μαρίνη Κοζάνης Μαστοροκώστα Μαρκαντωνάτου ΙΩΑ ΝΝΗς ο εκκλησιαστι- ΒΑΤΑΤΖΗΣ γεωργιος ΕΥΞ. ΠΟΝΤΟΣ: συγχρονη κοσ τεχνιτησ Σελ. 76 αβερωφ χιλιαδεσ ετη εικονογραφικη Σελ. 99 Σελ. 80 ελληνικοσ τεχνη στη ρωσια Σελ. 82 Σελ. 94 TEXNH ΕΙΔΗΣΕΙΣ (Παγκόσμια Ὀρθοδοξία Οἰκουμενικός Ἑλληνισμός) σ. 94 Σύγχρονη εἰκονογραφικὴ τέχνη στὴ Ρωσία, σ. 114 Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας Βασιλικῆς Τσίρου-Μαρκαντωνάτου σ. 115 Ἀπὸ τὸν Ἡρακλῆ μέχρι τὸν Μ. Ἀλέξανδρο φιλολόγου, θεολόγου, ἱστορικοῦ Τέχνης σ. 116 Ἡ πρωιμότερη ἐπιγραφή στὴν Ἑλληνική σ. 99 Ὁ ἑκκλησιαστικός τεχνίτης, σ. 116 Ἐκστρατεία γιὰ τὴ διδασκαλία τῶν Ἀρχαίων Σπυρίδωνος Μαρίνη, συντηρητῆ εἰκόνων σ. 117 Ἑλληνική Ἀκαδημία Ἀριστοτέλη σ. 117 Ἡ ἐρευνητική δραστηριότητα τῶν ἑλληνικῶν πανεπιστημίων ΕΠΙΚΑΙΡΑ σ. 118 Ἡ νηστεία κάνει καλό σ. 103 Οἱ Σκοπιανοί εἶναι Σλάβοι σ. 119 51ο Παιδαγωγικό Συνέδριο σ.104 Τό σύστημα LUCID σ. 120 Προτεστάντης πάστορας ἁσπάσθηκε σ. 105 Ἡ Μακεδονία εἶπε ὄχι στὴν Κάρτα τοῦ Πολίτη τήν Ὀρθοδοξία σ. 106 Ἡ θέσις τῆς Ἑκκλησίας γιὰ τὶς ταυτότητες σ. 113 Ἀνακοίνωσις Ἱερᾶς Κοινότητος Ἁγ. Ὄρους Ἡ φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου, εἶναι εὐγενική χορηγία τοῦ ἱστότοπου http://tera-amou.pblogs.gr
˝ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ˝ Δελτίο Τύπου ΗΜΕΡΙΔΑ Τό Σωματεῖο μας ˝Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη˝ διοργανώνει στήν Ἀθῆνα, τό Σάββατο 10 Σεπτεμβρίου 2011 (10.00 π.μ.-5.00 μ.μ.), ἡμερίδα μέ θέμα: «Η ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ ΘΕΜΕΛΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΡΘΩΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΜΑΣ» Ἡ ἐκδήλωση θά πραγματοποιηθεῖ στό ἀμφιθέατρο τοῦ Πολεμικοῦ Μουσείου Ἀθηνῶν. Γιά περισσότερες πληροφορίες στά τηλέφωνα: 2310 552207, 2310 552713, 210 5227967, 210 6930355 Κινητό: 6985 085012 Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 Ταχ. δ/νση: Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη - Θεσσαλονίκη Ἱστότοπος: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ. ταχ/μεῖο: contact@enromiosini.gr Mπορεῖτε ἐπίσης νά ἀπευθύνεστε στά μέλη τῆς ὀργανωτικῆς ἐπιτροπῆς: Θεοφίλη Διονύσιο: 6977 972662 Κουτσούμπα Δημήτριο: 6974 117811 Οἰκονομόπουλο Ἀναστάσιο: 6944 966026 Περσυνάκη Ἐμμανουήλ: 6944 756963 Τό πλῆ ρες πρόγραμμα θά δημοσιευθεῖ στό ἐπόμενο τεῦχος τοῦ περιοδικοῦ μας.
ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΤΣΑ ΛΙΚΗΣ Ὁ Γέροντας τῆς ἀγάπης, τῆς συγγνώμης καί τῆς διακρίσεως. ὀρθόδοξα Ἱερομονάχου Ἰακώβου Ἱ. Μ. Μακρυμάλλης Εὐβοίας πνευματικά θέματα ΜΕΡΟΣ Β΄ Διάφορα Ὁ Γέροντας ἔλεγε νά ζοῦμε πνευ- ματική ζωή νά ὑπακούωμε στόν Πνευματικό, νά ἐξομολογούμεθα, νά κοινωνοῦμε τακτικά καί τό κυριώ- τερο ν᾿ ἀποφεύγωμε τήν κατάκριση. Νά μελετᾶμε πνευματικά βιβλία, Ἁγία Γραφή, Ψαλτήρι καί ν᾿ ἀκοῦμε πάντα ὠφέλιμες καί πνευματικές συζητήσεις. Ἄν ἀκοῦμε κάποια ἄσχημα ἀμέσως νά τά διώχνουμε, ἀπό τό ἕνα ἀφτί νά μπαίνουν καί ἀπό τό ἄλλο νά βγαίνουν. Ἀνδρόγυνα Ἦταν κάποιο ἀνδρόγυνο εὐλαβές καί εἶχαν 9 παιδιά. Ὁ σύζυγος ἦταν πάρα πολύ εὐλαβής καί ὀλίγον τι ζη- λωτής στά πνευματικά. Κατά γράμ- μα ἤθελε νά τά κάνη ὅλα σάν κα- λόγερος. Ἡ γυναίκα παραπονιόταν στό γέροντα ὅτι κουράζεται καί θέλει
βοήθεια. Ὅταν ἐρχόταν στή Μονή τό ἔλεγε τήν ἀκολουθία καί μᾶς ἔλεγε: βράδυ μόνη ἡ σύζυγος μέ τά παιδιά, «Πατέρες, ἐγώ τήν ἔχω διαβάσει ὅλη κλαίγανε, φώναζαν αὐτά, ἔκλαιγε καί τήν ἀκολουθία καί εἰς κοσμικό καί εἰς αὐτή γιατί κουραζόταν. ἱερέα καί μοναχό». Αὐτός πήγαινε σ᾿ ἕνα παρεκκλήσι τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων ἔκανε μετάνοιες, κομποσχοίνια καί ἀγρυπνοῦσε. Ἡ σύ- ζυγος παραπονιόταν καί ἔκλαιγε στόν Γέροντα καί εἶχε κάποιο δίκιο. Τήν ἄλλη μέρα ὁ Γέροντας, μόλις τούς εἶδε στήν αὐλή μαζί, κατάλαβε ὅτι κάτι συμβαίνει καί ὅτι εἶχαν ἔλθει σέ λίγο καβγά μεταξύ τους. Ὁ Γέροντας μιλάει μέ γλυκά λόγια καί διάκριση νά παρηγορήση τήν πονεμένη μητέρα καί κουρασμένη, καί διακριτικά μέ τό χαμόγελο λέει: «Σέ χάρηκα, ἀπόψε. Ἔψαλλες ὅλη τή νύκτα καί προ- Ὅταν τοῦ εἶπα ὅτι πέθανε ἡ σευχόσουν. Καλά ἔκανες! Ἀλλά θά ἀδελφή του, ἦταν στόν κῆπο, ἔκανε εἶχε μεγαλύτερη εὐλογία καί μισθό, τόν σταυρό του καί ἀμέσως ἔψαλλε ἄν καθόσουν μισή ὥρα καί ὄχι τρεῖς «Κύριος ἔδωκε, Κύριος ἀφείλετο». ὧρες καί ἤσουν κοντά στή γυναίκα Μνημόνευε χιλιάδες ὀνόματα ζώντων σου καί τή βοηθοῦσες γιά τά παιδιά, καί κεκοιμημένων καί ἔβλεπε ἀκόμη νά φᾶνε καί νά κοιμηθοῦν. Γιατί γιά σέ τί κατάσταση βρίσκεται ὁ καθένας. σᾶς τούς παντρεμένους κομποσχοίνια Ὅταν κάναμε κάποιο διακόνημα καί καί μετάνοιες εἶναι τά παιδιά σας. δέν τό εἴχαμε κάνει καλά ἤ στόν κῆπο Ὅταν μεγαλώσουν, θἄχετε καιρό νά ἤ στήν κουζίνα ἤ στήν Ἐκκλησία, Γιατί γιά σᾶς τούς παντρεμένους κομποσχοίνια καί μετάνοιες εἶναι τά παιδιά σας. Ὅταν μεγαλώσουν θἄχετε καιρό νά κάνετε... κάνετε... ˝ἀδελφός ὑπό ἀδελφοῦ βοη- πέρναγε μᾶς εὐλογοῦσε· μᾶς ἔδινε μία θούμενος˝. Νά γίνεται πάντα κάτι ἐν καραμέλα, ἄν εἶχε στήν τσέπη του ἤ κοινῇ συναινέσει». ἕνα στραγάλι, καί ἔλεγε διακριτικά: «Ἄχ!, πάτερ μου, τότε πού ἐγώ ἤμουν νέος ἔκανα καί ἄστραφταν ὅλα μές Μνήμη θανάτου στήν Ἐκκλησία, δέν ὑπῆρχε οὔτε μία Ὁ Γέροντας διαρκῶς ἐνθυμεῖτο τόν ἀράχνη (ἄς εἴχαμε ἀράχνες ἐμεῖς). Τά θάνατο. Κάθε βράδυ πού πηγαίναμε ξύλα στόν κῆπο, τά ξερά, τά μάζευα γιά Ἀπόδειπνο ἔκανε πῶς θά ἦταν ὅλα μέ προσοχή καί τάξη· δέν τά ξαπλωμένος στό νεκροκρέββατο καί ἄφηνα πεταγμένα, ἄλλα ἐδῶ καί ἄλλα
ἐκεῖ. Στήν κουζίνα ὅλα καθαρά καί τά Ὁ Γέροντας Ἰάκωβος εἶχε κάτι τό πιάτα στή θέση τους· ὅλα τελείωναν. διαφορετικό, κάτι πού ἔχουν σήμερα Τώρα γέρασα καί δέν μπορῶ νά κάνω ὅλοι οἱ σύγχρονοι ἅγιοι, ὁ π. Παΐσιος, τίποτα· εἶμαι ἄχρηστο σκεῦος· τρώω π. Πορφύριος καί ἄλλοι· εἶχε ἀγάπη τό φαγητό τοῦ Ἁγίου τζάμπα». γιά ὅλους καί γιά ὅλα· ἀγάπη πού σ᾿ Τά ἔλεγε αὐτά καί μᾶς ἔκανε νά ἔκανε νά ζῆς καί νά πεθαίνης γιά τή εἴμαστε πιό πρόθυμοι στά διακονήματα σωτηρία σου, ἀγάπη νά μιλάη μέ τούς καί προσεχτικοί. Ἦταν χαρακτήρας Ἁγίους, μέ τή φύση, μέ τό Σύμπαν, μέ λεπτός, γεμάτος ἀγάπη καί διάκριση. τόν κόσμο ὅλο καί ἔλεγε· «ἡ ἀγάπη Ἔλεγε: «ὁ ἱερέας πρέπει νά κάνη τίς καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν». Γι᾿ αὐτό ἀκολουθίες του καθημερινά πρωί- μέ αὐτήν τήν ἀγάπη κέρδισε τίς καρδιές βράδυ, νά διαβάζη τή Θεία Μετάληψη ὅλου τοῦ κόσμου καί τίς ὁδηγοῦσε καί τή Θεία Εὐχαριστία, νά ἔχη συ- στή μετάνοια, τήν ἐξομολόγηση, τήν χνή ἐξομολόγηση καί κατάσταση προσευχή, τήν ὑπομονή, τήν ἐπιμονή πνευματική εἶναι κάτι τό διαφορετικό καί τήν ὑπακοή, στήν Ἐκκλησία. κάτι πού δέν τό ἔχουν ὅλοι, ἔχει τήν Κάποτε κάποιος Ἐπίσκοπος εἶπε Ἱερωσύνη. Πιάνει τόν ἴδιο τόν Χριστό στόν Γέροντα: στά χέρια του καθημερινά. -Γέροντα, θέλω νά μέ σταυρώσετε νά γίνω καλά. -Καί ὁ Γέροντας εἶπε: «ἐγώ ἕνας ἁμαρτωλός καλόγερος;» -Ναί, Γέροντα, ἐσεῖς. -Καί ὁ Γέροντας λέει: «νἆναι εὐ- λογημένο». «Θά σᾶς πῶ κάτι», λέει ὁ Γέροντας: «Ἅγιε Ἀρχιερεῦ, καί ἐγώ παππᾶς καί ἐσεῖς παππᾶς, συγγνώμη αὐτό πού λέω μέ πνευματικό τόν τρόπο. Ἡ διαφορά εἶναι, ὅτι μόνο ἐσεῖς κάνετε χειροτονίες πού δέν κάνουμε »Οἱ μοναχοί νά ἔχουμε ταπείνωση ἐμεῖς οἱ καλόγεροι». καί ἀγάπη μεταξύ μας· ὁ κύριος σκοπός -Καί ὁ Ἐπίσκοπος εἶπε: «Γέρον, με- μας εἶναι νά φτάσουμε στήν ἁγιότητα, γάλε Γέρον Ἰάκωβε, τό βράδυ, τήν νά γίνουμε ἅγιοι καί ὄχι νά διεκδικοῦμε παραμονή τῆς χειροτονίας μου εἰς θέσεις καί πρωτοκαθεδρίες. Νά διάκονον, ὁ Γέροντας μοῦ διάβασε τηροῦμε τίς νηστεῖες, νά κάνουμε τή συμμαρτυρία, μοὖπε πολλές τά πνευματικά μας καθήκοντα, τόν συμβουλές καί εἶπε, ἄς σέ δῶ διᾶκο, καλογερικό κανόνα, τά κομποσχοίνια Ἰλαρίωνά μου, καί ἄς πεθάνω». μας, γιατί κάποια μέρα θά τά βροῦμε μπροστά μας. Ὅσο καί νά θέλουμε -«Γέροντα», λέω, «μήν τό λέτε νά δικαιολογηθοῦμε ὁ πνευματικός αὐτό». νόμος θά μιλήση». -Βάλε τό καλυμμαύχι νά σέ δῶ.
10 -Γέροντα ἀκόμα δέν ἔγινα. καί σύ, Ἱλαρίωνά μου, γιά τούς γονεῖς -«Βάλτο», λέει, «ξέρω ἐγώ». Καί ἔτσι σου καί ὅποιον ἄλλον θές στόν Ἅγιο». ἔγινε, μόλις ἐπέστρεψε, ἐκοιμήθη. (Βλέπομε λεπτότητα καί διάκριση τοῦ Γέροντα, δέν ἤθελε νά ξεχωρίζη ἀπό Ὁ Γέροντας τήν περίοδο τοῦ Δεκα- κανένα). πεναυγούστου ἔψαλλε μέ εὐλάβεια καί κατάνυξη καί τά μάτια του πάντα Μόλις φτάσαμε πρός τή λάρνακα, ὁ γεμάτα δάκρυα. Ὅταν δέν ἔψαλλε, Γέροντας μοῦ λέει: «πάτερ, ζαλίστηκα, ἦταν γονατιστός πάντα μπροστά ἔχω κάποια ἀναγούλα· μᾶλλον μέ στήν Παναγία καί, ὅταν ἔψαλλε πείραξε τό ταξί. Πές τόν κυρ-Κώστα τό Μεγαλυνάριο τῆς Παναγίας «μή νά περιμένουμε μισή ὥρα νά συνέλθω μοῦ ἐλέγξης τάς πράξεις ἐνώπιον καί μετά φεύγομε». τῶν Ἀγγέλων», ὁ Γέροντας μέ ἱλαρό -Νἆναι εὐλογημένο! πρόσωπο καί γεμάτος δέος καί Μετά μισή ὥρα φύγαμε· ὁ Γέροντας κατάνυξη κοίταγε τήν Παναγία καί πάντα χαρούμενος καί γεμάτος δέος ἔλεγε: «θά μᾶς τίς ἐλέγξη μία πρός καί συγκίνηση φεύγοντας ἀπό τόν μία». Κράταγε στά χέρια του τό Ἅγιο. κομποσχοίνι καί διαρκῶς ἔλεγε τήν εὐχή «Ὑπεραγία Θεοτόκε σῶσον ἡμᾶς Μετά ἀπό ἕναν μῆνα, ἐπειδή πολλές καί τόν κόσμο σου ἅπαντα». Ἀγωνιοῦ- φορές πήγαινα τό ἀπόγευμα τόν καφέ σε γιά τή σωτηρία τῶν ψυχῶν τῶν τοῦ Γέροντα στό κελλάκι του, μοῦ ἀνθρώπων, ἤθελε ὅλοι νά σωθοῦμε λέει: «Ἱλαρίωνά μου, θέλω νά σοῦ πῶ καί νά κερδίσουμε τόν Παράδεισο καί κάτι, ἀλλά δέν θά τό πῆς πουθενά, νά γίνουμε ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας. μόνο μετά τόν θάνατό μου. Κατ᾿ ἀρχάς ζητῶ συγγνώμη καί νά σοῦ φιλήσω Ἔβλεπε καί συνομιλοῦσε μέ τόν τό χέρι γιά ἕνα ψέμα πού σοῦ εἶπα. ἅγιο Ἰωάννη τόν Ρῶσο. Μία φορά Εἶναι, πάτερ μου, πνευματικό τό θέμα· πού κατέβαινε στήν Ἀθήνα γιά νά πά- θέλει πολλή προσευχή καί διάκριση. ει στόν γιατρό ἤμουν μαζί του· μόλις φτάσαμε στόν ἅγιο Ἰωάννη τόν Ρῶσο, μοῦ λέει, «βάλε καί τό ρασάκι σου, Ἰλαρίωνά μου, γιατί πᾶμε πρός τόν θεῖο Ἰωάννη. Εἶδες στόν στρατό, ὅταν παρουσιάζεται στόν λοχαγό ὁ λοχίας, φορᾶ ἅπασα τή στολή· ἔτσι εἶναι καί μέ τόν Ἅγιο. Σεβασμό, ἀγάπη καί εὐλάβεια». Ὡς Ἡγούμενος πού ἦταν ἔπρεπε νά ρίξη αὐτός τά λεφτά γιά νά πάρουμε κερί, βγάζει καί μοῦ δίνει χρήματα ν᾿ ἀνάψω κερί. -Λέω: «Γέροντα, ἐσεῖς πού εἶστε Ἡγούμενος. -Καί μοῦ λέει: «ἐγώ θ᾿ ἀνάψω· ἄναψε
11 Νά ξέρης ὅτι ὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ Ρῶσος Ρῶσο, καί γιά νά μήν τόν καταλάβουν εἶναι ζωντανός καί, ὅ,τι τοῦ ζητήσουνε -ἔλεγε κάποιος ἱερομόναχος- εἶδε τόν μέ πίστη καί ἀγάπη -καί τό κυριώτερο Ἅγιο καί τοῦ εἶπε αὐτό ἤ ἐκεῖνο καί μέ ταπείνωση-, τό δίνει. Τότε, πού ἦταν ὁ ἴδιος. Ὁ Γέροντας τῆς ἀγάπης, πηγαίναμε στήν Ἀθήνα, μόλις ἔφτασα μπρός στή λάρνακα, βλέπω, πάτερ μου, ἄκουσα νά ἀνοίγη ἡ λάρνακα καί ὁ ἅγιος Ἰωάννης νά βγαίνη. Κάνω ὑπόκλιση τοῦ Ἁγίου καί μοῦ λέει: ... π. Ἰάκωβε ἐπιστρέφω σέ λίγο, γιατί πρέπει νά πάω κάπου, γιά ἀσθενή.... »Ἐγώ γεμάτος ἐσωτερική χαρά καί πνευματική κατάσταση πλήρης χάριτος Ἁγίου Πνεύματος καί τοῦ Ἁγίου ἔκανα τόν σταυρό μου, κάθισα δίπλα σ᾿ ἕνα σκαμνάκι -ὅπως σοῦ εἶχα πεῖ- γιά νά συνέλθω, ἐπειδή εἶ- χα ζαλάδα καί τόν ἴλιγγο καί προ- σευχόμουν. Περνοῦσαν κόσμος, προ- σκυνοῦσαν τόν Ἅγιο, ἐνῷ ὁ Ἅγιος τῆς προσευχῆς, τῆς ἐλεημοσύνης, τῆς ἔλειπε μέσα ἀπό τή λάρνακα, ἀλλά διακρίσεως, τῆς ἀδιαλείπτου εὐχῆς. γιά νά δῆς ἔπρεπε νἄχης πνευματικά Καί ἄς μήν ἔλεγε πολλά γιά τήν εὐχή. μάτια. Μετά μισή ὥρα ἔρχεται ὁ Ἅγιος Ὅταν κάναμε διακονήματα πολλά ἀνοίγει ἡ λάρνακα μπαίνει ὁ Ἅγιος καί εἴμασταν κουρασμένοι, ὁ Γέροντας μέσα, βάζω μετάνοια νά προσκυνήσω, ἔλεγε: «Πατέρες μου, πές τε τό ˝Πάτερ καί ἀκούω νά μοῦ λέη ὁ Ἅγιος: ˝Πές, ἡμῶν˝ καί πέστε νά ξεκουραστεῖτε», πάτερ Ἰάκωβε, τί ἔχεις νά μοῦ πῆς˝. δηλαδή εἶχε διάκριση ἀκόμα καί γιά »Ἐγώ εἶπα τί εἶχα νά πῶ στόν Ἅγιο τό θέμα τοῦ κανόνα τοῦ μοναχοῦ. καί μετά ἔφυγα γιά τήν Ἀθήνα μαζί «Θέλω, πατέρες, νἆστε ἀγαπημένοι, σου μέ τό ταξί. Νά ξέρης, ὁ Ἅγιος νά κάνετε τά διακονήματα καί τά εἶναι ζωντανός καί ἡ θρησκεία μας πνευματικά σας μέ μέτρο καί διάκριση, ζωντανή!». νά μήν ξεπατωθεῖτε στή δουλειά καί Καί ἄλλες πολλές φορές ὁ Γέροντας δέν μπορεῖτε μετά νά πῆτε ἕνα ˝Κύριε ἐξιστοροῦσε γιά τόν ἅγιο Ἰωάννη τόν ἐλέησον˝».
12 ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΠΑΤΑΡΩΝ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ Εἰς μνημόσυνον Ἰορδανίδη Ἀναστασίου Ταξιάρχου (ἐ. ἀ.) Τ ά ὀλίγα, πού ἀναφέρονται ἀγωνιστές, μεταξύ αὐτῶν καί τόν παραπάνω, γράφτηκαν τα- Γρηγόρη Αὐξεντίου. Ἦταν αὐτός πού πεινά, κατά παράκληση τοῦ κοινώνησε γιά τελευταία φορά τόν Γέροντά μου, εἰς μνήμην τοῦ ἥρωα τῆς Κύπρου. Ἡ φυλακή ἦταν Ἐπισκόπου Πατάρων κυροῦ Εἰρηναί- χωρίς στέγη, ἔμεινε δέ ἔγκλειστος ἕξι ου, κυπριακῆς καταγωγῆς, Ἱεράρχη τοῦ μῆνες. Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Στήν Ἀγγλία ἔζησε πενήντα χρόνια. Διετέλεσε ἡγούμενος τῆς μονῆς Ὑπηρέτησε στήν πόλη τοῦ Μπέρμιγ- Μαχαιρᾶ κατά τήν περίοδο τῆς ΕΟΚΑ χαμ καί ἀλλοῦ. Δίδαξε σέ Πανεπιστή- Α΄ καί φυλακίστηκε ἀπό τούς Ἄγγλους, μιο τῆς Ἀγγλίας Ψυχολογία. Πνευμα- διότι ἔκρυβε στή μονή τούς Κυπρίους τικό του εἶχε τόν Γέροντα Σωφρόνιο τοῦ Ἔσσεξ, γιά τόν ὁποῖο μοῦ εἶχε πεῖ ἀρκετές ἱστορίες, μεταξύ τῶν ὁποίων καί γιά τήν ἡμέρα πού τόν εἶδε νά προ- σεύχεται χωρίς νά πατᾶ στή γῆ! Στό γραφεῖο του μπροστά εἶχε μιά μεγάλη φωτογραφία τοῦ Γέροντα καί ἕνα με- γάλο κομποσχοίνι. Τό καλοκαίρι τοῦ 2006 μεταβήκα- με γιά προσκύνημα στό Ἅγιον Ὄρος. Ἦταν ἡ πρώτη φορά πού ἐπισκεπτό- ταν τό Ἅγιον Ὄρος. Φιλοξενηθήκα- με στήν Ἱερά Μονή Καρακάλου, ἐνῷ ἐπισκεφθήκαμε τήν Ἱ. Μεγίστη Μο- νή Βατοπαιδίου καί τήν Καλύβη τῆς Ἀναστάσεως, στήν Καψάλα, στίς Κα- ρυές. Ἀργότερα μοῦ εἶπαν κάποιοι μο- ναχοί ὅτι ἔμειναν πολύ ἐνθουσιασμέ- νοι ἀπό τόν πύρινο λόγο του. Ἤθελε πολύ νά ξαναπάει, ἀλλά λόγῳ τῆς ἀσθενοῦς καταστάσεως τῆς ὑγείας του δέν μπόρεσε. Ἐπίσης, μεταβήκαμε στή
13 Σουρωτή, στήν Ἱ. Μ. τοῦ Ἁγ. Ἰωάννη Τόν πλησίασα καί μέ δακρυσμένα τοῦ Εὐαγγελιστοῦ καί προσκυνήσαμε μάτια φώναξε: ˝Βοήθεια, πεθαίνω...˝. τόν τάφο τοῦ πατρός Παϊσίου καί μέ Ἔτρεξα κοντά του˙ τόν ἀγκάλιασα. νόη-μα μέ ἄφησε νά καταλάβω ὅτι κά- Μέ σπασμένη φωνή μοῦ εἶπε: ˝παπ- τι τό ξεχωριστό εἶδε, ἀλλά δέν ἤθελε πούλη, πεθαίνω· διάβασέ μου μία νά μοῦ τό ἀποκαλύψει. Κατόπιν, ἐπι- εὐχή˝. Γονάτισα˙ τοῦ διάβασα μία εὐχή. σκεφθήκαμε τό Ἱερό Ἡσυχαστήριο Ψέλλισε δυό λέξεις: ˝πές τοῦ Χριστού- τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου, λη νά μέ δεχτεῖ˝ καί ξεψύχησε μέσα στήν Ὀρμύλια τῆς Χαλκιδικῆς. Ἐκεῖ στήν ἀγκάλη μου, ἄγνωστος μεταξύ συνάντησε δυό Μοναχές, οἱ ὁποῖες ἀγνώστων. Φεύγοντας, ψιθύριζα μία ἦταν πνευματικά του παιδιά στήν προσευχή. Χριστέ μου, μία λέξη εἶπε Ἀγγλία καί εἶχε νά τίς συναντήσει ἀπό ὁ ληστής καί τόν δέχτηκες στή βασι- τήν Ἀγγλία. Κατά τή συνάντησή τους λεία Σου, δέξου καί τήν ψυχή αὐτοῦ ὑπῆρχε τόση χάρη, πού ἐγώ καί ἕνας τοῦ παιδιοῦ Σου». ἀδερφός δέν μπορούσαμε νά συγκρα- Κάπου ἀλλοῦ γράφει: «Μεταξύ τῶν τήσουμε τά δάκρυά μας. ὀνομάτων πού ἐπικαλούμαστε τήν Πα- Μοῦ ἀφηγήθηκε ἕνα γεγονός πού ναγία θά χρησιμοποιήσω ἕνα. «Γλυκι- συνέβη στά Πάταρα. «Κατόπιν ἀδείας ώτισσα», τό ὁποῖο χρησιμοποιοῦσε ὅλη τέλεσα ὡς Ἐπίσκοπος Θεία Λειτουρ- ἡ ἐπαρχία τῆς Κερύνειας. Ἕνα ὄμορφο γία στόν κατεστραμμένο Ναό τοῦ ἐκκλησάκι ἔκτισαν οἱ Κερυνιῶτες κα- Ἁγ. Νικολάου. Ξαφνικά ἦρθαν δέκα τά τόν καιρό τῆς Ἐνετοκρατίας, δυό «Χριστέ μου, μία λέξη εἶπε ὁ ληστής καί τόν δέχτηκες στή βασιλεία Σου, δέξου καί τήν ψυχή αὐτοῦ τοῦ παιδιοῦ Σου». νεαρά ἄτομα. Στήν ἀρχή φοβήθηκα χιλιόμετρα ἔξω ἀπό τήν πόλη. Τό ἅγιο γιά τίποτα ἐπεισόδια, ἀλλά αὐτοί μέ εἰκόνισμά της ἔδινε παρηγοριά στούς παρακάλεσαν νά τούς βαπτίσω. Τούς πονεμένους. Δυστυχῶς οἱ Τοῦρκοι διά- εἶπα νά τούς δώσω στή βάπτιση τό λεξαν τό λιμανάκι πού ἦταν κάτω ἀπό ὄνομα Νικόλαος, ἀλλά ἐκεῖνοι εἶπαν τό ἐκκλησάκι γιά νά καταλάβουν τήν Ἀλέξανδρος, διότι ...θέλουμε νά εἴμα- Κερύνεια. Ἕναν μήνα πρίν ἔλθουν οἱ στε καί Ὀρθόδοξοι καί Ἕλληνες...». Τοῦρκοι, δέκα εὐσεβεῖς γυναῖκες πῆγαν Τό ἔτος 2006 ἐκδόθηκε τό βιβλίο νά προσευχηθοῦν στήν Παναγία, νά πού ἔγραψε «Λουλούδια ἀπό τούς κή- καθαρίσουν τό δάπεδο, νά πλύνουν τά πους τῶν Πατέρων τῆς Ὀρθοδόξου καντήλια. Ξαφνικά ἀκούστηκε ἕνας Ἐκκλησίας μας». Ἀντί προλόγου, ἔ- θόρυβος, ἐπακολούθησε μία ἀγγελική γραψε: «Προχθές γυρίζοντας ἀπό ἕναν μελωδία, τό ἐκκλησάκι εὐωδίαζε. Ἑσπερινό πέρασα ἀπό τήν Ὁμόνοια. Κοίταξαν τό εἰκόνισμα τῆς Παναγίας. Πλῆθος νέων ἦταν μαζεμένοι γύρω Τά ἐνδύματα ἔγιναν μαῦρα καί δά- ἀπό ἕνα παιδί. Στό χέρι του κρατοῦσε κρυα ἔτρεχαν ἀπό τά μάτιά Της. Οἱ τήν τελευταία σύριγγα τοῦ θανάτου. γυναῖκες τρομαγμένες σκούπισαν τά
14 δάκρυα τῆς Παναγίας καί ἦρθαν στή δόν κάθε βράδυ. Μοῦ ἔλεγε ὅτι θέλει γλώσσα τους τά λόγια τῶν χριστιανῶν νά ἔρθει στό σπίτι πολύς κόσμος, ἀλλά στήν Ἁγία Σοφία. «Σώπασε Κυρά Δέ- κουράζομαι πιά, δέν μέ βαστοῦν τά πό- σποινα καί μήν πολυδακρύζεις, πάλι δια μου. μέ χρόνια μέ καιρούς πάλι δικά μας θἆναι». Ἐκοιμήθη τήν 20 Δεκεμβρίου 2009 Ἐπειδή ἦταν σέ μεγάλη ἡλικία, τε- στήν Ἀθήνα, στό Εὐγενίδειο νοσοκο- λευταῖα τόν διακονοῦσε ὁ Βασίλης ἀπό μεῖο. Ὁ τάφος του βρίσκεται στήν Ἱερά τό Περιστέρι, ἕνας μηχανικός αὐτοκι- Μονή Εἰσόδια τῆς Θεοτόκου, στό Μαρ- νήτων, οἰκογενειάρχης. Πήγαινε σχε- κόπουλο Ὠρωποῦ. «Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΠΑ Λ ΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ» Ἀρχιμ. Ἰακώβου Κανάκη Σ ήμερα ἀπό διαφόρους κύ- ὡς ἕνα ἐγχειρίδιο τῆς ἱστορίας τοῦ κλους, κυρίως νεοειδωλο- Ἰσραήλ ἤ ὡς ἕνα βιβλίο ἠθικολογίας λατρῶν, ἀναπτύσσεται μιά καί καθηκοντολογίας. Ὠστόσο, ἡ πολεμική ἐναντίον ὄχι ἑ- Παλαιά Διαθήκη ἀποτελεῖ φάκελ- νός χωρίου τῆς Ἁγίας Γραφῆς ἀλλά λο μαρτυρικῶν καταθέσεων τῶν ἐναντίον τοῦ μεγαλυτέρου τμήματός δικαίων καί τῶν προφητῶν περί της, τῶν 49 πρώτων βιβλίων της, τοῦ Χριστοῦ, ἀσάρκου ἀκόμη, πού δηλαδή τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ὅλοι βιαζόταν ὅμως νά σαρκωθεῖ καί νά αὐτοί οἱ ἄνθρωποι καί πολλοί ἄλλοι γίνει «Ἐμμανουήλ», νά ἔρθει δηλα- Ἡ διδασκαλία τῶν προφητῶν γιά τήν καταδίκη τῶν ἀσεβῶν τήν «ἡμέραν τοῦ Κυρίου καί τήν σωτηρία τῶν δικαίων στήν βασιλεία τοῦ Θεοῦ» προϋποθέτει τήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν καί τήν προσωπική ἀθανασία. ἀμφιβάλλουν καί σκανδαλίζονται ἀ- δή ἀνάμεσά μας. Γιά τόν λόγο αὐ- πό τά κείμενά της διότι δέν προσεγ- τό ἐμφανιζόταν μέ τήν μορφή τοῦ γίζουν τό ἱερό κείμενο ὡς ἕνα βιβλίο «ἀγγέλου τοῦ Θεοῦ» πρίν ἀπό τήν περί τοῦ Χριστοῦ ἀλλά τό θεωροῦν ἔλευσή Του στόν κόσμο.1
15 Ἐπιπλέον, στή θεολογία τῆς Παλαι- θάρια τή διδασκαλία περί τῆς μετα- ᾶς Διαθήκης, σέ σχέση μέ τήν Καινή θανάτιας ζωῆς.4 Τό δόγμα, λοιπόν, τῆς καί τό σήμερα, ἔχουμε τρία βασικά ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν δέν εἶναι σημεία πού μποροῦμε νά ἀναφέρουμε ἄγνωστο καί μάλιστα γίνεται λόγος καί αὐτά εἶναι: α) τό ἐκπληρούμενο, ἀπό ποιές διδασκαλίες ἐπηρεάστηκε β) τό συμπληρούμενο καί γ) τό κα- αὐτή ἡ πεποίθηση στόν Ἰσραηλιτικό ταργούμενο. Τό πρῶτο σχετίζεται μέ λαό.5 Ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι πιθανόν τήν ἐκπλήρωση στό Πρόσωπο τοῦ σχετίζεται μέ τόν Παρσισμό ἤ καί τήν Χριστοῦ ὅλων ὅσοι εἶχαν προαναγγεί- αἰγυπτιακή θρησκεία, θεωρίες βεβαί- λει οἱ προφῆτες γιά τόν ἀναμενόμενο Μεσσία. Τό δεύτερο ἀφορᾶ στήν ἀνύ- ψωση τοῦ πνευματικοῦ πήχυ καί χαρακτηριστικό παράδειγμα αὐτοῦ εἶναι ἡ μετάβαση ἀπό τό «ὀφθαλμός ἀντί ὀφθαλμοῦ»,2 στήν ἀγάπη ἀκόμα καί πρός τούς ἐχθρούς.3 Τέλος, τό καταργούμενο σχετίζεται μέ τίς ἀτέ- λειωτες διατάξεις περί θυσιῶν, κα- θάρσεων, ὁλοκαυτωμάτων κ.ἄ. Αὐτά ὡς εἰσαγωγικά γιά νά προχωρήσου- με στήν ἐξέταση ἑνός ἐνδιαφέροντος ὁμολογουμένως θέματος πού εἶναι ἡ ἀνάσταση τῶν νεκρῶν καί πού φυσι- κά εἶναι θέμα ἤ καλύτερα δόγμα πού διδάσκεται καί στήν Παλαιά καί στήν Καινή Διαθήκη. Γιά τό θέμα τῆς ἀνάστασης τῶν νεκρῶν, τῆς ζωῆς μετά τόν θάνατο καί τῆς ἀθανασίας θά λέγαμε ὅτι στά πρῶτα της βιβλία ἡ Παλαιά Διαθή- κη δέν παρουσιάζει ἀνεπτυγμένη διδασκαλία καί αὐτό ὄχι ἄνευ λό- γου. Κατά τόν μακαριστό καθηγητή Βασίλειο Βέλλα ὁ μή τονισμός τῶν ἀνωτέρω θεμάτων ὀφείλεται στόν πολεμική ἔναντι τῆς νεκρομαντείας, ἡ ὁποία ἦταν περισσῶς διαδεδομένη τήν ἐποχή ἐκείνη. Στή συνέχεια ὅμως καί στό πέρασμα τῶν ἐτῶν, τότε πού ἡ πίστη τῶν ἀνθρώπων στή νεκρομα- ντεία καταπαύει, ἔχουμε στά κείμενα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης σαφῆ καί κα- Ἡ Ἀνάστασις τοῦ Κυρίου.
16 ως πού δέν μποροῦν νά ἀποδειχθοῦν.6 «Ὁ Κύριος τοῦ σύμπαντος θά Τό πιθανότερο εἶναι ὅτι στό Ἰσραήλ ἡ ἐτοιμάσει πάνω στό ὄρος Σιών γιά πίστη αὐτή ἀναπτυσσόταν βαθμηδόν ὅλους τούς λαούς ἐκ θείας ἀποκαλύψεως καί ἡ ἀπαρχή συμπόσιο μέ τά πιό νόστιμα ἐδέσματα, τῆς πίστεως αὐτῆς βρίσκεται στήν συμπόσιο μέ ἐκλεκτά κρασιά, προσευχή τῆς Ἄννης, τῆς μητέρας λαγαρισμένα. τοῦ Σαμουήλ. Ἀναφέρεται χαρακτηρι- στικά: «Κύριος θανατοῖ καί ζωογονεῖ, Ἐκεῖ, ἀπάνω στό βουνό, θά καταργή- κατάγει εἰς ἅδου καί ἀνάγει».7 Ἐπίσης, σει τό πένθιμο πέπλο, πού ὅλους σκε- στό βιβλίο τῶν Ψαλμῶν ἔχουμε προ- πάζει τούς λαούς, αναγγελία τῆς ἀναστάσεως τοῦ πά- τό νεκρικό σεντόνι, πού ὅλα σπεπάζει σχοντος Μεσσίου,8 ὅπως ἐπίσης μέ τά ἔθνη. παρόμοιο τρόπο γίνεται καί στόν Θά καταργήσει τόν θάνατο γιά πάντα. Ἠσαΐα.9 Ἀπό τά σοφιολογικά βιβλία ἔχουμε ἀναφορά ἐπί τοῦ θέματος Καί θά σφουγγίσει ὁ Κύριος, ὁ Θεός στόν Ἰώβ ὅπου διδάσκεται πιθανώ- τά δάκρυα σ̓ ὅλα τά πρόσωπα˙ τατα καί ἡ προσωπική πίστη στήν καί θά ἐξαλείψει τοῦ λαοῦ του τή ἀνάσταση ἐκ τῶν νεκρῶν.10 Προσδο- ντροπή σ̓ ὅλη τή γῆ. κία περί τῆς ἀναστάσεως ἔχουμε καί Τό εἶπε ὁ Κύριος ὁ ἴδιος. στά Β´ Μακκαβαίων σέ ἀναφορά μέ τήν ἀνάσταση ὡς πηγή δυνάμεως γιά Τή μέρα ἐκείνη θέ νά ποῦν: τούς ἀγωνιζομένους Μακκαβαίους.11 Αὐτός εἶν̓ ὁ Θεός μας, σ̓ αὐτόν Στή Σοφία Σολομῶντος ἡ παραπάνω ἐλπίσαμε καί μᾶς ἔσωσε. προσδοκία δέν εἶναι πλέον προσδοκία Αὐτός εἶναι ὁ Κύριος, σ̓ αὐτόν ἀλλά βεβαιότητα.12 ἐλπίσαμε. Ὠστόσο, τά βιβλία πού ἀναφέρονται Τώρα ἄς χαροῦμε καί ἄς πανηγυρί- εὐθέως ἤ μέ κάποιο ὑπαινιγμό στό σουμε γιατί αὐτός μᾶς σώζει». θέμα τῆς ἀναστάσεως εἶναι κυρίως τά προφητικά. Γενικά, μποροῦμε νά Καί στό ἑπόμενο κεφάλαιο στό ποῦμε ὅτι ἡ διδασκαλία τῶν προφητῶν Ἠσ. 26,19 ἀναφέρεται καί πάλι στήν γιά τήν καταδίκη τῶν ἀσεβῶν τήν ἀνάσταση λέγοντας: «ἡμέραν τοῦ Κυρίου καί τήν σωτηρία «Μά οἱ νεκροί σου Κύριε, θά ξαναζή- τῶν δικαίων στή βασιλεία τοῦ Θεοῦ» σουν, τά νεκρά σώματα τοῦ λαοῦ μου προϋποθέτει τήν ἀνάσταση τῶν νε- θ̓ ἀναστηθοῦν. κρῶν καί τήν προσωπική ἀθανασία.13 Ξυπνῆστε, ἐσεῖς πού κείτεστε μέσα Αὐτή ἡ προϋπόθεση διατυπώνεται στό χῶμα καί ψάλτε ἀπό χαρά! στά βιβλία τῶν Ἠσαΐα, Δανιήλ καί Ἰεζεκιήλ. Ζωῆς ἀκτίνα ἐσύ εἶσαι, Κύριε, Ὁ Ἠσαΐας περιγράφοντας στό Ἠσ. Γἰ αὐτό καί ἡ γῆ θά δώσει πίσω στό 25, 6-9 τή σωτηρία τῶν πιστῶν προ- φῶς αὐτούς πού δέν εἶναι παρά σκιά». φητεύει τήν νίκη τοῦ Θεοῦ κατά τοῦ Ἄλλα χωρία ἀπό τό βιβλίο τοῦ προ- θανάτου λέγοντας: φήτου Ἠσαΐου πού μποροῦμε νά ση-
17 μειώσουμε καί σχετίζονται μέ τό θέμα λέγει: «Ἔνιωσα πάνω μου τή δύναμη μας εἶναι τά: 15,10, 21,23 καί ἑξ., 52,13, τοῦ Κυρίου. Μ̓ ἔβγαλε μέ τό Πνεῦμα καί 53,10. του ἔξω, μ̓ ἔφερε σέ μιά πεδιάδα πού Καί ὁ προφήτης Δανιήλ ὁμιλεῖ γιά ἦταν γεμάτη κόκκαλα καί μέ περιέφε- τόν χωρισμό τῶν δικαίων καί ἀδίκων ρε πάνω ἀπ̓ αὐτά. Τά κόκκαλα ἦταν κατά τήν κρίση λέγοντας: «Ἐκεῖνοι πάρα πολλά καί πολύ ξερά, ἁπλωμένα πού κοιμοῦνται στή χωμάτινη γῆ θά στήν πεδιάδα. «Ἄνθρωπε», μέ ρώτη- ἀναστηθοῦν, οἱ μέν εἰς αἰώνια ζωή, οἱ δέ σε, «μποροῦν νά γίνουν ζωντανοί εἰς ὄνειδος, εἰς αἰώνια καταισχύνη».14 ἄνθρωποι αὐτά τά κόκκαλα;» Κι ἐγώ ἀπάντησα: «Κύριε, Θεέ, ἐσύ ξέρεις». Ἄν οἱ προαναφερθεῖσες προφητκές Τότε μοῦ εἶπε: «Μίλα ἐκ μέρους μου σ̓ περικοπές ἀναφέρονται στό θέμα αὐτά τά κόκκαλα καί πές τους: «κόκ- τῆς ἀνάστασης καί πραγματικά μᾶς καλα ἐσεῖς ξερά, ὁ Κύριος ὁ Θεός σᾶς ἐντυπωσιάζουν, ἡ περικοπή πού θά λέει: Προσέξτε! Ἐγώ θά φέρω πνοή καταγράψουμε στή συνέχεια ὄντως μέσα σας καί θά πάρετε ζωή. Θά σᾶς μᾶς ἀφήνει ἄφωνους. Πρόκειται γιά δώσω νεῦρα καί θά κάνω να ̓ρθει πά- τήν περικοπή Ἰεζ. 37, 1-14 τήν ὁποία νω σας σάρκα καί θά τή σκεπάσω μέ καί παραθέτουμε ἀφοῦ προλογικῶς δέρμα˙ μετά θά σᾶς δώσω πνοή καί θά πάρετε ζωή. Τότε θά μάθετε ὅτι ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος». Καί συνεχίζει ὁ προφήτης λέγοντας: «Προφήτεψα, λοιπόν, κατά πῶς διατά- χθηκα. Κί ἐκεῖ πού προφήτευα, ἔγινε ἕνας θόρυβος καί ἀκούγονταν τριξί- ματα˙ τά κόκκαλα πλησίαζαν τό ἕνα τό ἄλλο. Ὕστερα κοίταξα καί εἶδα ὅτι νεῦρα καί σάρκες φύτρωναν πάνω στά κόκκαλα καί μετά ντύθηκαν μέ δέρ- μα˙ ζωή ὅμως δέν ὑπῆρχε ἀκόμα μέσα τους. Τότε μοῦ εἶπε ὁ Κύριος: «Μίλα ἐκ μέρους μου στήν πνοή τῆς ζωῆς! Προ- φήτεψε, ἄνθρωπε, καί πές της: «ὁ Κύ- ριος ὁ Θεός λέει: Ἔλα, πνοή, ἀπό τίς τέσσερις ἄκρες καί μπές μέσα σ̓ αὐτά τά πτώματα γιά νά ξαναπάρουν ζωή». Ὅραμα Ἰεζεκιήλ. Προφήτεψα, λοιπόν, ὅπως μέ πρόστα- ξε ὁ Κύριος. Μπῆκε τότε ἡ πνοή τῆς ποῦμε ὅτι πρόκειται γιά ἕνα ὅραμα ζωῆς στά πτώματα καί ἀναστήθηκαν πού εἶδε ὁ Ἰεζεκιήλ. Βρίσκεται, λοι- καί στάθηκαν στά πόδια τους, κί ἦταν πόν, ὁ προφήτης σέ μιά μεγάλη πεδι- ἕνα πάρα πολύ μεγάλο στράτευμα». άδα πού εἶναι γεμάτη ἀπό ὀστά καί Στή συνέχεια τῶν λόγων του ὁ προ- τότε ὁ Θεός ἀπευθυνόμενος σ̓ αὐτά φήτης συνδυάζει τήν ἀνάσταση μέ
18 τόν νεκρό Ἰσραήλ, ὁ ὁποῖος βρισκόταν προϋπάρξεως τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐν αἰχμαλωσίᾳ. διδασκαλία τῆς Ἁγίας Γραφῆς κατά «Ἄνθρωπε», μοῦ εἶπε ὁ Κύριος, τόν ἱερόν Χρυσόστομον, (Διατριβή ἐπί «αὐτά τά κόκκαλα συμβολίζουν τούς διδακτορίᾳ), Ἀθῆναι 2002, σσ. 210-213. Ἰσραηλίτες, οἱ ὁποίοι λένε συνεχῶς 2. Ἐξ. 21,24 ὅτι εἶναι σάν ξερά κόκκαλα, ὄτι χά- θηκε κάθε ἐλπίδα γἰ αὐτούς, ὅτι εἶναι 3. Λκ. 6,35 χαμένοι πιά. Γἰ αὐτό, προφήτεψε καί 4. Β. Βέλλα, Θεός καί ἱστορία ἐν τῇ πές τους ὅτι ἐγώ, ὁ Κύριος ὁ Θεός λέω: Ἰσραηλιτικῇ θρησκείᾳ, Ἀθῆναι 1966, «θ̓ ἀνοίξω τούς τάφους σας καί θά σᾶς σ.8 βγάλω μές ἀπ̓ ἀυτούς, λαέ μου, καί θά σᾶς φέρω στή χώρα τοῦ Ἰσραήλ. 5. Νά σημειωθεῖ ὅτι βασικό δόγμα τῆς Κι ὅταν τό κάνω αὐτό θά μάθετε ὅτι αἱρέσεως τῶν Σαδδουκαίων ἦταν ἡ ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος. Θά σᾶς δώσω τό ἄρνηση τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν Πνεῦμα μου καί θά ξαναβρεῖτε τή ὅπως ἀναφέρεται στό Μτ. 22,23. ζωή. Θά σᾶς φέρω στή χώρα σας καί θά μάθετε ὅτι ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος. Τό 6. Μπρατσιώτου Π., «Ἀνάστασις», εἶπα καί θά τό κάνω ἐγώ, ὁ Κύριος». ΘΗΕ, Τόμος 2ος, Ἀθῆναι 1963, σ. 595. Ἐν κατακλείδι, θά σημειώσουμε ὅτι ἡ πίστη στήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν 7. Α´ Βασ. 2,6 ὑπάρχει καί στά ἀπόκρυφα κείμενα 8. Ψλ. 15,10 καί 21, 23 καί ἑξ. τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καί συγκεκρι- μένα στό βιβλίο τοῦ Ἐνώχ (22, 3 κ. ἑξ., 9. Ἠσ. 52,13 καί 53, 10. 51,1 κ. ἑξ) ὅπως καί στόν Δ´ Ἔσδρα, 10. Ἰώβ. 19,26. στίς Διαθήκες τῶν 12 Πατριαρχῶν, στήν Ἀνάληψη τοῦ Μωϋσέως καί στή 11. Β´ Μακ. 7,9 καί ἑξ. Δ´ Σιβύλλειο Βίβλο. 12. Σολ. 1,13, 3,7, 4,20-5,14 καί 16,13. 13. Φούντα Ἱ. (νῦν μητροπ. Γόρτυ- νος καί Μεγαλοπόλεως), Ἡ Παλαιά ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ Διαθήκη ( περιεχόμενο καί θεολογία της), Ἀθῆναι 2005, σ. 218. 1. Φούντα Ἱ. (νῦν μητροπολίτου Γόρ- τυνος καί Μεγαλοπόλεως), Ἡ Περί 14. Δν. 12,2
19 1 ΣΤΗΝ ΕΛ Λ ΑΔΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΙΑ! Ἰωάννου - Ἀλέξανδρου Χριστόπουλου δικηγόρου, νομικοῦ συμβούλου Π οθητὴ ἐπιθυμία καὶ ἄσβε- ἀντίληψη τῶν πραγμάτων, πλὴν ὅμως στο ὄνειρο ἀποτελεῖ γιὰ ἡ ταχύτητα μὲ τὴν ὁποία κινεῖται ἡ τὸν γράφοντα ἡ μεταλα- σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοι- μπάδευση βασικῶν νομι- νωνία σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τῆς κῶν γνώσεων στὸ (ἀναγνωστικό) κοι- κοινωνικῆς, οἰκονομικῆς, πολιτιστι- νό, ὥστε τὸ τελευταῖο, μὲ τρόπο εὐ- κῆς καὶ πολιτικῆς ζωῆς, δὲν ἐπιτρέπει σύνοπτο καὶ περιεκτικό, νὰ μπορεῖ νὰ οὔτε ἀκόμη καὶ σὲ αὐτὸν τὸν νομικὸ ἀντιλαμβάνεται σὲ μεγάλο βαθμό, τί κόσμο νὰ ἀφουγκραστεῖ, νὰ ἐπηρεά- πραγματικὰ εἶναι δίκαιο καὶ μή, ἄρα σει, νὰ κρίνει, ἀκόμη καὶ νὰ ἀμυνθεῖ τί εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον του ἢ ὄχι. σθεναρὰ στὶς ὅποιες μεταβολὲς λαμ- Βέβαια, σὲ κάθε ἀνθρώπινη κοινω- βάνουν χώρα. Πολλὲς φορές, λόγου νία τὸ «λαϊκὸ περὶ δικαίου αἴσθημα», χάρη, ἀνακύπτει τὸ εὔλογο ἐρώτημα, ἤτοι ἡ ἐνδιάθετη τάση καὶ στάση τοῦ ἂν τὸ δίκαιο ἀκολουθεῖ τὴν ἠθικὴ ἢ τὸ μέσου κοινωνοῦ γιὰ τὸ τί εἶναι δίκαιο, ἀντίθετο ἢ τί εἶναι ἠθικὸ καὶ τί ὄχι. διαδραματίζει σπουδαῖο ρόλο στὴν Ἤδη ἀπὸ τὴ μικρὴ αὐτὴ εἰσαγωγή, Αἴθουσα τοῦ Ευρωπαϊκοῦ Δικαστηρίου
20 σὲ σχέση μὲ τὸν «ἐκκεντρικὸ» τίτλο μὲ τὴ συνταγματικὴ πραγματικότητα. τοῦ ἄρθρου ἀντιλαμβάνεται κανεὶς Εἰδικότερα: Ἀποτελεῖ νομικὴ πλάνη, τὴν ἐνδελέχεια τοῦ τελευταίου. Πρό- ὑψίστου, μάλιστα, βαθμοῦ, τὸ γεγονὸς κειται γιὰ μία ἐποπτικὴ ἐπισκόπηση ὅτι πολλοὶ πιστεύουν πὼς στὴν Ἑλ- τῶν δικαιϊκῶν συνιστωσῶν, γύρω λάδα τὸ καθεστὼς ποὺ ἐπικρατεῖ εἶναι ἀπὸ ἕνα ζήτημα, τὸ ὁποῖο εἶναι ἄκρως αὐτὸ τῆς ἀνεξιθρησκίας. Ἡ τελευταία ἐνδιαφέρον, διότι συνεφέλκεται μὲ αὐτὴ λέξη δὲν ἀπαντᾶται πουθενὰ τὴν ἐπικρατοῦσα συνταγματικὴ τάξη στὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖο, σημειωτέον, σὲ ἐπίπεδο ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, ἀποτελεῖ τὸ βασικὸ ρυθμιστικὸ παρά- ἐπεκτείνεται δὲ στὶς σχέσεις μεταξὺ γοντα στὴ διαμόρφωση καὶ ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ διαφόρων ἀναλόγων ζητημάτων. θρησκειῶν. Ἔτσι, σύμφωνα μὲ τὸ ἰσχῦον Σύ- Τὰ τελευταῖα χρόνια ἔχει ἀνακύψει νταγμα, ἡ κρατικὴ ἐξουσία «ὄχι μό- μία προβληματική, σὲ σχέση μὲ τὸ νο δὲν μπορεῖ ἄμεσα νὰ ὑποχρεώσει ποιὸ εἶναι τὸ ἀληθὲς θρησκευτικὸ κανέναν νὰ ἀκολουθεῖ ἢ νὰ μὴν καθεστὼς ποὺ ἐπικρατεῖ στὴ χώρα ἀκολουθεῖ ὁρισμένο θρήσκευμα ἢ καὶ μας. Ἀποτελεῖ δυστυχῶς κανόνα, ἡ ἀθρησκευτικὲς ἢ ἀθεϊστικὲς πεποιθή- μὴ ὀρθὴ ἀπεικόνιση τῆς ζώσας πραγ- σεις, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται οὔτε καὶ νὰ ματικότητας γύρω ἀπὸ τὸ ζήτημα ἐπιδιώκει ἔμμεσα τὸ ἴδιο ἀποτέλεσμα... ποὺ τίθεται «ἐπὶ τάπητος». Φυσικά, Μὲ ἄλλες λέξεις τὸ κράτος ὀφείλει «στὴ γωνία» βρίσκεται σχεδὸν πά- καταρχὴν νὰ παραμένει θρησκευτικὰ ντα ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, τόσο ὡς οὐδέτερο. Μόνο τότε μπορεῖ νὰ γίνεται Στὴν Ἑλλάδα, κατοχυρώνεται τὸ μεῖζον ἀτομικὸ δικαίωμα (θρησκευτικὴ ἐλευθερία), τὸ πλέον φιλελεύθερο καὶ δημοκρατικὸ καθεστὼς (θρησκευτικὴ οὐδετερότητα), ἐν ἀντιθέσει μὲ τὸ ἔλασσον (ἀνεξιθρησκία). ὀργανισμὸς - νομικὸ πρόσωπο, ὅσο καὶ λόγος γιὰ πραγματικὴ θρησκευτικὴ ὡς ἕνα εὐρύτερο κοινωνικὸ σύνολο, ἐλευθερία, ἐνῷ διαφορετικὰ ἔχουμε γεγονὸς ποὺ ἐπαυξάνει κατὰ καιρούς, ἁπλῶς ἀνεξιθρησκία, δηλαδὴ ἀνοχὴ ὄχι ἄδικα, τὴν ἀνησυχία τόσο τοῦ τοῦ πλουραλισμοῦ θρησκευτικῶν ἢ κλήρου ὅσου καὶ τοῦ ποιμνίου. ἀθεϊστικῶν πεποιθήσεων ποὺ ὑφίστα- Τὸ δυσάρεστο εἶναι ὅτι πολλὲς φορὲς νται στὴν κοινωνία, μὲ παράλληλη ἐμεῖς οἱ ἴδιοι, ἀδικοῦμε τὸν ἑαυτό μας ὅμως προώθηση τῆς ἐπίσημης κρα- καὶ αὐτὸ ὀφείλεται μᾶλλον σὲ λόγους τικῆς θρησκευτικῆς (ἢ ἀθεϊστικῆς) ἄγνοιας τοῦ Νόμου. Δὲν εἶναι π.χ. λί- ἰδεολογίας».2 γες οἱ φορές, πού, στὴν προσπάθεια Στὴν περίπτωση τῆς ἀνεξιθρησκίας νὰ περισωθοῦν «τὰ κεκτημένα», γί- ἀναγνωρίζεται στοὺς πολίτες ἁπλᾶ νεται ἰδιαίτερη ἀναφορὰ -ἀκόμη καὶ «ἡ πραγματικὴ δυνατότητα λα- ἀπὸ ἐπίσημα χείλη- σὲ ἕνα νομικὸ τρείας τοῦ θείου, σύμφωνα μὲ τὶς καθεστὼς τὸ ὁποῖο οὐδεμία σχέση ἔχει ὑπαγορεύσεις τῆς συνείδησής τους,
21 χωρὶς ὅμως ἀντίστοιχο δικαίωμα ἐνέργειες ποὺ εἶναι ἀντίθετες μὲ τὶς ἔναντι τοῦ κράτους»3, ἐνῷ στὴν περί- θρησκευτικές του πεποιθήσεις7. πτωση τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, Ἀξίζει νὰ ἀναφερθεῖ πὼς «ἡ ρητὴ «δημιουργεῖται δικαίωμα τῶν πολιτῶν κατοχύρωση τῆς ἐλευθερίας τῆς θρη- ἀπέναντι στὴν Πολιτεία μὲ διπλὴ σκευτικῆς εἰδικὰ συνείδησης προσ- ἀξίωση: ἀφενὸς μὲν τὴν ἀποχὴ ἀπὸ δίδει ἁπλῶς ἔμφαση σὲ μία πτυχὴ τῆς κάθε ἐνέργεια ποὺ θὰ παρεμπόδιζε γενικότερης ἀρχῆς τῆς ἐλευθερίας τῆς τὴν ὑλοποίησή του (δικαιώματος) καὶ συνείδησης, ἡ ὁποία ἀπορρέει κυρί- ἀφετέρου τὴ λήψη κάθε πρόσφορου ως ἀπὸ τὰ ἄρθρα 2 παρ. 1 και 14 παρ. (νομοθετικοῦ, διοικητικοῦ) μέτρου 1 Συντ.»8. Γιὰ τὴν ταυτότητα τοῦ γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς ἀσκήσεώς νομικοῦ λόγου, ἀξίζει νὰ ἐπισημανθεῖ του»4. Ἡ ἀξίωση αὐτὴ μπορεῖ νὰ εἶναι ὅτι τὸ ἐν λόγῳ ἀτομικὸ δικαίωμα, ἀγώγιμη5, δηλαδὴ μπορεῖ νὰ ἱκα- θὰ μποροῦσε νὰ συσχετιστεῖ καὶ μὲ νοποιηθεῖ διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ, τὸ ἄρθρο 5 παρ. 1 Συντ., τὸ ὁποῖο ποὺ ἀποτελεῖ τὸ ὑπέρτατο ἐχέγγυο ἀναφέρεται στὴν ἐλεύθερη ἀνάπτυξη δημοκρατικῆς ἀντιμετώπισης τῶν τῆς προσωπικότητας τοῦ ἀνθρώπου. πραγμάτων, σὲ ἕνα Κράτος Δικαίου. Προκύπτει λοιπὸν ἀβίαστα πὼς ὁ Ἡ θρησκευτικὴ ἐλευθερία6, ὡς κα- συνταγματικὸς νομοθέτης, θὰ μπο- τοχυρωμένο συνταγματικὰ ἀτομικὸ ροῦσε νὰ μὴν προβεῖ σὲ εἰδικότερη δικαίωμα συνεπάγεται τὴ δυνατότη- ἀναφορὰ γύρω ἀπὸ τὴν θρησκευτικὴ τα ἑνὸς ἑκάστου ἐξ ἡμῶν νὰ πιστεύ- ἐλευθερία, πλὴν ὅμως ἐπέδειξε, ὀρθῶς, ει ἢ νὰ μὴν πιστεύει στὸ «θεῖο», νὰ μπορεῖ νὰ μεταβάλλει τὶς θρησκευ- τικές του πεποιθήσεις ὁποτεδήποτε, νὰ διαδίδει μὲ κάθε νόμιμο τρόπο τὸ ἐνδιάθετο θρησκευτικό του φρόνημα ἤ, ἀντίθετα, νὰ τὸ ἀποσιωπᾶ, χωρὶς αὐτὰ νὰ ἀποτελοῦν ἐπιβαρυντικὴ πε- ρίσταση στὶς διαμορφούμενες σχέσεις του μὲ τὸ Κράτος ἢ τοὺς ἰδιῶτες. Ἡ Ὁ δίκαιος Κριτής θρησκευτικὴ ἐλευθερία ἐκδηλώνεται μὲ δυὸ τρόπους, εἴτε ὡς ἐλευθερία τῆς συνείδησης εἴτε ὡς ἐλευθερία τῆς λα- ἰδιαίτερη σπουδὴ γύρω ἀπὸ αὐτὸ τὸ τρείας. Ἐπιπλέον, συνεπάγεται τὸ δι- εὐαίσθητο ζήτημα, γιὰ νὰ μὴν ὑφέρπει καίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι γιὰ θρη- καμμία ἀμφιβολία περὶ τούτου. σκευτικοὺς σκοπούς, τὸ δικαίωμα Σύμφωνα δέ, μὲ τὸ ἄρθρο 13 παρ. 4 τῆς θρησκευτικῆς ἰσότητας, δηλαδὴ Συντ., «κανένας δὲν μπορεῖ, ἐξαιτίας τῆς μὴ ἄνισης μεταχείρισης ἀτόμων τῶν θρησκευτικῶν του πεποιθήσεων, ἢ ὁμάδων μὲ θρησκευτικὰ κριτή- νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωση τῶν ρια, τὸ δικαίωμα τῆς θρησκευτικῆς ὑποχρεώσεών του πρὸς τὸ Κράτος ἢ ἐκπαίδευσης καὶ τέλος τὸ δικαίω- νὰ ἀρνηθεῖ νὰ συμμορφωθεῖ πρὸς τοὺς μα νὰ μὴν ἐξαναγκάζεται κανεὶς σὲ νόμους». Ἀποκλείεται δηλαδὴ ἀπὸ τὸν
22 ὁποιονδήποτε πολίτη ἡ προσχηματικὴ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ἐκμετάλλευση τῶν θρησκευτικῶν του πεποιθήσεων, προκειμένου νὰ ἐξασφαλίζει κάποια προνομιακὴ με- 1. Τὸ ἄρθρο αὐτὸ ἀφιερώνεται «διὰ ταχείριση σὲ σχέση μὲ τὶς ἑκάστοτε πυρός» στὸν π. Μεθόδιο καὶ τὴ συ- κρατικὲς ἐπιταγές. Ἂς προστεθεῖ νοδεία αὐτοῦ, ὡς ἐπίσης καὶ στὸν π. πώς, τοῦ Συντάγματος μὴ διακρίνο- Θεόδωρο. ντος, ὑποκείμενα τοῦ δικαιώματος 2. Χρυσόγονου Κ., «Ἀτομικὰ καὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς Κοινωνικὰ Δικαιώματα», 2002, σελ. συνείδησης μπορεῖ νὰ εἶναι τόσο οἱ 250. Ἕλληνες ὅσο καὶ οἱ ἀλλοδαποί, οἱ 3. Ἀνδρουτσόπουλου Γ., «Ἡ ὁποῖοι διαβιοῦν στὴ χώρα μας. θρησκευτικὴ ἐλευθερία κατὰ τὴ νο- Στὴν Ἑλλάδα, λοιπόν, κατοχυρώνε- μολογία τοῦ Ἀρείου Πάγου», 2010, ται τὸ μεῖζον ἀτομικὸ δικαίωμα (θρη- σέλ. 58, Τρωιανοῦ Σπ. «Παραδόσεις σκευτικὴ ἐλευθερία), τὸ πλέον φιλε- Ἐκκλησιαστικοῦ Δικαίου», 1984 , λεύθερο καὶ δημοκρατικὸ καθεστὼς σελ. 74. (θρησκευτικὴ οὐδετερότητα), ἐν ἀντι- 4. Τρωιανοῦ Σπ., ὅ.π., σελ. 75. θέσει μὲ τὸ ἔλασσον (ἀνεξιθρησκία). 5. Ἀνδρουτσόπουλου Γ., ὅ.π., σελ. 58 Βέβαια, πολὺ συχνὰ ἀνακύπτει τὸ 6. Στὸ ἄρθρο 13 παρ. 1 Σύντ. ζήτημα, γιατί τὸ Σύνταγμα (ἄρθρο ἀναφέρεται πὼς «ἡ ἐλευθερία τῆς 3) ἀναγνωρίζει καὶ καθιερώνει τὴν θρησκευτικῆς συνείδησης εἶναι Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξη τοῦ Χριστοῦ ἀπαραβίαστη. Ἡ ἀπόλαυση τῶν Ἐκκλησία ὡς «ἐπικρατοῦσα» στὴν ἀτομικῶν καὶ πολιτικῶν ἑλληνικὴ ἐπικράτεια. Ἰσχυρίζονται δικαιωμάτων δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὶς δηλαδὴ μετ̓ ἐπιτάσεως πολλοί ὅτι θρησκευτικὲς πεποιθήσεις κανε- τὸ καθεστὼς τῆς θρησκευτικῆς οὐ- δετερότητας σχετικοποιεῖται καὶ τὸ νός». Ἡ διάταξη αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ δικαίωμα τῆς θρησκευτικῆς ἐλευ- ἀναθεωρηθεῖ. θερίας περιορίζεται στὴν πράξη μὲ 7. Τρωιανοῦ Σπ. - Πουλή Γ. τὴν ἀναγνώριση κάποιας ἔμμεσης «Ἐκκλησιαστικό Δίκαιο», 2002, σελ. ὑπεροχῆς στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, 81-97. ἡ ὁποία ἑδραιώνεται μὲ τὸν ὡς ἄνω 8. Χρυσόγονου Κ. «Ἀτομικὰ καὶ ἐπιθετικὸ προσδιορισμό. Κοινωνικὰ Δικαιώματα», 2002, Ἡ διαλεύκανση, εἰ δυνατόν, τῆς ὀρ- σελ. 248. Τὸ ἄρθρο 2 παρ. 1 Συντ. θότητας ἢ μὴ τῶν σχετικῶν θέσεων, ἀναφέρεται στὴν προστασία τῆς ἐπιθυμοῦμε νὰ γίνει σὲ ἑπόμενο ἄρθρο ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας, ἐνῷ τὸ μας, στὸ ὁποῖο θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὸ ἄρθρο 14 πάρ. 1 στὴν ἐλευθερία τῆς φλέγον αὐτὸ ζήτημα. γνώμης εὐρύτερα.
23 ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ Κ ΑΙ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΜΕΤΑΜΕΛΕΙΑΣ - - ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΩΝ Κ ΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΩΝ, ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΔΙΚΗ ΤΗΣ Ε.Ο. 17 ΝΟΕΜΒΡΗ Νικολάου-Παύλου Ζαΐρη Ἀρεοπαγίτου τακτικοῦ μέλους στὴ δίκη τῆς Ε.Ο. 17Ν Σ τὶς 3 Μαρτίου 2003, στὴν αἴθουσα τῶν Γυναικείων Φυλακῶν Κορυδαλλοῦ ἄρχισε ἡ πολύκροτη Δίκη τῆς Ε.Ο. 17Ν. Στὴ δίκη αὐτὴ μὲ τοὺς 19 κατηγορούμενους, τοὺς περισσό- τερους ἀπὸ 70 συνηγόρους καὶ τοὺς 530 μάρτυρες, μοῦ δόθηκε ἡ εὐκαιρία καὶ ἡ δυνατότητα, μὲ τὴν ἰδιότητα τοῦ πρώτου τακτικοῦ μέλους τοῦ Τριμελοῦς Ἐφετείου Κακουργημά- Αἴθουσα τοῦ Ἀνώτατου Δικαστηρίου των, νὰ γνωρίσω ἐκτὸς ἄλλων τοὺς χαρακτῆρες καὶ τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο Ε.Ο. 17Ν», ποὺ κυκλοφόρησε γιὰ πρώ- τῶν κατηγορουμένων, ποὺ πέραν ἀπὸ τη φορά, στὶς 27 Ἰανουαρίου 2010. τὶς ἀναμφισβήτητες εὐθύνες τους, γιὰ Ἡ δεκάμηνη σχεδὸν ἀποδεικτικὴ τὴ μεγάλη καὶ σοβαρὴ παραβατικότη- διαδικασία, ὅσο κράτησε ἡ δίκη τῆς 17Ν, τά τους, δὲν εἶχαν ἀποβληθεῖ ἐντελῶς εἶναι γεγονὸς ὅτι δημιούργησε ἀνάμεσα ἀπ̓ αὐτοὺς καὶ δὲν εἶχαν ξεριζωθεῖ, σὲ μᾶς τοὺς δικαστὲς καὶ στοὺς κατη- τουλάχιστον ἀπὸ τοὺς περισσότερους γορουμένους, μία ξεχωριστὴ σχέση τὰ ἀνθρώπινα αἰσθήματα. καὶ ποὺ ἀρκετὲς φορὲς διανθίστηκε μὲ Τὶς ὅποιες λοιπόν, πρωτόγνωρες ἀνάμεικτα αἰσθήματα. ἐμπειρίες μου ἀπὸ τὴ δίκη αὐτὴ κυ- Ἔτσι, βλέπουμε, ἀπὸ τὸ συγγενικὸ ρίως ὅμως, αὐτὲς ποὺ ἀφοροῦσαν τὶς περιβάλλον τῶν κατηγορουμένων, τὸν ἀνθρώπινες στιγμὲς τῶν κατηγορου- τραγικὸ πατέρα, τὸν ἱερωμένο παπα- μένων, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν παραγό- Τριαντάφυλλο, νὰ βλέπει τὰ 3 ἀπὸ ντων τῆς δίκης, μὲ τὶς εὐλογίες τοῦ π. τὰ 10 παιδιά του, τὸν Σάββα, τὸν Χρι- Ἀρσενίου τοῦ Μπουραζερίτη, κατέ- στόδουλο καὶ τὸν Βασίλη, νὰ μοιρά- γραψα καὶ συμπεριέλαβα στὶς 600 σε- ζονται ὄχι μόνο τὸ εἰδώλιο, ἀλλὰ καὶ λίδες τοῦ πονήματός μου, μὲ τὸν τίτλο τὰ κελλιὰ τῶν φυλακῶν μὲ τὶς ἰσόβιες «Τὰ παραλειπόμενα ἀπὸ τὴ δίκη τῆς καὶ τὶς πολύχρονες καταδίκες τους.
24 Ποιός εἶναι ὁ λόγος αὐτός; Νὰ το- ἱερωμένο, τὸν Ἀργύρη Τσακαλία, ποὺ νίσω καὶ νὰ ἀναδείξω ἐκεῖνο, ποὺ παρέσυρε ἀκόμη καὶ τὸ πρώην κατη- μὲ πόνο ψυχῆς εἶπε ὁ σεμνὸς αὐτὸς χόπουλο, τὸν ἀνεψιό του, τὸν Βασίλη ἱερέας γιὰ τὰ παιδιά του: «ὅτι μία Ξηρό. ἦταν ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ ποὺ τὰ παιδιά Στὸν καθένα εἶναι δυνατὸ νὰ ἀνα- μου ἔφτασαν ἐκεῖ ποὺ ἔφτασαν. Ὅτι κύψει ἡ ἀπορία καὶ τὸ εὔλογο ἐ- δηλαδὴ ξέφυγαν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία ρώτημα, ἂν ἐκδηλώθηκαν ἢ ὄχι σὲ καὶ ἀπομακρύνθηκαν ἀπὸ τὸν Θεό. ὁποιοδήποτε ἀπὸ τοὺς κατηγορουμέ- Δὲν ἔχει μεγάλη σημασία, εἶπε ὁ πα- νους καὶ μὲ ποιὸ τρόπο φαινόμενα με- πα-Τριαντάφυλλος, ἂν ὁ ἄνθρωπος τάνοιας ἢ μεταμέλειας, γιὰ ὅσα ὁ κα- εἶναι ἔξω ἀπ̓ τὰ κάγκελα. Μεγάλη θένας ἀπ̓ αὐτοὺς διέπραξε. Στὸ σημεῖο σημασία ἔχει νὰ σωθεῖ... Ὁ γιός μου, ὁ αὐτὸ θεωρῶ ἀναγκαῖο νὰ ἀναφέρω τὰ Σάββας», συνεχίζει ὁ ἱερέας πατέρας, ἑξῆς γεγονόντα, δηλωτικά τῆς ὅποιας «ἔπαθε ἕνα τράνταγμα καὶ μὲ αὐτὸ μεταστροφῆς ἑνὸς ἀπὸ τοὺς βασικοὺς ἔκανε μία στροφὴ πρὸς τὸν Θεό, ἔχει δράστες, τοῦ Σάββα Ξηροῦ. Γράφει λοι- μετανιώσει καὶ ζητᾶ ἐξομολόγο». Καὶ πόν, ὁ Σάββας τὰ ἑξῆς: «Εἶναι σκληρὸ συμπληρώνει τὸν ἱερέα-πατέρα του, γιὰ ἕναν ποὺ ἀγαπάει τὸ δίκαιο, τὸν ὁ γιός του ὁ Σάββας, ποὺ εἶπε: «Καλὰ ἄνθρωπο, τὴ ζωή, νὰ φτάνει στὸ ποὺ ἔγινε αὐτὸ ποὺ ἔγινε, διότι ἀπὸ σημεῖο νὰ τὴν ἀφαιρεῖ καὶ ἀκόμη πιὸ ἄπιστος ἔγινα πιστὸς καὶ θέλω νὰ ζή- σκληρὸ γἰ αὐτὸν ποὺ τὴ χάνει. Τὸ ὅτι σω στὸ ἑξῆς ζωὴ χριστιανική». ἀνέλαβα τὴν εὐθύνη δὲν συνεπάγε- «Ἡ Ἀλεξάνδρα Ἀθανασιάδη ποὺ ἔχω τὴν τιμὴ νὰ ἐκπροσωπῶ καὶ ἐγώ, πιστέψτε μας, ὅτι στὴ ψυχή μας δὲν νιώθουμε οὔτε κακία οὔτε μίσος γιὰ τοὺς κατηγορουμένους. Καὶ αὐτὸ γιατί ἀνήκουμε στὸ ἴδιος εἶδος. Τὸ ἀνθρώπινο εἶδος». Μάλιστα, ὅπως μὲ διαβεβαίωσε πο- ται αὐτόματα καὶ τὸ ἀμετανόητο ποὺ λὺ πρόσφατα ἕνας δικηγόρος, ὁ Σάβ- μοῦ προσάπτουν. Μπορῶ τώρα ποὺ βας, χωρὶς αὐτὸ νὰ ἀποτελεῖ γιὰ μένα τελείωσε ἡ δίκη, νὰ πῶ ὅτι πονάω γιὰ μομφὴ σὲ βάρος του, κατὰ τὴν κοινὴ κάθε δάκρυ, γιὰ κάθε ἀναστεναγμὸ ἔκφραση, μέσα στὴ φυλακὴ ποὺ βρί- ποὺ ἔχω προκαλέσει. Ὅμως, οὐδεὶς σκεται, «τὸ ἔχει ρίξει στὰ θεῖα». Στὸ ἀναμάρτητος εἰ μὴ ὁ Χριστός, στοῦ σημεῖο αὐτὸ πρέπει νὰ προσθέσω ὁποίου τὸ ἔλεος ἐλπίζω... Ἡ δημόσια ὅτι τὰ παιδιὰ τοῦ παπα-Τριαντάφυλ- διαπόμπευση, ὁ διασυρμὸς ποὺ ἔγινε λου, παρασύρθηκαν ἐκτὸς ἄλλων, ἀπαιτεῖ καὶ δημόσια ὁμολογία με- δυστυχῶς, καὶ ἀπὸ ἕναν συγγενή τάνοιας, ὅπως ὁρίζεται ἀπὸ τὸ Ἱερὸ τους, ἕναν θεῖο τους, τὸν ἀδελφὸ τῆς Εὐαγγέλιο καὶ τὸ παράδειγμα τοῦ ἐ- μάνας τους, ἀπόφοιτο τῆς πάλαι ποτὲ σταυρωμένου ληστῆ. Ἁμάρτησα στὸν ἱστορικῆς Πατμιάδας σχολῆς, καὶ ἤδη οὐρανό, στὴ γῆ καὶ στὸν κόσμο καὶ ἡ ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἀποσχηματισθένα ἀπέραντη Ἀγάπη τοῦ Θεοῦ δὲν σταμά-
25 τησε νὰ μὲ σκεπάζει. Ἐκεῖ, ἀποθέτω ει: «εἶναι δεδομένη ἡ εὐγνωμοσύνη ὅλες μου τὶς ἐλπίδες». μου στὸ πρόσωπό σας γιὰ τὴ συμπα- Ἐπιτρέψετέ μου σᾶς παρακαλῶ ράστασή σας καὶ αἰσθάνομαι πολὺ στὴν ἀγάπη σας, ἀκόμη, δυὸ χαρα- ἄσχημα ποὺ σᾶς ἔχω ταλαιπωρή- κτηριστικὲς ἀναφορὲς γιὰ τὸν Σάββα σει». Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν περίπτωση τοῦ Ξηρό. Σχετικὰ λοιπόν, μὲ τὴν πρώτη Σάββα Ξηροῦ, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναφορά μου γιὰ τὸν Σάββα Ξηρό, ἐπισημανθεῖ καὶ ἡ στάση τοῦ Δη- σᾶς γνωρίζω τὰ ἑξῆς: Ἐπιστρέφοντας μήτρη Κουφοντίνα, τοῦ πρώτου ἀπὸ τὴν κηδεία τοῦ ἀδελφοῦ μου, ποὺ βιολιοῦ τῆς Ὀργάνωσης, ἀπέναντι ἔγινε στὴν ἰδιαίτερη Πατρίδα μας τὴν στὴν τραγικὴ Μάνα, τὴ Σταυρούλα Κάλυμνο, θεώρησα πρέπον νὰ μοιρά- Ἀξαρλιάν, μὲ ἀφορμὴ τὴ θανάτωση σω, ὡς συγχώριο, παραδοσιακὰ γλυκί- τοῦ ἀτυχοῦς 20χρονου γιοῦ της, Θά- σματα, ὄχι μόνο στοὺς συναδέλφους νου, ἀπὸ τὴν ἐκτόξευση ρουκέτας στὸ μου, ἀλλὰ καὶ στοὺς δικηγόρους, στὴν ὑπουργικὸ αὐτοκίνητο, στὸ ὁποῖο ἀστυνομικὴ φρουρά, ἀκόμη καὶ στοὺς ἐπέβαινε ὁ Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν κατηγορουμένους. Αὐτό, ποὺ μὲ κάνει Γιάννης Παλαιοκρασσᾶς, στὶς 14-7- νὰ ἀναφερθῶ στὰ γεγονότα αὐτὰ καὶ 1992. Ἦταν ἡ στιγμὴ ἐκείνη, ὅταν σὲ νομίζω ὅτι ἔχουν τὴν ἠθική τους ἀξία, σχετικὸ ἐρώτημά μου, πρὸς τὸ Δημή- εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι μετὰ τὴν πιὸ πάνω τρη Κουφοντίνα, γιατί ἐπιχειρήθηκε χειρονομία μου, ὁ Σάββας Ξηρὸς μέσῳ μία τέτοια ἐνέργεια, μέρα μεσημέρι τοῦ σωφρονιστικοῦ ὑπαλλήλου, τοῦ στὸ κέντρο τῆς Ἀθήνας, στὸ Σύνταγμα, ἀρχιφύλακα, μία ποὺ δὲν μποροῦσα μὲ τὰ γνωστὰ τραγικὰ ἀποτελέσματα, νὰ ἔχω προσωπικὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς ἐκεῖνος ἀπάντησε ὡς ἑξῆς: «τί νὰ πεῖ κατηγορούμενους, ἀφοῦ μοῦ διεμή- κανεὶς σὲ μία μάνα ποὺ ἔχασε τὸ παιδί νυσε τὰ συλλυπητήριά του, μὲ παρα- της, μία συγγνώμη δὲν εἶναι ἀρκετὴ κάλεσε ὅταν πάω στὴν Κάλυμνο, στὸ γιὰ νὰ μειώσει τὸν πόνο της, ἀφοῦ τεσσαρακονθήμερο μνημόσυνο τοῦ ἦταν λάθος ἡ ἐνέργεια, λάθος ὁ σχε- ἀδελφοῦ μου, νὰ τοῦ ἀνάψω ἕνα κερί, διασμὸς καὶ λάθος ἡ ἐκτέλεσή της», στὸ ἱερὸ λείψανο τοῦ ὁσίου Σάββα, τοῦ ἐνῷ, ἀπευθυνόμενος καὶ πάλι ὁ ἴδιος ὁ Νέου τοῦ ἐν Καλύμνῳ, ὡς γνωστόν, Κουφοντίνας, στὸν 24χρονο Στυλιανὸ μαθητοῦ τοῦ ἁγίου Νεκταρίου, ὅπου Κύλη, ποὺ τραυματίστηκε καὶ αὐτὸς φυλάσσεται ἄφθαρτο τὸ λείψανό του, πολὺ σοβαρὰ στὴν ἴδια τρομοκρατικὴ ἐπιθυμία τὴν ὁποία καὶ ἐκπλήρωσα, ἐνέργειά του εἶπε: «κ. Κύλη δὲν θὰ σᾶς ἐνῷ, μὲ τὴν ἐπάνοδό μου τοῦ παρέδω- κάνω ἐρωτήσεις πάνω στὰ πραγματικὰ σα δυὸ εἰκόνες τοῦ ὁσίου Σάββα. περιστατικά, δὲν τὸ θεωρῶ σωστὸ Ὁ Σάββας Ξηρός, ἐπίσης, ἦταν ὁ κα- ἀπέναντί σας. Ἄλλη εἶναι ἡ ὀφειλή μου τηγορούμενος ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος βλέπο- ἀπέναντί σας καὶ ἀπέναντι σὲ ὅσους ντας στὸ ἀκροατήριο, τὴ νοσηλεύτριά χτυπήθηκαν ἀπὸ τὴν ἐνέργεια αὐτὴ του, τὴν κ. Ὄλγα Κοκκινοπούλου, ποὺ τῆς ὀργάνωσης. Γνωρίζετε βέβαια ὅτι κατέθετε καὶ ἡ ὁποία γιὰ 40 ἡμέρες στὰ 27 χρόνια δράσης τῆς Ὀργάνωσης, ἀποκλειστικὰ τὸν παρακολουθοῦσε προσπαθούσαμε νὰ ἐλαχιστοποιήσου- στὴ Μ.Ε.Θ. τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς λέ- με τοὺς κινδύνους. Στὴ δική σας πε-
26 ρίπτωση αὐτὸ δὲν ἐπιτεύχθηκε. Ἐπίσης, νὰ σημειώσω τὴν περίπτω- Δὲν θέλω νὰ ἀποσείσω τὶς εὐθύνες ση ἑνὸς ἄλλου κατηγορουμένου, τοῦ τῆς Ὀργάνωσης. Αὐτὲς μπορεῖ νὰ Θωμᾶ Σερίφη, ὁ ὁποῖος μετὰ ἀπὸ μικρὴ ὑπάρχουν εἶναι τεράστιες καὶ τὶς χρονικὴ παραμονὴ στὴν Ὀργάνωση, ἔχουμε ἀναλάβει πλήρως. Ἐγὼ θέ- καὶ χωρὶς νὰ γνωρίζει ὅτι ἀνῆκε σ̓ λω νὰ σᾶς ἐκφράσω ἐδῶ καὶ σὲ σᾶς αὐτὴ τὴν Ὀργάνωση καὶ γιὰ τὸν ὁποῖο ἰδιαίτερα καὶ σὲ ὅλους ὅσοι πλήγηκαν πρέπει νὰ σημειώσω ὅτι δὲν ἔχει βά- ἀπὸ τὴν ἐνέργεια τῆς Ὀργάνωσης, τὴν ψει ποτὲ μὲ αἷμα τὰ χέρια του, ὅταν πιὸ βαθειὰ καὶ εἰλικρινῆ μου θλίψη». διαπίστωσε μετὰ ἀπὸ κάποια ἐνέργεια Στιγμὲς ἀνθρώπινες, στιγμὲς ποὺ ὅτι ἦταν μέλος τῆς 17Ν, ἀποχωρώντας μπορεῖ μία δίκη νὰ τὴ μετασχηματί- εἶπε: «ἦταν γιὰ μένα μοναδικὴ σουν σὲ κάτι ἄλλο. εὐκαιρία γιὰ νὰ λυτρωθῶ ἀπὸ τὸ πα- ρελθόν μου». Θέλοντας προφανῶς μὲ Νὰ σημειώσω ἀκόμη, τὴν ὁπωσδή- τὴ δήλωσή του αὐτὴ νὰ τονίσει ὅτι οἱ ποτε εἰλικρινῆ δήλωση τοῦ κατηγο- πράξεις βίας δὲν τὸν ἀντιπροσώπευαν ρουμένου, τοῦ Κώστα Τέλιου, ἑνὸς καὶ ὅτι κάποια χρονικὴ στιγμὴ ἔρχεται πνευματικοῦ ἀνθρώπου, ποὺ γιὰ τὸ ἡ μεταμέλεια, ἡ μετάνοια καὶ ἡ λύ- ἴδιο αὐτὸ περιστατικό, ἀπευθυνόμενος τρωση. Βλέπουμε λοιπὸν στὴν ψυχὴ στὴν τραγικὴ μάνα, τὴ Σταυρούλα τῶν πιὸ σκληρῶν, ἀπὸ ἀπόψεως πα- Ἀξαρλιάν, τῆς εἶπε: «Θέλω καὶ ἐγὼ μὲ ραβατικότητας κατηγορουμένων, νὰ τὴ σειρά μου νὰ ἐκφράσω τὴ βαθύτατη ἐκδηλώνονται μὲ τοὺς πιὸ πάνω, ἀλλὰ συντριβή μου καὶ τὴ βαθύτατη ὀδύνη καὶ μὲ πολλοὺς ἄλλους τρόπους τὰ μου γιὰ τὸ περιστατικὸ αὐτό», ἐνῷ, ὁ ἀνθρώπινα αἰσθήματά τους. ἴδιος ὁ Κώστας ὁ Τέλιος ποὺ ἔγγραφε Μὴν διερωτηθεῖτε ὅμως, ἐὰν ὑπῆρ- ποιήματα, δήλωσε κατὰ τὴν ἀπολογία χαν ἀνάλογες συμπεριφορές, καὶ ἐν- του «ὅλα τὰ ποιήματα -δήλωσε κα- δεχομένως εὐεργετικὲς ἐπιρροὲς τὰ τὴν ἀπολογία του- ὅλα τὰ ποιή- στὸν Ἀλέξανδρο Γιωτόπουλο, ποὺ ση- ματά μου τὰ ἀφιερώνω στὸν Θάνο». μειωτέον τιμωρήθηκε, ὡς ἠθικὸς αὐ- Προσωπικὰ πιστεύω ὡς εἰλικρινεῖς τουργός, 21 φορὲς σὲ ἰσόβια, ἀπὸ τὶς τὶς δηλώσεις τους αὐτές. συνεχεῖς παρουσίες του στὰ ἐννιάμε- Νὰ ἐπισημάνω ἀκόμη, μία ἀσυνή- ρα τῆς Παναγίας τοῦ Χάρου, στὶς 22- θιστη γιὰ τὸν χῶρο τῆς φυλακῆς, ἐν 23 Αὐγούστου, στὸ ὄμορφο ἐξωκκλήσι μέσῳ πλήθους κόσμου, χειρονομία τῶν Λειψῶν, καὶ ποὺ φρόντιζε γιὰ τοῦ Βασίλη, ὅταν κατὰ τὴ μοναδικὴ δικούς του λόγους, νὰ προβάλει τὸ ἐμφάνιση τοῦ ἱερέα πατέρα του στὸ γεγονὸς αὐτό, ὡς ἄλλοθι. ἀκροατήριο, στὶς 15 Ἰουλίου 2003, ὄχι Ἀκόμη, ἀξίζει τὸν κόπο, νὰ σημειωθεῖ μόνο τοῦ ἔβαλε μετάνοια, ἀλλὰ καὶ καὶ ἡ μεγαλοψυχία τοῦ Γεωργίου φίλησε τὴ δεξιά του, ὑποδηλώνοντας Πέτσου, τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ, ποὺ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸν ἀναμφισβήτητο ὑπῆρξε θύμα τῆς Ὀργάνωσης, ὅταν μέ- σεβασμό του, ὄχι μόνο πρὸς τὸν πατέ- λη της προσπάθησαν νὰ ἀνατινάξουν ρα του, κυρίως ὅμως πρὸς τὸ ἱερατικὸ τὸ αὐτοκίνητο στὸ ὁποῖο ἐπέβαινε ὁ σχῆμα. ἴδιος καὶ ἡ προσωπική του φρουρά, μὲ
27 50 κιλὰ δυναμίτιδα καὶ ὁ ὁποῖος στὴν γιατρός, ὁ κ. Ἀποστολόπουλος, μὲ δια- ἀγόρευσή του εἶπε: «γιὰ τὴ δική μου φορὰ 11 χρόνων καὶ ὅτι κάθισαν στὸ περίπτωση καὶ ὅσον μὲ ἀφορᾶ προσω- ἴδιο χειρουργικὸ τραπέζι, χωρὶς δὲ νὰ πικά, μέσα μου τοὺς ἔχω συγχωρήσει ἐκφράσει κανένα παράπονο εἶπε ὅτι ὁ τοὺς κατηγορούμενους». Σάββας τουλάχιστον βλέπει καλύτε- Στὸ σημεῖο αὐτό, πρέπει νὰ τονίσω ρα ἀπὸ μένα. Βλέπει λοιπὸν κανεὶς τὸ καὶ τὴ μεγαλοψυχία, ἑνὸς ἰδιαίτερα μεγαλεῖο της ἀνθρώπινης ψυχῆς. σεβαστοῦ καὶ εὐπρεποῦς συνηγό- Ὁλοκληρώνοντας, ἔστω περιλη- ρου, τοῦ κ. Συνιόσογλου- Τοσίτσα, πτικά, τὶς παραπάνω ἀναφορές μου, ποὺ ἐκπροσωποῦσε τὴν οἰκογένεια σχετικὲς μὲ τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο Ἀθανασιάδη- Μποδοσάκη, ὁ πατέρας τῶν περισσοτέρων κατηγορουμένων, τῆς ὁποίας ὑπῆρξε θύμα τῆς 17Ν. Εἶπε καὶ χωρὶς νὰ ἀποδοθεῖ στὸ βαθμὸ ποὺ λοιπὸν ὁ κ. Σινιόσογλου-Τοσίτσας, ἐπιτρέπεται ἡ πραγματικὴ εἰκόνα τους, τὰ ἑξῆς: «Ἡ Ἀλεξάνδρα Ἀθανασιάδη δανείζομαι αὐτὸ ποὺ ὁ εὐλαβέστατος ποὺ ἔχω τὴν τιμὴ νὰ ἐκπροσωπῶ καὶ πρωτοπρεσβύτερος π. Κωσταντῖνος ἐγώ, πιστέψτε μας, ὅτι στὴ ψυχή μας Στρατηγόπουλος, προλογίζοντας τὸ δὲν νιώθουμε οὔτε κακία οὔτε μίσος βιβλίο μου κατὰ τὴν παρουσίαση στὶς γιὰ τοὺς κατηγορουμένους. Καὶ αὐτὸ 30/6/2010, εἶπε: «Μὲ τὸ βιβλίο αὐτὸ θὰ γιατί ἀνήκουμε στὸ ἴδιος εἶδος. Τὸ ἔχουμε τὴν εὐκαιρία, νὰ διαπιστώ- ἀνθρώπινο εἶδος». σουμε ὅτι σὲ μία ἐποχὴ Νομοτέλειας Ὅπως, ἐπίσης, ἀξίζει τὸν κόπο καὶ Νομοκρατείας, ποὺ ὅμως τὰ σκάν- νὰ ἀναφερθεῖ καὶ ἡ περίπτωση τοῦ δαλα δὲν καταργοῦνται, καταργεῖται Στυλιανοῦ Κύλη, ἑνὸς 24ετοῦς νέου τὸ σκάνδαλο τοῦ ἀπάνθρωπου κοιτάγ- τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ποὺ διερχόταν πεζὸς τὴν ὁδὸ Λέκκα καὶ Περικλέους, τότε ποὺ θανατώθηκε ὁ Θάνος Ἀξαρλιάν. Ξεχωρίζει ὄχι μόνο γιὰ τὸν σοβαρότα- το τραυματισμό του, μιὰ ποὺ ἀπώλεσε τὴν ὁρασή του ἀπὸ τὸ ἀριστερό του μά- τι καὶ ποὺ κατὰ τὴν ἔκφραση τοῦ ἴδιου «ἄνοιξε σὰν ρόδι». Ξεχωρίζει γιὰ τὴν εὐπρεπῆ παρουσία του στὸ Δικαστή- ριο, ὅταν καταθέτοντας ἀναφέρθηκε χωρὶς τὸ παραμικρὸ ἴχνος ἐμπάθειας γιὰ τοὺς δράστες. Ἦταν συγκινητικὴ ἡ στιγμὴ ὅταν ἐπέδειξε στὸ δικαστή- ριο τὰ μεταλλικὰ θραύσματα, ποὺ ματος τῶν κατηγορουμένων, δίχως νὰ εἶχε στὸ σῶμα του, μὰ πιὸ πολὺ μᾶς καταργεῖται ὁ νόμος. Καὶ ὅτι ὁ συγ- συγκίνησε ὅταν ἀποκάλυψε ὅτι ἔχει γραφέας τοῦ βιβλίου αὐτοῦ, χωρὶς νὰ ἕνα κοινὸ σημεῖο μὲ τὸν Σάββα Ξηρό, καταργήσει τοὺς νόμους στὰ μέτρα τῆς ἀφοῦ τόσο τὸν ἴδιο ὅσο καὶ τὸν Σάβ- δικαστικῆς ἐξουσίας ποὺ ἀσκήθηκε σὲ βα Ξηρὸ τοὺς χειρούργησε ὁ ἴδιος ὁ ἐκεῖνο τὸ πολύμηνο δικαστήριο, μέσα
28 ἀπὸ ἕνα ἄλλο προσωπικὸ ἦθος, ἔκανε δικαστικὸ λειτουργό. Ἀσφαλῶς, ναί τὴν ὑπέρβασή του. Εἶδε τὸν κατηγο- σᾶς διαβεβαιώνω ὅτι ὅλοι αὐτοὶ ρούμενο, τὸν ἐγκληματία, τὸν κατά- οἱ παράγοντες συνυπῆρξαν, ὅπως δικο, τὸν τρομοκράτη, ὡς μία προσω- καὶ ἡ συμβολὴ τῶν ὑπερασπιστῶν πικότητα καὶ ὡς μελλοντικὸ πολίτη τῶν κατηγορουμένων καὶ τῆς πο- καὶ μὴ σᾶς ξενίζει καὶ ὡς μελλοντικὸ λιτικῆς ἀγωγῆς. Πέραν τούτων, σᾶς Ἅγιο τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ». ἐξομολογοῦμαι, καὶ νὰ μὴν παραξε- νευθεῖτε ὅτι κυρίως συνέβαλαν οἱ Στὸ εὔλογο δὲ ἐρώτημα ποιὸς κατὰ προσευχὲς ἀγαπημένων μου προ- τὴ γνώμη σας κ.Ζαΐρη, ὑπῆρξε ὁ πιὸ σώπων, ἰδιαίτερα τῆς ἀλησμόνητης ἀποφασιστικὸς παράγοντας, ὥστε μάνας μου, καὶ ἡ προσωπική μου πί- νὰ ἔχετε ἐπιτύχει τὸ ὅποιο θετικὸ στη καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη μου, σὲ μία ἀποτέλεσμα, μὲ τὴν αἴσια ἔκβαση τῆς ἀνώτερη Δύναμη, ποὺ ἐνίσχυαν οἱ δίκης καὶ μὲ τὴν ὅποια ἀποδοχή σας προσευχὲς ἄξιων κληρικῶν, μαζὶ μὲ κυρίως, ἀπὸ τοὺς κατηγορουμένους ἐκεῖνες τῶν ἁγιορειτῶν Πατέρων καὶ καὶ ἀπὸ τοὺς συνηγόρους τους; Ἦταν γιὰ τοὺς ὁποίους αἰσθάνομαι εὐγνω- μόνο ἡ ὅποια φιλοπονία σας, ἦταν μοσύνη, ὥστε ἀπὸ τὴ θέση τοῦ Κριτῆ, μόνο τὸ αὐξημένο αἴσθημα εὐθύνης ποὺ μοῦ ἔταξε ἡ Θεία Χάρη καὶ ἡ ζωὴ σας, καὶ αὐτὸ τῶν συναδέλφων σας, νὰ βιώσω τὴν προτροπή - ρήση τῆς ἦταν ἐνδεχομένως, οἱ ὅποιες ἀρετὲς Ἐκκλησίας μας «Δικαιοσύνην μάθετε ποὺ πρέπει νὰ συνοδεύουν ἕνα σωστὸ οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς Γῆς».
29 ΕΘΝΙΚΟ «Α ΛΤΣΧ ΑΪΜΕΡ»; Νινέττας Βολουδάκη συγγραφέως Π οἰκογένεια νεότητα ρίν ἀπὸ λίγο καιρὸ μι- λοῦσα μὲ κάποια παιδιὰ τοῦ Γυμνασίου ποὺ ἤ- θελαν νὰ μὲ γνωρίσουν καὶ νὰ μοῦ κάνουν ἐρωτήσεις γιὰ ἕνα βιβλίο μου. Συζητώντας τὰ ρώ- τησα καὶ ἐγὼ μὲ τὴ σειρά μου ἂν θὰ ἤθελαν νὰ βρεθοῦν σὲ μία «σκουλη- κότρυπα» καὶ νὰ γυρίσουν πίσω στὸν χρόνο, νὰ γνωρίσουν ἀνθρώπους ποὺ ἔζησαν πρίν ἀπό μας, νὰ δοῦν μὲ τὰ μάτια τους ἕναν κόσμο ποὺ ἔχει πιὰ περάσει, νὰ μάθουν πὼς ἦταν τότε, πὼς ζοῦσαν οἱ ἄνθρωποι, πόσο δια- φορετικὲς ἦταν οἱ ἐποχές τους ἀπὸ τὴ δίκη μας. Ἡ ἀπάντηση ποὺ πῆρα - ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρετως - ἦταν ἕνα κατηγορηματικὸ ΟΧΙ, ἀντάξιο τῆς ἐπετείου τῆς 28ης Ὀκτωβρίου. Αὐτὴ ἡ ἄρνηση τῆς μνήμης μὲ ἔβαλε σὲ σκέψεις. Γιατί δὲν εἶναι κά- τι ποὺ ἐκδηλώνουν μόνο τὰ παιδιά. Σ̓ αὐτά, τουλάχιστον, ἡ ἀνωριμότητα καὶ ἡ νεαρὴ ἡλικία θὰ ἦταν κά- ποια δικαιολογία. Ἐμεῖς οἱ ἐνήλικες εἴμαστε οἱ πρῶτοι ποὺ σφραγίζου- με τὶς μνῆμες μας. Ἰδίως αὐτὲς ποὺ πονοῦν! Μέχρι ποὺ φτάσαμε στὸ σημεῖο -ποιός; ἐμεῖς, ἡ χώρα μὲ τὴν ἐνδοξότερη ἱστορία τοῦ κόσμου - νὰ σκεφτοῦμε νὰ βγάλουμε τὴν ἱστορία ἀπὸ τὰ σχολειά μας!
30 Καὶ ἀναρωτιέμαι: ἕνας ἄνθρωπος ἐθνικὸ Ἀλτσχάιμερ; ποὺ βγάζει τὴν ἱστορία του ἀπὸ τὴ Ἴσως νὰ ἔχω αὐξημένη εὐαισθησία ζωή του, ποὺ ξεχνάει πότε γεννήθη- στὸ θέμα, γιατί εἶχα τὸ προνόμιο καὶ κε, ποιοὺς ἀνθρώπους γνώρισε, ποιοὺς τὴν εὐτυχία νὰ μεγαλώσω μὲ ἕναν ἀνθρώπους ἀγάπησε, ποιοὺς μίση- νονὸ ὁ ὁποῖος ἀφιέρωνε ὧρες στὸ νὰ μοῦ σε, τί λάθη ἔκανε, τί καλὸ κατάφερε, διηγεῖται ἱστορίες γιὰ ἥρωες καὶ πολέ- αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος τί εἶναι; Φυσικά, μους, στρατηγοὺς καὶ αὐτοκράτορες, θὰ μοῦ πεῖτε, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ πά- γιὰ πολιτεῖες ποὺ χάθηκαν, γιὰ ἀνθρώ- σχει ἀπὸ Ἀλτσχάιμερ. Ἑπομένως ἕνας πους ποὺ ἄφηναν τὸν ἑαυτό τους καὶ τὴ λαὸς ποὺ ἀρνεῖται νὰ θυμηθεῖ πότε «ζωούλα» τους στὴν ἄκρη μπροστὰ στὸ παρουσιάστηκε στὸν κόσμο αὐτόν, καλό της πατρίδας μας. Ὅλα αὐτὰ τὰ πὼς ἔζησε, ποιές ἦταν οἱ μικρὲς καὶ οἱ διηγόταν τόσο παραστατικά, σὰν νὰ μεγάλες του στιγμές, ποιά τὰ λάθη καὶ μιλοῦσε γιὰ ἀνθρώπους γνωστοὺς κι οἱ ἀποτυχίες του, ποιές οἱ ἀρετὲς καὶ ἀγαπημένους. Καὶ οἱ ἱστορίες ζωντά- οἱ ἐπιτυχίες του, ποιοί ἄλλοι λαοὶ τοῦ συμπαραστάθηκαν, ποιοί τὸν πολέμη- νευαν τόσο μέσα στὸ μυαλό μου, ὥστε, σαν καὶ τὸν ἔβλαψαν, ποὺ εἶναι θαμ- γιὰ ἕνα διάστημα εἶχα τὴν πεποίθηση μένοι οἱ νεκροί του, πῶς γκρεμίστη- ὅτι ὁ νονός μου εἶχε πολεμήσει πλάι καν τὰ κάποτε παντοδύναμα κάστρα στὸν Βασίλειο Διγενῆ Ἀκρίτα! του, αὐτὸς ὁ λαός, ἀπὸ τί πάσχει; Ἀπὸ Γιατί τώρα, στὶς μέρες μας, ἐμεῖς Καὶ ἀναρωτιέμαι: ἕνας ἄνθρωπος ποὺ βγάζει τὴν ἱστορία του ἀπὸ τὴ ζωή του, ποὺ ξεχνάει πότε γεννήθηκε, ποιοὺς ἀνθρώπους γνώρισε, ποιοὺς ἀνθρώπους ἀγάπησε, τί εἶναι; Σάππες N. Ροδόπης, 25 Μαρτίου
31 οἱ μεγαλύτεροι -μὲ ὅ,τι ἰδιότητα καὶ ἐτῶν, ὡς μέλος τῶν Εἰδικῶν Δυνάμε- ἂν ἔχουμε, γονεῖς, παπποῦδες, νονοὶ ων- τῆς βρετανικῆς ὀργάνωσης ποὺ - ἔχουμε πάψει νὰ συναρπάζουμε τὰ ἐργαζόταν γιὰ τὴ Γαλλικὴ Ἀντίσταση παιδιὰ μὲ ἱστορίες ἀληθινές, ἱστορίες - εἶχε πέσει μὲ τὸ ἀλεξίπτωτο στὰ κα- γιὰ ἀνθρώπους ἰδιαίτερους, ἀξιόλο- τεχόμενα γαλλικὰ ἐδάφη. Ἐκεῖ, ἦταν γους, ὄμορφους ἀνθρώπους, γενναί- ὑπεύθυνη γιὰ τὸ δίκτυο πληροφοριῶν ους ἀνθρώπους; Γιατί τὰ ἀφήνουμε νὰ μέσῳ ἀσύρματου, μὲ τὸ κωδικὸ ὄνομα πιστεύουν τὶς ἱστορίες τῶν ἄσχημων καὶ τρομαχτικῶν κινούμενων σχε- Agent Rose. Ἀφοῦ ἔστειλε 105 μηνύ- δίων, τὶς ψεύτικες ἱστορίες βίαιων ματα μὲ τὸν ἀσύρματο, τὴ συνέλαβε «ἡρώων» στὶς ὁποῖες χάνει κανεὶς τὸ ἡ Γκεστάπο. Μετὰ ἀπὸ πολλὰ βασανι- καλὸ καὶ τὸ κακό, ἀφοῦ, οὐσιαστικά, στήρια- τῆς βύθισαν ξανὰ καὶ ξανὰ τὸ ὅλοι, ἥρωες καὶ μὴ ἥρωες, εἶναι κα- κεφάλι σὲ νερὸ καὶ τὴν ἀνέσυραν μι- κοί; Ἀφήνοντας ἔτσι τὰ παιδιά μας, σοπνιγμενη- τὴν ἔστειλαν στὸ στρατό- τὰ ἀφήνουμε, ὄχι μόνο χωρὶς μνήμη, πεδο Ravensbrück. Ἐκεῖ εἶδε χιλιάδες ἄλλα καὶ χωρὶς αἴσθηση τῆς πραγματι- συγκρατούμενές της νὰ ἐκτελοῦνται κότητας, χωρὶς διάκριση τῆς ἀλήθειας ἢ νὰ πεθαίνουν ἀπὸ κακουχίες, καὶ ἀπὸ τὸ ψέμα. ἀνάμεσα σ̓ αὐτὲς ἦταν καὶ ἡ στενότε- Τὴ θλιβερὴ αὐτὴ διαπίστωση - ὅτι ρη φίλη της καὶ συνεργάτις της στὴν δηλαδὴ οἱ λαοὶ χάνουμε σιγά-σιγὰ τὴ Ἀντίσταση. Παρόλα αὐτὰ κατάφερε μνήμη μας - ἦλθε νὰ μοῦ ἐπιβεβαιώσει νὰ δραπετεύσει κατὰ τὴ διάρκεια τῆς μία εἴδηση ποὺ γράφτηκε καὶ σχο- μεταφορᾶς της σ̓ ἕνα κοντινὸ στρατό- λιάστηκε στὴ βρετανικὴ Daily Tele- πεδο. Ἕνας ἱερεὺς τῆς περιοχῆς τὴν graph. Σ̓ ἕνα διαμέρισμα, στὴ μικρὴ πόλη Torquay, ζοῦσε μία γριούλα περιμάζεψε καὶ τὴν ἔκρυψε μέχρι ὁλομόναχη, στὴν ὁποία κανεὶς δὲν ποὺ ἦρθαν τὰ συμμαχικὰ στρατεύμα- ἔδινε σημασία. Ἡ μόνη ἀνάμνηση ποὺ τα καὶ τὴν ἔστειλαν πίσω στὸ Λονδίνο εἶχαν ἀπ̓ αὐτὴν οἱ γείτονές της ἦταν σὲ πολὺ κακὴ σωματικὴ καὶ ψυχικὴ ὅτι τῆς ἄρεσε νὰ μιλάει γιὰ τὴ γατούλα κατάσταση. της. Τὸν περάσμενο Σεπτέμβριο ἡ γρι- Ἡ ἱστορία τῆς κρυφῆς αὐτῆς ἡρωίδας ούλα πέθανε ὁλομόναχη, ὅπως εἶχε ζή- προβλημάτισε πολὺ τοὺς γείτονές της, σει. Καὶ οἱ ὑπάλληλοι τῶν ἁρμόδιων οἱ ὁποῖοι, ὅσο ζοῦσε, ἐλάχιστη σημα- τοπικῶν ἀρχῶν ποὺ μπῆκαν στὸ διαμέρισμά της γιὰ νὰ τακτοποιήσουν σία τῆς ἔδιναν. Καὶ πρέπει νὰ προβλη- τὴν κηδεία της καὶ τὶς ὑποθέσεις της - ματίσει καὶ ἐμᾶς ἀκόμη περισσότερο, ἀφοῦ δὲν εἶχε κανένα δικό της - ἔμειναν γιατί ἐμεῖς - ἰδίως οἱ νεότεροι- ἔχουμε ἔκπληκτοι βλέποντας τὰ μετάλλια πολὺ πρόχειρο τὸ χαρακτηρισμὸ «πα- ἀνδρείας τῆς ἄσημης γριούλας καὶ τὰ λιόγερος» καὶ «παλιόγρια» γιὰ τοὺς χαρτιὰ τῆς Γαλλικῆς καὶ Βρετανικῆς κρυφοὺς θησαυροὺς ποὺ ζοῦν δί- κυβέρνησης ποὺ τὰ συνόδευαν! πλα μας, ἀφανεῖς. Καὶ ἀφήνουμε τὶς Ἡ «ἄσημη» γριούλα ἦταν ἡ Eileen ἱστορίες τους νὰ ξεχνιοῦνται, χωρὶς Nearne, ἡ ὁποία τὸ 1944, σὲ ἡλικία 23 κάνεις νὰ ἐνδιαφέρεται νὰ τὶς μάθει.
32 Ο ΓΑΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΥΣΤΗΡΙΟ π. Δημητρίου Γκαραγκούνη πρωτοπρεσβύτερου Π ρόσφατα ἕνας μας φίλος νει τὴν ἐμφάνισή της ἡ λευκοφορεμέ- ἔλαβε μέρος σὲ μία τελετὴ νη νύφη, καὶ ὁ γαμπρὸς νὰ ὑποδέχεται συνηθισμένη, ποὺ δὲν ση- τὴ νύφη δίνοντάς της τὸ καθιερωμένο μαίνει τίποτα τὸ καινούριο, φιλὶ πρὶν μποῦν στὴν Ἐκκλησία γιὰ ἀλλὰ ποὺ εἶναι πολὺ σημαντική. Περὶ τὸ μυστήριο. Βλέπει τὸν ἱερέα νὰ περι- τὶς 6:30 τὸ ἀπόγευμα περνώντας ἀπὸ λαμβάνει τοὺς μελλόνυμφους πιασμέ- τὴν πλατεία τῆς Ἐκκλησίας, ὅπου νους χέρι-χέρι ψάλλοντας τὸ «Ἄξιόν ἦταν συγκεντρωμένοι πολλοὶ περίερ- ἐστι» καὶ νὰ τοὺς φέρνει μπροστὰ γοι, διέκρινε ἕναν ἄγνωστο ποὺ πρό- στὸ τέμπλο, ὅπου ἔχουν τοποθετηθεῖ βαλε ἀπὸ γειτονικὸ δρόμο νὰ περ- τὸ τραπέζι μὲ τὸ εὐαγγέλιο καὶ τὰ πατάει μὲ βαρετὰ βήματα, πρόσωπο στέφανα. σκυθρωπὸ καὶ ὕφος βαριεστημένο. Ἐνστικτωδῶς ὁ ἄγνωστος σταμα- Χωρὶς ἀμφιβολία αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος τάει καὶ παρατηρεῖ τὴν ὄμορφη συ- ἐπέστρεφε τὴν συνηθισμένη ὥρα ἀπὸ νοδεία. Ταυτόχρονα στὰ χείλη του κάποια ἐργασία καὶ δὲν ἦταν καθό- διαγράφεται ἕνα χαμόγελο εὐτυχίας. λου εὐδιάθετος, χαρούμενος. Ἐκείνην Ἡ ἐνθύμηση τῆς ἡμέρας στὴν ὁποία ἀκριβῶς τὴ στιγμὴ ἀκούει κορναρί- ὁ ἴδιος ἦταν ὁ ἥρωας μιᾶς παρόμοιας σματα αὐτοκινήτων, σηκώνει τὰ μάτιά τελετῆς ἦταν ἀρκετὴ γιὰ νὰ διώξει τὶς του καὶ βλέπει μπροστὰ στὴν εἴσοδο μαῦρες του σκέψεις. Ὁ γάμος εἶναι τοῦ ναοῦ τὸν γαμπρὸ κρατώντας στὰ βέβαιο ὅτι εἶναι μία μεγάλη ὑπόθεση. χέρια του μία ἀνθοδέσμη. Τὸν κόσμο Σημαδεύει τὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων νὰ ξεσπᾶ σὲ χειροκροτήματα μόλις κά- ποὺ ἔχουν συνάψει γάμο· εἶναι κάτι περισσότερο καὶ ἀπὸ ἕνα συμβόλαιο, μία συμφωνία δύο ἀνθρώπων, διότι ὁ Χριστὸς τὸν ἔκανε ἕνα μυστήριο. Εἶναι ἕνα μεγάλο μυστήριο, ποὺ θέ- τει τὸν ἄνδρα καὶ τὴ γυναίκα σὲ μία ἰδιαίτερη σχέση. 1. Ὁ γάμος εἶναι μυστήριο. α) Ἡ ἐκκλησία ἀπὸ τοὺς πρώτους αἰῶνες τῆς ἱστορίας της προβάλλει ὡς Ὁ γάμος στὴν Κανᾶ. ἀλήθεια τῆς πίστεως τὴ μυστηριακὴ
33 ἀξία τοῦ γάμου. Τὸ μυστήριο τοῦ γά- ἀπόλυτης ἐλευθερίας. Ἡ κοινωνία μου δίνει στὴν παντρειὰ καινούργιο πληρώνει τὸν πανσεξουαλισμό καὶ νόημα, μεταμορφώνει πραγματικά, τὴν ἀνταρσία τοῦ ἀνθρώπου κατὰ ὄχι μόνο τὸν γάμο, ἀλλὰ ὅλη τὴν τοῦ Θεοῦ μὲ ἀκριβὸ τίμημα. Τρώει ἀνθρώπινη ἀγάπη. Κάθε οἰκογένεια τὰ ξυλοκέρατα, ὅπως ὁ ἄσωτος υἱὸς τῆς εἶναι ἀληθινὰ ἕνα βασίλειο, μία μικρὴ παραβολῆς. Ναρκωτικά, διαρρήξεις, Ἐκκλησία καὶ ἑπομένως ἕνα μυστή- ἐγκλήματα, αὐτοκτονίες, νευροπαθή- ριο τῆς Βασιλείας καὶ ἕνας δρόμος σεις εἶναι τὰ χαρακτηριστικά της. Ὁ γά- πρὸς αὐτήν. μος ἀπαιτεῖ σεμνότητα, ἀλληλοσεβασμό, Τὰ λειτουργικὰ βιβλία, τὰ χειρό- ἀφοσίωση καὶ ἀλληλοεκτίμηση. γραφα, τὸν κατατάσσουν στὰ αἰσθητὰ Ὁ χριστιανικὸς γάμος εἶναι κατὰ τὸν ἐκεῖνα σημεῖα ποὺ ἵδρυσε ὁ Χριστὸς Χρυσόστομο ἡ ἔννομη σύζευξη τοῦ γιὰ νὰ μεταδίδουν τὴ Θεία Χάρη. Στὴν ἄνδρα καὶ τῆς γυναίκας καὶ κατὰ τὴ ἀρχὴ τοῦ 2ου αἰώνα περὶ τὸ 107 μ.Χ. Γραφὴ «μυστήριο μέγα». Αὐτὴ εἶναι ἡ μαρτύρησε ὁ γέροντας ἐπίσκοπος τῆς ἀλήθεια, ἡ πραγματικότητα καὶ πρέ- Ἀντιοχείας, ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος ὁ Θεοφό- πει νὰ τὴν ἀποδεχθοῦμε μὲ ὅλη τὴν ρος. Αὐτὸς ὁ ἀρχιερέας εἶχε γνωρίσει πληρότητά της. Ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ τὰ τοὺς Ἀποστόλους καὶ εἶχε ἀπευθείας πρῶτα χρόνια ποὺ ἀκολούθησαν μετὰ τὶς πληροφορίες τὶς ὁποῖες ἐμεῖς βρί- τὴ Σταύρωση τοῦ Ἱδρυτοῦ της φυ- σκουμε συνοπτικὰ στὰ συγγράμμα- λάσσει καὶ διατηρεῖ τὸν γάμο σὰν ἕνα τά του. Λοιπόν, ἐπισημαίνει σὲ μία μυστήριο. Γἰ αὐτὸ καὶ δὲν ὑπάρχει ἐπιστολή του τὴ λειτουργία τοῦ γά- παρὰ μόνο μία δυνατὴ ἐξήγηση, ἡ σύ- μου, τὴν τέλεση, τὸ τελετουργικὸ μέ- σταση, ἡ θέσπιση τοῦ μυστηρίου τοῦ ρος τοῦ γάμου, στοὺς χριστιανοὺς τῆς γάμου ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Ἰησοῦ. ἐποχῆς του: Ὁ γάμος εἶναι πρῶτον μία πορεία «Προσκαλεῖ τοὺς ἀρραβωνιασμέ- πόνου, δεύτερον εἶναι μία πορεία νους καὶ τὶς ἀρραβωνιασμένες νὰ πα- ἀγάπης, τρίτον, μία πορεία πρὸς τὸν ντρευτοῦν ἐνώπιον τοῦ ἐπισκόπου, οὐρανό. Εἶναι μία κλήση τοῦ Θεοῦ. ὅταν οἱ γάμοι γίνονται κατὰ τὸν Κύ- Εἶναι, ὅπως λέγει ἡ Ἁγ. Γραφή, «μυ- Τὸ μυστήριο τοῦ γάμου δίνει στὴν παντρειὰ καινούργιο νόημα, μεταμορφώνει πραγματικά, ὄχι μόνο τὸν γάμο, ἀλλὰ ὅλη τὴν ἀνθρώπινη ἀγάπη. ριο, καὶ ὄχι κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν». (P. στήριον μέγα»! Μυστήριο σημαί- ALLARD: Οἱ σκλαβωμένοι χριστια- νει ἕνα σημάδι ποὺ ἐκεῖ ὑπάρχει ἡ νοί, σελ.254). Τί σημαίνει αὐτό; Ὁ μυστικὴ παρουσία κάποιου ἀληθινοῦ γάμος θέτει φραγμὸ στὴν πορνεία καὶ γεγονότος. Ἔχουμε, μίαν εἰκόνα, στὴ σύναψη ἐξωσυζυγικῶν σχέσε- προσκυνᾶμε τὴν εἰκόνα. Εἶναι ἕνα μυ- ων. Ὁ θεσμὸς τῆς οἰκογένειας δέχεται στήριο ἡ εἰκόνα. Προσκυνᾶς τὸ ξύλο; ἐπιθέσεις ἀπὸ τοὺς ὑπέρμαχους τῆς Ὄχι! Ἐκεῖ εἶναι ἀκριβῶς ὁ Χριστὸς ἢ
34 ἡ Παναγία. Ἔχουμε τὸν τίμιο Σταυρό. προσκοηθήσεται πρὸς τὴ γυναίκα Τὸν προσκυνᾶμε. Γιατί; Εἶναι σύμβο- αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα λο τοῦ Χριστοῦ. «Ὑπάρχει ἡ μυστικὴ μίαν. Ἔτσι, δὲν θὰ εἶναι δύο, ἀλλὰ ἕνα παρουσία τοῦ Χριστοῦ». Κάτι τέτοιο μόνο σῶμα». Καὶ ἀνακεφαλαιώνει: ἀκριβῶς εἶναι καὶ ὁ γά- «Καὶ οὓς ὁ Θεὸς συνέζευ- μος. Ὅπου εἶναι δυό- ξεν, ἄνθρωπος μὴ χωρι- τρεῖς συνηγμένοι στὸ ζέτω» (Ματθ.19,4). Μέσα δικό μου ὄνομα, ἐκεῖ σὲ αὐτὴν τὴ σελίδα τοῦ εἶμαι κι ἐγώ, ἀνάμεσά Εὐαγγελίου ὑπάρχει κά- τους. Παντρεύονται δυὸ τι τὸ περισσότερο ἀπὸ ἄνθρωποι, στὸ ὄνομα μία ἁπλὴ ὑπόσχεση ἐνά- τοῦ Χριστοῦ. Αὐτοὶ ντια στὶς ἀσωτίες καὶ πλέον γίνονται τὸ ση- στὶς διαφθορὲς ποὺ ἀτι- μάδι, ποὺ κρατάει καὶ μάζουν καὶ κλονίζουν κατέχει τὸν ἴδιο τὸν τὴ συζυγικὴ ἑνότητα. Χριστό. Ὅταν ὁ Θεὸς ἑνώνει, καὶ β) Τὸ εὐαγγέλιο μᾶς ἑνώνει γιὰ πάντοτε, εἶναι δείχνει ποιὰ πραγμα- γιατί ἐπεμβαίνει στὸν Τὸ ἐν Κανᾷ θαῦμα. γάμο, καὶ αὐτὴ ἡ συμ- τικὰ εἶναι ἡ ἐπιθυμία τοῦ μεγάλου Διδασκά- φωνία ποὺ ἐπικυρώνεται λου. Ἄρχισε τὴ δημόσια ζωή του πα- καὶ ἁγιάζεται ἀπὸ τὸν Θεό, δὲν εἶναι ριστάμενος σ̓ ἕναν γάμο ἁγιάζοντάς ἕνα ἁπλὸ ἀνθρώπινο συμβόλαιο ὅ- τον μὲ τὴν παρουσία Του. Ἀλλὰ κάνει πως τὰ ἄλλα. Γιὰ νὰ ἔχουμε μία κάτι περισσότερο. Στὴ διάρκεια τοῦ σωστὴ ἔκβαση χρειάζεται ὑψηλότερη γαμήλιου συμποσίου πραγματοποιεῖ ἀποτελεσματικότητα. Αὐτὴ ἡ συμ- ἕνα θαῦμα ποὺ σίγουρα εἶναι ἕνα φωνία εἶναι ἡ ἴδια ἡ τελετὴ τοῦ γά- φωτεινὸ σημάδι γιὰ τὴ μυστηριώδη μου, τὸ αἰσθητὸ σημάδι τῆς χάριτος ἀλλαγὴ ποὺ θέλει νὰ ἐπιτύχει στὴν τοῦ Θεοῦ. Εἶναι ἐξάλλου τὸ συμπέ- ἕνωση τῶν συζύγων. Μὲ τὴ δική του ρασμα τοῦ Ἁγίου Παύλου ποὺ γρά- ἐντολὴ τὸ νερὸ τῶν λίθινων ὑδρίων φει: «Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν, μετατράπηκε σὲ κρασί. Τὸ ἴδιο, μὲ τὴν ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν Παντοδύναμη θέλησή Του, ὁ φυσικὸς Ἐκκλησίαν».(Ἐφεσ. 5,32). γάμος, ὁ ἤδη ἡγιασμένος κατὰ κάποια ἔννοια, διότι ὁ Θεὸς τὸν ἵδρυσε, ὅταν ἔδωσε στὸν πρῶτο ἄνθρωπο τὴν πρώ- 2. Ὁ γάμος εἶναι ἕνα μεγάλο τη σύζυγο, ἔγινε ἕνα ἱερὸ σημάδι, μὲ μυστήριο. τὴν ἐνέργεια τῆς θείας Χάριτος. Στοὺς Ὅλες οἱ παραδοσιακὲς τελετὲς ποὺ Φαρισαίους: «Δὲν διαβάσατε», ρωτάει, ἔχουν δοκιμαστεῖ ἀπὸ τὴ λειτουργία, «ὅτι ὁ Δημιουργὸς στὴν ἀρχὴ ἔκανε εἶναι ἀπὸ τὴ φύση ἐπηρεασμένες ἕναν ἄνδρα καὶ μία γυναίκα καὶ εἶπε: ἀπὸ ἕνα ἀλλόκοτο πνεῦμα ποὺ τὶς ἀντὶ τούτου καταλείψει ἄνθρωπος δίνει μία παράξενη ἐντύπωση. Ἡ τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ Ἑκκλησία προκειμένου νὰ ὑποδεχθεῖ
35 τοὺς μελλόνυμφους τοὺς ἑτοιμάζει πράξη ἀρχαιότατη ποὺ συμβολίζει τὸ μία γιορτινὴ ὑποδοχή, ὅπως αὐτὴ ἀδιάσπαστο καὶ τὴν παντοτινὴ ἕνωση χαιρετίζει τὴ γενέθλιο ἡμέρα εἰσόδου τῶν νεόνυμφων. Κατὰ τὸν Συμεὼν στὴ χριστιανικὴ ζωή, εἰσόδου στὴν Θεσσαλονίκης ὁ ἱερεὺς «συνάπτει τού- Ἑκκλησία, τὴν ἡμέρα τοῦ Βαπτίσμα- των τὰς χεῖρας τὸ τέλειον δηλῶν τῆς τος. Ὁ ἱερέας τοὺς περιμένει μπροστὰ ἑνώσεως». Τὴ βρίσκουμε ἤδη στὴν στὴν εἴσοδο τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοὺς Π.Δ. στοὺς γάμους τοῦ Τωβία ὅπου ὁ εἰσάγει στὸ ἐσωτερικό της μπροστὰ στὸ Ραγουὴλ «λαβὼν τῆς χειρὸς αὐτῆς (τῆς τέμπλο ψάλλοντας τὸ «Ἄξιόν ἐστι». Ἐκεῖ ἔχουν ἑτοιμάσει τὸ τραπέζι μὲ τὸ θυγατρός του) παρέδωκεν αὐτὴν Τωβία εὐαγγέλιο, τὰ στέφανα, τὰ δαχτυλίδια γυναίκα» (Τωβὶτ ζ´, 12). καὶ τὸ κοινὸ ποτήριο, οἱ λαμπάδες, οἱ Ὅταν δύο χριστιανοὶ παντρεύονται, τιμητικὲς θέσεις τῶν κουμπάρων καὶ ὁ ζῶν Θεὸς τῆς Ἁγίας Τριάδος τοῦ τῶν γονέων. Ἀνάλογη ὑποδοχὴ στὴν ὁποίου εἶναι παιδιά του, νοιάζεται γἰ Ἐκκλησία γίνεται στὸν Ἀρχιερέα. αὐτοὺς νὰ τοὺς μεταδώσει ἀξιοπρέπεια Τέτοια τιμὴ καὶ δόξα δίνει στοὺς μελ- καὶ ἕναν σεβαστὸ ρόλο, στὴν καινού- λόνυμφους ἡ Ἐκκλησία. Ἡ ἀμοιβαία ρια τους ζωή. Τοὺς ἑνώνει μὲ τὰ δεσμὰ καὶ εἰλικρινὴς συγκατάθεση τῶν νέ- τοῦ γάμου, ποὺ μόνο ὁ θάνατος μπορεῖ ων εἶναι ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιὰ νὰ τοὺς χωρίσει. Κάνει τὴν ἀμοιβαία τὴν τελετὴ τοῦ γάμου. Ἀκολουθεῖ ἡ εὐλογία τοῦ ἱερέως. Ἐξάλλου πρέπει ἀγάπη τους ἱκανὴ νὰ ἀντισταθεῖ σὲ νὰ ὑπάρχει καὶ ἡ συναίνεση καὶ ἡ ὅλες τὶς καταιγίδες καὶ δοκιμασίες εὐχὴ τῶν γονέων. Ὅπως θὰ πεῖ μία τῆς ζωῆς. Θέλει νὰ τοὺς καταστήσει εὐχὴ τοῦ γάμου: «Εὐχαὶ γονέων στη- συνεχιστὲς τοῦ νόμου Του ἐπάνω ρίζουσι θεμέλια οἴκων». στὴ γῆ, καὶ τὸ παράδειγμά του νὰ Τὸ Εὐχολόγιο περιέχει εἰδικὴ ἀκο- ἀκολουθήσουνκαινούργιοιθαυμαστὲς λουθία γιὰ τὸν γάμο. Ὁ ἱερέας προσεύ- καὶ μιμητὲς τῶν ἐπουρανίων. Αὐτὸ χεται καὶ δίνει τὴ γαμήλια εὐλογία εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ μυστηρίου στοὺς νεόνυμφους. Πράγματι ἡ ὁ- ἀλλὰ αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα προκύπτει ρατὴ τελετὴ τοῦ γάμου εἶναι πολὺ ἀπὸ τὴ συμμετοχὴ αὐτῶν τῶν ἴδιων ὄμορφη. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ ἡ πίστη μας ποὺ εὐλογήθηκαν. ἀποκαλύπτει ἕνα ἀόρατο θέαμα ποὺ εἶναι ἀνώτερο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ βλέπουν τὰ μάτια τῶν παρισταμένων. Στὴν ἀκολουθία τοῦ γάμου ὡς πρώτη συμβολικὴ πράξη κατὰ σειρὰ τελέσεως σημειώνουμε τὴ σύναψη τῶν δεξιῶν χεριῶν τῶν νεονύμφων. Ὁ ἱερέας συνάπτει τὰ δεξιὰ χέρια αὐτῶν καὶ τρόπο τινὰ ἐγχειρίζει ἐκ μέρους τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας τὸν ἕναν σύζυγον στὸν ἄλλο. Εἶναι Στέφανα
36 ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΚΟΥΝΕ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ Ἕνα πείραμα* Ἄννας Κωστάκου-Μαρίνη λογοτέχνιδος, μέλους τοῦ Κύκλου Παιδικοῦ Βιβλίου καί τῆς Γυναικείας Λογοτεχνικῆς Συντροφιᾶς Δ ὲν εἶχα ἰδέα πῶς θὰ τὰ κα- πισα τοὺς μικροὺς ἀκροατὲς γιὰ τὸν τάφερνα νὰ διαβάσω ἕνα τόπο, τὸν χρόνο, τὰ πρόσωπα τοὺς διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη ἔκανα ἐπίσης μία ἀρχικὴ εἰσαγωγὴ σὲ παιδιὰ ἐννέα ὣς δώδεκα στὴν ὑπόθεση. Στὴ συνέχεια τοὺς συ- χρόνων. Ἦταν ἕξι καὶ γύρω ἀπὸ αὐτὰ στήθηκα ὡς Παπαδιαμάντης, συγγρα- μαζεύτηκαν ἀπὸ περιέργεια ἀδέλφια καὶ ξαδέλφια μεγαλύτερα. Ἦταν μία σκέψη, ποὺ μοῦ καρφώθηκε ἐπίμονα. Φοβόμουν πὼς θὰ ἔφευγαν μετὰ τὸ πρῶτο πεντάλεπτο, ἢ πὼς θὰ ἄρχιζε ἡ βαρεμάρα καὶ ἡ φασαρία. Πῶς θὰ τὰ κρατοῦσα; Πῶς θὰ τοὺς τὸ μετέ- διδα; Ἡ ἀνταπόκριση στὸ κάλεσμα καὶ ἡ προσδοκία τους μὲ ἠρέμησε, μὲ ἐνέπνευσε καὶ μὲ καθοδήγησε. Τὰ παιδιὰ ἐπιθυμοῦν τὴν ἐπικοινωνία κι ἕνα διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη ἀπο- Σκιάθος 1989. δείχτηκε ἀποτελεσματικότατο μέσον ἐπικοινωνίας. φέας ποὺ θὰ τοὺς ἔλεγα τὴν ἱστορία Τοὺς διάβασα τὸ διήγημα «Στὸ Χρι- μου. Ἡ ἀνάγνωση ἦταν βέβαια θεατρι- στὸ στὸ κάστρο» σὲ δύο συνέχειες. Τὸ κή, παραστατική. Οἱ διάλογοι διαβά- πρῶτο μέρος τελείωσε μὲ τὰ λόγια: στηκαν αὐτούσιοι. Στὰ περιγραφικὰ «...καὶ ὁ ἥλιος ἐχαμήλωνε, ἐχαμήλωνε. μέρη ἐπαναλάμβανα τὶς πολὺ δύσκο- Καὶ ἡ βαρκούλα ἐκινδύνευε ν᾿ ἀφα- λες φράσεις σὲ νεοελληνικά, μὲ τρό- νισθῆ. Καὶ ἡ ἀπορρὼξ βραχώδης ἀκτὴ πο ποὺ νὰ μὴ χάνεται ἡ συνέχεια τῆς ἐφαίνετο διαφιλονικοῦσα τὴν λεί- ἀνάγνωσης. Τὰ μεγαλύτερα ζητοῦσαν αν πρὸς τὸν βυθὸν τῆς θαλάσσης». τὴ σημασία λέξεων ποὺ μετέφραζα Τὴν παραμονὴ τῶν Χριστουγέννων σύντομα. Στὴν προηγηθεῖσα κατατό- τὰ παιδιὰ μαζεύτηκαν αὐθόρμητα πιση τοὺς ἔδειξα καὶ τὴ Σκιάθο στὸν καὶ τὸ τελειώσαμε. Πρὶν ν᾿ ἀρχίσει ἡ χάρτη ἐπισημαίνοντας τὸ δρομολόγιο ἀκρόαση τοῦ πρώτου μέρους κατατό- τῆς βάρκας τοῦ Στεφανῆ τοῦ Μπέρκα.
37 Ὄχι κάρτες εἰδυλλιακὲς τουριστικοῦ στη του καὶ ἡ θεολογία του εἶναι βιω- ἐνδιαφέροντος, γιὰ νὰ μὴ στομώσω ματική. Ἔτσι, ὅταν ὁ Πανάγος «εἶπεν τὴ φαντασία τους. Οἱ διὰ λόγου περι- αὐθαδῶς» ἐκφράζοντας ἀμφισβήτηση γραφὲς ἔφθαναν. πίστεως: «Καὶ γιατί δὲν κάνει καλὸν Τὰ παιδιὰ ἐπαναλάμβαναν μὲ κέ- καιρὸ ὁ Χριστός, παπᾶ, ἂν θέλη νὰ φι λέξεις παράξενες καὶ μικρὲς φρά- πᾶνε νὰ τὸν λειτουργήσουνε στὴν σεις: «Ὁ Ἁϊ Θανάσης... μὲ τὰ Καμπιά», ἑορτή του;» ὁ παπα-Φραγκούλης τοῦ «Ἡ Μυγδαλιά... ἀπ᾿ τοῦ Κουρούπη», ἀπαντᾶ: «... Ἄλλο τὸ γενικὸ καὶ ἄλλο «...Φουρτούνα κιαμέτ», «Ὅλο φρεσκά- τὸ μερικὸ καὶ τὸ τοπικό, Πανάγο... Ἡ ρει... Ξίδι μοναχό!» «ἀπὸ σοφράν...!» βαρυχειμωνιὰ γίνεται γιὰ καλό, καὶ «...ἀπὸ σταβέτ!». γιὰ τὴν εὐφορία τῆς γῆς καὶ γιὰ τὴν ὑγεία ἀκόμα. Ἀνάγκη ὁ Χριστὸς δὲν Ἀπ᾿ τὴ συζήτηση τοῦ παπα-Φρα- ἔχει νὰ πᾶνε νὰ τὸν λειτουργήσουνε... γκούλη μὲ τὸν Πανάγο τὸν μαραγκό, Μὰ ὅπου εἶναι μία μερικὴ προαίρεσις τὴ θεία τὸ Μαλαμῶ, τὸν Στεφανῆ καλή... καὶ ὅπου πρόκειται νὰ βοηθή- Μπέρκα καὶ ἄλλους ἀκόμη, τὰ παιδιὰ σει κανεὶς ἀνθρώπους, καθὼς ἐδῶ, ἐκεῖ γνώρισαν πρόσωπα μὲ τὸν χαρακτήρα τους, τὴ νοοτροπία τους, τὸ ἦθος τους, ὁ Θεὸς ἔρχεται βοηθός, καὶ ἐναντίον καὶ τὴν πίστη τους. Ὁ παπα-Φραγκού- τοῦ καιροῦ καὶ μὲ χίλια ἐμπόδια... λης εἶναι ἕνας νησιώτης παπᾶς. «Εἰς Ἐκεῖ ὁ Θεὸς συντρέχει καὶ μὲ θαῦμα τὴν νεότητά του ὑπῆρξε ναυτικός, ἀκόμα, τί νομίζεις, Πανάγο;». κι ἐφαίνετο διατηρῶν ἀκόμη λανθα- Καὶ εἶχαν οἱ μικροὶ ἀκροατὲς τὴν νούσας δυνάμεις, ἦτο δὲ τολμηρὸς καὶ εὐκαιρία νὰ ἀκούσουν ἀμέσως μετὰ ἀκάματος...». Γνωρίζει ὅμως τὴν πί- ἀπὸ αὐτὴ τὴ συνειδητὴ καὶ μὲ γνώση Ὁ τάφος τοῦ Παπαδιαμάντη.
38 ἔκφραση πίστης, τὴν ἄλλη, τὴ λαϊκή, ζωή. «Ἐγὼ εἰμὶ ἡ ὁδός, ἡ ἀλήθεια καὶ ποὺ εἰλικρινὴς μὲν ἀναμεμειγμένη ἡ ζωή...». Ἡ χριστιανικὴ πίστη εἶναι δὲ μὲ ἠθικολογία καὶ φόβο: «Ἀλήθεια ἡ σχέση μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ παπᾶ μ᾿, δὲν εἶναι καλὸ πρᾶγμα αὐτὸ διὰ μέσου τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶναι δά, θὰ πῶ, ν᾿ ἀφήνουν τόσα χρόνια τὸ σῶμα Του. Ὡς μὴ θρησκεία λοιπὸν τώρα τὸ Χριστὸ ἀλειτούργητο, τὴν πολὺ ἀπέχει ἀπὸ τὸ νὰ «ἐντάσσεται πιὰ ἡμέρα τῆς Γέννας του... Γιὰ τοῦτο θὰ στὰ πλαίσια τοῦ γενικότερου λαϊκοῦ μᾶς χαλάσ᾿ κι οὐ Θεός!». Τὰ παιδιὰ ἐνδιαφέροντος ...» στόν 19ο αἰῶνα ἢ σὲ γελοῦσαν κάθε φορά ποὺ «μιλοῦσε» ἡ ὁποιοδήποτε ἄλλο, πρὶν ἢ μετὰ. θειὰ τὸ Μαλαμῶ καὶ ἐπαναλάμβαναν Ἐσκόπευα νὰ διαβάσω τὸ διήγη- στὰ δικά τους λόγια τοῦτο τὸ «θὰ πῶ» μα σὲ τρεῖς συνέχειες σταματώντας ποὺ ἐκείνη κολλοῦσε πάντα σὲ κάθε τὴν πρώτη στὴν παράγραφο: «Πρὶν φράση της. κατακλιθῆ ὁ παπα-Φραγκούλης ἔ- Στὴ συνέχεια τὰ παιδιὰ εἶδαν νὰ στειλε μήνυμα στὸν συνεφημέριό του περνοῦν ἔθιμα, εἰκόνες, κινήσεις, χει- τὸν παπ᾿-Ἀλέξην, ὅστις ἄλλως ἦτο καὶ ρονομίες ἀπὸ τὴ σκιαθίτικη ζωή. ὁ ἐφημέριος τῆς ἑβδομάδος, ὅτι δὲν θὰ Εἶδαν μία βραδιὰ στὸ «παπαδόσπι- ἦτο συλλειτουργὸς τὴν ἐπιοῦσαν...». το». Ἄκουσαν γιὰ πρόσωπα ἁπλά, μὲ Ἀλλὰ ἡ περιέργεια τῶν παιδιῶν μὲ γνωστὲς καὶ οἰκεῖες ἰδιότητες. Κοντὰ ἀνάγκασε νὰ συνεχίσω. Καὶ δὲν στὸ γνωστικὸ παπᾶ ἡ δειλὴ παπαδιά, εἶχαν ἄδικο. Μήπως τοῦ ἔλειπε ἡ κί- ποὺ δὲν φοβᾶται ὅμως ὅταν βρίσκεται νηση, ἡ δράση, ἡ ἀγωνία; Μήπως δὲν δίπλα του. Τὸ Μυγδαλιῶ μὲ τὴ ζήλια ὑπῆρχαν ἥρωες ποὺ συμπαθοῦσαν του, ὁ Στεφανῆς ὁ Μπέρκας, ὁ ἀπόκο- ἢ ἀπέρριπταν ἢ ἀκόμη κορόιδευαν; τος βαρκάρης, ποὺ ξέρει ὅμως καλά Ἔπειτα οἱ διάλογοι, ὡς δυνάμεις δι- τοῦ ναυτικοῦ τὴν τέχνη. «Κίντυνος, ασταυρούμενες, ἄλλες ἁπαλὲς κι λέει: Ντίπ, καταντίπ, καθόλ᾿! Ἐγὼ σᾶς ἄλλες δυνατές, πεισματικές, καθαρὲς πάιρνω ἀπάνου μ᾿, παπᾶ. Μονάχα πὼς ἢ ὑπόκωφες δὲν ἀφήνουν στὸ πρῶτο μπορεῖ νὰ κρυώσετε, τίποτε ἄλλο...». μέρος νὰ μαντέψεις ποιοὶ τελικὰ θὰ Εἶναι κεφάτο καὶ ζωντανὸ αὐτὸ τὸ συνοδέψουν τὸν παπᾶ, τὸν βαρκάρη διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη, ὅπως τὰ καὶ τὴν θεία τὸ Μαλαμῶ, ποὺ δηλώ- περισσότερα, ποὺ ἔχουν ὡς ὑπόθεση νει ἀμέσως συμμετοχή. Θὰ πάει ἡ ἐκκλησιαστικὲς γιορτὲς καὶ πανη- παπαδιὰ μὲ τὸν Λαμπάκην, τὸν μικρὸ γύρια. Δὲν ἀποτελοῦν, ὅμως, ἁπλὰ γυιό, τὴν ἔμψυχη ἀφορμὴ τῆς παρά- λαογραφικὰ ἀφηγήματα. Παρουσιά- τολμης ἐπιχείρησης; Θὰ πάρουν μαζί ζουν ἀτόφια τὴ ζωὴ καὶ τὸν ἄνθρωπο. τους τὸ Βασῶ, τὴν μικρότερη ἀπὸ τὶς Καὶ δὲν ἔχει «θρησκευτικότητα» οὔτε δύο κόρες τοῦ παπαδικοῦ ζεύγους; Κι «λαϊκὴ» οὔτε ἄλλη, οὔτε πιστεύει ὁ ἀμφισβητίας ὁ μαστρο-Πανάγος ὁ «παιδικά». Ἡ ἀνθρώπινη ὕπαρξή του μαραγκός, τί θὰ κάνει τελικά; βιώνει τὶς συγκρούσεις καὶ ἀντιφάσεις Τὸ ταξίδι ἀρχίζει καὶ τὸ πρῶτο μέ- της καὶ ὄχι τὶς «χριστιανικὲς ἀξίες» ρος τῆς ἀνάγνωσης σταμάτησε στὸ διότι δὲν ὑπάρχουν τέτοιες. Ἡ πιὸ ἀγωνιῶδες σημεῖο, ὅταν ἔπιανε Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι θρησκεία, ἀλλὰ ἡ τρικυμία κι ἡ βάρκα ἐκινδύνευε.
39 Μὰ ὣς ἐκείνη τὴ στιγμὴ τὰ παιδιὰ ἀλλὰ γιατί γνωρίζει τὸ βαρὺ σὲ οὐσία ἀπόλαυσαν τὴν ἔκπληξη νὰ «δοῦν» θεολογικό, ἐκκλησιαστικὸ καὶ ἐν τέ- μαζεμένους ὅλους, δειλοὺς καὶ τολ- λει σωστικό, ἀντίκρυσμα. μηρούς, σιωπηλοὺς καὶ γκρινιάρη- Ἡ Λειτουργία εἶναι ἔργο τοῦ λαοῦ. δες περὶ τὰ δεκαπέντε ἄτομα. Ὅλα Δὲν ξεχωρίζει ἀπὸ τὴ ζωή του. Ὁ πρόσωπα ἀληθινὰ καὶ χαρακτῆρες παπαδιαμαντικὸς λαός, τὸ πλήρωμα αὐθεντικοί, ποὺ στὸ ταξίδι καὶ ὣς τὸ τῆς Ἐκκλησίας, μπαίνει στὸ ναὸ μ᾿ τέλος τῆς περιπέτειας ἔδωσαν στοὺς εὐλάβεια ἀλλὰ καὶ μὲ οἰκειότητα καὶ νεαροὺς ἀκροατὲς παραδείγματα πρὸς ἄνεση, χωρὶς φτιασίδωμα, εὐσεβὲς μίμηση καὶ πρὸς ἀποφυγὴν ἀλλὰ καὶ ὕφος καὶ ἐσωτερικὴ ὑποκρισία. Ὁ Πα- πρὸς ἀνίχνευση τῆς ταυτότητάς τους. παδιαμάντης ἀπαριθμεῖ τὰ κουσούρια Στὴ διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ καὶ πρὶν τοῦ ψάλτη, ποὺ δὲν ξέρει νὰ διαβάζει ἀρχίσει ἡ τρικυμία, τὰ χωρατὰ τοῦ καὶ ἀποκοιμίζει τὸ ἐκκλησίασμα. Θὰ παπᾶ καὶ τὰ πειράγματα πρὸς ὅλους προτιμοῦσε νὰ ἦταν ἀλλιῶς ὡστόσο δείχνουν τὴν ἐλευθερία ἐκ καθαρᾶς προκρίνει τὸ οὐσιοδέστερο σύμφω- καρδίας οὔτε ἴχνος εὐσεβισμοῦ, τοῦ να μὲ τὸ πνεῦμα τῆς Ὀρθόδοξης πί- κακέκτυπου δηλαδὴ τῆς πίστης. στης καὶ Ἐκκλησίας: Τὴν εὐλάβεια, Ἡ ἄφιξη στὸ Κάστρο καὶ ἡ συνά- τὴν πίστη, τὴν προσευχή. Ψάχνει ντηση μὲ τοὺς ἀποκλεισμένους ἐκεῖ κανεὶς σήμερα ἀπεγνωσμένα νὰ βρεῖ ἐνθουσίασε τὰ παιδιά. Ἡ «ξενάγηση» ψάλτη, ποὺ νὰ διακονεῖ καὶ ὄχι νὰ στὴν περιοχή, ποὺ κάνει ὁ Παπαδιαμά- ἐπιδεικνύεται· ποὺ νὰ προσεύχεται ντης προκάλεσε τὴν παρέμβαση λέξεων καὶ νὰ βοηθᾶ τοὺς πιστοὺς νὰ προσεύ- καὶ μικρῶν φράσεων στὴ Nεοελληνική, χονται· ποὺ νὰ συναισθάνεται καὶ νὰ ποὺ ἐγίνετο αὐθόρμητα καὶ ἀβίαστα ὑ- συμμετέχει στὴν Θεία Εὐχαριστία. πὸ τὴν πνοὴ τῆς ἰδιαίτερης λογοτεχνικῆς Παπαδιαμαντικῆς δύναμης. Ὁ κεντρικὸς ἥρωας τοῦ διηγήματος εἶναι, χωρὶς ἀμφιβολία, ὁ ἱερέας. Γύ- ρω του παίρνουν ὅλοι τὶς θέσεις τους. Εἶναι μία ὁμάδα ἀνθρώπων ἑνωμένη μὲ κοινὰ βιώματα καὶ περεμφερεῖς στό- χους. Ὁ καθένας διακονεῖ αὐθόρμητα τὸ σύνολο. Ὁ παπᾶς εἶναι ἕνας μεταξὺ Μνημόσυνο στὸ τάφο τοῦ Παπαδιαμάντη ὅλων, ἀλλὰ ὁσάκις χρειασθεῖ, ξεχω- ρίζει ὡς κορυφαῖος χοροῦ γιὰ νὰ κα- τευθύνει τὰ διαβήματα, νὰ διορθώσει Τὰ παιδιὰ ἄκουγαν καὶ μάθαιναν τοὺς διαλογισμούς, νὰ στερεώσει τὶς ἀβίαστα καὶ χωρὶς διδακτισμοὺς γιὰ ἀποφάσεις καὶ νὰ ὀρθοτομήσει τὴν ἀ- τὰ Χριστούγεννα καὶ τὴ Λειτουργία. λήθεια. Ἡ Λειτουργία γίνεται μὲ ὅλο Καταλάβαιναν ἀπὸ μόνα τους κάτι: τὸ Ὀρθόδοξο τυπικό, ὄχι διότι ὁ Παπα- Πὼς γιὰ τὰ πρόσωπα τοῦ διηγήματος διαμάντης «εἶναι χαρακτηριστικὸ πα- τὰ Χριστούγεννα ἦταν πρῶτα ἡ Λει- ράδειγμα φανατικῆς τυπολατρείας», τουργία, ὅπου συμμετεῖχαν ὅλοι κατὰ
40 τὰ μέτρα του ὁ καθένας καὶ μετὰ ἡ ματος νὰ κρατοῦν τὰ μεγαλύτερα εὐωχία. Καὶ περιγράφεται αὐτὴ ἀπο- παιδιὰ ἀπὸ μία φωτοτυπία τοῦ διηγή- λαυστικὰ ἀπὸ τὸν Παπαδιαμάντη. ματος ποὺ διαβάζεται καὶ στοὺς δια- Τὸ ἐνδιαφέρον κρατήθηκε ἀδιάπτω- λόγους νὰ μοιράζονται ρόλους. Ἔτσι, το μέχρι τὸ τέλος. Ἀκούγονται ξαφνικὰ θὰ ἔχουμε μία περίπου παράσταση φωνὲς ἀπὸ τὴ θάλασσα. Ἡ Ἐκκλησία μὲ ἀφηγητή. Ἀνακαλύπτουμε ἔτσι τὴν κειμενικότητα τοῦ θεατρικοῦ ἀδειάζει σχεδόν, κάποιοι κινδυνεύουν. ἔργου καὶ τὴ θεατρικότητα τοῦ κει- Καὶ ὁ Παπαδιαμάντης ὁ ταπεινὸς ὅσο μένου. Ὁ Ἀριστοτέλης λέει -μιλώντας καὶ βαθὺς γνώστης τῆς ἀνθρώπινης βέβαια γιὰ τὴν τραγωδία- ὅτι καὶ ἡ ψυχῆς λέει: «Οὐχ ἦττον οἱ ἄξεστοι τραγωδία ὅπως καὶ τὸ ἔπος φθάνει ἐκεῖνοι ἄνθρωποι, ἐκ τῆς αὐθορμήτου τὸν σκοπό της καὶ χωρὶς τὴν ὑλική ἐκείνης φιλανθρωπίας... (ποὺ) εἶναι της ἀναπαράσταση, γιατί παρουσιά- τὸ πρῶτον καὶ τελευταῖον αἴσθημα ζεται σὲ ἱκανοποιητικὸ βαθμὸ μὲ τὴν τὸ συγκινοῦν τὴν καρδίαν μετὰ τὴν ἀνάγνωση. Ζωντανεύει καὶ στὸ διάβα- πρώτην ἔκπληξιν, καὶ πρὶν προφθά- σμα καὶ στὴν παράσταση. σασα πνεύση ἡ παγερὰ πνοὴ τῆς φι- λαυτίας καὶ ἀδιαφορίας... ἤρχισαν νὰ Τὸ διήγημα «Στὸ Χριστὸ στὸ Κά- τρέχωσι τὸν κατήφορον». στρο» ζωντάνεψε στὸ διάβασμα μπρο- στὰ σὲ παιδιὰ ἀπὸ δέκα ἕως δεκατριῶν Καὶ δὲν ἐπέστρεφαν καὶ ἡ Λειτουρ- ἐτῶν. Πιστεύω, ὅτι καὶ λίγο μικρότερα γία προχωροῦσε παρὰ τὴν ἐσκεμμένη μποροῦν νὰ ἀκούσουν Παπαδιαμάντη ἀργοπορία τοῦ παπα-Φραγκούλη. Ἐπέ- στὴ γλώσσα του. Ἔτσι, θὰ μυηθοῦν στρεψαν στὸ τέλος. Πῆραν ἀντίδωρο κι κι ὅταν φτάσουν στὰ δεκαέξι τους εὐλογία ἀφοῦ κατὰ τὴν προαίρεση ἦταν θὰ τὸν διαβάσουν πιὰ μὲ χαρά. Θὰ στὴ Λειτουργία καὶ κατὰ τὸ καθῆκον τοὺς εἶναι οἰκεῖος. Τέτοια πειράμα- κινδυνεύοντες στοὺς γκρεμούς. τα ἀξίζουν καὶ μόνο γιὰ τὴ θαλπωρὴ Φυσικὰ μόνα τους τὰ παιδιὰ τῶν τῆς ἐπικοινωνίας ποὺ δημιουργεῖται δέκα, ἕντεκα, δώδεκα χρόνων δὲν θὰ ἐξαιτίας τους μεταξὺ ἀναγνώστη καὶ ἐπιχειροῦσαν νὰ διαβάσουν διήγημα ἀκροατῶν. τοῦ Παπαδιαμάντη αὐτούσιο καὶ δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ τὸ κάνουν. Γνω- ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ρίζουμε ὅμως, πόσο εὐχάριστη εἶναι μία κατάλληλη διήγηση γιὰ μικροὺς 1. ΑΠΑΝΤΑ, 2ος τόμος, ἐκδ. Δόμος, καὶ μεγάλους. Ἡ διήγηση μπορεῖ νὰ Ἀθήνα 1982 ἔχει λόγο, ρυθμό, κίνηση, ἔκφραση. 2. Κατ. Σαραφίδου, «Οἱ θρησκευτικές Μπορεῖ νὰ ἔχει καὶ σκηνοθεσία, ὅπως ἀγωνίες, ἀντιστοιχίες, ἀντιθέσεις στὰ στὴν παράσταση τῆς Κοκκίνου, ποὺ διηγήματα τοῦ Γ. Βιζυηνοῦ καί τοῦ διηγήθηκε ἀποσπάσματα διηγημάτων Ἀλ. Παπαδιαμάντη», περ. Διαδρομές, τοῦ Βιζυηνοῦ. Τὸ διήγημα, ἀλλὰ καὶ τεῦχ. 45, Ἄνοιξη ᾿97, σελ. 32. ἄλλα κείμενα εἶναι δυνάμει θεατρικὲς παραστάσεις. Σκέφτομαι γιὰ παρά- * Τὸ φωτογραφικὸ ὑλικὸ προέρχε- δειγμα στὴν ἐπανάληψη τοῦ πειρά- ται ἀπὸ τὸ ἀρχεῖο τῆς συγγραφέως.
41 ΕΜΠΟΔΙΑ ΣΤΗ ΜΑΘΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ Ἰωάννη Β. Βελιτσιάνου διδάκτορος Α.Π.Θ. H ̔ ἐκπαίδευση τῶν ἐνηλίκων διαφέρει ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευ- ση τῶν παιδιῶν καὶ τῶν ἐφήβων σὲ ἀρκετὰ σημεῖα, μὲ κυριότερα τὰ τρία χαρακτηριστικὰ τοῦ ἐνήλικα, τὰ ὁποῖα τὸν διακρίνουν ἀπὸ τὸ μὴ ἐνήλικο ἄτομο: Τὴν πλήρη ἀνάπτυξη, τὴν προοπτικὴ καὶ τὴν αυτονομία1. Ἡ διὰ βίου ἐκπαίδευση ἀπασχόλησε, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς νεότε- ρους P. Freire, R. Gagne, M. Knowles, J. Mezirow καί C. Rogers, ἰδιαίτερα καὶ τὸν Σωκράτη στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὁ ὁποῖος προκειμένου νὰ προσεγγί- σει τοὺς ἐκπαιδευόμενους (μαθητὲς) Οἱ ἐνήλικοι ἐκπαιδευόμενοι6: χρησιμοποίησε κατάλληλες ἐκπαιδευ- ! Ἔχουν δική τους αὐτο-εἰκόνα. τικὲς μεθόδους, ὅπως ἡ Μαιευτική2 ! Ἔχουν εὐρύτερο καὶ διαφορετικὸ καὶ ἡ διαλεκτική μέθοδος3. φάσμα ἐμπειριῶν. Ἄρα ἡ ἐκπαίδευση τῶν ἐνηλίκων ! Συνήθως ἔρχονται στὴν πρὸς τὴ μάθηση εἶναι ἕνα διαχρονικὸ ἐκπαίδευση μὲ συγκεκριμένους ζήτημα καὶ δὲν εἶναι ἀπρόσκοπτη στόχους: α) στόχοι ἐπαγγελματικοί, οὔτε εὐθύγραμμη. Συναντᾶ πλῆθος β) στόχοι ἐκπλήρωσης κοινωνικῶν ἐμποδίων ποὺ πρέπει νὰ ἀντιμετω- ρόλων, γ) στόχοι προσωπικῆς πιστοῦν κατάλληλα, διαφορετικὰ δια- ἀνάπτυξης καὶ δ) στόχοι ἀπόκτησης κυβεύεται σὲ μεγάλο βαθμὸ ἡ ἀποτε- κύρους. λεσματικότητα τῆς μαθησιακῆς διαδι- κασίας 4. ! Φέρνουν μαζί τους τὶς δικές τους προσδοκίες σὲ σχέση μὲ τὴν Πρὶν προχωρήσουμε στὴν κατη- ἐκπαίδευση. γοριοποίηση τῶν ἐμποδίων στὴ μά- θηση τῶν ἐνηλίκων, θεωρῶ χρήσιμο ! Ἔχουν συγκρουόμενα νὰ ἀναφερθοῦμε στὰ ἰδιαίτερα χαρα- συμφέροντα. κτηριστικὰ τῶν ἐνηλίκων ἐκπαιδευό- ! Θεωροῦν τὴ διαδικασία μάθη- μενων καὶ ἐκπαιδευτῶν5. σης μία ἀπὸ τὶς προτεραιότητές
42 τους καὶ τὴν ἀντιμετωπίζουν μὲ Τὸ θέμα λοιπὸν τῶν ἐμποδίων στὴ ὑπευθυνότητα. μάθηση εἶναι νευραλγικῆς σημασίας ! Ἔχουν τὰ δικά τους μαθησιακὰ καὶ θὰ πρέπει νὰ δώσουμε σ᾿ αὐτὸ τὴν μοτίβα. ἀπαραίτητη προσοχή. Ὁ Rogers7 κατατάσσει τὰ ἐμπόδια ! Ἔχουν τάση γιὰ ἐνεργητικὴ συμ- στὴ μάθηση τῶν ἐνηλίκων σὲ τρεῖς μετοχή. Ἡ ἐνηλικιότητα εἶναι συνυ- κατηγορίες: φασμένη μὲ τὴν τάση τῶν ἀτόμων γιὰ αὐτο-καθορισμό, χειραφέτηση καὶ 1. Τὰ ἐμπόδια ποὺ προκύπτουν ἐνεργητικὴ συμμετοχὴ στὴ διαμόρ- ἀπὸ τὴν κακὴ ὀργάνωση τῶν ἐκπαι- φωση τῶν καταστάσεων ποὺ τοὺς δευτικῶν προγραμμάτων. Ἕνα ἐκ- ἀφοροῦν. παιδευτικὸ πρόγραμμα ποὺ πάσχει ἔκδηλα στὸ ἐπίπεδο τῶν στόχων, τοῦ ! Ἐπιθυμοῦν νὰ διαπραγματεύονται συντονισμοῦ, τῆς ὑποδομῆς κ.λπ. τοὺς ἐπιμέρους στόχους. εἶναι εὐνόητο ὅτι θὰ προκαλέσει συ- ! Μαθαίνουν καλύτερα, ὅταν δὲν ναισθήματα ἀπογοήτευσης στοὺς ἀπειλεῖται τὸ ἐγώ τους. συμμετέχοντες ποὺ θὰ τοὺς ὁδηγήσει ! Οἱ ἐνήλικοι ἐκπαιδευόμενοι σὲ στάση ἄρνησης ἢ ἀδιαφορίας. ἔχουν πολλὰ ἄλλα καθήκοντα καὶ 2. Ἐμπόδια ποὺ προκύπτουν ἀπὸ δεσμεύσεις ποὺ σχετίζονται μὲ τὴν κατάσταση, στὴν ὁποία βρίσκο- τοὺς ὑπόλοιπους ρόλους μέσα στὸν νται οἱ ἐκπαιδευόμενοι, δηλ. ἐμπόδια κοινωνικὸ τόπο καὶ χρόνο καὶ ποὺ ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ τὶς κοινωνικὲς θέτουν περιορισμοὺς στὸν τρόπο ὑποχρεώσεις καὶ τὰ καθήκοντα τῶν μάθησης. ἐνηλίκων ἐκπαιδευόμενων, ποὺ συ- χνά τούς ἐμποδίζουν στὴν πορεία τῶν σπουδῶν τους. Οἱ ἐκπαιδευτές: 3. Τὰ ἐσωτερικὰ ἐμπόδια ποὺ συν- ! Ἔχουν ἤδη ἕνα διαμορφωμένο μο- δέονται μὲ τοὺς παράγοντες τῆς προ- ντέλο διδασκαλίας. σωπικότητας τῶν ἐνηλίκων ἐκπαι- ! Ἡ διαμόρφωση μοντέλου γίνεται δευόμενων. Τὰ ἐσωτερικὰ ἐμπόδια κατὰ τὰ χρόνια τῆς διδασκαλίας τους θὰ μποροῦσαν νὰ ὑπαχθοῦν σὲ δύο ὑποκατηγορίες: σὲ σχολικὲς μονάδες. α) Ἐμπόδια ποὺ σχετίζονται μὲ ! Οἱ ἐκπαιδευτὲς ξεκινώντας τὴ προϋπάρχουσες γνώσεις καὶ ἀξίες. σταδιοδρομία τους ἐμπλουτίζουν τὸ Οἱ ἐνήλικοι φέρνουν μαζί τους ἕνα μοντέλο μὲ παιδαγωγικὲς γνώσεις ἀπόθεμα γνώσεων καὶ ἀξιῶν ποὺ ποὺ ἀπέκτησαν κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἀπέκτησαν ἀπὸ τὸ σύνολο τῶν δρα- σπουδῶν τους. στηριοτήτων τῆς ζωῆς τους. Σ᾿ αὐτὲς ! Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς σταδιοδρο- τὶς γνώσεις καὶ ἀξίες οἱ ἐνήλικοι μίας τους τὸ μοντέλο προσαρμόζεται προσκολλῶνται σὲ μεγάλο βαθμό, στὶς πραγματικὲς συνθῆκες ποὺ μέ ἀποτέλεσμα νὰ δυσκολεύονται νὰ ἀντιμετωπίζουν. ἀποδεχτοῦν καινούργιες μαθησιακὲς
43 διαδικασίες, καινοτόμες θεωρίες κ.λ.π.8 ποὺ ἐπιδιώκει. β) Ἐμπόδια ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ ! Δίνει θέματα γιὰ συζήτηση, ψυχολογικοὺς παράγοντες. Οἱ ψυχο- προβληματισμὸ καὶ ἀνατροφοδότηση. λογικοὶ παράγοντες ἀφοροῦν πρῶτον ! Ἐπεμβαίνει στὴ διευθέτηση τὴ δομὴ τῆς προσωπικότητας καὶ δεύ- θεμάτων. τερον τὸ ἄγχος. Τὸ πρῶτο εἶδος εἶναι συνυφασμένο μὲ τὰ χαρακτηριστικά ! Ὑποκινεῖ τοὺς ἐκπαιδευόμενους σὲ τῆς προσωπικότητας τοῦ ἐνήλικα, πιὸ ἐνεργητικὴ συμμετοχή. ὅπως ἡ χαμηλὴ αὐτο-εκτίμηση καὶ ἡ ! Οἰκοδομεῖ σχέσεις ἐμπιστοσύνης ἔλλειψη αὐτοπεποίθησης. Τὸ δεύτε- καὶ συνεργασίας μεταξὺ τῶν ρο εἶδος ἔχει τὴν ρίζα του στὸ ἄγχος. ἐνηλίκων ἐκπαιδευόμενων. Τὸ ἄγχος ὀφείλεται σὲ πολλὰ αἴτια, ! Δημιουργεῖ ὑποστηρικτικὸ ὑλικὸ ὅπως ὁ φόβος τῆς ἀποτυχίας, ὁ φόβος γιὰ τὴν διεξαγωγὴ τῶν δραστηριοτή- τῆς κριτικῆς, ὁ φόβος τοῦ ἀβέβαιου, των τοῦ γνωστικοῦ ἀντικειμένου. ὁ φόβος τῆς γελοιοποίησης, κ.ἄ. Ἐπί- σης πολλοὶ ἐνήλικοι φοβοῦνται τὶς ! Προσαρμόζει τὸ μαθησιακό του διάφορες μορφὲς ἀξιολόγησης, διό- ὑλικὸ ἀνάλογα μὲ τὶς μαθησιακὲς τι τὶς συνδέουν μὲ τὴν πιθανότητα ἀνάγκες τῶν ἐκπαιδευόμενων11. τῆς ἀποτυχίας. Αὐτὸ ἰσχύει καὶ γιὰ Ἔτσι οἱ ἐκπαιδευόμενοι: τοὺς ἐνήλικες ποὺ ἔχουν ἀρνητικὲς ! Ἀποκτοῦν τὴν αἴσθηση τοῦ ἐμπειρίες ἀπὸ τὸ σχολικὸ σύστημα προσωπικοῦ ἐπιτεύγματος. καὶ στὸ ὑποσυνείδητό τους ἔχουν συνδέσει τὴ μαθησιακὴ διδασκαλία ! Ἀναπτύσσεται ἡ κριτικὴ τους μὲ ἀρνητικὰ συναισθήματα καὶ προ- σκέψη. βληματικὲς καταστάσεις9. ! Ἐνισχύεται ἡ αὐτο-εκτίμησή τους Ὁ κάθε ἐκπαιδευτὴς καλεῖται νά: 10 καὶ ἡ ἱκανότητά τους νὰ παίξουν πληρέστερο ρόλο στὴν κοινωνία ποὺ ! Πληροφορεῖ καὶ νὰ καθοδηγεῖ ἀνήκουν. τοὺς ἐκπαιδευόμενους ὣς τὴ μαθησιακὴ διαδικασία, στὴν ὁποία συμμετέχουν μέσα στὸ ἐκπαιδευτικὸ πρόγραμμα. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ! Ἐπιλύει ἀπορίες καὶ νὰ ἀπαντᾶ σὲ ἐρωτήσεις. 1. Βλ. περισσότερα, C. Rogers, Tea- ! Δίνει συμβουλὲς ὡς πρὸς τὴ ching Adults. Berkshire: Philadelphia, μαθησιακὴ διαδικασία καὶ τὸν τρό- Open University, 2002, σ. 62. πο πραγματοποίησης μαθησιακῶν 2. Ἡ Μαιευτικὴ ἦταν ἡ μέθοδος, ἡ δραστηριοτήτων. ὁποία, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ χρήση τῆς ! Ἐνθαρρύνει τὸν ἐκπαιδευόμενο εἰρωνείας, ἀποτελοῦσε χαρακτηρι- νὰ ἐργασθεῖ σύμφωνα μὲ τὰ στικό τῆς Σωκρατικῆς διδασκαλίας. ἐνδιαφέροντά του καὶ τοὺς στόχους Σύμφωνα μὲ τὴ μέθοδο αὐτὴ ὁ Σω-
44 κράτης κατὰ τὶς συζητήσεις του, προ- ἁπλοϊκῶν παραδειγμάτων τὶς ἀκραῖες σποιούμενος τὴν πλήρη ἄγνοια γιὰ συνέπειες τῶν ἀπόψεων αὐτῶν, ἀπο- τὸ θέμα ποὺ συζητοῦσε κάθε φορά, δεικνύοντας ἔτσι τὴ σαθρότητά τους. προσπαθοῦσε μέσα ἀπὸ ἐρωτήσεις νὰ Ὁδηγεῖ λοιπὸν τὸν συνομιλητή του, ἐκμαιεύσει τὴν ἀλήθεια ἀπὸ τὸν συ- στὴν ἀνακάλυψη νέων συμπερα- νομιλητή του. Οὐσιαστικὰ ὁ Σωκρά- της ἐπωμιζόταν τὸν ρόλο τῆς συνείδη- σμάτων καὶ νέων προσεγγίσεων τῆς σης καὶ μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴ διαδικασία ἀλήθειας. Βλ. Richard Robinson, Pla- ἐρωταπαντήσεων δημιουργοῦσε ἕνα to‘s Earlier Dialectic, 2nd edition Cla- πνεῦμα διαλόγου στὴ συζήτηση. Ὁ rendon Press, Oxford 1953. συνομιλητὴς λοιπὸν ἀπαντώντας σ᾿ 4. Βλ. περισσότερα, A. Κόκκος, Οἱ αὐτὲς τὶς ἐρωτήσεις ἔφτανε σὲ ἕνα συμπέρασμα -στὴν ἀλήθεια γιὰ τὸν θεμελιωτὲς τῆς ἐκπαίδευσης ἐνηλίκων, Σωκράτη- ἀπὸ μόνος του. Ἡ μέθοδος Μεταίχμιο: Ἀθήνα 2007. ὀνομάστηκε Μαιευτική, διότι ὅπως 5. Βλ. περισσότερα, Α. Κόκκος, ἡ Μαία (ἐπάγγελμα ποὺ ἔκανε καὶ ἡ Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Μεταίχμιο: Φαιναρέτη, μητέρα τοῦ Σωκράτη) Ἀθήνα 2005. φέρνει στὸν κόσμο τὸ νεογνό, ἔτσι καὶ ὁ Σωκράτης ἢ ὁ ἑκάστοτε συνομι- 6. Βλ. περισσότερα, A. Rogers, Ἡ λητὴς ποὺ παίρνει τὸν ρόλο τῆς συ- Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Μεταίχμιο: νείδησης ἐξάγει ἀπὸ τὸν συνομιλητὴ Ἀθήνα 2002. του τὴν ἀλήθεια. Βλ. σχετικὸ λῆμμα, Ἐγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος Larousse 7. Βλ. περισσότερα, A. Rogers, Ἡ Britannica, Ἀθήνα 2007. Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Ἀθήνα: Με- ταίχμιο, 2002. 3. Διαλεκτικὴ σημαίνει διάλογος. Πρόκειται λοιπὸν γιὰ μία μορφὴ δια- 8. Βλ. περισσότερα, P. Bourdieu, Zur λόγου, ἡ ὁποία χρησιμοποιήθηκε ἀπὸ Soziologie der symbolischen Formen, τὸν Σωκράτη καὶ κατὰ τὴν ὁποία, ὁ 1983. φιλόσοφος προσπαθοῦσε νὰ ὁδηγήσει τὸν συνομιλητή του στὴν ἀνακάλυψη 9. Βλ. Jenny Rogers, Adults Learning, τῆς βαθύτερης ἀλήθειας τῶν πραγμά- Open University Press Buckingham. των, αὐτῆς ποὺ μένει ἀνεξάρτητη ἀπὸ Philadelphia 1989, σ. 9. περιστάσεις καὶ συνθῆκες. 10. Βλ. περισσότερα, M. S., Knowles, Στὴ συγκεκριμένη μέθοδο, ὁ Σω- The modern practice of adult educa- κράτης ἄφηνε τὸν συνομιλητή του tion: From pedagogy to andragogy, νὰ ἐκφράσει ἐλεύθερα τὴν ἄποψή του Englewood Cliffs: Prentice Hall/ σχετικὰ μὲ τὸ θέμα ποὺ συζητοῦσαν, θεωρώντας ἀρχικά, αὐτὴν τὴν ἄποψη Cambridge 1980. ὡς ὁλοκληρωμένη καὶ θεμελιωμένη. 11. Βλ. περισσότερα, J. Mezirow, Ἡ Στὴ συνέχεια, μέσα ἀπὸ τὴ διαδι- Μετασχηματίζουσα μάθηση, Μεταίχ- κασία ἐρωταπαντήσεων, δείχνει μέσῳ μιο: Αθήνα 2002
45 ΕΙΝΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ Κ ΑΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ Γεωργίας Σούκουλη Ε γλῶσσα ῎ ναρξη σχολικῆς χρονι- ᾶς. Τμήματα, εἰδικότητες, προγράμματα καὶ ὁ ἀνα- πόφευκτος ἐγκλεισμὸς στὴν αἴθουσα μὲ τὴ «νέα μαγιά»: βλέμματα ἐπιφυλακτικὰ καὶ πόδια ἀσυγκράτητα. Εἶναι οἱ μαθητές μου καὶ ἐγὼ ἡ καθηγήτρια τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας. Χωρὶς ἠχηρὲς ἐκφράσεις γιὰ τὴν ἀξία τῆς γλώσσας μας ξεκινῶ νὰ διαβάσω στὴν τάξη ἕνα διήγημα τοῦ Γεωργίου Βιζυηνοῦ μὲ τὸν ἀπό- ηχο τοῦ διαλείμματος: ἀναστάτωση, πειράγματα, γέλια. Ὕστερα ὅμως ἀπὸ δυό - τρεῖς ἐπισημάνσεις γιὰ ἡσυχία, τὸ θαῦμα γίνεται καὶ καθὼς μὲ συνε- παίρνει ἡ ἀφήγηση τὰ παιδιὰ βυθί- ζονται στὴ μαγεία τῶν εἰκόνων, τὴν ἁπαλὴ ροὴ τῶν λέξεων... Σταματῶ στὸ πρῶτο ἀπόσπασμα καὶ ὅλοι μὲ μία φωνὴ μὲ παρακαλοῦν: «κι ἄλλο λίγο κυρία!». Τί εἶναι ἄραγε αὐτὸ ποὺ συγκί- νησε τόσο πολὺ αὐτὰ τὰ παιδιὰ τοῦ laptop, τῶν video games καὶ τοῦ εἰκονομηνύματος; Εἶναι νομίζω ὁ κό- σμος (ἀλλιῶς κόσμημα, στολίδι) τῆς γλώσσας μας. Ἡ Ἑλληνικὴ δὲν εἶναι ἁπλῶς μία ἀπὸ τὶς πολλές. Εἶναι πραγματικὰ ἕνας ὁλόκληρος κόσμος, ὄχι μόνο ἕνα ἐργαλεῖο ἔκφρασης,
46 ἀλλὰ καὶ ὁ μοχλὸς τῆς δημιουργίας, τὰ ρόδα μοσχοβολοῦν καὶ τὸ ἁπαλὸ ἡ πρώτη ὕλη τοῦ πολιτισμοῦ μας, χορτάρι καὶ τὸ τριφύλλι ὁλοῦθε τὸ τὸ ὄχημα γιὰ τὰ βιώματά μας. Μό- ἀνθισμένο»). νον ἡ Ἑλληνικὴ εἶναι γλώσσα μὲ Τὴν ἀξία, τὴ δυναμικότητα, τὴν ἐτυμολογικὴ διαφάνεια. Ἔτσι, γιὰ ἐμβέλεια, τὴν πλαστικότητά της ἀνα- παράδειγμα, ὁ «ἐνθουσιασμένος» εἶναι γνώρισαν ἐξαρχῆς καὶ οἱ Πατέρες αὐτὸς ποὺ νιώθει ὅτι ἔχει μέσα του τῆς Ἐκκλησίας μας ἀναλαμβάνοντας τὸν Θεὸ (ἐν- Θεός). Κάθε ἑλληνικὴ μετὰ τὸ πέρας τοῦ ἀρχαίου κόσμου λέξη μᾶς φέρνει ἄμεσα σὲ ἐπικοινωνία νὰ στηρίξουν τὸ οἰκοδόμημα τῆς Ὀρ- μὲ τὴν οὐσία, τὴ φυσικὴ καταβολὴ θοδοξίας πάνω στὴν ἑλληνικὴ γλώσ- τῶν πραγμάτων. Λέμε «θάλασσα» σα. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὁ Λόγος τοῦ καὶ καθὼς ἀρθρώνουμε τὴ λέξη εἶναι Θεοῦ διαδόθηκε ἀστραπιαῖα καὶ ρί- ὅλα ἐδῶ: τὸ χρῶμα, οἱ κυματισμοί, ἡ ζωσε στὶς ψυχὲς τῶν ἀνθρώπων μυρωδιὰ , τὸ Αἰγαῖο... Λέμε «ἄνεμος» μὲ ὄχημα τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. καὶ νιώθουμε τὴ δροσιά του, λέμε Ὁ Κύριός μας προεῖπε, ὅταν συνά- «φῶς» καὶ νά τὸ καλοκαίρι! ντησε μία ἀντιπροσωπία Ἑλλήνων: Εἶναι ἡ γλώσσα μας καὶ εἶναι ἡ Ἑλληνική. 4000 χρόνια τώρα οἱ πρόγονοί μας τὴ μιλοῦν ἀδιάλλειπτα καὶ εἶναι ἕνα μικρὸ θαῦμα τὸ πὼς ἔφτασε ὣς ἐμᾶς ἀναλλοίωτη στὰ βασικά της γνωρίσματα. Εἶναι ἡ γλώσσα μας καὶ εἶναι ἡ «Ἐλήλυθεν ἡ ὥρα ἵνα δοξασθῆ ὁ υἱὸς Ἑλληνική. 4000 χρόνια τώρα οἱ πρό- τοῦ ἀνθρώπου». Καὶ αὐτὸ ἀκριβῶς συ- γονοί μας τὴ μιλοῦν ἀδιάλλειπτα καὶ νέβη. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα μαζὶ μὲ τὴ εἶναι ἕνα μικρὸ θαῦμα τὸ πὼς ἔφτασε φιλοσοφικὴ κληρονομιὰ τῆς Ἑλλάδας ὣς ἐμᾶς ἀναλλοίωτη στὰ βασικά της διέδωσαν τὴ διδασκαλία Του καὶ θεμε- γνωρίσματα. Στὶς πινακίδες τῆς Πύ- λίωσαν θεωρητικὰ τὴν πίστη μας. Πό- λου καὶ τῆς Κνωσσοῦ (1400 π.Χ.) δια- τε ἄλλοτε ἀκούστηκε τόσο αἰσθαντι- βάζουμε ἀπαράλλακτα τὸν Ποσειδώ- κὰ τὸ «χαῖρε Νύμφη Ἀνύμφευτε», να, τὸν βασιλιᾶ, τὸ δῶρο, τὸ μέλι καὶ τόσο ὑποβλητικὰ τὸ «γέγονα χαλκὸς τόσες ἄλλες λέξεις. Εἶναι ἡ γλώσσα ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον», τόσο μας καὶ εἶναι ἡ Ἑλληνική. Μία λεπτὴ μυστικιστικὰ τὸ «ἐλέησὸν μὲ ὁ Θεὸς κλωστὴ ἑνώνει τὸν Ὅμηρο καὶ τὰ δη- κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου», τόσο πένθι- μοτικά μας τραγούδια: ἡ λαϊκὴ λαλιὰ, μα τὸ «Ὢ γλυκύ μου ἔαρ»! Καὶ ἦταν ἡ λαϊκὴ ψυχή. Μία ὁλόδροση λυρικὴ ὁ Γκαῖτε ποὺ συγκινημένος δήλω- παράδοση φέρνει κοντὰ τὸν Ἐλύτη σε κάποτε: «Ἄκουσα τὸ Εὐαγγέλιο («πέστε μου, εἶναι ἡ τρελὴ ροδιὰ ποὺ σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες. Ἡ Ἑλληνικὴ σπαρταράει μὲ φυλλωσιὲς νιογέν- ἀντήχησε σὰν ἄστρο ποὺ ἐμφανίζεται νητες τὸν ὄρθρο ἀνοίγοντας ὅλα τὰ τὴ νύχτα». χρώματα ψηλά...») μὲ τὴ Σαπφὼ («κι Ποιὰ εἶναι ὅμως ἡ θέση της στὴ ἔχει πάρει γλυκιὰ δροσιὰ νὰ χύνεται, σημερινὴ πραγματικότητα τῆς πα-
47 γκοσμιοποίησης καὶ τῆς ἔκρηξης τῶν ἐφαρμοσμένων ἐπιστημῶν; Τί ὑπόσχεται τὸ μέλλον γιὰ μία μικρὴ γλώσσα ποῦ τὴ μιλοῦν λίγα ἑκατομ- μύρια στόματα; Πολλά! Δύσκολο νὰ τὸ πιστέψει κανείς; Κι ὅμως σὲ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα ἤδη ὁδηγήθηκαν Βρετανοὶ εἰδικοὶ οἱ ὁποῖοι θεωροῦν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ γλώσσα ἐνισχύει τὴ λογικὴ καὶ τονώνει τὶς ἡγετικὲς ἱκανότητες. Γἰ αὐτὸ ἔχει μεγάλη ἀξία, ὄχι μόνο στὴν πληροφορικὴ καὶ στὴν ὑψηλὴ τεχνολογία, ἀλλὰ καὶ στὸν τομέα ὀργανώσεως καὶ δι- οικήσεως. Δὲν εἶναι τυχαῖο λοιπὸν Διδασκαλία ποὺ οἱ Ἄγγλοι ἐπιχειρηματίες προτρέ- πουν τὰ ἀνώτερα στελέχη νὰ μάθουν χωρὶς τὴν Ἑλληνικὴ εἶναι σὰ νὰ μιλᾶ ἀρχαῖα ἑλληνικά, ἐπειδὴ αὐτὰ περιέ- σὲ ἕναν τυφλὸ γιὰ χρώματα! χουν μία ξεχωριστὴ σημασία γιὰ τοὺς Ἐπιστροφὴ στὴν ἐκπαιδευτικὴ πρα- τομεῖς ὀργανώσεως καὶ διαχειρίσεως γματικότητα... Τί κάνουμε ἐμεῖς οἱ μα- ἐπιχειρήσεων. χόμενοι ἐκπαιδευτικοὶ σὲ αὐτοὺς τοὺς Μὲ ἄλλα λόγια, πρόκειται γιὰ μία δύσκολους καιρούς; Ὅταν ἡ περιρρέ- ἐκδήλωση τῆς τάσης γιὰ ἐπιστροφὴ ουσα ἀτμόσφαιρα μᾶς ἔχει κάνει ὅλους τοῦ παγκόσμιου πολιτισμοῦ στὸ σκυθρωπούς, ἀπαισιόδοξους, θυμωμέ- πνεῦμα καὶ τὴν γλώσσα τῶν νους, μηδενιστές; Ἑλλήνων. Ἐπιστροφὴ μέν, γιὰ νὰ κατακτήσουμε τὸ μέλλον δέ. Γιατί οἱ Ἐμεῖς οἱ δάσκαλοι τῆς τάξης δὲν ἠλεκτρονικοὶ ὑπολογιστὲς θεωροῦν ξεχνᾶμε ὅτι διαθέτουμε ἕνα ἰσχυρὸ τὴν Ἑλληνικὴ Γλώσσα «μὴ ὁριακή», ὁπλοστάσιο, μία παρακαταθήκη πο- δηλαδὴ ὅτι μόνο σ̓ αὐτὴ δὲν ὑπάρχουν λιτισμοῦ, ὄχι γιὰ τὸ σεντούκι ἀλλὰ ὅρια καὶ γἰ αὐτὸ εἶναι ἀναγκαία στὶς γιὰ νὰ τὴ μεταφυτέψουμε στὴ νέα νέες ἐπιστῆμες ὅπως ἡ Πληροφορι- γενιά. Πρόκληση, οὐτοπία ἢ μεγάλο κή, ἡ Ἠλεκτρονική, ἡ Κυβερνητικὴ στοίχημα στὴν ἐποχὴ τοῦ cappuccino καὶ ἄλλες. Αὐτὲς οἱ ἐπιστῆμες μόνο καὶ τοῦ Χόλυγουντ; Ρίχνουμε τοὺς δι- στὴν Ἑλληνικὴ Γλώσσα βρίσκουν κούς μας σπόρους: τὸν Σωκράτη, τὸν τὶς νοητικὲς ἐκφράσεις ποὺ χρειάζο- Ἀπόστολο Παῦλο, τὸν Ἀθανάσιο Διά- νται, χωρὶς τὶς ὁποῖες ἡ ἐπιστημονικὴ κο, τὶς γυναῖκες τῆς Πίνδου, τὴν κυρὰ σκέψη ἀδυνατεῖ νὰ προχωρήσει. Τὸ τῆς Ρῶ... Ποιὰ δέντρα λέτε νὰ φτάσουν νὰ μιλᾶ κανεὶς γιὰ Ἑνωμένη Εὐρώπη πιὸ ψηλά;
48 Η ΣΥΖΕΥΞΗ ΤΗΣ ΕΛ ΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕ ΟΝΟΜΑΤΑ Κ ΑΙ ΕΠΩΝΥΜΙΕΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ Λουμπάση Γεωργίου φιλολόγου-γλωσσολόγου O ῾ Μέγας Βασίλειος θαυμά- νος σου, κι ἐγὼ σὲ τοποθέτησα στὰ γό- ζοντας τὸ γεγονὸς τῆς Γεν- νατά μου. Σὲ βλέπω στὴ γῆ, κι ὅμως νήσεως τοῦ Χριστοῦ θέτει δὲν ἄφησες τὸν οὐρανό. Ὁ οὐρανὸς στὸ στόμα τῆς Παναγίας τὰ εἶναι ἐκεῖ ὅπου βρίσκεσαι ἐσύ». Δὲν ἀκόλουθα λόγια: «Πῶς νὰ σὲ ὀνομάσω εἶναι τῆς Παναγίας μόνο, ἀλλὰ καὶ ἐγώ, θαυμαστό μου βρέφος; Τί θνητὸ ὅλων τῶν ἀνθρώπων ἡ ἀπορία καὶ ἡ ὄνομα νὰ δώσω στὸν καρπὸ τοῦ Ἁγίου ἔκπληξη. Σὲ βαθμὸ μάλιστα πολὺ με- Πνεύματος; Νὰ σοῦ προσφέρω θυμία- γαλύτερο. Γίνονται ἀδυναμία, ἀφοῦ μα ἢ γάλα; Ἔχεις ἀνάγκη ἀπὸ τὶς μη- ἡ γλώσσα τῶν ἀνθρώπων δὲν εἶναι τρικές μου φροντίδες ἢ νὰ πέσω στὰ σὲ θέση ἀπὸ μόνη της νὰ ὑψωθεῖ τό- πόδια σου νὰ σὲ λατρεύω; Τί ἀνεξήγη- σο, ὥστε νὰ ἀποδώσει μὲ ἀκρίβεια τὴν τη ἀντίθεση!... Ὁ οὐρανὸς εἶναι ὁ θρό- οὐσία τοῦ Θεοῦ. Μόνον ὅταν κατὰ Ἁγία Γραφὴ
49 θεία οἰκονομία καὶ πρόνοια κινεῖται ὁ ἀλλάζει τὴ ροὴ τῆς ἱστορίας. Στὴν νοῦς τοῦ ἀνθρώπου, μόνο τότε μπορεῖ ἀναγγελία καὶ στὴν ἐξάπλωση τοῦ σω- νὰ συλλάβει καὶ διὰ τῆς γλώσσης νὰ τηριώδους μηνύματός του δὲν χρησι- ἀποδώσει ὅσα ἁρμόζουν στὴν παντο- μοποίησε τὴ γλώσσα τῶν Ρωμαίων, τὴ δυναμία τοῦ Θεοῦ. λατινική, ἀλλὰ τὴν ἑλληνική. Αὐτὴ Ἀπὸ αὐτὴν τὴ γλώσσα, τὴ δική μας, ἡ ἱστορικὴ νομοτέλεια προσδιόρισε ποὺ δοξάστηκε ἀπὸ τὸν Θεό, προέρχε- καὶ τὴν ἀφετηρία γιὰ τὴ μελλοντικὴ ται τὸ ὑλικὸ μὲ τὸ ὁποῖο δοξολογεῖται συμπόρευση τῆς νέας θρησκείας μὲ ὁ Θεός. Αὐτὴν τὴ γλώσσα χρησιμο- τὴ γλώσσα μας καὶ γενικότερα μὲ τὸν ποίησαν κατ̓ ἀρχὴν οἱ Ἑβδομήκοντα Ἑλληνισμό. γιὰ τὴ μετάφραση τῶν Βιβλίων τῆς Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα εἶχε ἤδη κα- Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ κατὰ τοὺς με- ταστεῖ ἀγαθὸ μεγάλης ἀξίας λόγῳ τέπειτα αἰῶνες οἱ Ἀπόστολοι, οἱ Πα- τοῦ ὅτι ἐπὶ αἰῶνες συγγραφεῖς τέρες τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὑμνογράφοι, (ποιητές, φιλόσοφοι, ἱστορικοί, ρήτο- οἱ ποιητὲς Κανόνων καὶ ἄλλων ποιη- ρες) τὴ χρησιμοποιοῦσαν ὁδηγώντας τικῶν ἔργων, οἱ θεολόγοι, οἱ δια- την ὣς τὴν κορυφὴ τοῦ πνευματικοῦ νοητές, οἱ μοναχοί, οἱ ἀσκητές. Ὅλοι Ὀλύμπου. Ἐπιστέγασμα τῆς σχέσης ὅσοι κάτι ἤθελαν νὰ ποῦν γιὰ τὸν ποὺ ἀναπτύχθηκε ὑπῆρξε τὸ μέγα Θεό, ὅσοι ἤθελαν νὰ σκεφτοῦν ἢ νὰ πλῆθος τῶν ὀνομασιῶν οἱ ὁποῖες χρη- ἀνακοινώσουν τὴν ἱκεσία ἢ τὸν ὕμνο σιμοποιήθηκαν γιὰ δήλωση τοῦ Ἁγίου τους πρὸς τὸν οὐράνιο Πατέρα ἀπὸ τὴν προσώπου τοῦ Ἰησοῦ. Δὲν παραγνωρί- ἑλληνικὴ γλώσσα ξεκινοῦσαν καὶ σ̓ ζουμε βέβαια τὸ ὅτι καμμία ἀνθρώπινη αὐτὴν κατέληγαν. Τὸ «μυστήριον τῆς γλώσσα δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ ἐκφράσει θεολογίας» ἄρχισε ν̓ ἀποκαλύπτεται τὸ μεγαλεῖο τῆς δόξας τοῦ Θεοῦ. Ὁ στὸ γένος τῶν ἀνθρώπων μὲ τὴ βοή- Πλάτων θὰ ἔλεγε ἰλιγγιῶ ὑπὸ τῆς θεια τῆς ἴδιας αὐτῆς γλώσσας. Μὲ λέ- τοῦ λόγου ἀπορίας. Κατὰ τὸν ὑμνωδό, Τὸ ὄνομα Χριστὸς στὴν Καινὴ Διαθήκη πλέον ἀποδίδεται στὸν Ἰησοῦ, διότι ἔχει ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι χρισθεῖ μέγιστος ἀρχιερεύς. ξεις ἑλληνικὲς ὑποδέχτηκαν τὸ Θεῖο ἀπορεῖ πᾶσα γλῶσσα εὐφημεῖν πρὸς Βρέφος οἱ ἄγγελοι: δόξα ἐν ὑψίστοις ἀξίαν, ἰλιγγιᾷ δὲ νοῦς καὶ ὑπερκόσμιος Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη... ὑμνεῖν... Ἐνῷ, ὅπως λέγει ὁ Εὐφραὶμ ὁ Σὲ μιὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία τὴν Σῦρος, τίς αὐτὰ διηγήσεται; ἢ τίς τολ- πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ κυριαρ- μήσει ἐξειπεῖν; ποῖον στόμα ἀπαγγελεῖ; χία τῆς Ρώμης δὲν ἦταν σὲ θέση νὰ ποταπὴ γλῶσσα φθέγξεται; ἢ ποία ἀμφισβητήσει κανένας, τότε ποὺ πλέ- φωνὴ δηλώσει; ἢ ποία ἀκοὴ χωρήσει ον εἶχε ἔρθει τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου ἐκεῖνα ἀκοῦσαι; Πάλι ὅμως κατὰ χά- καὶ ὁ Θεὸς ἐξαπέστειλε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ριν Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴ δυνατό- τὸν Μονογενῆ, ὁ Χριστιανισμὸς ἄρχισε τητα τοῦ λόγου, μὲ τὸν ὁποῖο ξεφεύγει νὰ ριζώνει καὶ μὲ ταχεῖς ρυθμοὺς νὰ ἀπὸ τὰ γήινα καὶ ἀνυψώνεται.
50 Ἀπὸ τὶς ἐπωνυμίες καὶ τὰ ὀνόματα τε μὲν συσχετίζουν πρὸς τὸν Πατέρα: τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Ἰησοῦ ἄλλα μὲν κα- ἡ ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρός, ὁ τέρχονται ἀπὸ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, χαρακτὴρ τῆς ἀιδιότητος τοῦ Πατρός, ἄλλα ὅμως ὑπῆρξαν δημιούργημα τῆς τοῦ Πατρὸς τὸ ἀπαύγασμα, εὐδοκία μετὰ τὴν ἐνανθρώπηση τοῦ Υἱοῦ τοῦ τοῦ Πατρός, τῆς μεγάλης βουλῆς Θεοῦ ἐποχῆς. (τοῦ Πατρὸς) ἄγγελος. Ἄλλοτε πάλι Μιὰ ὁμάδα τῶν σχετικῶν μὲ τὸν ἀναφέρονται στὴν προέλευση ἢ στὴν Ἰησοῦ ὀνομασιῶν ἀποτελοῦν ὀνόματα ἡλικία τοῦ Υἱοῦ μὲ προέκταση εἴτε οὐσιαστικὰ καὶ ἐπίθετα, μετοχὲς ρη- μάτων, περιφράσεις καὶ ἄλλα λεκτικὰ σύνολα, τὰ ὁποῖα μὲ τὴ νέα χρήση τους ἀπέκτησαν πρόσθετο βάρος, με- τατοπίστηκαν πρὸς ἐννοιολογικοὺς χώρους πρωτόφαντους, ἀπετέλεσαν τὸ θεμέλιο μιᾶς φρασεολογίας ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ μπολιάσει δημιουργικὰ τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. Τὸ γλωσσικὸ ὑλικὸ αὐτῆς τῆς ὁμάδας εἶναι ἀπέραντο. Καὶ εἶναι μὲν παγκοίνως γνωστὸ ὅτι συμβολικῶς ὁ Χριστὸς ἐλέχθη ἀμνὸς καὶ ΙΧΘΥΣ. Ὅτι ὀνομάστηκε Λόγος, Σοφία, Δύναμις, Κύριος, Σω- τήρ, Δεσπότης, Βασιλεύς. Ὅμως ἡ ὑμνολογία τῶν δεσποτικῶν ἑορτῶν στὸ σύνολό τους παρέχει ἄφθονο Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης ὑλικὸ σὲ ὅποιον ἐπιχειρήσει νὰ διε- ρευνήσει καὶ νὰ ἐμβαθύνει στὸ θέμα πρὸς τὸ παρελθὸν εἴτε πρὸς τὸ μέλλον: αὐτό. Σὲ κάθε περίπτωση προκαλοῦν ἐκ Παρθένου ἐκλάμψας Θεός, ῥάβδος θαυμασμὸ καὶ κατάπληξη τὰ ποιητικὰ καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, φῶς τεμάχια τὰ ὁποῖα κατὰ καιροὺς συνέ- ἐκ φωτός, ὁ πρὸ ἡλίου Λόγος, ὁ πρὸ θεσαν ποιητὲς ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὴν αἰώνων Λόγος, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός, ἀστείρευτη δεξαμενὴ τῶν Γραφῶν. ἄχρονος Υἱός, ὢν καὶ προών, ἀνατολὴ Ἡ ἀκολουθία τῆς Γεννήσεως τοῦ ἀνατολῶν, πατὴρ καὶ ἄρχων τοῦ μέλ- Χριστοῦ περιλαμβάνει ποιητικὰ ἔργα λοντος αἰῶνος. μικρότερης ἢ μεγαλύτερης ἔκτασης Δεύτερη ὁμάδα συνιστοῦν ὀνομασίες ἀρκετῶν ποιητῶν. Ὅπως εἶναι φυσι- ἐκ συνόλου λέξεων χρησιμοποούμενες κό, περιέχει καὶ πλῆθος ἀναφορὲς στὸ εἴτε μὲ μεταφορικὴ - ἀλληγορικὴ ση- πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ. Θὰ ἦταν δυνατὸν μασία εἴτε γιὰ δήλωση τῆς θεϊκῆς φύ- νὰ τὶς διαιρέσουμε βασιζόμενοι στὸ σης καὶ τῆς δύναμης τοῦ Ἰησοῦ: νοητὸς ἰδιαίτερο περιεχόμενό τους. ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, βασιλεὺς οὐ- Ὅσες ἅπτονται τοῦ δόγματος ἄλλο- ράνιος, βασιλεὺς τῶν αἰώνων, παιδίον
51 Ἄναξ, Θεὸς τῶν ὅλων, παντέλειος Θεός, διότι εἶναι βασιλεὺς τῶν βασιλέων, κύ- Θεὸς ἀληθινός, ποιητὴς τοῦ παντός, ριος ὁλόκληρου τοῦ κόσμου καὶ τῶν παιδίον νέον ἐκ φυράματος Ἀδάμ, ῥίζα αἰώνων καὶ ὁ μέγιστος τῶν προφητῶν. ἀπότιστος, φρέαρ ἀνόρυκτον, ὡς ὑετὸς Αὐτὸ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι, ὅπως καὶ ὡς σταγόνες. τονίζει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, ἐν αὐτῷ Τελευταία ὁμάδα ἀποτελοῦν μο- κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότη- νολεκτικοὶ χαρακτηρισμοί, οἱ ὁποῖοι τος σωματικῶς. Συνεκφορὰ τῶν δύο ἀνευρίσκονται καὶ σὲ ποιητικὰ κεί- μνημονευθέντων ὀνομάτων Ἰησοῦς μενα καὶ ἄλλων ἑορτῶν: ἀχώρητος Χριστὸς συνιστᾶ τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, (καὶ μάλιστα ἀχώρητος παντὶ ἀλλὰ ἐν τὸ ὑπεράνω παντὸς ὀνόματος. Μὲ τὸ σπηλαίῳ χωρούμενος), ἄχρονος, Δη- ὄνομα αὐτὸ ἐκφράζεται ἡ ἰδιότητα καὶ τὸ ἔργο τοῦ Κυρίου ὡς τοῦ Θεοῦ μιουργός, φιλάνθρωπος, εὐεργέτης, Σωτῆρος τοῦ κόσμου: οὐκ ἔστιν ὄνομα ὑπερούσιος, ἀπρόσιτος, ἄναρχος. ἕτερον ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τὸ δεδομένον Εἶναι αὐτονόητο πὼς ἡ καταλογά- ἐν ἀνθρώποις ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς. δην παρουσίαση τῆς σχετικῆς μὲ τὸ Τὸ ὄνομα ἀνατολὴ ἐξ ὕψους ἢ ἅγιο πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ φρασεολο- ἀνατολὴ ἀνατολῶν ἐκφράζει τὴν γίας δυσχεραίνει τὴν ἐμβάθυνση στὸ ἀντίθεση τῆς νέας ἐποχῆς, κατὰ τὴν ἰδιαίτερο περιεχόμενο καθεμιᾶς, ἐπὶ ὁποία ἀνέτειλε το θεῖον φῶς, μὲ τὴν πλέον δὲ δὲν ἐγγυᾶται τὴν ἀποτύπωσή πρὸ Χριστοῦ καὶ μετὰ τὴν πτώση τῶν τους στὴ μνήμη τοῦ ἀνθρώπου. πρωτοπλάστων ἐποχὴ τοῦ σκότους Τὸ ὄνομα Ἰησοῦς, τὸ ὁποῖο προέρ- καὶ τοῦ θανάτου: τοῖς καθημένοις ἐν χεται ἀπὸ τὴν ἑβραϊκὴ καὶ σημαίνει χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν Σωτήρας, δόθηκε στὸν σαρκωθέντα αὐτοῖς λέγεται γιὰ τὴν ἐνανθρώπηση Θεὸν Λόγον ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου. διὰ τοῦ Ἀγγέλου: τέξῃ υἱὸν καὶ κα- Ἄγγελος τῆς μεγάλης βουλῆς ὀνο- λέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν, εἶπε μάζεται ὁ Ἰησοῦς, γιατὶ ἔγινε ἄγγελος, στην Παρθένο Μαρία. Τὸ ὄνομα αὐτὸ δηλαδὴ μηνυτής, τῆς μεγάλης καὶ χρησιμοποιοῦσε ὁ Κύριος γιὰ τὸν προαιώνιας βουλῆς τοῦ Πατρός, ἡ ἑαυτό του καὶ ὁ λαὸς γιὰ τὸν Κύριο, τὸ ὁποία ἦταν ἡ ἔνσαρκος οἰκονομία του. ἔγραψε δὲ ὁ Πιλάτος στὸν σταυρὸ τοῦ Ἦταν ὁ Ἄγγελος τῆς Διαθήκης, γιὰ μαρτυρίου. τὸν ὁποῖο εἶχαν μιλήσει οἱ Προφῆτες: Τὸ ὄνομα Χριστὸς εἶναι ἀπόδοση ὁ Υἱὸς καὶ Θεός, καὶ μεγάλης βουλῆς στὴν ἑλληνικὴ τοῦ ἑβραϊκοῦ ὀνόμα- ἄγγελος· αὐτὸς γὰρ ἡμῖν ἀπήγγειλε τος Μασίαχ, γνωστοῦ ὡς Μεσσίας. τοῦ Πατρὸς τὰ μυστήρια, ὅπως ἐξηγεῖ Τὸ ἀπέδιδαν σὲ πατριάρχες, ἱερεῖς, ὁ Ἅγιος Θεοδώρητος, γιὰ νὰ προσθέσει ἀρχιερεῖς, βασιλεῖς, προφῆτες καὶ στὸ ὁ Θεοφόρος Μάξιμος: ἡ μεγάλη βουλὴ λαό. Κυρίως ὅμως τὸ ἀπέδιδαν στὸν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ σεσιγημένον μέλλοντα λυτρωτὴ τοῦ κόσμου. Στὴν ἐστὶ καὶ ἄγνωστον τῆς οἰκονομίας μυ- Καινὴ Διαθήκη πλέον ἀποδίδεται στήριον. Ἤδη ὁ προφήτης Ἠσαΐας εἶχε στὸν Ἰησοῦ, διότι ἔχει ἐν Ἁγίῳ Πνεύ- προαναγγείλει: παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, ματι χρισθεῖ μέγιστος ἀρχιερεύς, καὶ υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, (...) καὶ καλεῖται τὸ
52 ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος, τοὺς οὐρανούς, καὶ κλῖμαξ ἐπουράνιος θαυμαστὸς σύμβουλος, Θεός, ἰσχυρός, δἰ ἧς κατέβη ὁ Θεός. ἐξουσιαστής, ἄρχων εἰρήνης, πατὴρ Ἡ ἐπωνυμία Κύριος ἐκφράζει τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. τὴν κυριαρχία τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ σύ- Τὸ ὄνομα Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστι με- μπαντος. Κυριαρχία τοῦ τριαδικοῦ θερμηνευόμενον μεθ̓ ἡμῶν ὁ Θεός, Θεοῦ ὅπως αὐτὸς φανερώθηκε στοὺς ἀναφέρεται σὲ χριστολογικὴ προ- ἀνθρώπους διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως φητεία τοῦ Ἠσαΐα, μὲ τὴ σημασία τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Πατρός. Καὶ του δὲ παραπέμπει στὸ παγκοσμίου πρόκειται γιὰ ἐπωνυμία ἡ ὁποία δὲν ἐκτάσεως σωτηριολογικὸ ἔργο τοῦ ἔχει καμμιὰ σχέση καὶ δὲν ἐπιδέχεται Κυρίου. Μὲ τὴν ἐνανθρώπησή Του σύγκριση μὲ παρόμοιες ὑποδηλώσεις συνέδεσε καὶ πάλι τὰ μετὰ τὴν πτώ- ποὺ χρησιμοποιοῦνται γιὰ ἐπίγειους ση τῶν πρωτοπλάστων διεστῶτα, ὁ δὲ ἄρχοντες ἢ ἐπικυριάρχους. Ἡ ὀνομασία, τέλος, Υἱὸς τοῦ ἀνθ- ρώπου ἀνάγεται στὴν ἔξωση τῶν πρωτοπλάστων καὶ στὴν κατάρα τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ὄφι: ἔχθραν θή- σω ἀναμέσον σοῦ καὶ ἀναμέσον τῆς γυναικός, καὶ ἀναμέσον τοῦ σπέρ- ματός σου καὶ ἀναμέσον τοῦ σπέρ- ματος αὐτῆς· αὐτός σοῦ τηρήσει τῆν κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ τὴν πτέρναν. Ὅπως ἑρμηνεύει ὁ Ἅγιος Νεκτάριος, ἐπειδὴ ἐκ Παρθένου καὶ ἄνευ ἀνδρὸς ἔμελλε νὰ λάβει ζωὴ τὸ σπέρμα τῆς γυναικός, τὸ ἀνθρώπινο γένος μετὰ τὴν ἐπαγγελία αὐτὴ τοῦ Θεοῦ ἀνέμενε τὴν ἐνανθρώπηση τοῦ Υἱοῦ τῆς γυναικός, δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου. Γιὰ τοῦτο καὶ Ὁ Μέγας Διδάσκαλος τὸ χαρακτηριστικὸ αὐτὸ ὄνομα χρη- σιμοποιοῦσε πάντοτε ὁ Κύριος μιλώ- Θεός, ὁ ἀόρατος μέχρι τότε, φανερώ- ντας γιὰ τὸν ἑαυτό του. Σ̓ αὐτὸ πε- θηκε καὶ ἀποκαλύφθηκε στοὺς ἀνθ- ριλαμβάνονται ὅλα τὰ γνωρίσματα ρώπους ὡς ἄνθρωπος συγχρόνως καὶ τοῦ Κυρίου. Θεός. Κατὰ τὸν τρόπο αὐτὸν τερματί- Ἐπιτρέψετέ μου νὰ διατυπώσω τὴν σθηκε ἡ μεταπτωτικὴ περίοδος καὶ ὁ εὐχὴ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα νὰ συνεχίσει ἄνθρωπος λυτρώθηκε ἀπὸ τὸν θάνατο, και στὸ μέλλον νὰ διακονεῖ μὲ τὴν ἴδια, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν ἁμαρτία. Αὐτὸς εἶναι ὅπως μέχρι σήμερα, συνέπεια τὴν ὀρθόδο- καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο ἡ Παρθένος ξη πίστη μας, καὶ νὰ ἔχει τὴν εὐλογία καὶ ὀνομάζεται γέφυρα μετάγουσα πρὸς τὴ σκέπη τῆς Ἐκκλησίας μας.
53 1 ΕΡΓΟΝ ΠΡο ΠΑΝΤΩΝ ΒΙΟΤῳ ΦΑΟΣ Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη φιλολόγου-θεολόγου Σ τὸν ὄγδοο ψαλμό, τὸν χα- ρια τὴν ἀποστολὴ τῆς ἐργασίας καὶ ρακτηριζόμενο ὡς ἑσπερινὸ τὴν ἀνύψωσε στὴν πρέπουσα θέση ὕμνο, ὁ Δαβὶδ ἀνυμνεῖ τὸ της. Ἦταν λοιπὸν ἑπόμενο ἡ ἀρχαία ὄνομα τοῦ Θεοῦ, τοῦ ὁποίου ἑλληνικὴ λέξη ἐργασία5 νὰ ἀποκτήσει ἡ μεγαλοπρέπεια ἐξαπλώνεται σὲ ξεχωριστὴ σημασία. Ἡ ἀρχικὴ σημα- ὁλόκληρη τὴ γῆ. Στὸν στίχο 4 ὁ Θεὸς σία τῆς ἐργασίας ἦταν ἡ σωματικὴ ἢ κατασκευάζει τὸν οὐρανὸ μὲ τὰ δά- πνευματικὴ ἐνέργεια γιὰ παραγωγὴ κτυλά Του «ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργου. Τὸ ὁμόρριζο ὁμηρικὸ ἔργον δή- ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ λωνε τὸ σύνολο τῶν προσπαθειῶν καὶ ἀστέρας, ἃ σὺ ἐθεμελίωσας». Ἔχει με- ἐνεργειῶν ποὺ καταβάλλονται γιὰ νὰ γάλη σημασία ὅτι στὴν Ἁγία Γραφὴ ἡ πραγματοποιηθεῖ ἕνας στόχος· δήλω- δράση τοῦ Δημιουργοῦ περιγράφεται νε καὶ ἐνέργειες θεῶν «ἔργ̓ ἀνδρῶν φυσικὰ μὲ τὶς χειρονομίες τοῦ ἐργάτη2. τε θεῶν τε, τά τε κλείουσιν ἀοιδοί6». Μὲ τὶς περιγραφὲς αὐτὲς ἐξαίρεται ἡ Τὰ ὄργια, ἀπὸ τὴν ἴδια ρίζα μὲ τὸ ἀξία τῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἔργον, κυριολεκτικὰ εἶναι «ὅσα πράτ- προπτωτικὴ ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ «καὶ τονται» μὲ θρησκευτικὴ σημασία, ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, οἱ πράξεις ἰδιωτικῆς τελετουργίας7. ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ Τὸ ἔθος ἐπέβαλε τὸν περιορισμὸ τῆς παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι χρήσης τῆς λέξης κυρίως σὲ ἰδιωτικὲς αὐτὸν καὶ φυλάσσειν»3· ὁ ἄνθρωπος τελετὲς τῆς μυστηριακῆς λατρείας διατάχθηκε νὰ ἐργάζεται τὸν Παράδει- καὶ ἰδίως σὲ ἐκεῖνες τοῦ Διονύσου. σο, γιὰ νὰ διαφυλάσσει τὴν ἀρχική του Ἡ σύγχρονη σημασία τῶν ὀργίων ὡραιότητα. Ἡ ἐργασία καὶ μετὰ τὴν προέρχεται ἀπὸ τὴν ἑλληνιστικὴ καὶ πτώση δὲν παύει νὰ ἀποτελεῖ ἀρετή, ρωμαϊκὴ ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση τῆς νὰ εἶναι διακονία, ποὺ ὀφείλει νὰ ἔχει Διονυσιακῆς θρησκείας8, καθὼς πί- ἀναφορὰ ὄχι στὴν ἐγωιστικὴ κάλυψη στευαν ὅτι κατὰ τὶς τελετὲς γίνονταν τῶν ἀναγκῶν τοῦ ἀνθρώπου ἢ στὴ δη- ἀφροδισιακὲς ἀκολασίες. μιουργία πρόσθετων ἀναγκῶν, ἀλλὰ στὴ χρεία τῶν ἀδελφῶν. Ἡ ἐργασία Ἐπανερχόμαστε στὸ ἔργον. Εἶναι κατὰ τὴ χριστιανικὴ ἀντίληψη γίνε- γνωστὴ ἡ ρήση τοῦ Ἡσιόδου «ἔργον δ̓ ται ἀρετὴ καὶ μέσο ἐπιστροφῆς τοῦ οὐδέν ὄνειδος, ἀεργίη δὲ τ̓ ὄνειδος»9, ἀνθρώπου στὴν ἀρχική του θέση, ἤτοι ἡ ἐργασία δὲν εἶναι ντροπή, ἀλλὰ τοῦ βασιλέως τῆς δημιουργίας τοῦ ντροπὴ εἶναι νὰ μὴν δουλεύεις. Ἤδη Θεοῦ4. Ὁ χριστιανισμὸς τόνισε καί- ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἡσιόδου ἡ ἀεργία,
54 ἡ «ἀποχὴ ἀπὸ τὴν ἐργασία λόγῳ ἐκεῖνος ποὺ ἐργάζεται χειρονακτικά, ὀκνηρίας, ἡ τεμπελιά, ἡ νωθρότη- μὲ σαφῶς περιφρονητικὴ σημασία. τα, ἡ φυγοπονία» ἐθεωρεῖτο ὄνειδος. Ἡ λ. βάναυσος χρησιμοποιεῖται στὸν Γιὰ τὸν ποιητὴ τῶν «Ἔργων καὶ τῶν Πλάτωνα καὶ τὸν Ξενοφώντα γιὰ νὰ Ἡμερῶν» τὸ καλύτερο εἶδος ζωῆς δηλώσει «τὸν τεχνίτη, τὸν χειρώνα- εἶναι τοῦ χωρικοῦ ποὺ ἔχει κάποια κτα», κυρίως δὲ αὐτὸν ποὺ κάνει χρήση ἰδιοκτησία· πολὺ κουραστικὴ βέβαια, τῆς φωτιᾶς, δηλαδὴ τὸν ἀγγειοπλάστη ἀλλὰ εἶναι ἡ μόνη ποὺ ἐξασφαλίζει τέ- καὶ σιδηρουργό, ἐνῷ συχνὰ ἀπαντᾶ λεια τὴν ἀξιοπρέπεια τοῦ ἀνθρώπου10. καὶ μὲ τὴ σημασία τοῦ «χυδαίου, πρό- Ὁ χειρῶναξ, ὁ ἄναξ11, βασιλιᾶς, ἄρχο- στυχου, ἀνάξιου». Τέχνη βάναυσος ντας τῶν χεριῶν, ἐκεῖνος ποὺ μὲ τὰ εἶναι ἡ μηχανικὴ ἐργασία, ἡ πρόστυ- χέρια του ἢ μὲ τὰ ὄργανα ( θ. ὀργ-, χη, ἡ ταπεινὴ τέχνη, ἐνῷ σήμερα μεταπτ. βαθμίδα τοῦ θ. ποὺ ἀπαντᾶ βάναυσο λέμε τὸν ἀγροῖκο. Ἀνάλογη στὴ λ. ἔργον), τὰ ἐργαλεῖα μὲ τὰ ὁποῖα σημασιολογικὴ ἐξέλιξη εἶχαν τὰ πε- ὄργωνε τὴ γῆ ἔχαιρε ἐκτιμήσεως στὴν ρισσότερα ἐπίθετα ποὺ δήλωναν τὸν ἐποχὴ τῶν ἐπῶν. ἐργατικὸ ἄνθρωπο. Ὁ ἄθλιος χρησι- Τὴν ἐποχὴ τοῦ Περικλῆ οἱ ἀντιλή- μοποιήθηκε στὴν ἀττικὴ διάλεκτο μὲ ψεις γιὰ τοὺς χειρώνακτες ἄλλαξαν. μεταφορικὴ σημασία γιὰ νὰ δηλώσει Τὰ χειρωνακτικὰ ἐπαγγέλματα ται- «τὸν ἄξιο λύπης, οἴκτου, τὸν ταλαί- ριάζουν στοὺς δούλους, ὄχι στοὺς πωρο», σημασία ἡ ὁποία προέκυψε ἐλεύθερους πολίτες. «Θὰ ἔπρεπε ν̓ ἀπὸ τοὺς μόχθους, τὴν κουραστικὴ ἀρνηθοῦμε τὴν ἰδιότητα τοῦ πολίτη σ̓ προετοιμασία καὶ τὴν ἀγωνία γιὰ ὅλους ἐκείνους ποὺ ἡ πόλη τοὺς ἔχει τὴν ἔκβαση τοῦ ἀγώνα. Ἔχουμε ἐδῶ ἀνάγκη γιὰ νὰ ζήσει. Ἡ τέλεια πόλη μία ἐνδιαφέρουσα σημασιολογικὴ Ἤδη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἡσιόδου ἡ ἀεργία, ἡ «ἀποχὴ ἀπὸ τὴν ἐργασία λόγῳ ὀκνηρίας, ἡ τεμπελιά, ἡ νωθρότητα, ἡ φυγοπονία» ἐθεωρεῖτο ὄνειδος. δὲν θὰ κάνει ποτὲ τὸν ἐργάτη πολί- ἐξέλιξη ἀπὸ τὴ σημασία τοῦ ἐπάθλου τη. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχει κανεὶς καὶ τοῦ συναγωνισμοῦ (ἄθλιος ἦταν πολιτικὴ ἀρετὴ κάνοντας τὴ ζωὴ ἑνὸς ἀρχικὰ ὁ νικητὴς διαγωνισμοῦ) γιὰ ἐργάτη, ἑνὸς μισθωτοῦ... Ὀνομάζουμε τὸ ἔπαθλο στὴ σημασία τοῦ ἄθλιου, χειρωνακτικὰ ἐπαγγέματα ὅλα αὐτὰ τοῦ δυστυχοῦς, ἐξέλιξη παρόμοια ποὺ χαλοῦν τὶς διαθέσεις τοῦ σώμα- πρὸς ἐκείνη ποὺ σημειώθηκε στὴν τος»12. Ἡ σπουδὴ τοῦ λεξιλογίου εἶναι Ἑλληνικὴ καὶ κατὰ τὴ μετάβαση ἀπὸ ἀποκαλυπτική. Ὁ βάναυσος (βαῦνος τὴ σημασία τοῦ «ἀγώνα», καὶ τοῦ «φοῦρνος» + αὔω «ἀναβω φωτιά») εἶναι ἀναφερόμενου στὸν ἀγώνα (ἀγώνιος) ὁ τεχνίτης ποὺ χρησιμοποιεῖ τὴ φω- στὴ σημασία τοῦ ἄγχους γιὰ τὸν τιά (μεταλλουργός, ἀγγειοπλάστης), ἀγώνα, τῆς ἀγωνίας. Ὁ μοχθηρὸς ἀργότερα συνεκδοχικὰ βάναυσος εἶναι ἦταν ἀρχικὰ αὐτὸς ποὺ κατέβαλε μό-
55 χθο, ὁ καταπονημένος. Ἐξαιτίας τοῦ μιουργήθηκε ἡ λέξη ἐπάγγελμα ποὺ ἀριστοκρατικοῦ χαρακτήρα τῆς ἀρχαίας σημαίνει ὑπόσχεση· ἄς θυμηθοῦμε ἑλληνικῆς κοινωνίας, ποὺ θεωροῦσε, τὴ «γῆ τῆς ἐπαγγελίας» τὴ Χαναάν, ὅπως ἀναφέραμε, τὴ χειρωνακτικὴ ἐ- τὴ χώρα ποὺ ὑποσχέθηκε ὁ Θεὸς ργασία χαρακτηριστικό τοῦ δούλου καὶ στοὺς Ἑβραίους. Καὶ σήμερα τὸ ὄχι ἰδεώδη ἀπασχόληση τοῦ ἐλεύθερου ἐπάγγελμα εἶναι μιὰ ὑπόσχεση ποὺ ἀνθρώπου τὸ ἐπίθετο κατάντησε νὰ ση- δίνει ὁ ἐργαζόμενος στὸν ἐργοδότη μαίνει τὸν φαῦλο. Ὁμοίως καὶ ὁ πονη- ὅτι θὰ ἀσκήσει εὐσυνειδήτως τὴν ρός, ὁ κοπιώδης, αὐτὸς ποὺ πονοῦσε ἐργασία ποὺ ἔχει ἀναλάβει. Ὁρισμένοι (ἐξ οὗ καὶ τὸ πόνημα «ἔργο τὸ ὁποῖο ὅμως λησμονοῦν τὴν ὑπόσχεσή τους ἔχει παραχθεῖ μὲ πολὺ κόπο καὶ μό- χθο, τὸ συγγραφικὸ ἔργο, τὸ βιβλίο). Ἀπὸ τὴν ἴδια ἐτυμολογικὴ οἰκογένεια ὁ πονηρὸς καὶ τὸ πόνημα, μὲ ἀρνητικὴ σημασιολογικὴ χροιὰ τὸ πρῶτο καὶ μὲ θετικὴ τὸ δεύτερο. Ὁ πανοῦργος, αὐτὸς ποὺ ἔκανε κάθε εἴδους ἔργο, ἦταν ἕτοιμος νὰ κάνει ὁτιδήποτε κα- κό· ἡ λέξη προϊόντος τοῦ χρόνου ἀπέκτησε ἀρνητικὴ σημασία «πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ Βυζαντινὸ χειρόγραφο ἀντίγραφο ἔργου σοφία φαίνεται13». Ὁ ραδιοῦργος, τέ- τοῦ Ἀριστοτέλη. λος, ἦταν ἐκεῖνος ποὺ εὔκολα (ῥάδιος «εὔκολος», ῥᾶ «εὔκολα», ῥάθυμος «αὐ- καὶ γίνονται κάπηλοι. Κάπηλος τὸς ποὺ ἐνεργεῖ ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ») στὴν ἀρχαιότητα ἦταν ὁ οἰνοπώλης, ἔκανε κάποιο ἔργο, συνήθως κακό. ὁ ἰδιοκτήτης ταβέρνας (καπηλειοῦ). Σήμερα θεωροῦμε αὐτονόητο ὅτι Ἐπειδὴ ἐκμεταλλευόταν τοὺς πελά- ὅποιος ἐργάζεται πρέπει νὰ πληρώνε- τες του, ἰδιαίτερα αὐτοὺς ποὺ ἔπι- ται. Στὴν Ἀθήνα τοῦ Περικλῆ ἡ κατά- ναν ὑπὲρ τὸ δέον, ὁ κάπηλος ἔγινε σταση ἦταν διαφορετική. Ὁ Πλάτων συνώνυμο τοῦ ἀπατεώνα, ἐκείνου κατηγορεῖ τοὺς σοφιστές, ἐπειδὴ δίδα- ποὺ ἐκμεταλλεύεται ὑψηλὴ ἰδέα ἢ σκαν ἐπ̓ ἀμοιβῇ. Ὁ Πρωταγόρας ἦταν αἴσθημα14, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἔχουμε πιθανὸν ὁ πρῶτος δάσκαλος ποὺ δίδα- πολλῶν εἰδῶν κάπηλους, ἀρχαιοκά- σκε μὲ ἀνταμοιβὴ καὶ ἦταν ξακουστὸς πηλους, γλωσσοκάπηλους, ἐθνοκάπη- γιὰ τὰ ὑψηλὰ δίδακτρα ποὺ χρέωνε λους, ἐργατοκάπηλους, θεοκάπηλους, τοὺς μαθητές του. Ἐπισκεπτόταν τὶς πατριδοκάπηλους, πολεμοκάπηλους. ἑλληνικὲς πόλεις καὶ ὑποσχόταν νὰ Ὅπως ὅλες οἱ ἀξίες, ἔτσι καὶ ἡ ἐργασία διδάξει στοὺς νέους τὴν ἀρετή. Ἀπὸ μποροῦν νὰ γίνουν ἀντικείμενο κα- τὶς ὑποσχέσεις ποὺ ἔδιναν οἱ σοφιστὲς πηλείας. Ἡ γλώσσα καραδοκεῖ· τοὺς νὰ ἐκπαιδεύσουν τοὺς μαθητές τους ἀργόσχολους (ἄεργος + σχολή στὴ ρητορικὴ καὶ δικανικὴ τέχνη δη- «ἀπραξία») τοὺς στιγματίζει, ἐνῷ στοὺς
56 ρέκτες15 ἐπιδαψιλεύει ἐπαίνους. 11. Ἄναξ (θηλ. ἄνασσα) ἦταν ὁ ἀνώτατος ἄρχοντας, ὁ βασιλιᾶς, ἦταν ἐπίσης προσωνυμία τῶν θεῶν, ἰδιαίτερά του Ἀπόλλωνος (στὰ λειτουργικὰ κείμενα ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ἡ Παναγία μας ἀποκαλεῖται Παντά- νασσα, βασίλισσα τῶν πάντων) καὶ τῶν ὁμηρικῶν ἡρώων καὶ ἰδιαίτερα 1. Πινδάρου, Ὀλυμπιονῖκαι Χ,26. Ἡ τοῦ Ἀγαμέμνονος ἢ ἄλλων ἔξοχων ἐργασία πρὸ πάντων εἶναι φῶς γιὰ τὴ προσώπων. Ἡ παλαιὰ κλητικὴ ἀνὰ ζωή. (τύπος ποὺ ἀντικαταστάθηκε γενικὰ 2. Ὁμοίως καὶ στὴ δημιουργία τοῦ ἀπὸ τὸ ἄναξ) λέγεται γιὰ τὸν Δία στὴν ἀνθρώπου «καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν Ἰλιάδα καθὼς καὶ γιὰ τὸν Ἀπόλλωνα. ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ Ἡ κύρια σημασία τῆς λέξης φαίνεται ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὅτι εἶναι αὐτὴ τοῦ «προστάτη, σωτή- πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος ρα», πράγμα ποὺ πιστοποιεῖται καὶ εἰς ψυχὴν ζῶσαν» Γεν. 2,7. ἀπὸ τὴν ἐτυμολογία τοῦ τ. Ἀστυάναξ «ὁ προστάτης, ὁ σωτήρας τοῦ ἄστεως». 3. Γεν.2,7 Στὴν ἀττικὴ διάλεκτο σώζεται ὡς 4. Π. Ἀντ. Ἀλεβιζόπουλου, Τὸ νόη- ἐπίθετο θεῶν, στοὺς ὁποίους γίνεται μα τῆς ζωῆς στὸ φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ἐπίκληση (π. χ. τοῦ Ἀπόλλωνα στὸν Ἀθῆναι 1997, σελ. 203. Ἀριστοφάνη) ἢ ἀπὸ λυρικὲς σκηνὲς 5. Ἀπαντᾶται ἤδη στὸν Πίνδαρο, τῆς τραγωδίας. Ὀλυμπιονῖκαι 8,42. 12. Ἀριστοτέλους Πολιτικὰ Γ΄, 3, 2-4. 6. Ὀδ. α 338. 13. Πλάτων, Μενέξενος, 247a. 7. Ὁμ. Ὕμν. εἰς Δήμ. 473. 14. «Οὐ γάρ ἐσμεν ὡς οἱ λοιποὶ καπηλεύοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, 8. E.R.Dodds, Εὐριπίδου Βάκχαι, ἐκδ. ἀλλ̓ ὡς ἐξ εἰλικρινείας, ἀλλ̓ ὡς ἐκ Καρδαμίτσα, Ἀθήνα 2004, σελ. 71-72. Θεοῦ κατενώπιον τοῦ Θεοῦ ἐν Χριστῷ 9. Ἡσιόδου, Ἔργα καὶ Ἡμέρες 311. λαλοῦμεν» (Β΄ Κορ. 2,17). 10. André Aymard, L. idée de travail 15. Ρέκτης, ὁμόρριζο μὲ τὸ ἔργο, dans la Gréce archaique (Journal de εἶναι ὁ δραστήριος, ὁ ἐνεργητικός, ὁ Psychologie, 1948, σελ. 29-50. δημιουργικός.
57 ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ Κων/ντίνου Χατζηαντωνίου λογοτέχνη-ἱστορικοῦ ΜΕΡΟΣ Β΄ ἱστορία Σ ὲ λίγους μῆνες καὶ στὴ διάρκεια τοῦ Κριμαϊκοῦ Πολέμου, ποὺ τότε ξεσπᾶ, τὸ σύνθημα «Ἑλληνικὴ Αὐτοκρατορία» θὰ κυριαρχεῖ ἀπὸ τὸ στρατόπεδο τοῦ Πέτα (διακήρυ- ξη τοῦ Σπύρου Καραϊσκάκη, κατὰ τὴν ἐπανάσταση τῆς Ἠπείρου), μέ- χρι τὸ νέο βιβλίο τοῦ Βυζαντίου (τὸ ἐκδιδόμενο στὰ γαλλικὰ Ἀνα- τολικὸν Ζήτημα), προκαλώντας με- ταφυσικοὺς συνειρμοὺς μὲ τὰ 400 χρόνια ἀπὸ τὴν Ἅλωση. Μετὰ τὴ διακήρυξη τῆς ἑλληνικῆς διαχρονί- ας ἀπὸ τὸν Ζαμπέλιο, τὸν Βυζάντιο καὶ τὸν Παπαρρηγόπουλο, καὶ ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέ- μου, τῶν ἐπαναστατικῶν κινημά- των στὴν Ἤπειρο καὶ τὴ Θεσσαλία, τὸν ἀναβρασμὸ σὲ ὅλα τὰ Βαλκάνια καὶ ἐν τέλει μὲ τὸν ἀποκλεισμὸ τῆς Ἑλλάδας ἀπὸ τὸν ἀγγλογαλλικὸ στό- λο, ποὺ κορυφώνεται μὲ τὴν Κατοχὴ τοῦ Πειραιῶς, ἡ ἀπογοήτευση θὰ εἶναι μεγάλη. Τὰ ἰδεολογήματα τοῦ διαφωτισμοῦ κατέρρεαν, ὁ ἀντιδυτι- κὸς λόγος ὀξύνετο καὶ τὸ τέλος τῆς Βαυαροκρατίας, μὲ τὴν ἀνατροπὴ τοῦ Ὄθωνος ἦταν ζήτημα χρόνου.
58 Βυζάντιος, Ζαμπέλιος καὶ Παπαρ- ἐκτέλεσαν οἱ Ἕλληνες στὶς περιοχὲς ποὺ ρηγόπουλος ἔγραψαν πραγματικὴ ἐνσωμάτωσαν στὸ ἑλληνικὸ κράτος. ἱστορία, δὲν ὄρθωσαν ἰδεολογικὲς κα- Ὁ Παπαρρηγόπουλος δὲν ἔκανε τασκευές, ὅπως οἱ σημερινές, ἢ ὅπως οἱ τίποτε ἄλλο ἀπὸ νὰ τονίσει μιάν αἴ- διαφωτιστικές, ποὺ καθιστοῦσαν τοὺς σθηση πάγια σὲ ἕνα συγκροτημένο Ἕλληνες δέσμιους τῆς εἰκόνας ποὺ συλλογικὸ σῶμα, αἴσθηση ποὺ μόνο κάθε φορὰ σχηματίζουν γι᾿ αὐτοὺς οἱ στοὺς διανοούμενους τοῦ φωτιδισμοῦ Εὐρωπαῖοι ἐπιστήμονες (πότε λατρευ- δὲν ἦταν καθαρή. Ὁ Παπαρρηγόπου- τική τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, πότε δια- λος κατηγορήθηκε καὶ στὸν καιρό του λυτική τῆς νεολληνικῆς ἑνότητας). καὶ βέβαια καὶ στὸν καιρό μας. Μι- Ἡ ἀμφισβήτηση τοῦ Βυζαντίου φυ- στριώτης, Σαρίπολος καὶ Καλλιγᾶς σικὰ οὐδέποτε σταμάτησε. Ἦταν πά- συναγωνίζονταν σὲ χυδαῖες ὕβρεις ντα χρήσιμη, διότι διασπᾶ τὴν ἐθνικὴ κατὰ τοῦ Παπαρρηγόπουλου. Μά- συνέχεια καὶ ὑπηρετεῖ τὶς θεωρίες ταια! Ἡ γενιὰ τοῦ 1880 θὰ πάρει τὴ ποὺ θέλουν τὸ ἔθνος νεωτερικὸ κα- σκυτάλη ἀπὸ τὴ γενιὰ τοῦ 1850 καὶ τασκεύασμα. Διότι πῶς θὰ ἐξηγηθεῖ θὰ ὁδηγήσει τὸ ἔθνος στὴ λαμπρότερη ἡ ἐξαφάνιση δύο χιλιετιῶν ἀπὸ τὴν νεότερη στιγμή του: Τὶς δύο πρῶτες ἱστορία ἑνὸς ἔθνους; Συγχρόνως μὲ δεκαετίες τοῦ 20οῦ αἰώνα. Διόλου τὴν ἀμφισβήτηση ἐπιτυγχανόταν καὶ τυχαῖα, ὅταν τὸ 1888 ὁ Παπαρρηγό- κάτι ἄλλο. Ἐμφανίζεται ἡ ἑλληνικὴ πουλος ἐντάσσει τὴν ἔννοια τοῦ λαοῦ ἑνοποίηση τοῦ 19ου καὶ 20οῦ αἰώνα στὴν ἱστοριογραφία - δείχνοντας πὼς ὁ ὡς ἕνας ἐπεκτατισμός, ἀφοῦ δὲν πρό- ἀντιβυζαντινισμὸς καὶ ἡ ἀμφισβήτηση κειται γιὰ ἀποκατάσταση ἑνὸς ἀρχαί- τῆς συνέχειας ἦταν ἰδέες λογίων, ἐνῷ ου ἔθνους στὸν ἱστορικό του χῶρο ὁ κληρονόμος τοῦ ἔθνους λαὸς πά- Ἡ δική μας Ἱστορία εἶναι ἡ ἀγωνία καὶ τὸ αἷμα τοῦ λαοῦ μας. Αὐτὴ ἡ ἱστορία δὲν ἔχει τελειώσει. ἀλλὰ ἐπέκταση σὲ ἕναν χῶρο μικτῶν ντα τιμοῦσε τοὺς προγόνους τους - ὁ πληθυσμῶν (ὅπως ὅλος ὁ βαλκανικὸς Ψυχάρης δοξάζει λαὸ καὶ ἔθνος μὲ τὸ καὶ μικρασιατικὸς χῶρος), ἀφοῦ ἡ περίφημο «Ταξίδι» του ποὺ ἐκδίδεται ἐθνολογικὴ ἀλλοίωση δὲν ἦταν πιὰ ἐκείνη τὴ χρονιά, προσκλητήριο τῆς τὸ ἀπαράδεκτο ἀποτέλεσμα μίας κα- ἐθνικῆς ἀναγέννησης ποὺ οἱ Μυστρι- τάκτησης ἀλλὰ ἡ φυσικὴ σύνθεση ώτηδες ἀδυνατοῦσαν νὰ καταλάβουν χώρου καὶ πληθυσμοῦ, καθιστώ- θαμμένοι στὴν ἀρχαιολατρικὴ ἰδεολη- ντας ἔτσι τὴν ἀπόσχιση τελείως ὑ- ψία τους. ποκειμενικὸ ζήτημα ὡς πρὸς τὴ δι- Ὁ Νέος Ἑλληνισμὸς δὲν ὑπερέβη καιολόγησή της. Ἐδῶ ἀκριβῶς θεμε- μαγικὰ τὸ ἀνὰ μέσον χάσμα ποὺ ἔλεγε λιώνει τὰ ἐπιχειρήματά της ἡ τουρκι- ὁ Σαρίπολος. Εἶναι σύνθεση τοῦ ἀ- κὴ ἱστοριογραφία ἀλλὰ καὶ σύγχρο- ρχαίου κλασικοῦ ἰδεώδους ἀλλὰ καὶ νες ἀπόψεις ἀκόμη καὶ ἑλληνόφωνων τοῦ μεσαιωνικοῦ ρομαντικοῦ βάθους συγγραφέων περὶ ἐθνοκάθαρσης ποὺ τῆς δισυπόστατης ἑλληνικῆς ψυχῆς.
59 Ἡ ἥττα τοῦ 1922 καὶ ἡ εἴσοδος ἑνὸς μάτων, στοιχειώνουν νέες ἐλπίδες τελευταίου διαφωτιστικοῦ ρεύματος, συγκρότησης τῆς κοινωνίας τῶν ὑπο- τοῦ ἱστορικοῦ ὑλισμοῦ, προκάλεσε τελῶν». Λὲς καὶ οἱ ὑπόδουλοι πρὶν νέα ἀμφισβήτηση τῆς ἑλληνικῆς συ- ἀπὸ τὸν Διαφωτισμὸ δὲν ποθοῦσαν νέχειας ποὺ θεωρήθηκε ἰδεολόγημα τὴν ἐλευθερία καὶ τὴν ἀξιοπρέπειά τῆς ἀστικῆς ἱστοριογραφίας ἐνῷ δια- τους. Ποιός εἶναι ὁ στόχος; Νὰ φανεῖ νοούμενοι τῆς Ἀριστερᾶς, ἀπὸ τὸν Κορδάτο ὣς τὸν Χατζή, ταύτισαν τὴ Μεγάλη Ἰδέα μὲ τὶς ἐπιδιώξεις τῆς νεοελληνικῆς ἀστικῆς τάξης. Ἡ πτώ- ση τῶν σοσιαλιστικῶν καθεστώτων καὶ τὸ τέλος τῆς μαρξιστικῆς ἱστορικῆς ἀφήγησης προκάλεσε ἕνα νέο φαινό- μενο, ἰδιαίτερα ἔντονο στὰ ἑλληνικὰ πανεπιστήμια ποὺ παραδόθηκαν σὲ ἕνα μέτωπο νεοφιλελεύθερης Ἀριστε- ρᾶς, ἀναφέρω ὡς χαρακτηριστικὸ τρό- πο ἱστορικῆς ἐργασίας μία Ἱστορία τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ (τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἐνοχλοῦσε προφανῶς) ποὺ πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια ἐκδόθηκε ἀπὸ μεγάλο δημοσιογραφικὸ ὀργανισμό. Ἡ ἱστορία ἀρχίζει ἀπὸ τὸ 1770. Οἱ Ἕλληνες τοῦ 18ου αἰώνα χαρακτη- ρίζονται «πολιτιστικὴ ὀντότητα σὲ ἐθνοτικὴ διαδικασία». Ὀρθόδοξοι «ἑλ- Kων/νος Παπαρρηγόπουλος ληνόφωνοι» καὶ «ἑλληνότροποι» μὲ διπλὲς ἢ τριπλὲς ἐθνοπολιτισμικὲς πὼς ὅλα ἀρχίζουν μὲ τὸν Διαφωτι- ἀναφορὲς ποὺ προχωροῦν «πρὸς ἕνα σμό, πὼς τὸ ἔθνος εἶναι νεωτερικὸ ἀπροσδιόριστο ἀκόμη σημεῖο ποὺ οὔ- κατασκεύασμα. Στὴν Εἰσαγωγὴ τοῦ τε οἱ ἴδιοι γνώριζαν ποὺ ὁδηγοῦσε». (Β. ἴδιου ἔργου ὁμολογεῖται γιὰ τὸν τρόπο Παναγιωτόπουλος, Πρόλογος). συγγραφῆς, ἡ ὁδηγία πρὸς τοὺς συ- ντάκτες «νὰ μὴν προτάσσουν ἐκτετα- Εἶναι προφανὲς ὅτι θέλουν νὰ δεί- μένες χρονολογικὲς ἀναγωγὲς στοὺς ξουν πὼς ἡ νεοελληνικὴ ἐθνικὴ συ- προηγούμενους αἰῶνες». Σωστά! Διό- νείδηση διαμορφώνεται χάρη στὸν τι ἔτσι θὰ φαινόταν ἡ συνέχεια ποὺ Διαφωτισμὸ καὶ χάρη στὴν καπι- τόσο ἐνοχλεῖ! ταλιστικὴ ἀνάπτυξη ποὺ βλέπουν στὸ τέλος τοῦ 18ου στὸν ἑλληνικὸ Μία μοντέρνα φράση στὴν ὁποία χῶρο. «Οἱ ἰδέες τῆς ἐλευθερίας καὶ ἀρέσκεται αὐτὴ ἡ σχολὴ εἶναι ὁ ὅρος τῆς ἀξιοπρέπειας διεισδύουν στὶς ἑλ- «ἐθνικὸ ἀφήγημα», ἐνῷ μιλοῦν περὶ ληνικὲς κοινωνικὲς ὁμάδες καὶ δια- ἱστορίας. Αὐτοὶ οἱ ποῦροι ἐπιστήμονες βρώνουν τὴν προαιώνια τάξη πραγ- χαρακτηρίζουν ἔτσι τὴν ἱστορία σκο-
60 πίμως. Διότι τὸ ἀφήγημα εἶναι εἶδος λο- σχολὲς τοῦ ἱστορικοῦ ὑλισμοῦ) καὶ γοτεχνικό. Θέλουν ἔτσι νὰ εἰσαγάγουν ἀφετέρου ἡ ἀπόλυτη ἐξειδίκευση μὲ στὴν ἱστορία τὸν σχετικισμὸ καὶ τὴν ἀποτέλεσμα νὰ μὴν ἔχουν βασικὲς ὑποκειμενικότητα. Ὁ ἱστορικὸς δί- γνώσεις γιὰ περιόδους παλαιότε- νει νόημα καὶ γράφει ἕνα ἀφήγημα ρες ἢ γιὰ φαινόμενα συναφῆ καὶ μὲ βάση κάποια ἀσαφῆ φαινόμενα. ἀλληλένδετα. Σύνδρομο αὐτῆς τῆς Ἔτσι μποροῦν νὰ χαρακτηρίζουν ἀντίληψης εἶναι καὶ ἡ ἐπιλεκτικὴ «ἐθνότητα» τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος, «ἀλ- καὶ ἐγγενῶς ἰδεολογικὰ σημασιο- δοτημένη ὁριοθέτηση τῶν πεδίων ἱστοριογραφικῆς παρατήρησης. Οἱ συνεχεῖς ἐξεγέρσεις ὑποβαθμίζονται ἢ διαστρέφονται σὲ κοινωνικές, ὅ- πως ἡ συμμετοχὴ Ἑλλήνων στὶς συγκρούσεις τῶν ξένων στρατῶν μὲ τοὺς Ὀθωμανούς. Τονίζονται φαινό- μενα ἐνσωμάτωσης καὶ ἐθελοδουλίας ἢ ἡ ἀνοχὴ τῶν κατακτητῶν. Μεθερ- μηνεύουν καὶ νοηματοδοτοῦν μὲ βά- ση τὴν ἰδεολογία τους καὶ μάλιστα ἀποδίδουν αὐτὴν τὴ μέθοδο στοὺς ἐθνοκεντρικούς. «Ἀλβανικὴ» γράφει ὁ Ἀσδραχᾶς γιὰ τὴν ἀρβανίτικη μετα- νάστευση τοῦ 14ου αἰώνα, ἐνῷ ὅλοι Ἅγ. Θεόδωρος ὁ Στουδίτης, 780 μ.X. ξέρουμε τὴν τεράστια διαφορὰ τῶν δυὸ Ὁ μέγας ἀντιγραφέας τῶν ἀρχαίων ὅρων, ἀφοῦ ὁ ἕνας σημαίνει ἔθνος καὶ ὁ κειμένων στὸ Βυζάντιο. ἄλλος φυλὴ χωρὶς ἐθνικὴ συνείδηση. Κι ὅμως! Στὸ τέλος τοῦ Προλόγου τοῦ λαγὴ τοῦ ἡγεμονικοῦ μορφώματος» ἔργου ποὺ ἀνέφερα ὁ διευθυντὴς τῆς (Ἀσδραχᾶς) τὸ 1453, «ἐκ τῶν ὑστέρων ἔκδοσης γράφει πὼς «ἐθνοκεντρικὴ ἱστοριογραφικὴ κατασκευὴ» τὴν τρί- εἶναι καὶ ἡ δική μας ἱστοριογραφικὴ σημη ἑλληνικὴ ἱστορία. Οἱ ὅροι ἔθνος προσπάθεια»! Σκεφθεῖτε σύγχυση πού, καὶ Ἕλληνες «ἀνήκουν στὸ ἐννοι- ἐνῷ ρητὰ λέει «πὼς οἱ συντάκτες δὲν ολογικὸ στερέωμα τῆς ἐποχῆς τῆς κα- αἰσθάνονται καμιὰ* ἐχθρότητα καὶ τασκευῆς καὶ ὄχι τῆς ἐποχῆς στὴν καμιὰ ἀλληλεγγύη στὶς πράξεις τῶν ἱ- ὁποία ἀναφέρονται». Ἀκόμη καὶ τὸν στορικῶν ὑποκειμένων», θεωρεῖ ἐθνο- ὅρο Ἑλληνισμὸ τὸν ἀναλύουν ὡς ὅρο κεντρικὴ τὴν προσπάθεια, ἐπειδὴ φαί- δηλωτικὸ ἐνέργειας (ἐξελληνισμοῦ) νεται δὲν καταγγέλουν ἀρκούντως καὶ ὄχι κατάστασης. τὴν ἑλληνικὴ ἄποψη. Ἡ αἰτία τοῦ φαινομένου αὐτοῦ εἶναι Τὸ συγκεκριμένο ἔργο δὲν εἶναι βέ- διπλὴ: ἀφενὸς οἱ ἰδεοληψίες (φαινόμε- βαια συμπτωματικό. Πληθαίνουν τὰ νο ἀρκετὰ εἰρωνικὸ γιὰ ἀνθρώπους τελευταῖα χρόνια οἱ ἀναθεωρητικὲς ποὺ συνήθως προέρχονται ἀπὸ τὶς ἰδεολογικὲς ἐφευρέσεις, τὶς ὁποῖες
61 κάποιοι φιλοδοξοῦν νὰ ἐπιβάλουν τοὺς «ἀθώους ἀμάχους» στὴ Γερμανία στὴ θέση τῶν ἱστορικῶν δεδομένων. - κι ἂς κέρδιζε τὸν πόλεμο ὁ Ἄξονας. Ἔτσι ἀπὸ τοὺς ἴδιους ἀνθρώπους ποὺ Γιὰ μία ὁλόκληρη σχολὴ ἱστορικῶν καταγγέλλουν τὸ Πατριαρχεῖο γιὰ τελευταῖα, ὅλα εἶναι ἴδια καὶ ὅμοια. Οἱ ἐνδοτισμό, μαθαίνουμε τώρα γιὰ τὴν ἀγῶνες καὶ ἡ βία τῶν ὑπόδουλων δὲν «ἀνεκτικὴ ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία» ἔχουν καμμιὰ ἀξιολογικὴ διαφορὰ μὲ καὶ ἀγωνιζόμαστε νὰ καταλάβουμε ἐ- αὐτὴ τῶν κατακτητῶν. Ὅλα εἶναι σχε- κείνους τοὺς ἀνόητους προγόνους μας τικά, ἄτακτα καὶ αὐθαίρετα. Ταραχὲς ποὺ δὲν εἶχαν τὴν ἴδια ἄποψη καὶ ξεση- παροδικὲς καὶ ὁρμὲς χωρὶς σκοπὸ τὰ κώνονταν κάθε τρὶς καὶ λίγο βυθίζο- ἱστορικὰ γεγονότα, καμμιὰ ἀνάμνηση ντας τὸν τόπο καὶ τὶς οἰκογένειές τους ἀλλὰ γνώσεις ἀκαλλιέργητες, ἕρπου- στὸ αἷμα - ἀπὸ πλήξη προφανῶς μέσα σες, ἀνίκανες νὰ γίνουν ἱστορία, νὰ στὴν ὀθωμανικὴ εὐημερία. Ἀκοῦμε δώσουν στὴ ζωὴ σκοπὸ καὶ ἐλευθερία. ἐπίσης γιὰ τὰ «ἐγκλήματα» τῶν Ἑλ- Πλῆθος γεγονότων, μὰ ἱστορία πουθε- λήνων, ὅταν κατέλαβαν τὴν Τριπολι- νά. Οἱ μεταμοντέρνοι ἐπαγγελματίες τσά, λὲς καὶ σὲ μία Ἐπανάσταση μετὰ ἱστορικοὶ κάνουν σήμερα αὐτὸ γιὰ ἀπὸ αἰῶνες κατατρεγμοῦ δὲν ὑπάρχει τὸ ὁποῖο κατηγοροῦσαν κάποτε τοὺς φυσικὸ ξέσπασμα βίας. Ἄλλος δη- ἰδεαλιστὲς φιλοσόφους. Ξεκινοῦν λώνει - μιλάω πάντα γιὰ ἀπόψεις μὲ a priori ἰδεολογικὲς ἐφευρέσεις ποὺ ἐξέφρασαν ἄτομα ποὺ κατέχουν καὶ ἀναζητοῦν τὰ στοιχεῖα ποὺ θὰ ἕδρες Ἱστορίας σὲ ἑλλαδικὰ πανεπι- τὶς στηρίξουν. Εἶναι οἱ ἱστορικοὶ ποὺ στήμια- πὼς δὲν ξέρουμε ἂν τὴ φωτιὰ νιώθουν καμαριέρηδες (καὶ ξέρουμε στὴ Σμύρνη τὸ 1922 τὴν ἔβαλε ὁ πὼς κανένας ἥρωας δὲν εἶναι ἥρωας τουρκικὸς ἢ ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς - κι γιὰ τὸν καμαριέρη του, ὄχι γιατί δὲν ἂς εἶχε φύγει ὁ τελευταῖος ἀπὸ τὶς 27 ὑπάρχουν ἥρωες ἀλλὰ γιατί αὐτοὶ Αὐγούστου, τρεῖς μέρες πρίν ἀρχίσει εἶναι καμαριέρηδες), ποὺ πασχίζουν ὁ ἐμπρησμὸς γιὰ νὰ ἐξαλειφθεῖ κάθε νὰ καταρρίψουν τὰ πρότυπα τῆς ἴχνος τῆς Γκιαοὺρ Ἰσμίρ. Καὶ βέβαια ἡρωϊκῆς ζωῆς σὲ αὐτὸν τὸν τόπο. Οἱ κοινὸς τόπος ὅλων ὅτι «κι ἐμεῖς κάνα- καμαριέρηδες καὶ οἱ καμαριέρες τοῦ με ἐγκλήματα κατὰ τῶν Τούρκων», ἐξισώνοντας ἔτσι πράξεις βίας φυγά- δων καὶ λιποτακτῶν ἑνὸς ἡττημένου στρατοῦ μὲ τὴν κρατικὴ πολιτικὴ γενοκτονίας ποὺ ἡ Τουρκία εἶχε ἐξαπολύσει πολὺ πρὶν ἀπὸ τὴν εἴσοδο τῆς Ἑλλάδας στὸν πρῶτο παγκόσμιο πόλεμο καὶ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Σμύρνης τὸ 1919. Διαβάζουμε ἀκόμη, γιὰ τὰ «ἐγκλή- ματα τῶν Συμμάχων» στὸν Β΄ Παγκό- σμιο Πόλεμο καὶ σκεπτόμαστε ὅτι προ- φανῶς δὲν ἔπρεπε νὰ βομβαρδίζουν Bουδαπέστη. Μνημεῖο ἑλληνισμοῦ, 26/3/11.
62 ἐκσυγχρονισμοῦ ποὺ βρέθηκαν στὰ ψουν μία Ἱστορία τῆς προκοπῆς, μία ἑλληνικὰ πανεπιστήμια θυμίζουν ἐ- Ἱστορία ποὺ θὰ μείνει μετὰ τὸ βιοτικό κεῖνο τὸ χαριτωμένο παράδειγμα τοῦ τους πέρασμα, περιορίζονται σὲ μία Χέγκελ γιὰ τὸν ἠθικολόγο δημοδι- δημοσιογραφικὴ ἀρθρογραφία στὰ δάσκαλο ποὺ καταφέρεται κατὰ τοῦ συγκροτήματα ποὺ ζοῦν καὶ κερδί- Μ. Ἀλεξάνδρου, ἐπειδὴ «παραφέρθηκε ζουν ἀπὸ τὸν ἐθνικό μας ἐκφυλισμό. ἀπὸ τὰ πάθη τῆς δόξας καὶ τῆς κατά- Μάταιος κόπος! Ἡ ἱστορική ἐμπειρία κτησης» καὶ ἔτσι ὁ δημοδιδάσκαλος δὲν ὑποτάσσεται στὶς τάχα καθαρὲς (καὶ ὁ ἱστορικὸς τῶν ἑλληνικῶν πανε- ἰδέες. Κατασκευὴ ἰδεολογικὴ εἶναι τὸ πιστημίων -συμπληρώνουμε ἐμεῖς-) ἔργο τους, καὶ ἂς παριστάνει τὴν «ἀνα- θεωρεῖ «πὼς ἀξίζει πιὸ πολὺ ἀπὸ τὸν θεώρηση». Δὲν εἶναι Ἱστορία. Ἱστορία Μ. Ἀλέξανδρο γιατί δὲν ἔχει τὰ ἴδια εἶναι ἡ ἐμπειρία τοῦ γεγονότος καὶ πάθη, ἀπόδειξη πὼς δὲν κατέκτησε ὄχι ἡ ἑρμηνεία γι᾿ αὐτὸ τὸ γεγονὸς τὸ τὴν Ἀσία, ἀλλὰ ζῆ ἥσυχα καὶ ἀφήνει ὁποῖο δὲν τὸ ζήσαμε ὅλοι μὲ τὸν ἴδιο καὶ τοὺς ἄλλους νὰ ζοῦν ἥσυχοι καὶ τρόπο καὶ ἀπὸ τὴν ἴδια πλευρά. Ἡ δι- αὐτοί». κή μας Ἱστορία εἶναι ἡ ἀγωνία καὶ τὸ Κήρυκες μιᾶς ἠθικῆς δούλων, γραι- αἷμα τοῦ λαοῦ μας. Αὐτὴ ἡ ἱστορία δὲν κύλοι, ἀντάξιοι τῶν προγόνων τους ἔχει τελειώσει. Κάθε ἄξιος νὰ ζήσει (ἂν ὑπάρχει συνέχεια καταγωγῆς) στὸν ἱστορικὸ χρόνο λαὸς εἶναι φο- τῆς Ρωμαιοκρατίας, τρόφιμοι τοῦ ρέας ἑνὸς πνευματικοῦ κόσμου, μιᾶς κράτους ὅλοι, μὰ ἀνίκανοι νὰ γρά- παράδοσης. Αὐτὴ ἐνσαρκώνει τὴν Ἀρχαῖο Θέρμο. Τὸ κέντρο τῆς Αἰτωλικῆς Συμπολιτείας. Ἡ πρώτη ἕνωση τῶν πόλεων-κρατῶν.
63 ἱστορική του ἀξία καὶ τὴν ξέχωρη φυ- σπουδῶν σήμερα στὴν Ἑλλάδα, μὲ σιογνωμία του καὶ αὐτὴν ἔχει χρέος τὴ συστηματικὴ ἀμφισβήτηση τῆς ἐ- νὰ περιφρουρεῖ ἡ πολιτεία. θνικῆς μας συνέχειας, τὴν ἐπίμονη Ἡ νεοελληνικὴ ταυτότητα ἔχει καλλιέργεια τῆς σχετικοποίησης καὶ καὶ πάλι ἀπέναντί της μία πρόκλη- τῆς ἡττοπάθειας, προκαλεῖ καὶ μᾶς ση. Ἡ ἐποχή μας, ἐποχὴ ἀπιστίας θέτει ἐνώπιον σοβαροῦ ὑπαρκτικοῦ καὶ ἀποθάρρυνσης, εἶναι ἀκριβῶς διλήμματος: Ἢ θὰ ἐνσωματωθοῦμε σὲ γι᾿ αὐτὸ ἡ πιὸ κατάλληλη γιὰ τὴν ἀ- μία παρηκμασμένη Εὐρώπη ὡς μία μά- ναζήτηση τοῦ ἀληθινοῦ μας προσώ- ζα ξεριζωμένων ποὺ θὰ ἀναζητᾶ φθηνὲς που. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει πρόοδος ἡδονὲς ἢ θὰ ἐργαστοῦμε γιὰ τὴ διαμόρ- χωρὶς τὴ βίωση τῆς Ἱστορίας μας, χωρὶς τὴ συναίσθηση ὅτι εἴμαστε φωση ἑνὸς σύγχρονου ὑποδείγματος ὑπεύθυνοι ἀπέναντί της στὴν κα- βίου, ὀργανικῆς ἐξέλιξης τῆς μακρᾶς θημερινή μας ζωὴ καὶ ὅτι τὸ χρέος παράδοσης ποὺ γεννήθηκε σ᾿ αὐτὸν μας δὲν τὸ ἐπιτελοῦμε μὲ ἐπετειακὲς τὸν τόπο μὲ θεμέλια τὴν Πίστη καὶ ὡραιολογίες, ἀλλὰ μὲ τὴ συνειδητο- τὴν Ἐλευθερία. ποίηση ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτισμοῦ μας εἶναι ἡ ἐλευθερία τοῦ μοναχικοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ συλλογικοῦ μας προ- * Σ.τ.Ἐ.: Διατηροῦμε τὴν ὀρθογραφία σώπου. Ἡ κατάσταση τῶν ἱστορικῶν τῶν συγγραφέων. Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑ Λ ΑΩΡΙΤΗΣ Κ ΑΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΜΑΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ Εὐάγγελου Στ. Πονηροῦ δρ. Θ., Μ.Φ. Α. Ὁ εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος πόλεμος πρόκειται γιὰ ζητήματα ἀσήμαντα, εἶ- Ἡ Ἑλλὰς σήμερα ἀντιμετωπίζει ἕ- ναι διατεθειμένοι νὰ παραχωρήσουν ναν πολυμέτωπο πόλεμο εἰς βάρος της. πολλὲς νίκες στὸν ἐχθρό, ἕναν ἐχθρὸ ὁ Ἕναν πόλεμο οἰκονομικό, κατὰ τὸν ὁποῖος παραμένοντας ἀόρατος ἀπαιτεῖ ὁποῖον ἔχουμε χάσει πολλὲς μάχες. νὰ ἀποβάλει ἡ Ἑλλὰς ὅλα ἀνεξαιρέτως Ἕναν πόλεμο ἰδεολογικό, τὸν ὁποῖο τὰ ψυχολογικά της στηρίγματα: γλώσ- ἀρκετοὶ ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες δὲν ἔχουν σα, ἱστορία, θρησκεία, ἤθη, ἔθιμα, πα- συνειδητοποιήσει καὶ γι᾿ αὐτὸ κάποι- τροπαράδοτο τρόπο ζωῆς. οι ἀπὸ αὐτούς, ἔχοντας πεισθεῖ πὼς Ἐὰν οἱ δυὸ αὐτοὶ πόλεμοι, οἰκονο-
64 πάντοτε μὲ τὸ «ἐμεῖς». Ἀγωνίσθηκε μὲ ὅλες του τὶς δυνάμεις ὡς πληρε- ξούσιος τῆς ἑπτανησιακῆς βουλῆς γιὰ τὴν ἕνωση τῆς Ἑπτανήσου μὲ τὴ μητέρα Ἑλλάδα καὶ ἀργότερα ὡς βουλευτὴς τοῦ ἑλληνικοῦ κοινοβου- λίου. Ἀρνήθηκε τὴ θέση τοῦ προέδρου τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ τὴ θέση τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν. Ἔγραψε στὴ σύζυγό του: «ἡ ψυχή μου δὲν εἶναι πρὸς πώλησιν. Εἰς μί- αν καὶ μόνην δόξαν ἀτενίζω: νὰ ζή- σω καὶ νὰ ἀποθάνω ἄνευ κηλῖδος καὶ ἄμεμπτος.» Ἔλεγε στὶς 22-6-1864 ὁ ἄμεμπτος αὐτὸς Ἕλληνας, μόλις τριανταπέ- ντε ἔτη μετὰ τὴ λήξη τῆς Ἑλληνικῆς μικὸς καὶ ἰδεολογικός, ἐπιτύχουν ἱκα- Ἐπαναστάσεως, κατὰ τὴν ἀγόρευσή νοποιητικῶς τοὺς ἀντικειμενικούς του στὴ Β΄ Συνέλευση τῶν Ἑλλήνων: τους σκοπούς, τότε δὲν ἀποκλείεται «Τὸ δὲ ἑλληνικὸν ἔθνος, κύριοι, ἔχει νὰ ὑπάρξει καὶ ἔνοπλος πόλεμος, ὁ ἀνάγκην ἀνέσεως. Τὸ ὄνομα ἡμῶν ὁποῖος θὰ ἔχει ὡς ἀντικειμενικὸ σκοπὸ κατήντησεν ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ τὴν πλήρη κατάλυση τοῦ ἑλληνικοῦ καὶ περιφρονήσεως. Ἀπεκαλύψαμεν κράτους καὶ τὴν ὑποδούλωση τῶν τὰς πληγάς μας καὶ τώρα πρέπει νὰ Ἑλλήνων. φροντίσωμεν ὅσον οἷόν τε τάχιον νὰ Θὰ ξανακούσει ἡ γενιά μας, ἡ κάποια ἀπὸ τὶς ἑπόμενες γενιές, ἐὰν ὑπάρξει ἡ ὁποιαδήποτε εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος ἐπιβουλή, ἕνα ἀκόμη «νε- νικήκαμεν» ἢ θὰ ξανακούσει ἕνα ἀκόμη «ἡ πόλις ἑάλω». Β. Ὁ Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης τὰς θεραπεύσωμεν. Ἡ δημοσία πίστις ἐπίκαιρος ὅσο ποτέ ἐξέλιπεν. Ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖται χρεωκό- Ὁ Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824- πος. Τὸ εὐμετάβλητον τῆς κυβερνή- 1879) ἦταν ἐθνικὸς ποιητής, μὲ τοὺς σεως τηρεῖ τὸ κράτος εἰς διηνεκῆ δο- στίχους του ζωντάνευε τὸ ἡρωικὸ νισμόν. Αἱ βάσεις τοῦ οἰκοδομήματος κλεφταρματωλικὸ καὶ ἐπαναστατικὸ σαλεύονται. παρελθὸν τῶν Ἑλλήνων, γιὰ νὰ κρα- Τοιαύτης καταστάσεως πραγμά- τήσει μέσα τους ἄσβεστη τὴ δίψα των τὴν διατήρησιν οὐ μόνον δὲν τὴν γιὰ ἐλευθερία, γιὰ ἀγῶνες. Κατὰ τὸν ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλὰ παντὶ σθένει θέλο- Κωστὴ Παλαμὰ ποτὲ δὲν ἐκφράσθηκε μεν ἐργασθῆ πρὸς ἐπανέλευσιν τῆς τά- στὰ ποιήματά του μὲ τὸ «ἐγώ», ἀλλὰ ξεως, πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ νόμου, πρὸς
65 παγίωσιν τῆς πολιτείας. εἰς βάρος ἄλλων λαῶν καὶ μάλιστα Τὸ κατ᾿ ἐμὲ φρονῶ ὅτι, ἂν ἕκαστος λαῶν οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπιθυμοῦν νὰ μᾶς ἡμῶν δὲν θυσιάσῃ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ βλάψουν. Ἐννοοῦμε προάσπιση τῆς συμφέροντος τὰς ἰδιαιτέρας του ἀπαι- ἐλευθερίας μας, τῆς ἀκεραιότητας τῆς τήσεις, ἂν δὲν ἐννοήσωμεν καλῶς ὅτι πατρίδας μας, διαφύλαξη τῆς ταυτό- ἡ ὕπαρξις τοῦ ἔθνους κρέμαται οὐχὶ τητάς μας. Ἂν τὰ ἐπιτύχουμε αὐτά, ἐκ τῆς ἀνεγέρσεως ἡ ἐκ τῆς πτώσε- θὰ ἀποφύγουμε τὸν ὄλεθρο, ὁ ὁποῖος ως τῆς δεῖνα ἢ δεῖνα μερίδος, ἀλλ̓ διαρκῶς ἀπειλεῖ τοὺς ἀμελεῖς καὶ τοὺς ἐκ τῆς κανονικῆς διατάξεως καὶ τῆς ἐπιπόλαιους. Καὶ φυσικὰ οἱ θυσίες γιὰ ἁρμονικῆς ὀργανώσεως τῶν ἠθικῶν τὶς ὁποῖες ὁμιλεῖ ὁ Βαλαωρίτης δὲν θὰ δυνάμεων τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, πρέπει νὰ ἀπαιτοῦνται μόνον ἀπὸ τοὺς ἂν δὲν πεισθῶμεν ὅτι ἀνεξαρτήτως φτωχούς, ἀλλὰ ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρέτως τῶν συμπαθειῶν καὶ τῶν ἀντιπαθειῶν ἀναλόγως μὲ τὶς δυνάμεις τὶς ὁποῖες ὁ μας ὑπάρχει ἀνώτερόν τι ἠθικὸν ὄν, καθένας διαθέτει. τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, πρὸς τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν ἅπαντες νὰ ἀτενίζωμεν, ἂν Γ. Ἀπώλεια ἡ προάσπιση τῆς δὲν ἀσχοληθῶμεν ἄνευ προκαταλήψε- ἐλευθερίας μας; ων, οὐχὶ ἀποβλέποντες εἰς ἀφηρημένας Ὑπάρχουν πολιτικοὶ σὰν τὸν ἐπιστημονικὰς θεωρίας, ἀλλ᾿ εἰς τὰς Ἀριστοτέλη Βαλαωρίτη στὴν Ἑλλάδα πραγματικὰς ἀνάγκας τῆς Ἑλλάδος, σήμερα; Ἂν δὲν ὑπάρχουν, πρέπει εἰς τὴν ὅσον ἔνεστι ταχύτερον κατάρ- τισιν τοῦ πολιτεύματος, κατ᾿ ἐμέ, κύ- ριοι, καὶ λέγω τοῦτο πρὸς ἀπαλλαγὴν πάσης εὐθύνης ἐκ μέρους ἡμῶν, ὁ ὄλεθρος εἶναι ἀναπόφευκτος1». Σήμερα, ἑκατὸν σαρανταεπτὰ ἔτη μετὰ τὴν ἐκφώνηση τοῦ ὡς ἄνω λό- γου τοῦ Βαλαωρίτη πρέπει καὶ πάλι νὰ σκεφθοῦμε καὶ νὰ ἐνεργήσουμε μὲ ὑπευθυνότητα, θάρρος καὶ σύστημα ὥστε τὸ ἑλληνικὸ ὄνομα νὰ μὴν εἶναι διεθνῶς «ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ καὶ περιφρονήσεως» Οἱ «μερίδες», τὰ κόμματα τὰ ὁποῖα καταντοῦσαν, παλαιότερα ἀρκετὰ συ- χνά, ἀλληλοσπαρασσόμενες φατρίες, πρέπει κάποτε νὰ συμφωνήσουν ὅτι τὸ πᾶν δὲν εἶναι ἡ ἀπόκτηση τῆς ἐξου- σίας, ἀλλὰ τὸ κοινὸ συμφέρον. Καὶ ὅταν λέμε «συμφέρον», δὲν ἐννοοῦμε βλάβη, ἐπιβουλὴ ἢ ἔστω ἀπειλὴ Ἡ προτομή του.
66 νὰ βρεθοῦν, ἂν δὲν βρίσκονται πρέ- στεως καὶ πατρίδος» τῆς ἑλληνικῆς πει νὰ ἐκπαιδευθοῦν μὲ γνώμονα τὸ ἐπαναστάσεως τοῦ 1821 ἢ μήπως ντρε- συμφέρον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Πρέ- πόμαστε ἀκόμη καὶ νὰ λέμε τὶς λέξεις πει νὰ ἐπιλέγονται ἄνθρωποι ἱκανοί, «πίστη» καὶ «πατρίδα», ἐπειδὴ μερικοὶ ἐργατικοί, τίμιοι, ἀφιλοκερδεῖς, οἱ ἐθελοντὲς γενίτσαροι σπεύδουν νὰ μᾶς ὁποῖοι θὰ ἐκπαιδεύονται στὴν ἐξω- χλευάσουν μὲ ὅσες δυνάμεις καὶ μέσα τερικὴ πολιτικὴ ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶναι διαθέτουν; δουλική, θὰ θέτει στόχους βάσει τῶν Ἡ ἐποχὴ τοῦ Βαλαωρίτη γνώρισε δυνάμεών μας τὶς ὁποῖες θὰ ἔχει πρῶ- καὶ κάποιες νίκες. Ὁ μεγάλος ποιητὴς τα ἐπισταμένως μελετήσει καὶ θὰ καὶ πολιτικὸς εἶδε τὰ ἀγαπημένα τοῦ τοὺς πραγματοποιεῖ˙ θὰ ἐκπαιδεύο- Ἑπτάνησα ἐλεύθερα καὶ ἑνωμένα μὲ νται στὴν ἐσωτερικὴ πολιτικὴ ἡ ὁ- τὴν Ἑλλάδα. Σήμερα δὲν ἔχουμε νὰ ποία δὲν θὰ εἶναι φατριαστική, διότι καυχηθοῦμε γιὰ καμμία πρόσφατη πρῶτα ἀπ̓ ὅλα καὶ πάνω ἀπ᾿ ὅλα θὰ νίκη. Οἱ πρόγονοί μας ποὺ δὲν δεί- θέτει τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος, τὸ λιασαν, δὲν ἔσκυψαν τὸ κεφάλι καὶ ὁποῖο τὰ φατριαστικὰ συμφέροντα καὶ μᾶς χάρισαν τὴν ἐλευθερία, αὐτὴ ποὺ οἱ ἐμφύλιες διαμάχες ὑποσκάπτουν γιὰ ἄλλη μιὰ φορὰ ἀπειλεῖται, θὰ μᾶς ἀνεπανόρθωτα. διδάξουν ἀκόμη μιὰ φορά, ὥστε νὰ μὴ μοιάσουμε μὲ τέκνα ποὺ ποτὲ δὲν Πρέπει νὰ γίνουν αὐτά, ἀλλιῶς ἐργάσθηκαν καὶ ἔχασαν τὰ πάντα. ἔρχονται χαλεποὶ καιροί. Τὸ 2010 γιορτάσαμε τὰ δυόμισι χιλιάδες ἔτη ἀπὸ τὴ μάχη τοῦ Μαραθῶνος. Θὰ ξα- νακούσει ἡ γενιά μας, ἡ κάποια ἀπὸ ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ τὶς ἑπόμενες γενιές, ἐὰν ὑπάρξει ἡ ὁποιαδήποτε εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος 1. Ἀριστοτέλη Βαλαωρίτη Ἔργα, ἐπιβουλή, ἕνα ἀκόμη «νενικήκαμεν» Πρόλογος καί σημειώματα Κώστα Καιροφύλα, τόμος 2ος, Βιβλιοπωλεῖον ἢ θὰ ξανακούσει ἕνα ἀκόμη «ἡ πόλις Ἰωάννου Ν. Σιδέρη, Ἐν Ἀθήναις ἄ.ἔ., ἑάλω»; σ. 298-299. Τὸ 2011 συμπληρώνονται ἑκατὸν ἐνε- νήντα ἔτη ἀπὸ τὴ Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση, θὰ εὐτυχήσουμε ὡς ἔ- θνος νὰ γιορτάσουμε καὶ τὰ διακόσια ἢ δὲν θὰ ἔχουν πλέον κανένα νόημα τέτοιοι ἑορτασμοί, ἀφοῦ ἐλευθερία δὲν θὰ ὑπάρχει; Διότι, κακὰ τὰ ψέματα, ὅποιος ἀπαιτεῖ ἀπὸ ἐμᾶς «συνεκμε- τάλλευση» καὶ «συνδιοίκηση» τῶν ἐδαφῶν καὶ τοῦ βυθοῦ τῶν θαλασσῶν μας, κινεῖται μὲ τὴ λογικὴ «τὰ δικά σου δικά μου καὶ τὰ δικά μου δικά μου». Μᾶς συνέχει ἡ ἀρχὴ «μάχου ὑπὲρ πί- Ἡ οἰκία τοῦ Βαλαωρίτη στὴ Λευκάδα.
67 ΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Νίκου Χειλαδάκη δημοσιογράφου-συγγραφέως Τ ὸ Βυζάντιο ἢ ὀρθότερα ἡ Ἀνατολικὴ Ρωμαϊκὴ Αὐ- τοκρατορία, εἴτε τὸ θέλουν εἴτε ὄχι οἱ πολλοὶ ὄψιμοι ἐπικριτές του, εἶναι ἡ μόνη αὐτοκρα- τορία σὲ ὅλη τὴν ἀνθρώπινη ἱστορία ποὺ κράτησε ἐπὶ τόσους αἰῶνες καὶ ἐπιβίωσε σὲ πολὺ δύσκολες συνθῆκες καὶ μὲ τόσες ἐπιβουλὲς καὶ ἀπὸ ἀνα- τολὰς καὶ ἀπὸ δυσμάς. Ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ μεγάλη μακροβιότητα αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας, ποὺ γιὰ πολλοὺς ἔχει Ἡ γυναῖκα στὴ βυζαντινὴ τέχνη ταυτιστεῖ σκόπιμα (σύμφωνα μὲ τὶς νεοεποχίτικες ἀντιλήψεις γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία καὶ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. ἱστορία) μὲ τὴ διαφθορά, τὴν ἴντριγκα Τὸ δέος ποὺ προκαλεῖ σήμερα σὲ ἕναν καὶ τὸ σκοτεινὸ παρασκήνιο, εἶναι ἀνυποψίαστο ἐπισκέπτη, ἡ σὲ κά- ἕνα μεγάλο θέμα καὶ χρήζει τουλά- ποιον προσκυνητὴ τὸ ἐσωτερικὸ τῆς χιστον γιὰ μᾶς τοὺς Ἕλληνες μιᾶς Ἁγίας Σοφίας, ἐκφράζει ἀκριβῶς αὐτὸ ἀντάξιας προσοχῆς καὶ ἔρευνας. Καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ πνευματικοῦ φωτὸς εἶναι δυστύχημα ποὺ οἱ μεγαλύτε- τῆς ἑλληνορθόδοξης χριστιανικῆς ροι βυζαντινολόγοι διακρίθηκαν στὸ αὐτοκρατορίας. Ἀλλὰ καὶ ἐπιγραφὴ ἐξωτερικὸ καὶ ὄχι ἐδῶ, στὴ χώρα ποὺ σὲ καρκινικὸ στίχο στὰ ἑλληνικὰ ἀποτέλεσε ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα ποὺ βρίσκεται στὸ προαύλιο αὐτοῦ τμήματα τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς τοῦ μεγαλειώδους οἰκοδομήματος, τὸ Αὐτοκρατορίας καὶ τὴν οὐσιαστικὴ «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟ- κληρονομιά της. ΝΑΝ ΟΨΙΝ» προβάλλει τὶς βάσεις Οἱ συνεκτικοὶ κρίκοι αὐτῆς τῆς της, δηλαδὴ τὸν Χριστιανισμὸ καὶ τὴν αὐτοκρατορίας ἦταν δυὸ θεμελιώδη Ἑλληνικότητα, δηλαδὴ τὴ Ρωμηοσύ- στοιχεῖα ποὺ ἔγιναν οἱ στυλοβάτες νη. Αὐτὲς οἱ θεμελιώδεις βάσεις στή- τοῦ μεγαλοπρεποῦς αὐτοῦ οἰκοδομή- ριξαν, χαρακτήρισαν καὶ ἐμψύχωσαν ματος, τὸ ὁποῖο παρήγαγε πολιτισμὸ σὲ ὅλους τους αἰῶνες τὴν ὕπαρξη τὴν ἴδια περίοδο ποὺ στὴ Δύση αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας. ὑπῆρχε σκοταδισμός. Αὐτοὶ ἦταν ἡ Εἶναι ἀπαραίτητο σήμερα γιὰ νὰ
68 μελετήσει κάποιος ὅλη τὴν πορεία ρακτήρισε αὐτὴν τὴν τόσο σκόπιμα αὐτῆς τῆς Ἀνατολικῆς Αὐτοκρατορίας, παρεξηγημένη αὐτοκρατορία, αὐτὴν νὰ μελετήσει τὴ θρησκεία καὶ τὴν τὴ γνήσια Ρωμηοσύνη ἦταν πά- τέχνη της ποὺ συνδέθηκε μὲ τὴν Ὀρθοδοξία. Ἕνας ὁλόκληρος τρόπος ζωῆς ποὺ εἶναι πολὺ διαφορετικὸς ἀπὸ τὸν σημερινὸ φθοροποιὸ καὶ πλήρως ἐκδαιμονισμένο μοντέλο τῆς σύγχρονης ἐκμοντερνιστικῆς μας κοινωνίας. Καὶ εἶναι πράγματι τόσο θλιβερὴ ἡ διαπίστωση πὼς ὅλος αὐ- τὸς ὁ τεχνολογικὸς πολιτισμός, ποὺ ὑποτίθεται ὅτι δημιουργήθηκε γιὰ νὰ βελτιώσει τὸ ἐπίπεδο διαβίωσης, ὁδήγησε στὴν πλήρη ἀλλοτρίωση τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν καὶ στὴ με- Ἡ Ὀρθοδοξία ὡς προϋπόθεση ἑνότητας γάλη οἰκονομικὴ κρίση. Σήμερα βρι- στὸ Βυζάντιο. Οἱ συνεκτικοὶ κρίκοι αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας ἦταν δυὸ θεμελι- ώδη στοιχεῖα ποὺ ἔγιναν οἱ στυλοβάτες τοῦ μεγαλοπρεποῦς αὐτοῦ οἰκοδομήματος, ἡ Ὀρθοδοξία καὶ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. σκόμαστε τόσο μακριὰ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ ντα τὸ θρησκευτικὸ αἴσθημα. Μπο- ἐκείνη στὸν προθάλαμο τοῦ κοινωνι- ρεῖ νὰ ὑπῆρχαν συχνὰ ἔντονες θρη- κοῦ ὁλοκαυτώματος τῶν ἀνθρωπίνων σκευτικὲς διαφωνίες, ἀλλὰ ὅλοι πί- μαζῶν πρὸς δόξαν μίας ἐλὶτ τῆς νέας στευαν ὅτι αὐτὴ ἡ ζωὴ εἶναι ὁ προθά- δαιμονικῆς τάξης. λαμος τῆς μέλλουσας ἀληθινῆς ζωῆς, Ὁ κόσμος στὸ Βυζάντιο σίγουρα γι᾿ αὐτὸ καὶ τὰ κίνητρα τῆς ἐπιβίωσης δὲν ἔμεινε ὁ ἴδιος σὲ ὅλη τὴν πορεία κινοῦνταν γύρω ἀπὸ αὐτὴν τὴ βασικὴ τῆς ὕπαρξής του. Εἶχε ἀλλάξει πολὺ πίστη. Πόσο παράξενο ἀκούγεται αὐτὸ ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὣς τὸ τέλος του, ἀλλὰ σὲ μία σημερινὴ ἀνθρωποκεντρική, ἐκεῖνο ποὺ ἔμεινε σταθερὸ καὶ χα- καταναλωτικὴ καὶ ἡδονιστικὴ κοι- νωνία, ποὺ τρώγει μὲ εὐχαρίστηση χωρὶς τέλος τὶς ἴδιες της τὶς σάρκες. Ὁ σεβασμὸς καὶ ἡ ἐκτίμηση στὶς τέχνες ποὺ ἐξυμνοῦσαν καὶ εὐχαριστοῦσαν τὸν Θεό, διατηρήθηκε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὣς τὸ τέλος τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας. Καὶ εἶναι σημαντικὸ νὰ διαπιστώσει κανεὶς πὼς ἀκριβῶς Ἡ μουσικὴ στὸ Βυζάντιο στοὺς δυὸ τελευταίους αἰῶνες τῆς
69 ὕπαρξης αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας, ἄλλο σημαντικὸ γνώρισμα ποὺ στα- ὅταν ὅλα ἔδειχναν πὼς ἔρχεται ἀργά, θεροποιήθηκε σταδιακὰ καὶ ἔγινε ὁ ἀλλὰ σταθερά, τὸ τέλος, ἄνθισε ἡ με- πολιτιστικὸς πῶλος τῆς αὐτοκρατο- γαλύτερη καὶ ἐνδοξότερη περίοδος ρίας. Αὐτὸ ἦταν ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. τῆς θρησκευτικῆς πνευματικότη- Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα γρήγορα καθιε- τας. Τότε ἐμφανίστηκαν οἱ μεγάλοι ρώθηκε καὶ ἔγινε ὁ μοχλὸς τῆς διάδο- νεότεροι Πατέρες τῆς Ὀρθοδοξίας, ὁ σης τῶν Εὐαγγελίων ποὺ γράφτηκαν κολοφώνας τῶν ὁποίων ἦταν ὁ μεγά- ἀκριβῶς σὲ αὐτὴ τὴ γλώσσα, τὴ γλώσ- λος ἅγιος καὶ φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ὁ σα ποὺ ὁμιλοῦνταν σχεδὸν σὲ ὅλη τὴν ἅγιος Γρήγορος ὁ Παλαμᾶς. Ἔτσι, παρόλο ποὺ οἱ συνθῆκες καὶ οἱ πολιτικὲς καταστάσεις ἄλλαζαν στὴν πορεία τῆς αὐτοκρατορίας, ὑπῆρχε μία θρησκευτικὴ ἀκεραιότητα ποὺ ἦταν σταθερὴ καὶ καθοδηγοῦσε τὸ ποίμνιο σὲ ἐκεῖνο ποὺ πραγματικὰ πίστευαν καὶ λάτρευαν, τὴ χριστιανικὴ Ὀρθοδοξία. Στὸ Βυζάντιο ὅλοι θεωροῦσαν ὅτι οἱ Καππαδόκες Πατέρες (στὸ ὄψιμο Βυζάντιο προστέθηκε καὶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς) ἦταν τὰ σύμ- βολα τῆς ὕπαρξής του. Ὅσοι σήμερα ὑποστηρίζουν ὅτι τὸ Βυζάντιο δὲν εἶχε τέχνη ποὺ ἐμφυσοῦσε τὸ θρησκευτικὸ συναίσθημα, φαίνεται πὼς δὲν ἔχουν ἰδέα ἀπὸ τέχνη, ὅπως ὑποστήριξε καὶ Ὁ ὅσιος Λουκᾶς - σπουδαῖο δεῖγμα βυζαντινῆς τέχνης. ὁ μεγάλος βυζαντινολόγος Στῆβεν Ράνσιμαν. Ὁ σκελετὸς αὐτῆς τῆς αὐ- τοκρατορίας ἦταν ἀπὸ τὴν ἀρχή της αὐτοκρατορία παρὰ τοῦ ὅτι γίνονταν ἡ ὀρθόδοξη ἐκκλησία. Τὸ σῶμα τῆς δεκτὲς καὶ ἐλεύθερες ἡ χρήση καὶ πίστης τῆς αὐτοκρατορίας, δηλαδὴ ἡ τῶν ἄλλων τοπικῶν γλωσσῶν. Ἡ ἑλ- Ἐκκλησία, ἔπαιξε βασικὸ ρόλο στὴν ληνικὴ γλώσσα καὶ ἡ κληρονομιὰ τῶν ἐμψύχωση, διατήρηση καὶ καθιέρωση ἑλληνιστικῶν βασιλείων τῶν διαδό- της ἀνὰ τοὺς αἰῶνες καὶ εἶναι πράγμα- χων τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου, ἀποτελοῦσε τι θαυμαστὸ τὸ κοινωνικὸ ἔργο τῶν τὸν συνδετικὸ κρίκο ἑκατομμυρίων μοναστηριῶν ποὺ φρόντιζαν γιὰ τοὺς ἀνθρώπων, ποικίλων θρησκευτικῶν, γέρους καὶ τὴ νεολαία τὴν ὁποία οἱ κοινωνικῶν καὶ φυλετικῶν προελεύ- μοναχοὶ μόρφωναν καθὼς ἦταν οἱ σεων, γιὰ νὰ ἐκφράσουν μὲ τὸν καλύ- φάροι τῆς πνευματικῆς ζωῆς στὴν τερο τρόπο τὴν ἔννοια τῆς πολιτικῆς αὐτοκρατορία. συνοχῆς. Τὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὴν ἵδρυση Οἱ κάτοικοι τῆς Ἀνατολικῆς Ρω- τῆς αὐτοκρατορίας ἀσκοῦσαν ἤδη μία μαϊκῆς Αὐτοκρατορίας εἶχαν καὶ ἕνα μεγάλη γοητεία καὶ ἦταν ἡ γλώσσα
70 τοῦ πνεύματος σὲ ὅλη τὴν Ἀνατολικὴ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία καὶ μὲ τὴν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις ἐπικράτηση τοῦ Χριστιανισμοῦ ἀπέβη- σου, Θεοτόκε. Ἀλλ᾿ ὡς ἔχουσα τὸ κρά- σαν ὁ στύλος καὶ τὸ σῶμα τῆς ἔκφρασης τος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με αὐτῆς τῆς ρωμαίηκης ψυχῆς. κινδύνων ἐλευθέρωσον. Ἵνα κράζω Οἱ Ρωμηοὶ τοῦ Βυζαντίου χρησι- σοι, Χαῖρε, Νύμφη Ἀνύμφευτε». Καὶ μοποιοῦσαν τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. στὸ τέλος τῆς ζωῆς τῆς αὐτοκρατορίας, Αὐτὸ ἦταν ἕνα μεγάλο κίνητρο γιὰ τὴ μὲ τὸν περίφημο λόγο τοῦ Κωνστα- μελέτη τῆς φιλοσοφίας καὶ τὴ συνεχῆ ντίνου Παλαιολόγου, τοῦ τελευταίου ἄνοδο τοῦ πνευματικοῦ ἐπιπέδου αὐτοκράτορα, τοῦ Μαρμαρωμένου τοῦ λαοῦ. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα χα- Βασιλιᾶ στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα: «Γιὰ ρακτήρισε ὅλη τὴν ἱστορική πορεία τέσσερα πράγματα ἀξίζει ὅλοι μας νὰ τῆς αὐτοκρατορίας. Πολλοὶ ὑψηλοὶ πεθάνουμε, γιὰ τὸ καθένα μόνο του ἀξιωματοῦχοι τῆς αὐτοκρατορίας ἀ- ξεχωριστά: πρῶτον μὲν ὑπὲρ τῆς πί- κόμα καὶ αὐτοκράτορες, δὲν ἦταν ἐκ στεως ἡμῶν καὶ εὐσεβείας, δεύτερον γενετῆς Ἕλληνες, ὅμως ἡ ἀπαραίτητη δὲ ὑπὲρ τῆς πατρίδος, τρίτον δὲ ὑπὲρ προϋπόθεση τῆς ἀνόδου τους ἦταν ἡ τοῦ βασιλέως ὡς Χριστοῦ Κυρίου, καὶ ὀρθόδοξη πίστη τους καὶ ἡ ἑλληνικὴ τέταρτον ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων». γλώσσα. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα εἶναι Πόσο ἀλήθεια ὅλα αὐτὰ ἀκούγονται αὐτὴ ποὺ σηματοδότησε τὴν ἵδρυση τοῦ Βυζαντίου μὲ ἐκεῖνο τὸ περίφημο ἀπόμακρα στὴ σημερινὴ νεοελληνικὴ στὰ ἑλληνικὰ «Ἐν τούτῳ νίκα» καὶ ἐποχή! Καὶ ὅμως, ἡ ταυτότητα καὶ ἡ στὴ συνέχεια μὲ τὸν ἑλληνικὸ ἐθνικὸ ἐπιβίωση τοῦ Νεοέλληνα εἶναι ἄμεσα ὕμνο τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτο- συνδεδεμένη μὲ τὴ συνειδητοποίη- κρατορίας, ὅταν ὑψώθηκε ἀπὸ τὴν σή του ὡς τοῦ ἄμεσου κληρονόμου ἁγία Ἑλένη ὁ Τίμιος Σταυρός. «Σῶσον, αὐτῆς τῆς περιόδου. Μόνο τότε θὰ Κύριε, τὸν λαόν Σου καὶ εὐλόγησον κατανοήσουμε ὅτι ἡ Ρωμηοσύνη τῆς τὴν κληρονομίαν Σου, νίκας τοῖς βα- Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορί- σιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος ας, εἶναι τὸ μόνο σωσίβιο στὴ σημερινὴ καὶ τὸ σὸν φυλάττων, διὰ τοῦ Σταυροῦ τραγική μας πραγματικότητα σὲ ἕναν Σου, πολίτευμα». Αἰῶνες μετὰ μὲ λαὸ ποὺ παραπαίει μὲ μία ὀλέθρια τὸν περίφημο ἑλληνικὸ Ἀκάθιστο οἰκονομικὴ κρίση, ἀπόρροια τῆς βα- Ὕμνο, «Τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ θύτερης πνευματικῆς του κρίσης.
71 ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΜΕΤΟΧΙΤΗΣ Ἕνας βυζαντινὸς λόγιος Στυλιανῆς-Εἰρήνης Σ. Κουρῆ μεταπτυχιακῆς φοιτήτριας Α.Π.Θ. H ̔ ἀρχαία ἑλληνικὴ λογοτε- μελέτησε τὸν Βυζαντινὸ Οὐμανισμό χνία καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ ὅπως αὐτὸς διαμορφώθηκε κατὰ τὸν παιδεία στὴ Βυζαντινὴ Αὐ- δέκατο τέταρτο αἰώνα, κυρίως μέσα τοκρατορία εἶχαν μία συ- ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Θεόδωρου Μετοχίτη, νεχῆ παρουσία καὶ παραμονή. Τὸ Βυ- τὸν ὁποῖο θεωρεῖ θερμὸ ὑποστηρικτὴ ζάντιο δὲν εἶχε ποτὲ ἀποκοπεῖ ἀπὸ τοῦ ἀρχαίου πνεύματος, τῆς λογικῆς τὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα σὲ ἀντίθε- καὶ ταυτόχρονα, ὑποστηρικτὴ τῆς ση πρὸς τὴ δυτικὴ Εὐρώπη ποὺ γιὰ βασικῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστιανισμοῦ αἰῶνες τὴν εἶχε σχεδὸν ξεχάσει. Ἔτσι σχετικὰ μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς ζωῆς. μὲ τὸν ὅρο Ἀναγέννηση τῆς ἑλληνικῆς Ὅπως στὴν Κίνα, ἔτσι καὶ στὸ Βυ- γραμματείας κατὰ τὴν πρώιμη ἐποχὴ ζάντιο οἱ αὐτοκράτορες ἔδιναν μεγά- τῶν Παλαιολόγων ἐννοεῖται ἁπλῶς λη προσοχὴ στὴν ἐκπαίδευση τῶν ἡ ἐντατικοποίηση μιᾶς ἀδιάλειπτης κρατικῶν ὑπαλλήλων. Ἡ παιδεία ἔ- παραδόσεως (1), ποὺ οὔτε ἡ λατινικὴ παιζε σημαντικὸ ρόλο στὴν ἀνέλιξη κατοχὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως τῶν κρατικῶν λειτουργῶν. δὲν διέκοψε (2). Τὴν ἴδια ἄποψη ἔχει καὶ ὁ Marcello Gigante (3), ὁ ὁποῖος Ἡ ἀναγέννηση στὴ λογοτεχνία καὶ στὶς ἐπιστῆμες ἔφθασε στὸ μέγι- στο βαθμό της κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ βυζαντινοῦ αὐτοκράτορα Ἀνδρόνικου Β΄, ὁ ὁποῖος ἀνέβηκε στὸν θρόνο τὸν Δεκέμβριο τοῦ 1282. Ἡ περίοδος αὐτὴ συμπίπτει μὲ τὴν παιδικὴ ἡλικία, τὴ νεότητα καὶ τὴν ὅλη πορεία στὴ ζωὴ τοῦ Θεοδώρου Μετοχίτη, τὴν ἐξέλιξή του στὸ ἀξίωμα τοῦ Μεγάλου Λογο- θέτη καὶ ἀνθρώπου τῶν γραμμάτων, ἀλλὰ καὶ ἀναστηλωτὴ -καὶ τοῦτο ἀξίζει νὰ τονισθεῖ- τῆς Μονῆς τῆς Χώ- ρας καὶ δημιουργοῦ τῆς περίφημης Μονή της Χώρας: ὁ Μετοχίτης προσφέρει βιβλιοθήκης της. στὸν Σωτήρα Χριστό τὸν ναό. (Πηγή Διαδίκτυο: http://upload.wikime- Ὁ Θεόδωρος Μετοχίτης κρατικὸς dia.org λειτουργός, μελετητὴς καὶ προστά-
72 της τῶν τεχνῶν, καταγόταν ἀπὸ Quadrivium. Ὅταν τελείωσε τὴ σχο- μία ἀξιόλογη οἰκογένεια τῆς ὑστε- λή, συνέχισε νὰ μελετάει κατ᾿ ἰδίαν ροβυζαντινῆς περιόδου ποὺ διαδραμά- κυρίως τοὺς ἀρχαίους κλασικοὺς καὶ τισε σημαντικὸ ρόλο κατὰ τὴν ἐποχὴ εἰδικότερα τοὺς ρήτορες. Στὰ εἴκοσί τῶν Παλαιολόγων. Τὸ ὄνομα Μετοχί- του χρόνια συνέθετε δοκίμια ἐπὶ της προέρχεται κατὰ πᾶσα πιθανότη- τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας καὶ ἐγκώμια τα ἀπὸ τὴ λέξη «μετόχιον». Ὁ Θεό- Ἁγίων, ἐνῷ παράλληλα διάβαζε καὶ δωρος Μετοχίτης γεννήθηκε στὴν μελετοῦσε τοὺς ἀρχαίους φιλοσόφους Κωνσταντινούπολη τὸ 1269/70 (4) καὶ καὶ τὰ ἱερὰ βιβλία. Ἀκόμη, σπούδασε πατέρας του ἦταν ὁ Γεώργιος Μετο- θεολογία, φυσικὰ τὴν ὀρθόδοξη, δεδο- χίτης (γεννημένος τὸ 1250), ὁ ὁποῖος μένου ὅτι ἦταν ἕνας προνοητικὸς νέος ἦταν ἀρχιδιάκονος στὴν Κωνσταντι- καὶ δὲν ἐπιθυμοῦσε νὰ ἀκολουθήσει νούπολη (1276-1282) καὶ στάλθηκε ὡς τὰ ἀχνάρια τοῦ πατέρα του. πρεσβευτὴς σὲ διάφορες ἀποστολὲς Ὁ Μετοχίτης ἀντιλήφθηκε ἔγκαιρα πρὸς τοὺς πάπες τῆς Ρώμης κατὰ ὅτι γιὰ αὐτὸν σπουδὲς σήμαινε μέ- τὴν περίοδο 1275-1278 (5). Ὁ Θεόδω- σον ἐπιβίωσης καὶ ὄχι μόνο σπουδές. ρος Μετοχίτης εἶναι μία ἀπὸ τὶς πιὸ Ὄντας υἱὸς γονέων ὑπὸ δυσμένεια, ἐνδιαφέρουσες προσωπικότητες ἐπὶ χωρὶς τὴ δυνατότητα ὑπάρξεως βοή- βασιλείας τοῦ Ἀνδρονίκου Β΄, τόσο γε- θειας ἀπὸ αὐτούς, δὲν ἤλπιζε στὴν νικότερα ὅσο καὶ εἰδικότερα, γιὰ τὴν αὐτοκρατορικὴ εὔνοια. Ὅμως, παρὰ πολιτισμικὴ ἱστορία τοῦ Βυζαντίου τὸ σοβαρὸ αὐτὸ μειονέκτημα γιὰ μία κατὰ τὸν δέκατο τρίτο καὶ τὸν δέκατο μελλοντικὴ κυβερνητικὴ σταδιοδρο- τέταρτο αἰώνα. Ἀπὸ τὸ 1290 χρημάτισε μία, τράβηξε τὸ 1290 τὴν προσοχὴ διπλωμάτης καὶ κρατικὸς ὑπάλληλος τοῦ αὐτοκράτορα Ἀνδρονίκου Β΄, ὁ καταλαμβάνοντας τὸ ὑψηλὸ ἀξίωμα ὁποῖος εἶχε ἐπισκεφθεῖ τὴ Νίκαια, καὶ τοῦ Μεσάζοντος ἐπὶ Ἀνδρονίκου Β΄. τοῦτο λόγῳ τῶν ἀσυνήθιστων λογί- Ὁ Θεόδωρος εἶχε μία ἄνετη παιδικὴ ων γνώσεών του. Ὁ Αὐτοκράτορας ἡλικία τουλάχιστον μέχρι τὸ 1283, συμπάθησε καὶ ἐκτίμησε τὸν νεαρὸ Ὁ Μετοχίτης ἄφησε μία σειρὰ ἀπὸ ἔργα σημαντικῆς ἐκτάσεως ἀλλὰ καὶ ἀξίας. Πίστευε ὁ ἴδιος ὅτι ποτὲ δὲν εἶναι ἀργὰ γιὰ περαιτέρω μάθηση καὶ παιδεία. ὁπότε ἀκολούθησε τὸν πατέρα του Μετοχίτη, εἰδικὰ μετά, ἀφοῦ τὸν στὴν ἐξορία στὴ Μικρὰ Ἀσία. Ἡ μόρ- ἄκουσε νὰ ἐκφωνεῖ ἕνα ἐγκώμιο γιὰ φωση τοῦ Μετοχίτη διακόπηκε τό- τὴν πόλη τῆς Νίκαιας, καὶ τὸν προ- τε, ἀλλὰ ὁ ἴδιος συνέχισε κατ᾿ ἰδίαν σέλαβε ἀμέσως στὴν ὑπηρεσία του τὶς μελέτες του καὶ ἀργότερα στὴν παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ πατέρας του ἡλικία τῶν δεκατριῶν ἐτῶν περί- ἦταν ἀκόμη στὴν φυλακή. Ὁ Με- που ἐνεγράφη σὲ μία σχολὴ ὅπου τοχίτης αἰσθάνθηκε ὅτι τὸ ἀδύνατο ἐκπαιδεύτηκε στὸ Trivium καὶ στὸ εἶχε γίνει δυνατό. Ἡ σκληρὴ δουλειὰ
73 ἀνταμείφθηκε καὶ ἡ πολυμάθεια καὶ νὰ ἀρέσκεται καὶ νὰ ἀπολαμβάνει τὸ λογοτεχνικὸ ταλέντο ἐκτιμήθηκαν κολακεῖες καὶ ἐπαίνους, νὰ παραχωρεῖ δεόντως. Στὰ πρώιμα χρόνια του μά- ἢ νὰ ἀρνεῖται χάρες, ἀκόμη καὶ τὶς λιστα ἀντιμετώπιζε τὸ δίλημμα νὰ ἀκροάσεις ἐνώπιον τοῦ Αὐτοκράτορα ἀκολουθήσει τὸν δρόμο τοῦ λογίου ἢ εἶχε ἀναλάβει. Καὶ πάνω ἀπὸ ὅλα ἐκεῖνο τοῦ πολιτικοῦ. Τελικὰ ἐπέλεξε πουλοῦσε ἀξιώματα, παραχωρήσεις τὴν πολιτικὴ ἐλπίζοντας παράλλη- γῆς καὶ ἀργομισθίες. Δὲν ἔχασε ὅμως λα νὰ ἀσχοληθεῖ καὶ μὲ τὴ φιλολογία ποτὲ τὴν ἀγάπη του γιὰ τὰ γράμ- στὸν ἴδιο βαθμό. ματα καὶ τὴν παιδεία. Τὴν ἡμέρα Μετὰ ἀπὸ ἕναν χρόνο στὴν ὑπηρε- ἀσχολούνταν μὲ τὰ δημόσια πράγ- σία τοῦ Αὐτοκράτορα, ταξιδεύοντας ματα καὶ τὴ νύχτα ἔγραφε καὶ με- μαζί του σὲ ὅλη τὴ Μικρὰ Ἀσία, ὁ Με- λετοῦσε. Τὸν Μάιο τοῦ 1328, ὅταν τοχίτης ἔλαβε τὸν τίτλο τοῦ Λογοθέ- ἐκθρονίστηκε ὁ Ἀνδρόνικος Β΄, συ- μπαρέσυρε στὴν πτώση του καὶ τὸν Μετοχίτη, φτάνοντας ἔτσι στὸ τέλος της ἡ πολιτικὴ του σταδιοδρομία. Φυ- λακίσθηκε καὶ ἐξορίστηκε στὸ Διδυ- μότειχο στὴ Θράκη, ὅπου ἔμεινε μέχρι τὸ 1330. Τὸ παλάτι του καταστράφη- κε καὶ ἡ περιουσία του κατασχέθηκε. Μετὰ ἀπὸ μία ἄθλια περίοδο δυὸ ἐτῶν ἐξορίας, κατάφερε νὰ ἐπιστρέψει στὴν Κωνσταντινούπολη, ὅπου ἔζησε ὡς μοναχός, μὲ τὸ ὄνομα Θεόληπτος, στὴ Μονὴ τῆς Χώρας μέχρι τὸ τέλος τῆς ζωῆς του, τὸ 1332. Ὁ Sevcenko (2) γράφει ὅτι κατὰ κάποιο τρόπο ἡ ζωή του ἦταν μία ἀποτυχία. Ὁ Μετοχίτης ἤθελε νὰ πλουτίσει. Ἐπὶ σειρὰ ἐτῶν λάμβανε ἀπὸ τὸν Αὐτοκράτορα ἐπιχορηγήσεις εἴτε γιὰ τὸν ἴδιο εἴτε γιὰ τὴ Μονὴ τῆς Χώρας, τὴν ὁποία εἶχε φροντίσει νὰ Ἐσωτερικὸ Μονὴ τῆς Χώρας. ἀνακαινίσει μεταξὺ τοῦ 1316 καὶ 1321 (Πηγή Διαδίκτυο). μὲ τεράστιο κόστος. Ἀξίζει νὰ σημειώ- σουμε ὅτι ἐνῷ ὁ Μετοχίτης ἔδειχνε τό- τη τῶν Ἀγελῶν καὶ μαζὶ μὲ αὐτὸν ση ὑπερβολικὴ φροντίδα γιὰ τὰ παιδιά ἐπιπλέον, καὶ ἐκεῖνον τοῦ μέλους του, φαίνεται ὅτι δὲν ἔκανε τὸ ἴδιο γιὰ τῆς συγκλητικῆς τάξεως. Τὸ 1321 τὸν πατέρα του, τὸν Γεώργιο. Κάποιοι ἔγινε Μέγας Λογοθέτης καὶ τὴν ἐπο- μελετητὲς θεωροῦν αὐτὸ σὰν ἔλλειψη χὴ αὐτὴν ἦταν πλέον ἕνας ἰσχυρὸς ἀλληλεγγύης μεταξὺ τῶν ἀτόμων στὸ καὶ πλούσιος ἄνδρας. Τότε ἄρχισε Βυζάντιο (4).
74 Ὁ Μετοχίτης ἄφησε μία σειρὰ ἀπὸ ἀρχαίων Ἑλλήνων παρὰ στὴν ψυχὴ ἔργα σημαντικῆς ἐκτάσεως ἀλλὰ καὶ τῆς ἐποχῆς του. Καὶ ἔγραψε σὲ μία ἀξίας. Πίστευε ὁ ἴδιος ὅτι ποτὲ δὲν γλώσσα πού, γιὰ νὰ τὴν κάμει ὅσο τὸ εἶναι ἀργὰ γιὰ περαιτέρω μάθηση καὶ δυνατὸ περισσότερο ἀρχαΐζουσα, τὴν παιδεία, καὶ ἔτσι, κατὰ προτροπὴ τοῦ ἀπομάκρυνε ἀπὸ τὴ σαφήνεια τῶν αὐτοκράτορα Ἀνδρονίκου Β΄, στὴν ἀρχαίων Ἑλλήνων. ἡλικία τῶν σαράντα τριῶν ἐτῶν ἄρχισε νὰ ἀσχολεῖται μὲ τὴν ἀστρονομία. Ἀνάμεσα στὰ ἔργα του ὑπάρχουν ποιή- ματα, δοκίμια γιὰ τὴν ἀρχαία φιλο- σοφία καὶ τὴ λογοτεχνία, ρητορικὰ καὶ ἁγιολογικὰ ἔργα. Ὑπάρχει, γε- νικά, μία ἀσυμφωνία σχετικὰ μὲ τὴν πραγματικὴ ἀξία τοῦ Μετοχίτη ὡς συγγραφέα καὶ ὡς λογοτεχνικὴ προσωπικότητα. Ὅλα τὰ ἔργα τοῦ Μετοχίτη δια- σώθηκαν ἐκτὸς ἀπὸ μία συλλογὴ Ἐσωτερικὸ Μονὴ τῆς Χώρας. (Πηγή Διαδίκτυο: http://lefkadios.word- ἐπιστολῶν, ἡ ὁποία ἔχει χαθεῖ. Ἕνα press.com/. μεγάλο μέρος τοῦ ἔργου του εἶναι ἀκόμη ἀδημοσίευτο λόγῳ τοῦ γνω- στοῦ δυσνόητου ὕφους του. Ἕνα ἀπὸ Ἔτσι ἕνα ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικὰ τὰ πιὸ ἐνδιαφέροντα ἔργα τοῦ Μετο- τοῦ συγγραφικοῦ ἔργου τοῦ Μετοχί- χίτη εἶναι τὸ Ὑπομνηματισμοὶ καὶ τη εἶναι ἡ περίπλοκη γλώσσα καὶ τὸ Σημειώσεις Γνωμικαί, γνωστὸ πλέον ἐπιτηδευμένο ὕφος ποὺ χρησιμοποιεῖ. μὲ τὸν λατινικὸ τίτλο Miscellanea(4). Ὁ Sevcenko αὐτό, τὸ βασανισμένο Αὐτὸ τὸ ἔργο εἶναι μία συλλογὴ δο- ὕφος, τὸ ἀποδίδει στὴν ἐπιθυμία τοῦ κιμίων ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ πολλὰ Μετοχίτη νὰ εἶναι διαφορετικός. Κάτι κεφάλαια διαφορετικῆς ἐκτάσεως τὸ ἀκόμα ποὺ διαφαίνεται στὸ ἔργο του καθένα καὶ τὰ ὁποία δίνουν μία ἱκα- εἶναι ἕνας μελαγχολικὸς τόνος, ὁ ὁποῖος νοποιητικὴ εἰκόνα τῆς Παλαιολόγει- ἴσως νὰ ὀφείλεται στὶς τραγικὲς συν- ας Ἀναγέννησης, τῆς ὁποίας προϊὸν θῆκες τῆς προσωπικῆς του ζωῆς, ἀλλὰ εἶναι ὁ Μετοχίτης. Ἀσχολήθηκε ὁ καὶ στὴν παρακμὴ τῆς βυζαντινῆς ἴδιος σὲ βάθος μὲ τοὺς ἀρχαίους Ἕλ- αὐτοκρατορίας (4). Ὁ Μετοχίτης εἶχε ληνες ἀφιερώνοντας τους πολὺ χρό- ἐπίγνωση τῆς παρακμῆς τῆς αὐτο- νο. Εἶχε τόσο πλημμυρίσει ἀπὸ τὴν κρατορίας (5), ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀρχαία κληρονομιά, ὥστε νὰ λέγει πρώτους λογίους τοῦ δεκάτου τετάρ- ὅτι οἱ ἀρχαῖοι δὲν ἄφησαν τίποτε ση- του καὶ τοῦ δεκάτου πέμπτου αἰώνα, ὁ μαντικὸ καὶ ἀξιόλογο μὲ τὸ ὁποῖο νὰ ὁποῖος εἶδε τὸ Βυζάντιο νὰ ἀκολουθεῖ ἀσχοληθεῖ ἡ δική του γενεά. Ἔτσι, τὸν νόμο τῆς ἀνάπτυξης καὶ τῆς κα- θέλησε νὰ παραμείνει πιστὸς στὴ ταστροφῆς ποὺ ἐρχόταν. Ὁ Μετοχίτης γλώσσα καὶ στὸ διανοητικὸ ὕφος τῶν τονίζει στὸ ἔργο του τὴν ἀστάθεια τῆς
75 ἀνθρώπινης ζωῆς, ἀλλὰ ὁ ἴδιος ἐλπίζει ληλα νὰ ἀναπτύξει τὸν ἑαυτὸν του νὰ κερδίσει τὴν ἀθανασία μέσα ἀπὸ τὸ ὡς τὸν πολυμερέστερο ἀνθρωπιστὴ πνευματικὸ ἔργο του. Τὰ ποιήματά τοῦ Βυζαντίου. Στὸν ἴδιο τόνο καὶ ὁ του περιγράφουν πολλὰ πράγματα, Marcello Gigante γράφει (3) ὅτι ὁ Με- ἐντυπώσεις καὶ αὐτοβιογραφικὰ περι- τοχίτης εἶναι θερμὸς ὑποστηρικτὴς στατικά. Ἐπίσης, σημαντικὲς εἶναι οἱ τοῦ ἀρχαίου λόγου ἀλλὰ παράλληλα θεωρητικὲς πολιτικὲς σκέψεις του (9), καὶ τῶν ἀξιῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, ἀλλὰ καὶ ὅλο τὸ ποικίλο ἔργο του σὲ θέ- ἕνας βυζαντινὸς οὐμανιστής. ματα ἠθικά, ἱστορικά, ἀστρονομικά. Ὁ Μετοχίτης ἦταν ἕνας μεγά- λος συλλέκτης βιβλίων, τοῦ ἄρεσαν ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ τὰ βιβλία περισσότερο ἀπὸ κάθε τι ἄλλο. Στὴ συλλογὴ τῶν βιβλίων του ἀναφέρονται πάνω ἀπὸ ὀγδόντα (1). I. Ševčenko, The Chora and the ἀρχαῖοι συγγραφεῖς. Τὴ βιβλιοθή- Intellectual Trends of His Time, The κη του τὴ δώρισε στὴ Μονὴ τῆς Χώ- Kariye Djami. Volume 4. Studies in ρας, τὴν ὁποία ἀνακαίνισε μεταξὺ the Art of the Kariye Djami and Its τοῦ χρονικοῦ διαστήματος 1316 καὶ Intellectual Background, P. A. Under- 1321. Μπορεῖ ἡ βιβλιοθήκη νὰ ἦταν wood, Routledge Kegan Paul, Prin- ἰδιωτική, ὅμως, ἦταν προσιτὴ σὲ ὅλους ceton 1975, 19-55; τοῦ ἰδίου, Études καὶ γιὰ αὐτὸν τὸν λόγο ἀποτελοῦσε sur la polemique entre Théodore ἕνα σημαντικὸ πνευματικὸ φάρο στὴ Métochite et Nicéphore Choumnos ζωὴ τῶν Βυζαντινῶν τοῦ δεκάτου τε- (Corpus Bruxellense Historiae Byzan- τάρτου αἰώνα. Θὰ μεταφέρουμε ἐδῶ tinae, Subsidia III), Byzantion 1962, αὐτὰ ποὺ ὁ Sevcenko (1) γράφει γιὰ τὸν Bruxelles; τοῦ ἰδίου, Observations sur Μετοχίτη καὶ τὴ Μονὴ τῆς Χώρας γιὰ les recueils des discours et des poemès νὰ δείξουμε τὸν ἄνθρωπο Μετοχίτη di Théodore Métochite et sur la bi- καὶ τὸ ἔργο του: «Χωρὶς νὰ παραλεί- bliothèque de Chora à Constantinople, πουμε τὰ ἐλαττώματά του, θὰ πρέπει Volume 5. Scriptorium 1951, 279-288. νὰ τοῦ παραχωρήσουμε τὸν θαυμασμό (2). H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτε- μας ὅτι γιὰ νὰ μᾶς δώσει τὴ Μονὴ τῆς χνία. Ἡ λόγια κοσμικὴ γραμματεία Χώρας θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἕνας ἄνδρας τῶν Βυζαντινῶν, Τόμος Β΄. Μετάφρα- πλούσιος, μὲ πλούσια καλαισθησία ση Γ. Χ. Μακρὴς κ.ἄ., Μορφωτικὸ καὶ εὐφυΐα». Καὶ ὁ Παναγιώτης Κα- Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης, Ἀθήνα νελλόπουλος γράφει γιὰ τὸν Μετο- 2005. χίτη στὴν Ἱστορία τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος (10) ὅτι πρόκειται γιὰ μία (3). M. Gigante, Il Ciclo delle poesie μεγάλη προσωπικότητα ποὺ κατάφε- inedite di Teodoro Metochites a se ρε νὰ εἶναι ἀδιάκοπα ὑπεύθυνος γιὰ stesso o sull’ instabilità della vita, Vol. τὴ ζωὴ τοῦ κράτους, καὶ μάλιστα σὲ 2. Byzantinische Forschungen [Po- μία ἐποχὴ ποὺ ἦταν γεμάτη ἀγωνίες lychordia, Festschrift Franz Dölger, καὶ πολεμικὲς περιπέτειες, καὶ παράλ- 2], Amsterdam 1968, 204-224; τοῦ
76 ἰδίου, Per l’ interpretazione di Teodoro des im 14. Jahrhundert, Munich 1952, Metochites quale umanista bizantino, 3-25; R. Guilland, Les poésies inédites Rivista di Studi Bizantini e neoellenici de Théodore Métochite, Vol. 3, Byzan- N.S. 4, 1967, 11-25. tion 1926, 262-302 ; Ch. Diehl, Les (4). J. M. Featherstone, Theodore mosaïques de Kahrié Djami dans son Metochites’ s Poems ‘To Himself’. In- livre Etudes Byzantines, Paris 1905, troduction, Text and Translation (By- 392-431. zantina Windobonensia, Band XXIII), (8). E. de Vries-Van der Velden, Wien 2000. Théodore Métochite. Une réévaluati- (5). J. O. Rosenquist, Ἡ Βυζαντινὴ on, Amsterdam 1987, 31-104. Λογοτεχνία ἀπὸ τὸν 6ο αἰ. ὣς τὴν (9). C. G. Müller-T. Kiessling, Theodo- ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ri Metochitae Miscellanea Philosophi- μεταφραστὴς Ἰωάν. Βάσσης, ἔκδ. Κα- ca et Historica, Leipzig 1821 (ανατ. νάκης 2008, 221-224. Amsterdam 1966). (6). Α. P. Kazhdan, The Oxford Dic- (10). Π. Κανελλόπουλος, Ἱστορία τοῦ tionary of Byzantium, New York: Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος, Ἀπὸ τὸν Oxford University Press 1991. Αὐγουστῖνο ὣς τὸν Φραγκίσκο τῆς (7). H. G. Beck, Theodor Metochites, Ἀσσίζης, τόμος 1ος, ἔκδ. Τὸ Βῆμα, die Krise des byzantinischen Weltbil- Ἀθήνα 2010. ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ Ὁ Ἕλλην αὐτοκράτορας τῆς Νικαίας στὸ Βυζάντιο (1222-1254) Λάζαρου Ἀραβανῆ συγγραφέως - ἐρευνητῆ Ο ̔ Ἰωάννης Γ΄ Δούκας Βα- στρατιωτικός ὑπῆρξε συνεχιστὴς τοῦ τάτζης (Διδυμότειχο 1193 ἔργου τοῦ προκατόχου του πετυχαί- - Νυμφαῖο 3 Νοεμβρίου νοντας νὰ ὑπερδιπλασιάσει τὶς κτή- 1254) ἦταν ὁ δεύτερος αὐ- σεις ποὺ παρέλαβε καὶ νὰ ἀνορθώσει τοκράτορας τῆς Νικαίας (1222-1254), κοινωνικὰ καὶ οἰκονομικὰ τὸ κράτος, διάδοχος καὶ γαμπρὸς τοῦ Θεοδώρου θέτοντας τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἀνακατά- Α΄ Λάσκαρη. ληψη τῆς Κωνσταντινούπολης. Ἡ τρια- Συνετὸς κυβερνήτης καὶ ἱκανὸς νταδιάχρονη βασιλεία του χαρακτη-
77 ρίζεται ἀπὸ συνεχῆ πρόοδο σὲ ὅλους νὰ ἐπιτυγχάνουν ὑψηλὲς τιμὲς γιὰ τὰ τους τομεῖς τῆς ζωῆς τῆς ἐξόριστης προϊόντα τους. Ἀπὸ τὰ χρήματα ποὺ αὐτοκρατορίας. ἀποκτήθηκαν ἀπὸ τὴν πώληση ἀβγῶν Ἀρκετὰ χρόνια μετὰ τὸν θάνατό του ἀπὸ τὰ αὐτοκρατορικὰ ὀρνιθοτροφεῖα ἀναγνωρίστηκε ὡς Ἅγιος καὶ ἡ μνήμη ὁ αὐτοκράτορας κατόρθωσε σὲ σύντο- του ἐτιμᾶτο μὲ ἰδιαίτερη εὐλάβεια ἀπὸ μο χρονικὸ διάστημα ν᾿ ἀγοράσει «χά- τοὺς μικρασιατικοὺς πληθυσμοὺς μέ- ριν τῆς συζύγου πολυτελὲς στέμμα ἐκ χρι καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ αἰώνα. μαργαριτῶν». Φυσικὸ ἐπακόλουθο τῆς Κατὰ τὰ διαλείμματα τῶν ἐκστρατειῶν καθολικῆς αὐτῆς εὐημερίας ὑπῆρξε του ὁ Βατάτζης ἀφοσιώθηκε, μὲ μεγά- ἡ αὔξηση τῆς πολυτέλειας, καὶ οἱ λη ἐπιτυχία, στὴν οἰκονομικὴ ἀνά- εὐπατρίδες δαπανοῦσαν τὸ χρῆμα πτυξη τῆς αὐτοκρατορίας. Ὑπὸ τὴν τους σὲ μεταξωτὰ ἐνδύματα ἀπὸ τὴν πατριαρχική του διοίκηση ἡ χώρα Ἰταλία καὶ τὴν Ἀνατολή. ἀπόλαυσε μεγάλη ὑλικὴ εὐημερία. Ὁ αὐτοκράτορας ἀποφάσισε νὰ πε- Ὑπῆρξεν οἰκονόμος τόσο ἐξαίρετος, ριστείλει τὴν περὶ τὶς δαπάνες ἀμετρία ὥστε τὸ προϊὸν τῶν κτημάτων τοῦ τῶν ὑπηκόων του καὶ συγχρόνως νὰ στέμματος ὄχι μόνον ἐπαρκοῦσε γιὰ ἐνθαρρύνει ΕΘΝΙΚΑΣ ΒΙΟΜΗΧΑ- τὴ συντήρηση τῆς τραπέζας του, ἀλλ᾿ ΝΙΑΣ ἐπὶ ζημίᾳ τῶν ξένων, οἱ ὁποῖοι ἄφηνε σὲ αὐτὸν καὶ περίσσευμα χάριν εἶχαν ὠφεληθεῖ ἀπὸ τὴν ἀτέλεια ποὺ ἱδρύσεως νοσοκομείων, πτωχοκομείων τοὺς εἶχε χορηγήσει ὁ προκάτοχός του. καὶ γηροκομείων οὕτως ὥστε μετὰ τὶς Γι᾿ αὐτὸ τοὺς ἀπαγόρευσε νὰ φοροῦν ἡμέρες του ἡ Νίκαια λεγόταν ὅτι εἶχε ξένα προϊόντα ἐπὶ ποινῇ τῆς ἀπώλειας φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα καλύτερα ἀ- τοῦ κοινωνικοῦ τους ἀξιώματος. πὸ κάθε ἄλλη πόλη. Ἔδειξε ἰδιαίτερο Ἐπέδειξε δὲ τὴν εἰλικρίνειά του, ὅ- ἐνδιαφέρον στὴν κτηνοτροφία κατὰ ταν ἐπιτίμησε αὐστηρῶς τὸν γιό τὸ σύστημα νεοτέρων μοναρχῶν καὶ του, «ἅτε μεταβαίνοντα εἰς κυνηγέ- προσπάθησε νὰ πείσει τοὺς εὐπατρίδες σια ἐν πλούσιᾳ μεταξωτῇ περιβολῇ, νὰ ζοῦν ἀπὸ τὰ δικά τους κτήματα. ὑπομνήσας αὐτόν ὅτι τοιαύτη χλιδὴ Στάθηκε ἀληθινὸς πατέρας τῶν Ἑλλήνων, πατάσσοντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἐκμετάλλευση τοῦ λαοῦ, νιώθοντας κάθε λεπτὸ ὄχι σὰν ἁπλὸς βασιλιάς, ἀλλὰ ὡς ταγμένος ἀπὸ τὸν Θεὸ νὰ βοηθάει τὸν λαό του καὶ τοὺς ἀδικουμένους! Τὸ κράτος τῶν «Σελδσουκιδῶν» εἶ- ἦτο δυσάρμοστος πρὸς τὸν καθ᾿ ἡμέ- χε ἀνάγκη πρόχειρης ἀγορᾶς χάριν ραν βίον τῶν Ἑλλήνων καὶ ὤφειλε προμήθειας θρεμμάτων καὶ σίτου ἐ- νὰ ἐπιδεικνύεται μόνον ὁσάκις ἦτο ξαιτίας τῶν δηλώσεων, ποὺ εἶχαν ἐπι- ἀναγκαῖον νὰ καταπλαγῶσι ξένοι φέρει στὶς χώρες τους οἱ Μογγόλοι, πρέσβεις ἐπὶ τῷ πλούτῳ τοῦ ἔθνους». καὶ ἡ ζήτηση ἦταν τόσο μεγάλη, ὥστε Ἀντὶ νὰ διασπαθίζει τοὺς πόρους τοῦ οἱ Ἕλληνες γαιοκτήμονες μποροῦσαν κράτους σὲ αὐλικὲς πομπὲς ἀφιέρωνε
78 Κτηματολόγιο) καὶ ἐπίταξε κατόπιν τεμάχια γῆς ἀπὸ τοὺς μεγαλοκτήμο- νες καὶ τοὺς ἀριστοκράτες καὶ τὰ διέ- νειμε σὲ ὅλους τους φτωχοὺς ὑπη- κόους του, ὥστε νὰ ζοῦν ἄνετα καὶ ἀνθρώπινα! Στάθηκε ἀληθινὸς πατέ- ρας τῶν Ἑλλήνων, πατάσσοντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἐκμετάλλευση τοῦ λαοῦ, νιώθοντας κάθε λεπτὸ ὄχι σὰν ἁπλὸς βασιλιάς, ἀλλὰ ὡς ταγμένος ἀπὸ τὸν Θεὸ νὰ βοηθάει τὸν λαό του καὶ τοὺς ἀδικουμένους! Ἔλαβε ἀκόμη καὶ μέτρα οἰκονομίας τέτοια, ποὺ ἀπαγόρευαν τὴ σπατά- λη τοῦ δημοσίου καὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ πλούτου, ἐνῷ ἵδρυσε φιλανθρωπικοὺς Ἱ. Ν. Ἁγ. Ἰωάννη Βατάτζη Διδυμοτείχου. καὶ εὐκτήριους οἴκους, πτωχοκομεῖα, νοσοκομεῖα, γηροκομεῖα, βιβλιοθῆκες, τὰ χρήματα στὴν αὔξησιν τῆς ἐθνικῆς ἔχτισε ναοὺς καὶ βοήθησε ἀποφασι- ἀμύνης ἐναντίον τῶν Μογγόλων. στικὰ τὰ μοναστήρια μας. Μάλιστα Ἐπίσης, προσπάθησε τὰ μέγιστα, νὰ τέτοια ἦταν ἡ πολιτικὴ ποιότητά του, γίνει ἡ ἐπανένωση τῶν Ἐκκλησιῶν, πού, ὅταν κάποτε συνάντησε τὸν γιό δηλαδὴ νὰ ἀναγνωρίσει ἡ Δύση τὸ του Θεόδωρο στὸ κυνήγι νὰ φορᾶ ὀρθὸ δόγμα. Κατάφερε μάλιστα νὰ πολυτελῆ ροῦχα, ἀρνήθηκε νὰ τὸν ἀποσταλοῦν πρέσβεις ἀπὸ τὸν Πά- χαιρετήσει! Καὶ ὅταν τὸ παιδὶ του τὸν πα Γρηγόριο Θ΄ καὶ νὰ ἀρχίσει διά- ρώτησε σὲ τί εἶχε σφάλει, ὁ Ἰωάννης λογος, προεξάρχοντος ἀπὸ τὴ δική τοῦ ἀπάντησε ὅτι ἐκεῖνα τὰ μεταξωτὰ μας πλευρὰ τοῦ τότε Πατριάρχου καὶ χρυσοΰφαντα ποὺ φοροῦσε ἦταν Γερμανοῦ τοῦ νέου. Ὁ Ἰωάννης θὰ ἀπὸ τὸ αἷμα τοῦ λαοῦ του καὶ πὼς θὰ κατάφερνε τότε τὸ εὐχόμενο, ἀλλὰ ἔπρεπε νὰ ξέρει ὅτι κάθε δαπάνη πρέπει δυστυχῶς οἱ Δυτικοὶ δὲν θέλησαν στὸ νὰ γίνεται γιὰ τὸν λαό. Ὁ πλοῦτος τῶν τέλος νὰ ἀφαιρέσουν τὴν ἀνορθόδοξη βασιλέων, ἔλεγε, ἀνήκει στὸν λαό! Ἡ προσθήκη ἀπὸ τὸ Σύμβολο τῆς Ὀρθῆς πίστη του στὸν Θεὸ ἦταν πολὺ μεγάλη Πίστεως, δηλαδὴ τὸ «καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸν βοήθησε ἀποφασιστικὰ σὲ κά- ἐκπορευόμενον». θε του βῆμα, ὅπως καὶ τότε ποὺ χρειά- Ὁ Βατάτζης, ὑπῆρξε ὁ προστάτης στηκε νὰ μονομαχήσει μὲ τὸν σκληρὸ καὶ συμπαραστάτης τῆς ἀγροτικῆς καὶ Ἀζατίνη, Σουλτάνο τοῦ Ἰκονίου, ποὺ ἀστικῆς τάξης καὶ ἐπιδίωκε διαρκῶς συχνὰ πυκνὰ λεηλατοῦσε τὶς πόλεις τὴν ἄνοδο τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου κυ- μας οἱ ὁποῖες ἦταν κοντὰ στὸν ποταμὸ ρίως τῶν γεωργῶν καὶ κτηνοτρόφων, Μαίανδρο. Ἄκουσε τότε νοερὰ θεία ἀφοῦ γιὰ νὰ τοὺς βοηθήσει ἔκανε με- φωνή, ποὺ τοῦ ἔλεγε: «Ὁ σταυρωθεὶς γάλη ἀπογραφὴ (κάτι σὰν Ἐθνικὸ ἐγήγερται, ὁ μεγάλαυχος πέπτωκεν,
79 ὁ καταπεσὼν καὶ συντριβεὶς ἀνώρ- νὰ φανέρωνε πὼς ἦταν νεκρός!!! θωται» καὶ πῆρε εὐθὺς τέτοια δύνα- ΕΠΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ἦταν μέσα στὸν μη, ὥστε ὅρμησε καὶ κατανίκησε τὸν τάφο καὶ τὸ χρῶμα τοῦ σώματός του τρομερὸ Σουλτάνο! ἦταν ὅπως κάθε φυσιολογικοῦ ἐν ζωῇ Ποτὲ ὁ Ἰωάννης Βατάτζης δὲν ἔβγα- ἀνθρώπου! Ὁμοίαζε πραγματικὰ σὰν ζε ἀπὸ τὸν νοῦ τοῦ τὸ μεγάλο ποθού- ἕνας ὁλοζώντανος, ἀλλὰ ΜΑΡΜΑΡΩ- μενο, τὴν ἀνάκτηση τῆς Κωνσταντι- ΜΕΝΟΣ ΒΑΣΙΛΙΑΣ!!! Καὶ μάλιστα νουπόλεως καὶ τὴν ἀνασύσταση τῆς καὶ αὐτὰ ἀκόμη τὰ ροῦχα του ἐπίσης Ἑλληνοχριστιανικῆς Αὐτοκρατορίας. εἶχαν διατηρηθεῖ ἐπὶ ἑπτὰ χρόνια Γι᾿ αὐτὸ ἐργάστηκε καὶ πρὸς τὴν κα- ἀδιάφθορα καὶ ἔμοιαζαν σὰν νὰ εἶχαν τεύθυνση αὐτὴ μὲ ὅλη τὴ δύναμη μόλις ραφτεῖ!!! Γιατί ἔτσι ἀντιδοξάζει τῆς ψυχῆς του. Σώφρων, συνετὸς καὶ ὁ Θεὸς ἐκείνους ποὺ Τὸν δοξάζουσιν προνοητικὸς στὴν πολιτική του, ἂν στὴ γῆ! καὶ εἶχε ἐκλέξει ἱκανότατους στρα- τηγούς, ἐπιδίωκε τὴν ἀποφυγὴ τῶν Μάλιστα ἀπὸ τότε τὸ τίμιο λείψανο μαχῶν. Γνώριζε νὰ μὴν ἀναλαμβάνει τοῦ ἁγίου βασιλέως Ἰωάννη Δούκα Βα- τίποτε πρὶν τὸ προπαρασκευάσει κα- τάτζη τοῦ Ἐλεήμονος ἔκανε πάμπολλα τάλληλα, ἐνῷ εἶχε βαθειὰ εὐσέβεια καὶ θαύματα, ἰατρεύοντας θαυματουργικὰ ἔδειχνε σεβασμὸ καὶ στὸν πιὸ ἁπλοϊκὸ Χάριτι Θεοῦ ἀσθένειες, διώκοντας δαί- μοναχό. Ὁ λαὸς τὸν ὑπεραγαποῦσε μονες καὶ θεραπεύοντας ἕνα σωρὸ πά- καὶ ἡ Ἐκκλησία προσευχόταν μὲ θη, μὲ τὴν κατοικοῦσα ἐν αὐτῷ Χάρη χαρὰ γιὰ αὐτόν! Τὸ τίμιο σῶμα τοῦ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ! εὐσεβεστάτου, δικαίου, γενναίου καὶ ἐλεήμονος βασιλέως ἐνταφιάστηκε σὲ ἕνα μοναστήρι ποὺ εἶχε κτίσει ὁ ἴδιος καὶ τὸ εἶχε ὀνομάσει Σώσανδρα, ἐνῷ ἀργότερα διὰ θαυμαστῆς ἀποκα- λύψεως ὁ ἴδιος ὁ Ἰωάννης ἐζήτησε νὰ μετακομισθεῖ τὸ λείψανό του στὴ Μαγνησία (τῆς Μικρᾶς Ἀσίας). Ὅταν ὅμως πῆγαν νὰ ἀνοίξουν τὸν τάφο γιὰ νὰ ἐκτελέσουν τὴ μετακομιδή, ἀντὶ νὰ βγάλει τὴ γνωστὴ δυσωδία, μία γλυκειὰ εὐωδία ἁπλώθηκε τριγύρω, σὰν νὰ εἶχε ἀνθίσει ἀπότομα κῆπος ἀρωματικός! Ἀλλὰ δὲν ἦταν μονάχα αὐτό. Ὁ νεκρὸς φαινόταν σὰν νὰ κά- θεται ἐπὶ βασιλικοῦ θρόνου, χωρὶς νὰ ἔχει καμμιὰ μελανότητα, καμμιὰ δυ- σωδία, κανένα ἀπολύτως σημεῖο ποὺ Ἰωάννης Βατάτζης.
80 ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΒΕΡΩΦ Μέγας Ἐθνικὸς Εὐεργέτης Σύλλογος Ἠπειρωτῶν Κοζάνης Γ εννήθηκε στὸ Μέτσοβο στὶς 15 Αὐγούστου τοῦ 1818 καὶ ὑπῆρξε, ἂν ὄχι ὁ μεγαλύτε- ρος, ἕνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύ- τερους εὐεργέτες τῆς χώρας μας. Ἦταν ὁ νεότερος ἀπὸ τὰ ἑπτὰ ἀδέλ- φια του. Τὰ παιδικά του χρόνια ἦ- σαν δύσκολα. Βοσκὸς καὶ μαθητὴς ταυτόχρονα. Γρήγορα ὅμως καὶ σὲ ἡλικία 22 χρονῶν ἐγκαταλείπει τὴν ἰδιαίτερη πατρίδα του καὶ μεταβαί- νει στὸ Κάιρο, δίπλα στὸν ἀδερφὸ τοῦ Ἀναστάσιο ὁ ὁποῖος ἐργαζόταν σὲ ὑφασματοπωλεῖο ποὺ διατηροῦσε ὁ θεῖος τους Ν. Στουρνάρας. Ὁ Γεώργιος Ἀβέρωφ Ἡ ἐργατικότητά του καὶ τὸ ἀνήσυχο πνεῦμα του τὸν ὁδηγοῦν γρήγορα στὴν τυχαῖο μάλιστα ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1870 Ἀλεξάνδρεια, ὅπου ἀσχολεῖται μὲ δική ἀναγνωρίζεται στὴν Αἴγυπτο ὡς ὁ με- του ἐμπορικὴ ἐπιχείρηση εἰσαγωγῶν γαλύτερος ἔμπορός της. - ἐξαγωγῶν. Ἀσχολεῖται ἐπίσης μὲ τὸ Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ ἐκείνη καὶ μετὰ ἐμπόριο σίτου στὴ Ρωσία καὶ μέσα ἀπὸ ἀρχίζει νὰ παίρνει σάρκα καὶ ὀστὰ Χρηματοδοτεῖ τὸν Ἐθνικοαπελευθερωτικὸ ἀγώνα τῶν Ἑλλήνων στὸν πόλεμο τοῦ 1897 ἐνάντια στοὺς Τούρκους μὲ τὸ ποσὸ τῶν 1.000.000 χρυσῶν φράγκων. τὶς ἐπιχειρηματικές του δραστηριότη- τὸ πλούσιο φιλανθρωπικό του ἔργο. τες εἰσαγάγει καὶ ἐμπορεύεται μεγάλες Ἀνεγείρει νοσοκομεῖο γιὰ τοὺς ἀπό- ποσότητες χρυσονημάτων (τὰ γνωστὰ ρους Ἕλληνες τῆς Ἀλεξανδρείας. Χρη- ὡς μπρισίμ) τὰ ὁποῖα τοῦ ἀποδίδουν ματοδοτεῖ πλήρως τὴν ἀνέγερση τεράστια οἰκονομικὰ ὀφέλη. Δὲν εἶναι ἐκκλησιῶν, δημοτικῶν σχολείων καὶ
81 γυμνασίων. Ταυτόχρονα δίδει τερά- τόκη δέκα χρόνια ἀργότερα μεταφέρε- στια ποσὰ πρὸς εὐεργεσίες στὴν ἰδιαί- ται μὲ τὸ εὔδρομο «ΜΙΑΟΥΛΗΣ» στὴν τερη πατρίδα του, τὸ Μέτσοβο καὶ Ἑλλάδα. Ὡς ἰδιαίτερη τιμὴ ἡ Πατρίδα σιγὰ - σιγὰ ξεδιπλώνει τὴ δράση του μας τοῦ ἀπένειμε τὸν τίτλο τοῦ «Με- ὡς εὐεργέτη σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα. γάλου Ἐθνικοῦ Εὐεργέτη». Ἱδρύει τὴν Ἀβερώφεια Γεωργικὴ Σχο- λὴ στὴ Λάρισα, χρηματοδοτεῖ τὴν ἀποπεράτωση τοῦ Πολυτεχνείου ΘΩΡΗΚΤΟ «ΑΒΕΡΩΦ» στὴν Ἀθήνα, ἔργο ποὺ ξεκίνησαν οἱ Ἡ μεγαλύτερη προσφορὰ τοῦ Γε- συμπατριῶτες του Μιχ. Τοσίτσας καὶ ωργίου Ἀβέρωφ πρὸς τὴ Χώρα Ν. Στουρνάρας. μας, θεωρεῖται ἀπὸ ἀρκετοὺς καὶ Μὲ δικές του δαπάνες κτίζεται ἡ ὄχι ἄδικα ἡ συμμετοχή του στὴν Στρατιωτικὴ Σχολὴ Εὐελπίδων, τὸ ἀγορὰ ἑνὸς θωρακισμένου εὔδρομου Ὠδεῖο Ἀθηνῶν, ἀναμορφώνεται τὸ πολεμικοῦ πλοίου τοῦ πασίγνωστου Παναθηναϊκὸ Στάδιο, ἀνεγείρονται καὶ θρυλικοῦ «Ἀβέρωφ». Ἡ ἀγορὰ οἱ ἐφηβικὲς καὶ γυναικεῖες φυλακὲς αὐτὴ συντελέστηκε δέκα χρόνια μετὰ στὴν Ἀθήνα οἱ ὁποῖες ἔφεραν τὸ ὄνομά τὸν Ἑλληνοτουρκικὸ Πόλεμο τοῦ του καὶ δίδονται χρήματα γιὰ τοὺς 1897 τὴν ἐποχὴ ποὺ τὸ Πολεμικό μας ἀνδριάντες τοῦ Ρήγα Φεραίου καὶ Ναυτικὸ διέθετε ἕναν ἀπαρχαιωμένο τοῦ Πατριάρχη Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ποὺ στόλο ἀνήμπορο νὰ καλύψει τὶς τόσες κοσμοῦν τὰ προπύλαια τοῦ Πανεπι- ἀνάγκες τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας στὶς στημίου Ἀθηνῶν. ἑλληνικὲς καὶ ὄχι μόνο θάλασσες. Χρηματοδοτεῖ τὸν Ἐθνικοαπελευ- Ἀρχικὰ τὸ πλοῖο τὸ ὁποῖο κατα- θερωτικὸ ἀγώνα τῶν Ἑλλήνων στὸν πόλεμο τοῦ 1897 ἐνάντια στοὺς Τούρ- κους μὲ τὸ ποσὸ τῶν 1.000.000 χρυσῶν φράγκων . Μετὰ τὴν πτώχευση τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἀπὸ τὴν Κυβέρνηση Χαρ. Τρικούπη δανείζει τὸ Ἑλληνικὸ Δη- μόσιο μὲ 70.000 λίρες, ποσὸ ποὺ τελικὰ χαρίζει. Ἀπὸ τὶς πλέον σημαντικότερες προσφορές του ὑπῆρξε ἡ συμμετο- χή-δωρεά του γιὰ τὴν ἀπόκτηση τοῦ Τὸ θρυλικὸ θωρηκτὸ «ΑΒΕΡΩΦ» θρυλικοῦ θωρηκτοῦ «Ἀβέρωφ» γιὰ τὸ ὁποῖο γίνεται ξεχωριστὴ μνεία. σκευαζόταν στὸ Λιβόρνο τῆς Ἰταλίας Ὁ Γεώργιος Ἀβέρωφ πέθανε στὴν καὶ προορίζονταν γιὰ τὸ Ἰταλικὸ Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου στὶς 15 Πολεμικὸ Ναυτικό. Ἡ ἀκύρωση ὅμως Ἰουλίου τοῦ 1899. Ἡ σορός του μὲ τῆς παραγγελίας ἀπὸ τοὺς Ἰταλοὺς ἐντολὴ τῆς Κυβέρνησης τοῦ Γ .Θεο- καὶ ἡ ἄμεση προκαταβολὴ τοῦ 1/3
82 τῆς ἀξίας του ἀπὸ τὴν διαθήκη τοῦ ἡρωικὰ κατορθώματα τῆς πατρίδας Γ. Ἀβέρωφ συνετέλεσαν στὴν ἄμεση μας κατὰ τὴ διάρκεια τόσο τοῦ Πρώ- ἀπόκτησή του ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸ Ναυ- του Βαλκανικοῦ πολέμου ὅσο καὶ τικό. Τὸ ὕψος τῆς δωρεᾶς ἦταν τέτοιο κατὰ τὸν Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. ποὺ ἀρκεῖ νὰ ἀναλογισθεῖ κανεὶς πὼς τὸ ὑπόλοιπο τῆς ἀξίας καλύφθηκε Στὸν Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο ἐκπρο-σω- ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸ Δημόσιο μὲ σύναψη πώντας τὴν Ἑλλάδα τὸ θωρηκτὸ «Ἀβέ- ἐξωτερικοῦ δανείου. ρωφ» περιπολεῖ στὴν Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου καὶ στὴν Βομβάη στὶς Ἰνδίες. Τὸ θωρηκτὸ «Ἀβέρωφ» ὑπῆρξε ἀπὸ τὰ πιὸ σύγχρονά τῆς ἐποχῆς του καὶ Παροπλίστηκε τὸ 1951 καὶ σήμερα βρί- ἀποτέλεσε τὴν αἰχμὴ τοῦ δόρατος γιὰ σκεται ἀγκυροβολημένο ὡς πλωτὸ τὸν ἑλληνικὸ στόλο. Τὸ ὄνομά του μουσεῖο, στὸ Φάληρο, ἀποτελώντας ἕνα συνδέθηκε στενὰ μὲ τὸν Κυβερνήτη ζωντανὸ μνημεῖο τῶν ἔνδοξων ναυτικῶν του, ναύαρχο Κουντουριώτη καὶ τὰ ἀγώνων τῆς πατρίδας μας. ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ: ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΕΤΗ ΕΛ ΛΗΝΙΚΟΣ Δρ. Ἐρατοῦς Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, ἱστορικοῦ-ἀρχαιολόγου ΜΕΡΟΣ A΄ Η ̔ φύση τῶν Ἑλλήνων, ἡ καὶ τὸ Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο γεωγραφικὴ θέση τοῦ Θεσσαλονίκης, τῶν ὁποίων ἀπώτερος ἑλλαδικοῦ χώρου, ἡ μορ- στόχος ἦταν νὰ διερευνηθεῖ ἡ βιο- φολογία τοῦ ἐδάφους, ἡ λογικὴ ἱστορία τῶν εὐρωπαϊκῶν πλη- πενία τῶν ὀρεινῶν περιοχῶν καὶ τῶν θυσμῶν, μετὰ τὴν τελευταία παγε- νησιῶν συντέλεσαν νὰ ἐξαπλωθοῦν τωνικὴ ἐποχὴ (10.000 περίπου π.Χ.) οἱ Ἕλληνες στὰ παράλια τῆς Μεσο- ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εἶχαν καταφύγει γείου. Ὅπως ἀποδεικνύουν πρόσφα- στὶς πεδιάδες τῆς Θεσσαλίας καὶ Μα- τες ἔρευνες τοῦ DNA, ποὺ ἔγιναν ἀπὸ κεδονίας, κυρίως γυναῖκες, μετακι- πολλὰ πανεπιστήμια τῆς Εὐρώπης καὶ νήθηκαν διὰ τῆς κοιλάδας τοῦ Ἀξιοῦ τῆς Ἀμερικῆς, στὶς ὁποῖες συμμετεῖχε πρὸς τὴ Δ. Εὐρώπη, ἐνῷ οἱ ἄνδρες
83 μετακινήθηκαν μὲ σκάφη κυρίως ἐπιβεβαιώνουν ὅτι ἀπὸ τὴν 9η ἢ 8η στὰ παράλια τῆς Ἰταλίας, Γαλλίας π.Χ. χιλιετία πλοιάρια κινοῦνται καὶ Ἰσπανίας. Γἰ αὐτὸ, ἕως πρὶν ἀπὸ στὸ Αἰγαῖο καὶ στὰ παράλια τῆς Δ. 8000 ἔτη, τὸ DNA τῶν κατοίκων τῆς Εὐρώπης. Ἴσως νὰ ὑπῆρχε θαλάσσια Ἰταλίας ἦταν ὅμοιο μὲ τῶν κατοίκων συγκοινωνία καὶ ἐνωρίτερα, διότι τὴ τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου˙ τὴν ἀρχαία 12η π.Χ. χιλιετία θὰ ὑπῆρχε στὴ Θά- ἐποχὴ ἕνας στοὺς τέσσερις κατοί- σο ἀνθρώπινη ἐγκατάσταση, ἀφοῦ κους ὅλης τῆς Ἰταλίας καὶ σήμερα ὑπῆρχε μεταλλεῖο ὤχρας. Πῶς πῆγαν ἕνας στοὺς τέσσερις κατοίκους τῆς Ν. οἱ ἄνθρωποι στὴ Θάσο; Ἰταλίας (Μεγάλης Ἑλλάδας) ἔχει τὴν Ἀφοῦ εἶχαν φθάσει μὲ τὰ σκάφη ἕως σφραγίδα τοῦ DNA τῶν Ἑλλήνων. τὴν Ἰσπανία, γιατί νὰ μὴν δεχθοῦμε Καὶ ἐπιστημονικὸ συνέδριο, ποὺ ἔγινε ὅτι λίγο ἀργότερα κάποιοι τολμηροὶ στὴ Μῆλο 12-15 Σεπτεμβρίου 2002, Ἕλληνες θαλασσοπόροι θὰ ἔπλευσαν μὲ θέμα «Θαλάσσιες μεταφορὲς καὶ καὶ στὴ θάλασσα στὴν ὁποία ἔδωσαν ἐπικοινωνίες στῆν Μεσόγειο: Ἀπό τὴν τὴν ὀνομασία Ἄξεινο (ἄξενο) Πόντο. παλαιολιθική ἐποχὴ στοὺς πρώιμους Τῆς ἔδωσαν αὐτὴ τὴν ὀνομασία, ἐπειδὴ ρωμαϊκοὺς χρόνους» καὶ ἡ μεταφορὰ τὸν χειμώνα κυρίως καλύπτεται ἀπὸ τῆς Παπυρέλλας, τοῦ σκάφους ποὺ ἐπικίνδυνες ὁμίχλες καὶ ἐπικρατοῦν εἶχε κατασκευασθεῖ τὸ 1989 καὶ χρη- σφοδροὶ ἄνεμοι, οἱ ὁποῖοι κάνουν δύ- σιμοποιήθηκε γιὰ τὴν ἀναπαράσταση σκολη τὴ ναυσιπλοΐα καὶ προκαλοῦν μεταφορᾶς ὀψιδιανοῦ λίθου κατὰ πολλὰ ναυάγια. Γἰ αὐτό, ὅπως γρά- τὴ μεσολιθικὴ ἐποχὴ (8000-7000 π. Χ.) φει ὁ Στράβων, «μὴ πελαγίζειν... ἀλλὰ Γιὰ τὰ πλούσια μεταλλεῖα χρυσοῦ, ἀργυροῦ, σιδήρου καὶ τὴ συγκέ- ντρωση μὲ δέρματα ψηγμάτων χρυσοῦ ὑπὸ τὶς ὄχθες τῶν ποταμῶν τῆς περιοχῆς τοῦ Εὐξεινοῦ Πόντου ἔγινε καὶ ἡ ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὴν Κολχίδα στὴν ὁποία συμμετεῖχαν οἱ ἐκλεκτότεροι Ἕλληνες. Ὁ Προμηθέας Ὁ Ἡρακλῆς στὴν τέχνη
84 παρὰ γῆν πλεῖν», δηλαδὴ οἱ ναυτικοὶ ἐξανθρωπιστὴς καὶ ἐκπολιτιστὴς ἔπλεαν πλησίον τῶν παραλιῶν τοῦ ἐξάπλωσε τὴν ἑλληνικὴ ἰσχὺ ἕως τὸν Ἀξείνου Πόντου. Ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ στὰ Καύκασο τῆς Σκυθίας, ἀλλὰ ἡττηθεὶς παράλια κατοικοῦσαν ἡμιάγριοι βάρ- ἀπὸ ἄγριο λαὸ καθηλώθηκε καὶ βαροι λαοί, τοὺς ὁποίους οἱ Ἕλληνες ἀπέθανε. Κατὰ τὸν Ἡσίοδο4, ἐπειδὴ ὁ ἴσως γνώριζαν, ἀφοῦ ἔφθαναν μὲ σκά- Προμηθεὺς ἔδωσε στοὺς ἀνθρώπους φος στὰ παράλια της Μ. Ἀσίας, ποὺ τὸ πῦρ, ὁ Ζεὺς τὸν ἔδεσε μὲ χάλκινες βρέχονται ἀπὸ τὸ Αἰγαῖο πέλαγος. ἁλυσίδες σὲ ἕναν κίονα καὶ ὅρισε ἀετὸ Ἀργότερα κατ̓ εὐφημισμὸν ἀλλὰ καὶ νὰ κατατρώγει τὸ ἧπαρ του τὴν ἡμέρα, ἐξαιτίας τῆς πλούσιας ἐνδοχώρας τὴν τὸ ὁποῖο ἀναγεννᾶτο τὴ νύκτα. Μετὰ ὀνόμασαν Εὔξεινο Πόντο καὶ τὸ 1225 ἀπὸ πολλὰ ἔτη, τετρακόσια κατὰ τὸν μ.Χ. συναντοῦμε στοὺς Μογγόλους Αἰσχύλο, τὸν ἐλευθέρωσε ὁ Ἡρακλῆς καὶ Τατάρους τὴν ὀνομασία Μαύρη καὶ μὲ τὴν ἄδεια τοῦ Διὸς ἀνῆλθε στὸν θάλασσα. Ὄλυμπο καὶ ἔγινε ἀθάνατος. Πάντως ὅλοι μένουμε ἔκθαμβοι πρὸ Κατὰ τὴ μυθολογία καὶ ὁ Ἡρακλῆς, τῶν ψηγμάτων τῆς ἱστορίας μας, τὰ ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ὁ ἐλευθερωτὴς τῆς ὁποῖα ἀναφέρονται στὸν Εὔξεινο Πό- ἀνθρωπότητας ἀπὸ τὰ ἄγρια θηρία, ὁ ντο καὶ εἶναι κατεσπαρμένα στὴν ἄνθρωπος ποὺ δάμασε τὴ φύση καὶ ἀχλὺ τῆς μυθολογίας. Ὅπως π.χ. ὁ ὑποχρέωσε αὐτὴν στὴν ἐξυπηρέτηση Προμηθεύς, ὁ κατὰ τὸν Αἰσχύλο τοῦ ἀνθρώπου, ἔφθασε στὸν Πόντο, αὐτόχθων ἄνθρωπος, ὁ διὰ τοῦ υἱοῦ ὅπου ἐλευθέρωσε τὸν Προμηθέα γιὰ τοῦ Δευκαλίωνος γενάρχης τῆς ἀνθ- κάποιους ἀπὸ τοὺς ἄθλους του. Καὶ ρωπότητας γενόμενος, ἀλλὰ καὶ ὁ ὁ Ἡρόδοτος5 ἀναφέρει ὅτι οἱ Σκύθες εὐεργέτης αὐτῆς, διότι οἱ ἄνθρωποι ἔλαβαν τὸ ὄνομά τους ἀπὸ τὸν υἱὸ τοῦ μετὰ τὸν κατακλυσμὸ τοῦ Δευκαλί- Ἡρακλέους καὶ τῆς Ἐχίδνας Σκύθη, ωνος ζοῦσαν σὲ μεγάλη ἀθλιότητα, ὁ βασιλικὸς οἶκος τῶν Σκυθῶν κατά- ὅπως τὰ ἄγρια ζῶα. Ὁ Προμηθεὺς δί- γεται ἀπὸ τὸν Ἡρακλέα, οἱ Σκύθες δαξε στοὺς ἀνθρώπους «νήπιους ὄντας Καλλιπίδες εἶναι Ἑλληνοσκύθες καὶ τὸ πρὶν ἔννους ἔθηκα καὶ φρένων στὸν Πόντο κατοικοῦν Ἕλληνες. ἐπηβόλους2» νὰ οἰκοδομοῦν οἰκίες, Ὁ Ἡρακλῆς ἔλαβε μέρος καὶ νὰ διαιροῦν τὸν χρόνο στὴν ἐκστρατεία τῶν σὲ ἐποχὲς καὶ νὰ ρυθμί- Ἀργοναυτῶν, ἡ ὁποία ζουν τὸν βίο τους κατὰ τὶς ἔγινε στὴν Κολχίδα6 τοῦ ἐποχές, τὴν ἀρίθμηση καὶ Εὔξεινου Πόντου. τὶς συνθέσεις τῶν γραμ- Καὶ ὁ Φρίξος, ὁ υἱὸς μάτων, τὴ θεραπεία τῶν τοῦ Ἀδάμαντος καὶ τῆς ἀσθενειῶν, τὴν ναυπηγική, Νεφέλης καὶ ἀδελφός τῆς τὴν ἱστιοπλοΐα, τὴν ἐξόρυξη Ἕλλης, ἡ ὁποία πνίγηκε τῶν θησαυρῶν τῆς γῆς στὴ θάλασσα ποὺ ἔλαβε (χρυσοῦ, ἀργύρου, χαλκοῦ, τὸ ὀνομά της, Ἕλλης πό- σιδήρου), τὴ μαντική καὶ ντος- Ἑλλήσποντος, ἀπὸ ἄλλα3. Ὁ πρῶτος αὐτὸς Ὁ Στράβων τὴν Κεντρικὴ Ἑλλάδα
85 ἔφθασε στὴν πόλη Αἴα τῆς Κολχίδος θυσίασε τὸν κριό, ποὺ τοὺς μετέφε- ρε, στὸν προστάτη τῶν φρυγάδων Φύξιο Δία καὶ τὸ χρυσόμαλλο δέρας στὸν βασιλιὰ αὐτῆς Αἰήτη ὁ ὁποῖος τὸ κρέμασε σὲ μία βελανιδιὰ τοῦ ἱεροῦ ἄλσους τοῦ Ἄρεως. Δηλαδὴ καὶ οἱ κάτοικοι τῆς Κολχίδος, λάτρευαν τοὺς θεοὺς τῶν Ἑλλήνων, ποὺ σημαί- νει ὅτι παλαιότερες γενεὲς Ἑλλήνων Ἡ Ἀργοναυτικὴ ἐκστρατεία ἐπισκέφτηκαν τὶς περιοχὲς αὐτὲς ἢ Εὔφημος καὶ Πολυλκύμενος, ὁ υἱὸς εἶχαν ἐγκατασταθεῖ καὶ εἶχαν μυήσει τοῦ Ἀπόλλωνος Ἴδμων, ὁ Θησεύς, ὁ τοὺς βαρβάρους λαοὺς τῶν περιοχῶν Ὀρφεύς, ὁ Τίφυς, ὁ πηδαλιοῦχος τῆς αὐτῶν στὴν ἑλληνικὴ θρησκεία, στὸν Ἀργοῦς, καὶ ἄλλοι. Ὅταν ἔφθασαν ἑλληνικὸ πολιτισμό. Μήπως ὁ Φρίξος στὴν Κύζικο τῆς Προποντίδος τὴ συνετέλεσε στὴν ἐκμετάλλευση τῶν χώρα τῶν Δολιόνων, ὁ βασιλιᾶς ποὺ πλουσίων μεταλλείων τῆς περιοχῆς, ὀνομάζονταν Κύζικος, καὶ ὁ λαὸς γἰ αὐτὸ ἡ μυθολογία λέγει ὅτι ἔφερε τοὺς ὑποδέχτηκαν φιλόξενα, ὅπως τὸ χρυσόμαλλο δέρας καὶ ἔλαβε σύ- καὶ στὴν ἀκτὴ τῆς Μυσίας, ὅπου τοὺς ζυγο τὴν κόρη τοῦ Αἰήτη Χαλκιόπη, ὑποδέχτηκαν μὲ δῶρα καὶ στὴ χώ- ἀδελφή τῆς Μήδειας, μὲ τὴν ὁποία ρα τῶν Μαριανδυνῶν στὸν Εὔξεινο ἀπέκτησε τέσσερις υἱούς. Ἕνας ἀπὸ Πόντο. Ἡ συγκομιδὴ σὲ χρυσὸ ἢ σὲ τοὺς υἱοὺς ἦταν ὁ Ἄργος, ὁ ναυπηγὸς ἄλλα μέταλλα πρέπει νὰ ἦταν πλού- τῆς Ἀργοῦς7. Ἀπόδειξη τῆς παρα- σια, ἀφοῦ ἐπέστρεψαν μὲ τὸ χρυσό- μονῆς καὶ προσφορᾶς τοῦ Φρίξου μαλλο δέρας. Τὰ πολλὰ Ἰασόνεια στὴν περιοχὴ ἦταν τὸ Φρίξειον (ἱερό), (ἡρῶα) ποὺ ὑπῆρχαν στὴν Ἀρμενία ποὺ ὑπῆρχε στὰ ὅρια Κολχίδος καὶ καὶ Μηδία καὶ τὰ ὀνόματα συγγενῶν Ἰβηρίας καὶ ὅσα ἀναφέρει ὁ Στέφανος τῶν Ἀργοναυτῶν, ποὺ ἀναφέρονται Βυζάντιος: «... ἔστι καὶ Φρίξου λιμὴν στὰ ἀρχεῖα τῶν Χετταίων στὸ Boghaz παρὰ τῷ στόματι τοῦ Πόντου». - Κeui, ἐνισχύουν τὴν ἄποψη ὅτι ἡ Γιὰ τὰ πλούσια μεταλλεῖα χρυσοῦ, ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὸν ἀργύρου, σιδήρου καὶ τὴ συγκέντρω- Εὔξεινο Πόντο ἦταν ἱστορικὸ γεγονὸς ση μὲ δέρματα ψηγμάτων χρυσοῦ ὑπὸ καὶ ὅτι ὁ Ἰάσων ὑπῆρξε ὁ ἄριστος τῶν τὶς ὄχθες τῶν ποταμῶν τῆς περιοχῆς ἐρευνητῶν, ἔκανε πολλὰ ἐξερευνητικὰ τοῦ Εὐξεινοῦ Πόντου ἔγινε καὶ ἡ ταξίδιακαὶὠφέλησετὴνἀνθρωπότητα. ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὴν Πρέπει δὲ νὰ ἔγινε ἡ τῶν Ἀργοναυτῶν Κολχίδα στὴν ὁποία συμμετεῖχαν ἐκστρατεία τόν 13ο π.Χ. αἰώνα, πρὶν οἱ ἐκλεκτότεροι Ἕλληνες. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν Τρωικὸ πόλεμο, διότι οἱ πε- ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸ αὐτῆς Ἰάσονα συμ- ρισσότεροι ἀρχηγοὶ τῆς στρατιᾶς μετεῖχαν ὁ Ἡρακλῆς καὶ ὁ Ἄργος, ποὺ ἦταν ἀπόγονοι ἢ εἶχαν συγγενικοὺς ἀναφέραμε, οἱ Διόσκουροι Κάστωρ καὶ δεσμοὺς μὲ τοὺς Ἀργοναῦτες, ὅπως Πολυδεύκης, οἱ υἱοὶ τοῦ Ποσειδῶνος τονίζει ὁ Ὅμηρος, ἀπόδειξη τῆς ση-
86 μασίας ποὺ εἶχε γιὰ τοὺς μετέπειτα Ταύρων8. Ἐδῶ ἦλθε καὶ ὁ μητροκτό- Ἕλληνες ἡ συμμετοχὴ τῶν προγόνων νος, ὁ ἀδελφός της Ὀρέστης9 μὲ τὸν τους στὴν πολυύμνητη ἐκστρατεία. φίλο του Πυλάδη, γιὰ νὰ μεταφέρει τὸ Ὁρισμένοι ὅμως σύγχρονοι μελετητὲς ἄγαλμα τῆς Ἀρτέμιδος στὴν Ἀττική, δέχονται ὅτι καὶ ἡ ἐκστρατεία τῶν Ἄργος ἢ Σπάρτη καὶ νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ Ἀργοναυτῶν καὶ ὁ Τρωϊκὸς πόλε- τὶς Ἐρινύες. Καὶ ἥρωες τοῦ Τρωικοῦ μος ἔγιναν πολὺ ἐνωρίτερα καὶ οἱ πολέμου συνδέθηκαν ἐκτὸς τῆς Προ- Ἀργοναῦτες ἀπὸ τὸν Εὔξεινο Πόντο ποντίδας καὶ μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο, διὰ τῶν ποταμῶν ἔφθασαν στὶς θάλασ- μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ Ἀχιλλεὺς σες τῆς Β. Εὐρώπης καὶ ἀπὸ ἐκεῖ στὴν καὶ ὁ Ὀδυσσεύς. Δ. Μεσόγειο. Ἡ σύνδεση τοῦ πρώτου κατὰ τὴ μυθολογία ἀνθρώπου, τῶν σημαντι- κότερων γεγονότων, τῶν ἡρώων, τῶν θεῶν, τῆς μακρινῆς ἐκείνης ἐποχῆς μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο ἀποδεικνύει ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐνδιαφέρονταν ἀπὸ τοὺς παλαιότερους χρόνους ἰδιαιτέρως γιὰ τὴν περιοχὴ λόγῳ τῶν μετάλλων, τῆς ξυλείας, τῶν δερμάτων ἀπὸ τὴν ἄγρια πανίδα, τῶν σιτηρῶν καὶ πολὺ νωρὶς θὰ εἶχαν φροντίσει γιὰ κάποιες μόνι- μες ἐγκαταστάσεις γιὰ τὴν καλύτερη ἐκμετάλλευση αὐτῶν τῶν προϊόντων. Πότε ἀκριβῶς ἔχουμε τὴν ἀρχὴ τοῦ ἑλληνικοῦ ἀποικισμοῦ, ἑνὸς ἀπὸ τὰ θαύματα τῆς φυλῆς μας, δὲν γνω- ρίζουμε, ἀλλὰ τὴν 3η π.Χ. χιλιετία τοποθετοῦμε τὶς πρῶτες συγκροτη- μένες ἀποκίες στὴν Μ. Ἀσία, τὸν Εὔξεινο Πόντο, τὴν Αἴγυπτο, διότι τὸ 1500 π.Χ. ἔχουμε μαζικὴ μετανά- Ἡ Ἁγία Ἑλένη ἐκ Σινώπης Πόντου στευση Θεσσαλῶν στὴν Παλαιστί- νη καὶ Ἀρκάδων στὴν Κύπρο, ὅπου Μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο συνδέεται τὴν 6η π.Χ χιλιετία ὑπάρχει ἡ 1000 καὶ ὁ Τρωϊκὸς πόλεμος, διότι ἡ θεὰ στρογγυλῶν οἰκοδομημάτων μικρὴ Ἄρτεμις, ἔσωσε τὴν Ἰφιγένεια τὴν πόλη τῆς Χοιροκροιτίας καὶ παρόμοια στιγμὴ ποὺ τὴ θυσίαζαν στὴν Αὐλίδα οἰκοδομήματα τῆς νεολιθικῆς ἐποχῆς καὶ στὴ θέση της τοποθέτησε ἐλάφι, γιὰ βρέθηκαν καὶ στὴν Πέτρα τῆς ΒΔ νὰ πνεύσουν εὐνοϊκοὶ ἄνεμοι καὶ νὰ Ἀραβίας, ἡ ὁποία ἦταν κτισμένη πλη- ξεκινήσει ὁ στόλος γιὰ τὴν ἐκστρατεία σίον ποταμοῦ καὶ δέσποζε τῶν διερχο- ἐναντίον τῆς Τροίας καὶ τὴν ἔκανε μένων ἐμπορικῶν ὁδῶν. Ἄλλοι ὅμως ἱέρεια στὸν ναό της στὴ χώρα τῶν πιστεύουν ὅτι ὁ ἑλληνικὸς ἀποικισμὸς
87 ἔγινε πολὺ ἀργότερα. τοῦ Ἑλλησπόντου καὶ τοῦ Βοσπόρου Ἀναφέρεται ὅτι τὴ Σινώπη τὴν καὶ τὸν 5ο π.Χ. αἰώνα ἀναπτύσσουν ἵδρυσαν οἱ Ἀργοναῦτες καὶ στὴν πε- ἀκόμη περισσότερο τὸ ἐμπόριο μὲ ριοχὴ τοῦ Βόλου, ἀπ̓ ὅπου ξεκίνησε τὴν περιοχὴ τοῦ Εὔξεινου Πόντου ἡ ἀργοναυτικὴ ἐκστρατεία, ἡ ἀρχαιο- καὶ σὲ κάποιες πόλεις ἐγκατέστησαν λογικὴ σκαπάνη ἔφερε στὸ φῶς Ἀθηναίους κληρούχους. Μετὰ τὸν θά- οἰκισμό, ὁ ὁποῖος, δὲν ὑπέστη κατα- νατο τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου τμῆμα τῆς στροφή, ἀλλὰ δὲν βρέθηκαν ἀγγεῖα Μ. Ἀσίας στὸν Ν.Α Εὔξεινο Πόντο πε- καὶ ἄλλα εἴδη οἰκιακῆς χρήσεως. Μή- ριῆλθε στὸν Εὐμένη, τὸν Νικάνορα, πως οἱ κάτοικοι εἶχαν μεταναστεύσει τὸν Ἀντίγονο (321-301 π.Χ.) καὶ ἀπὸ ὁμαδικῶς. Τὸ πιθανότερο εἶναι ὅτι τὸ 281 π.Χ. ὁ Μιθριδάτης Α΄ ἱδρύει τὸ ἡ Σινώπη ἱδρύθηκε ἀπὸ τοὺς Μιλή- βασίλειο τοῦ Πόντου, τὸ ὁποῖο φθάνει σιους στὶς ἀρχὲς τοῦ 8ου π. Χ. αἰώνα στὴν μέγιστη ἔκσταση μὲ τὸν Μιθριδά- καὶ αὐτὴ ἵδρυσε τὴν Τραπεζοῦντα τη τὸν Εὐπάτορα (120-63 π.Χ.). Τὸ 62 τὸ 756 π.Χ, τὴν Κερασοῦντα, τὰ Κο- π.Χ. γίνεται ρωμαϊκὴ ἐπαρχία. Στὸν τύωρα. Ἕως τὸν 5ο π.Χ αἰώνα στὸν Β. Εὔξεινο Πόντο δημιουργεῖται ἀπὸ Εὔξεινο Πόντο ὑπῆρχαν τουλάχιστον τὸ α΄ ἥμισυ τοῦ 4ου αἰώνα τὸ κράτος σαράντα τρεῖς ἑλληνικὲς ἀποικίες10. Κιμμερίου Βοσπόρου μὲ πρωτεύουσα Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀνωτέρω εἶναι: Κάλ- τὸ Ποντικάπαιον καὶ ὅλες σχεδὸν οἱ πη, Ἡράκλεια Ποντική, Τίειον, Σή- ἄλλες παρευξείνειες ἑλληνίδες πόλεις, σαμος, Κυτῶρος, Κρώμνα, Ἀμισός, οἱ ὁποῖες δὲν ἀνῆκαν στὸ βασίλειο τῶν Σίδη, Φάσις, Διοσκουρᾶς, Πίτμους, διαδόχων τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου ὅπου Ἑρμώνασα, Γοργιππίας, Φαναγορεία, ἄνηκε ἡ Μ. Ἀσία, γίνονται μικρὰ Τάναϊς, Ἡράκλειον, Ποντικάπαιον, ἀνεξάρτητα ἑλληνικὰ κράτη. Κατὰ Νυμφαῖον, Θεοδοσία, Ἀθήναιον, Χά- τὴ ρωμαϊκὴ ἐποχὴ κάποιες ἀπὸ τὶς ραξ, Χερσόνησος, Κερκινίτις, Καλὸς πόλεις ὑπάγονται στὸ ρωμαϊκὸ κρά- Λιμήν, Καρκίνη, Ταμυράκη, Ὀλβία, τος, ὅπως καὶ κάποιες ἀπὸ τὶς νέες Τύρας, Ἀλμυρίς, Ἰατρός, Τόμοι, Κάλ- πολυάνθρωπες ἑλληνίδες πόλεις, ποὺ λατις, Κροῦνοι, Ὀδησσός, Μεσημ- εἶχαν δημιουργηθεῖ στὸν Εὔξεινο Πό- βρία, Ἀγχίαλος, Ἀπολλωνία, Ἀγα- ντο ἀπὸ τὸν 5ο π.Χ. αἰώνα καὶ μετὰ μὲ θάπολις, Σαλμυδησός. Πολλὲς ἀπὸ τὴν ἐγκατάσταση νέων Ἑλλήνων. αὐτὲς γίνονται πολυάνθρωπες, μὲ με- γάλη ἐμποροναυτικὴ ἀνάπτυξη καὶ Συνεχίζεται ὁ συμπαγὴς ἑλληνικὸς πληθυσμὸς ἐξανθρωπίζει τοὺς πέριξ τοῦ Εὔξεινου Πόντου βάρβαρους λαούς. Ἤδη στὸ β΄ ἥμισυ τοῦ 6ου π.Χ. αἰώνα οἱ Πεισιστρατίδες ἐνίσχυαν πολύ τὶς ἐμπορικὲς σχέσεις μὲ τὴν περιοχὴ αὐτή, ἐπειδὴ προβλέπονται ὀφέλη γιὰ τὸ ἀθηναϊκὸ κράτος. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐξασφαλίζουν τὶς διόδους Ὁ Μιθριδάτης ὁ στ΄ ὁ Εὐπάτωρ
88 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 4. Ἡσιόδου, Θεογονία, 565 κ.ἐξ 5. Ἡρόδοτος, Δ, 8-10, 17 1. Ὁ ὀψιδιανὸς λίθος ὑπῆρχε στὴ 6. Γεωργία Μῆλο καὶ Θήρα καὶ ἦταν πολύτι- 7. Ἀργὸς=ταχύς, λαμπρὸς (Ὀδύσσεα μος στοὺς ἀνθρώπους τῆς ἐποχῆς β, 11). Ἄεργος=ἄνευ ἔργου, ἐκείνης, καθὼς λόγῳ τῆς σκληρό- ἄνευ ἐργασίας, ὀκνηρός, βραδὺς τητας καὶ τῆς ἰδιότητας νὰ θραύεται (Ἡρόδοτος, Ε, 6). Ἡ Ἀθήνα εἶχε κα- σὲ τεμάχια μὲ ὀξεῖες ἀκμές, τὸν τασκευάσει τὴν πλώρη τῆς Ἀργοῦς χρησιμοποιοῦσαν γιὰ τὴν κατασκευὴ ἀπὸ τὴν Ἱερὴ βελανιδιά της... ὅπλων καὶ αἰχμηρῶν ἐργαλείων 8. Κριμαία. 2. Αἰσχύλου, Προμηθεὺς Δεσμώτης, 9. Ὀδύσσεια, γ 254-310, δ. 514-537, 443-444 λ. 405-434. Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν 3. Μὲ τὸν Αἰσχύλο συμφωνοῦν ὁ μυ- Ταύροις. Παυσανίας, Ι, 28, 5 ΙΙΙ, 3, 6, θογράφος Ἀπολλόδωρος, ὁ Πλάτων ΙΙΙ16, 7-9. (Πρωταγόρας, κεφ. ΙΧ), ὁ Παυσανίας 10. Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, (Χ,4,4) καὶ ἄλλοι ἀρχαῖοι συγγραφεῖς. τ. Γ1, 6. 171. Τὰ Κοτύωρα
89 ΜΕΡΕΣ ΜΑΪΟΥ ΤΟΥ 1822 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑ ΛΟΝΙΚΗ Ἀθηνᾶς Τζινίκου- Κακούλη φιλολόγου- ἱστορικοῦ Ο ̔ Μάιος τοῦ 1822 εἶχε ξανά; Καὶ πνιχτὰ ἀπὸ στόμα σὲ στόμα φτάσει γεμάτος δροσιὰ ἀργοσέρνονταν τὸ φοβερὸ μαντάτο: καὶ ἀρώματα στὴ Θεσσα- «Ἡ Νιάουστα... Ἡ Νιάουστα... λονίκη. Εἶχε φρεσκάρει Πᾶνε μέρες ποὺ ἔπεσε. Τὴν πάτησε ὁ τὸν Κεδρηνὸ λόφο, εἶχε στολίσει μὲ Λουμποὺτ πασάς. Δὲν ἄφησε πέτρα ἄνθη αὐλὲς καὶ μπαλκόνια κι εἶχε πάνω στὴν πέτρα. Σκότωσε ἄντρες, ξε- δώσει περίσσεια χάρη στὴν καταγά- κοίλιασε ἔγκυες, κατέσφαξε βρέφη καὶ λανη θάλασσα. Μὰ τὶς καρδιὲς τῶν σήμερα φέρνει στὴν πόλη μας ἑκατο- ἀνθρώπων δὲν μπόρεσε νὰ τὶς ἀγγίξει. ντάδες αἰχμάλωτες ἀρχόντισσες νὰ τὶς Γιατί ἐκεῖ εἶχε κράτος ὁ τρόμος, τὸ πουλήσει σκλάβες...» πένθος κι ἡ ἀγωνία. Ἕνας χρόνος συμπληρώνονταν κιόλας, ἀφότου ὁ Ἔπειτα οἱ πόρτες ξανάκλειναν Γιουσοὺφ Μπέης, γιὰ νὰ προλάβει κά- μὲ ἀποτροπιασμὸ κι ἀγανάκτηση. θε ἐπαναστατικὴ κίνηση στὴν πόλη, Μὰ σὰν περνοῦσε ἡ πρώτη ταραχή, πρὶν ἀκόμα ἐκδηλωθεῖ, εἶχε ἀφανίσει μάζευαν οἱ νοικοκυραῖοι τὰ γρόσια σ̔ ἕνα λουτρὸ αἵματος δυὸ χιλιάδες τους καὶ τὰ στολίδια τῶν γυναικῶν γυναικόπαιδα στὴ Μητρόπολη κι εἶχε τους, σύναζαν τὶς φαμελιές τους καὶ ἀποκεφαλίσει τοὺς Προκρίτους στὸ κινοῦσαν κατὰ τὸ Διοικητήριο. Πῶς, Καπάνι. μαθές, μποροῦσαν νὰ κάνουν δια- φορετικά; Ἂν δὲν πειθαρχοῦσαν, τὸ Γἰ αὐτὸ κι ὅταν πρωὶ-πρωὶ στὶς 8 γιαταγάνι θὰ αἱματοκυλοῦσε ξανὰ Μαΐ-ου τοῦ 1822 βάρεσε ἡ τρομπέτα στὴ Θεσσαλονίκη. Ὡστόσο στὸ βά- κι ὁ Τελάλης μὲ τὴ βραχνὴ φωνή του ἄρχισε νὰ καλεῖ ἄνδρες, γυναῖκες καὶ θος τῆς καρδιᾶς τους φωλίαζε ἀμυδρὴ παιδιὰ σὲ γενικὴ σύναξη στὸ Διοικη- ἡ ἐλπίδα, πὼς τὴν ὕστατη ἔστω ὥρα τήριο, οἱ καρδιὲς τῶν Ἑλλήνων τῆς κάτι θὰ μποροῦσαν νὰ κάνουν γιὰ τὶς Θεσσαλονίκης πάγωσαν. Τί εἶχαν νὰ δύστυχες Ναουσαῖες. δοῦν πάλι τὰ μάτια τους; Ποιὸ και- Σὰν ἔφτασε τὸ μεσημέρι, ἐνῷ πιὰ ἡ νούργιο κακὸ τοὺς περίμενε; πλατεία ἦταν κατάμεστη ἀπὸ πλῆθος, Οἱ πόρτες δειλὰ-δειλὰ μισάνοιγαν, κατὰ τὴ μεριὰ τοῦ Βαρδάρη σηκώθη- πρόβαλλαν φοβισμένες οἱ κυράδες κε κουρνιαχτός. καὶ ρωτοῦσαν μεταξύ τους: Τί τρέ- «Ἔρχονται! Ἔφτασαν!» Δόνησε τὸν χει; Ποιὰ συμφορὰ θὰ μᾶς χτυπήσει ἀέρα φωνὴ μεγάλη κι ἔπειτα ἔγινε
90 νεκρικὴ σιγή, καθὼς ἀπ̓ τὴ στροφὴ μάτια, ἄξια νὰ ἐξαγοραστεῖ μὲ χρῆ- τοῦ δρόμου φάνηκε ἡ θλιβερὴ πομπὴ μα. Πόσο φτηνὴ φάνταζε ξαφνικὰ ἡ τῶν αἰχμαλώτων. ἀνθρώπινη ὕπαρξη.. Προπορεύονταν δυὸ ἀγριωποὶ Του- Ὁ Σεΐζης βαροῦσε ἀδιάκοπα τὴν ρκαλβανοί, ποὺ κρατοῦσαν πασσά- τρομπέτα κι ὁ Τελάλης γιὰ κάθε μία λους μὲ καρφωμένα τὰ κεφάλια τοῦ Ναουσαία διαλαλοῦσε τέτοια περίπου: Καπετὰν Ζαφειράκη καὶ τοῦ γυιοῦ - Πάρτε, κόσμε! Ἄιντε! Ἕξι χιλιάδες τοῦ γερο-Καρατάσσου, τοῦ Γιάννη. γρόσια τοῦτο τὸ οὐρὶ τοῦ Παραδείσου! Ἀκολουθοῦσαν πισθάγκωνα δεμένες Δέστε κορμὶ φειδίσιο, χείλια βύσσινο οἱ μελλοθάνατες, μὲ προεξάρχουσες καὶ μεταξένια κατσαρὰ μαλλιά. Πάρ- τὴ Ζαφειράκαινα, τὴ Γάτσαινα καὶ τε! Πάρτε, κόσμε, τὸν ἀνθὸ τῆς Νιά- τὴν Καρατάσαινα, ποὺ δὲν ἔκλαιγαν, δὲν κόπτονταν, δὲν μαδιοῦνταν. Μόνο ουστας! Οἱ χριστιανοί, σὰν νὰ τὄχαν προχωροῦσαν στητές, μὲ ξεσχισμένα ἀπὸ καιρὸ σχέδιο καταστρωμένο, με- τὰ ἀρχοντικά τους φορέματα καὶ μὲ τροῦσαν τὰ γρόσια ἐξαγόραζαν τὴ μία πληγωμένα τὰ πόδια. Μὲ χείλη σφιγ- μετὰ τὴν ἄλλη τὶς αἰχμάλωτες, γιὰ μένα, μὲ ψηλὰ τὸ κεφάλι καὶ λυτὰ νὰ τὶς ἀφήσουν στὴ συνέχεια ἐλεύ- μαλλιά. Καὶ μὲ βλέμμα, ἴδιο ρομφαία, θερες. Κι εἶναι ἀλήθεια, πὼς γλύ- κατακεραύνωναν τὸν τουρκικὸ ὄχλο, τωσαν ἀρκετὲς ἀπὸ τὴν ἀτίμωση καὶ ποὺ ἀραδιασμένος σ̓ ὅλο τὸ μῆκος τοῦ τὸν ἠθικὸ ξεπεσμὸ τοῦ χαρεμιοῦ. Μὰ οἱ δήμιοι πῆραν τὶς Καπετάνισσες καὶ μαζὶ μὲ τὸν τουρκικὸ ὄχλο ἔφτασαν στὴ Ἁγιὰ Σοφιά, ποὺ ἦταν τότε Τζαμί, τὶς ἔκτισαν ζωντανὲς σὲ ἕναν τοῖχο, ἀφήνοντας ἀπ΄ἔξω μόνο τὰ κεφάλια τους. δρόμου βγῆκε νὰ προϋπαντήσει τὸν Μὰ δὲν ἦταν λίγες καὶ κεῖνες, ποὺ πορθητὴ τῆς Νάουσας καὶ ποὺ ὅμως τὴν ἐπαύριο θὰ ἔπαιρναν τὸν πικρὸ τώρα ἔμενε βουβός, μὲ μετέωρα τὰ δρόμο γιὰ τὰ χαρέμια τῆς Ἀνατολῆς, χέρια, χωρὶς νὰ ζητοκραυγάζει τὸν ἀγορασμένες ἀπὸ Τούρκους σωματέ- νικητὴ Λουμποὺτ πασά. μπορους. Μετὰ ἀπὸ ὧρες εἶχαν πιὰ Ὅταν ἔφτασαν στὸ Διοικητήριο, οἱ πουληθεῖ ὅλες οἱ σκλάβες. Ἔμεναν πάσσαλοι μὲ τὰ κεφάλια τῶν ἡρώων ἀκόμα τρεῖς; Ἡ Ζαφειράκαινα, ἡ Γά- καρφώθηκαν δεξιὰ κι ἀριστερὰ τῆς πύ- τσαινα καὶ ἡ Καρατάσαινα. λης κι ἔπειτα ἄρχισε ὁ πλειστηριασμὸς «Ἄφεριμ», ἔσκουξε ὁ Λουμπούτ· τῶν σκλάβων. Πρώτη φορὰ γνώρι- «αὐτὲς δὲν τὶς πουλάω. Εἶναι Καπετά- ζε ἡ Θεσσαλονίκη τόσο σπάνιο καὶ νισσες. Γιὰ τὴ ζωή τους θέλω πράγμα μοναδικὸ ἐμπορεύσιμο εἶδος. Ἡ ἴδια ἡ ἀκριβὸ καὶ πολύτιμο. Θέλω τὴν πίστη ζωή, ἡ τιμή, ἡ ὀμορφιὰ κι ἡ ἀξιοπρέπεια τους!». τῶν ἁλυσοδεμένων γυναικῶν τῆς Νά- ουσας προσφέρονταν ἐκεῖ στὸ πλα- Ἔπειτα στράφηκε στὶς τρεῖς γυναῖ- κόστρωτο σὰν μία ὁποιαδήποτε πρα- κες καὶ ρώτησε μὲ σημασία:
91 -Δέχεστε νὰ τουρκέψετε, γιὰ νὰ τὶς ἔκανε τὴ δελεαστικὴ πρόταση: γλυτώσετε; -Δέχεστε νὰ τουρκέψετε, γιὰ νὰ γλυ- -Ποτέ! Βγῆκε καρδιόβγαλτη ἀπὸ τώσετε; τὰ στήθια τους ἡ ἀπάντηση. Κοφτή, Μὲ τὸ λιόγερμα τῆς τρίτης μέρας- μονολεκτικὴ καὶ περήφανη. ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ὁ ἱστορικὸς -Θάνατος στὶς σκύλες! Γρύλισε τότε ὁ Τρικούπης- ἡ Γάτσαινα λύγισε. Ἀνα- πασὰς ὀργισμένος καὶ κατακόκκινος. λύθηκε σὲ λυγμοὺς. Δέχτηκε νὰ δια- πραγματευτεῖ τὴ ζωή της μὲ τοὺς Οἱ δήμιοι ἅρπαξαν βάναυσα τὴν Κα- τυράννους... Μὰ ἡ Ζαφειράκαινα ἔ- ρατάσαινα καὶ τὴν ἔκλεισαν σὲ σακὶ μὲ φτασε περήφανη, ἀπροσκύνητη κι φίδια. Πίστευε ὁ θηριώδης Λουμπούτ ἀστέναχτη στὴν πέμπτη μέρα τῶν πὼς ἔτσι τὸ τέλος της θὰ ἦταν ἀργό, βασάνων της, ὅποτε μία τσιγγάνα τῆς μαρτυρικό, μὲ φρικτοὺς πόνους καὶ βα- κλώτσησε δυνατὰ τὸ κεφάλι καὶ τὴ σάνους. Ὅμως τὰ ἑρπετὰ ἔχυσαν τόσο λύτρωσε.. δηλητήριο στὶς φλέβες τῆς μάρτυρος, ὥστε ἔπεσε σὲ κῶμα κι ἔτσι πέρασε Ἦταν τὰ μέσα Μαΐου τοῦ 1822... στὴν ἀγκαλιὰ τοῦ Θεοῦ ἤρεμα καὶ γα- Ἑνὸς Μαΐου δροσεροῦ, γελαστοῦ καὶ λήνια. Ὁ Λουμποὺτ ἐξαγριώθηκε καὶ ἀνθοστόλιστου, σὰν ὅλους τοὺς Μαΐ- ἔδωσε ἄλλη διαταγὴ: ους τῆς Θεσσαλονίκης. Ἑνὸς Μαΐου ὅμως ποὺ δὲν μπόρεσε νὰ ἀγγίξει τὶς - Τὶς ἄλλες δυὸ θάψτε τις ζωντανές. καρδιὲς τῶν ἀνθρώπων, γιατί ἐκεῖ Μὲ μόνο τὰ κεφάλια ἀπ̓ ἔξω, γιὰ νὰ τὶς εἶχε κράτος ὁ τρόμος, τὸ πένθος καὶ ἡ φᾶνε ἀργὰ-ἀργὰ τὰ ζούζουλα τῆς γῆς. ἀγωνία. Οἱ χριστιανοὶ πάγωσαν ἀπὸ τὸν τρό- μο. Μὰ οἱ δήμιοι πῆραν τὶς Καπετά- νισσες καὶ μαζὶ μὲ τὸν τουρκικὸ ὄχλο ἔφτασαν στὴ Ἁγια- Σοφιά, ποὺ ἦταν τότε Τζαμί, καὶ κατὰ πληροφορία τοῦ Πουκεβίλ, τὶς ἔκτισαν ζωντανὲς σὲ ἕναν τοῖχο, ἀφήνοντας ἀπ̓ ἔξω μόνο τὰ κεφάλια τους, σύμφωνα μὲ τὴν προσταγὴ τοῦ ἀφέντη τους. Μάλι- στα τὶς ἄλλειψαν τὰ πρόσωπα μὲ μέ- λι, γιὰ νὰ ἔρχονται οἱ μέλισσες, νὰ τὶς τσιμπᾶνε καὶ νὰ πολλαπλασιάζουν τὸ μαρτύριο. Τρεῖς μέρες ἔμειναν ἐκεῖ οἱ δυὸ γυναῖ- κες κι ὑπέμειναν σιωπηλὲς τὰ βασανι- στήρια, τὴν ἴδια ὥρα ποὺ ὁ τουρκικὸς ὄχλος τὶς ἔφτυνε, τὶς περιγελοῦσε καὶ τὶς φοβέριζε, ἐνῷ ὁ ἐκπρόσωπος τῆς τουρκικῆς ἐξουσίας διαρκῶς Tὸ μνημεῖο τῆς θυσίας στὴν Ἀραπίτσα.
92 ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Θεσσαλονίκη, 2/5/2011 Ἀξιότιμε κ. Διευθυντά, Στό τεῦχος 5 (Ἰαν.-Μάρτ. 2011) τοῦ ἔγκριτου περιοδικοῦ σας Ε.ΡΩ. (σελ. 84-88) δημοσιεύθηκε ἐπιστολή τοῦ ἐπιτ. Καθηγητοῦ Ἀρχαιολογίας τοῦ Παν/μίου τοῦ Berkley τῶν Η.Π.Α. κ. Stephen G. Miller πρός τό περιοδικό τοῦ Αμερικανικοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Ἰνστιτούτου «Archaeology Magazine». Στήν ἐπιστολή αὐτή μέ τήν ἐκπληκτικῆς ἐμπνεύσεως κατακλεῖδα ὁ φιλέλληνας Καθηγητής «κα- ταρρίπτει τούς ἰσχυρισμούς τῶν Σκοπίων περί τοῦ δῆθεν δικαιώ-ματός τους νά ἀποκαλοῦνται Μακεδονία καί Μακεδόνες». Θά μᾶς ἐπιτρέψετε, κ. Διευθυ- ντά, διατηρώντας ἀμείωτο τόν βαθύ σεβασμό μας πρός τό πρόσωπο τοῦ με- γάλου Ἀμερικανοῦ ἐπιστήμονος καί ἀναγνωρίζοντας τόν βαθύ του πόθο νά ἀποκαταστήσει τήν παραποιούμενη ἀπό τούς Σκοπιανούς ἱστορική ἀλήθεια-κάτι τό ὁποῖο βεβαίως καί ἐπιτυγχάνει-νά θέσουμε ὑπό τήν κρίση τῶν ἀναγνωστῶν σας τίς ἀκόλουθες ἐπιγραμματικές παρατηρήσεις μας πρός ἄρση κάποιων πιθανῶν παρερμηνειῶν τῶν ἀπόψεών του. Ὁ προφανής στόχος τοῦ Καθηγητοῦ εἶναι νά ἀποδείξει πώς τό σημερινό κρά- τος τῶν Σκοπίων δέν ὑπῆρξε ποτέ τμῆμα τῆς πάντοτε ἑλληνικῆς Μακεδονίας, ἀλλά ἦταν στήν ἀρχαιότητα μιά ξεχωριστή περιοχή, γνωστή μέ τό ὄνομα Παι- ονία. Ἑπομένως ὅτι οἱ Σκοπιανοί δέν εἶναι Μακεδόνες ἀλλά Παίονες. Αὐτό τό ἀποδεικνύει μέ μιά σειρά ἐπιχειρημάτων. Οἱ δικές μας παρατηρήσεις ἐντοπίζονται στά ἑξῆς σημεῖα: 1. Στή σελίδα 84 τοῦ περιοδικοῦ («Ἀνοίγοντας σήμερα - βρίσκεται το Κόσο- βο») ὁ κ. Miller ταυτίζει ἀπολύτως τά σημερινά βόρεια σύνορα τῆς Ἑλλάδος μέ τά νότια ὅρια τῆς ἀρχαίας Παιονίας! Ἡ ἄποψη αὐτή παρέχει ἕνα πολύ καλό ἄλλοθι-τουλάχιστον ὡς πρός τό συγκεκριμένο γεωγραφικό σημεῖο - σ̓ ἐκείνους πού ἐπέβαλαν κάποτε μέ τρόπο στυγνό τά τόσο στενά σύνορα στή σύγχρονη Ἑλλάδα. Ἐν προκειμένῳ ὅμως δέν εὐσταθεῖ, διότι δέν συνάγεται ἀπό τήν προ- σεκτική μελέτη τῶν παρατιθέμενων στήν ἐπιστολή παραπομπῶν (45.29.7 καί 12) τοῦ Ρωμαίου ἱστορικοῦ Τίτου Λίβιου (Titus Livius, 59 π.Χ.-17 μ.Χ.), στόν ὁποῖο ἀποκλειστικά στηρίζεται ὁ Καθηγητής, προκειμένου νά προβεῖ στήν προαναφερθεῖσα ταύτιση. 2. Στή σελ. 85 («Βεβαίως... πού περιγράφει ὁ Θουκυδίδης») ἀναφέρεται στό ἀκόλουθο χωρίο τοῦ Θουκυδίδη: (Οἱ Μακεδόνες) «τῆς δέ Παιονίας παρά τόν
93 Ἀξιόν ποταμόν στενήν τινα καθήκουσαν ἄνωθεν μέχρι Πέλλης καί θαλάσσης ἐκτήσαντο» (Β΄99). Προβαίνει μάλιστα καί σέ μιά ἑλκυστικότατη παραχώρη- ση πρός τούς Σκοπιανούς προσφέροντάς τους ἕνα ἀκόμη ἐπιχείρημα ὑπέρ τῶν στρεβλῶν θέσεών τους. Ὅμως στό κεφάλαιο αὐτό τῆς Ἱστορίας του ὁ Θουκυ- δίδης ἀναφέρεται κυρίως σε ἀρχαιότατες καί ἀπροσδιορίστου χρονικοῦ βάθους κτήσεις στήν εὑρύτερη περιοχή ἐκ μέρους τῶν Τημενιδῶν, πανάρχαιων ἱδρυτῶν τῆς Μακεδονίας, ἀπογόνων τοῦ μυθικοῦ Ἡρακλῆ. Ἡ ἀνάγνωση ὁλόκληρου τοῦ κεφαλαίου 99 τοῦ Β΄βιβλίου δέν ἐπιτρέπει παρανοήσεις. 3. Στίς σελ. 87-88 («Ἄς λεχθεῖ ἀκόμη μία φορά - δέν ἦταν ποτέ ἡ Μακεδονία»), καθώς καί στήν ἀρχή τῆς σελίδας 85, ἐφαρμόζοντας ὁ ἐπιφανής ἀρχαιολόγος ἕνα ὑπερβολικό συμψηφισμό, τοποθετεῖ τήν ἀρχαία Παιονία-τήν ἀπό τούς μυθικούς χρόνους ἀνήκουσα στή Μακεδονία-στήν ἴδια μοῖρα μέ πόλεις και περιοχές τῆς Ἀνατολῆς (π.χ. Παλαιστίνη, Τάξιλα, Βαβυλώνα, Αἴγυπτο κ. ἄ.) οἱ ὁποῖες εἶχαν γίνει μακεδονικές κατά τή μεγάλη Πανελλήνια ἐκστρατεία τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου καί ἑξῆς, ὅταν κατακλείει: «Ὅλες αὐτές εἶχαν γίνει μακεδονικές γιά μία περίοδο, ἀλλά καμμία ἀπό αὐτές δέν ἦταν ποτέ ἡ Μακεδονία». Χωρίς οὐδόλως νά ἔχει τέτοια πρόθεση, μέ τό νά θεωρεῖ ὁ κ. Miller ὁλόκληρο συλλήβδην τό κράτος τῶν Σκοπίων ὡς Παιονία, ἄρα, ὅπως λέει, ὡς περιοχή ἄσχετη μέ τή Μακεδονία καί κατά συνέπεια ἄσχετη καί μέ τήν Ἑλλάδα, ἀνεπαισθήτως ὑποβαθμίζει, ἄν δέν ἀγνοεῖ, τήν ἐκεῖ ἑλληνική παρουσία ἀπό τά βάθη τῶν αἰώνων. Ἡ περιοχή βρίθει ἑλληνικῶν μνημείων μέ ἑλληνικές ὀνομασίες καί ἐπιγραφές. Ἡ Ἀχρίδα, γιά νά ἀναφέρω ἕνα καί μόνο παράδειγμα, ἦταν μέ τήν ἀρχαιότερη ἑλληνική ὀνομασία της Λυχνιδός ἕδρα ἐπισκόπου ἀπό τόν 4ο ἤδη αἰώνα καί ἀπό τόν 11ο κι ὥς τόν 18ο αἰώνα ἕδρα ἀρχιεπισκόπου μέ πάρα πολύ διευρυμένη δικαιοδοσία -ὥς τή Σόφια κι ἀκόμη βορειότερα- καί ἐπιφανεστάτους ἀρχιεπισκόπους, ὅλους Ἕλληνες. Βέβαια, ὅλα αὐτά εἶναι προφανῶς γνωστά στόν διακεκριμένο Καθηγητή. Τοῦ ἀνήκει ὁ βαθύς σεβασμός μας. Σᾶς εὐχαριστῶ γιά τή φιλοξενία. Μέ ἐξαιρετική τιμή Ἀρχιμ. Χρίστος Κυριαζόπουλος Δρ Ἱστορίας
94 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗ ΡωσΙΑ Βασιλικῆς Τσίρου- -Μαρκαντωνάτου φιλολόγου, θεολόγου, ἱστορικοῦ Τέχνης τέχνη Α ̓ πὸ τὸ 1980 καὶ μετὰ ὁ ἀριθ- μὸς τῶν πιστῶν τῆς Ρωσι- κῆς Ἐκκλησίας αὐξήθηκε σημαντικά, καθὼς πολλὲς πρώην κλειστὲς Ἐκκλησίες ἄνοιξαν. Κατ᾿ αὐτὸν τὸν τρόπο αὐξήθηκαν καὶ οἱ ἀνάγκες γιὰ θρησκευτικὴ ζω- γραφική. Πολλὲς Σχολὲς Καλῶν Τε- χνῶν, διδάσκουν τὴν τεχνική τῆς εἰ- κονογραφίας, ὅπως στὴ Θεολογικὴ Σχολὴ τοῦ ἁγίου Σεργίου Πασάτ, ἀπὸ τὸ 1957 καὶ στὸ Θεολογικὸ Ἰνστιτοῦ- το τοῦ ἁγίου Τύχωνα στὴ Μόσχα, ἀπὸ τὸ 1992, ἔτος ἱδρύσεώς του. Χαρακτηριστικὸ ὅμως παράδειγ- μα Ἀκαδημαϊκῆς ζωγραφικῆς εἶναι ἡ διακόσμηση τοῦ Ναοῦ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ, στὴ Μόσχα. Θὰ πρέπει νὰ ἀναφέρουμε ὅτι ἡ ζωγραφικὴ αὐτοῦ τοῦ ναοῦ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς θρησκευτικῆς τέχνης στὴ Ρωσία. Ὅλες οἱ συνθέ- σεις, οἱ ὁποῖες εἶχαν ζωγραφιστεῖ τὸν ΙΘ΄αἰῶνα μὲ ρεαλιστικὴ τεχνοτρο- πία, ἐγκρίθηκαν ἀπὸ τὴν συσταθεῖσα ἐπιτροπὴ γιὰ τὴν ἀνοικοδόμηση τοῦ ναοῦ. Ὁ ναὸς τοῦ Σωτῆρος Χρι- στοῦ ἀνεγέρθηκε τὸ 1839, μετὰ τὴν
95 ἀπόσυρση τῶν στρατευμάτων τοῦ παραστάσεις ἀπὸ ἀσπρόμαυρες φωτο- Ναπολέοντα ἀπὸ τὴ Ρωσία τὸ 1812. γραφίες τοῦ κατεδαφισθέντος ναοῦ. Ὁ Δυστυχῶς τὸ 1931 κατεδαφίστη- καθηγητὴς Μαξίμωφ παρασημοφορή- κε ἀπὸ τὸ ἄθεο καθεστὼς αὐτὸ τὸ θηκε ἀπὸ τὸν μακαριστὸ Πατριάρχη μεγαλοπρεπὲς μνημεῖο, τὸ ὕψος τοῦ Ἀλέξιο τὸ Β΄ γιὰ τὴν ἐξαιρετικὴ δου- ὁποίου ἔφτανε τὰ 103μ. καὶ ἡ χωρη- λειά του στὸν ἀνωτέρω ναό. τικότητά του ἦταν 10.000 ἀτόμων. Τὸ σχέδιο προέβλεπε νὰ ἐγερθεῖ στὸν ἴδιο χῶρο, μνημεῖο, ὕψους 480μ. μὲ τὸ ἄγαλμα τοῦ Λένιν, τὸ ὁποῖο τελικὰ ἀντικαταστάθηκε ἀπὸ ἐγκαταστάσεις δημοσίου κολυμβητηρίου. Στὸ τέλος τῆς δεκαετίας τοῦ 1980 ἄρχισε νὰ κυοφορεῖται ἡ ἰδέα ἀνοι- κοδόμησης τοῦ παλαιοῦ Ναοῦ. Τε- λικὰ καὶ μετὰ τὴν πτώση τοῦ κομ- μουνιστικοῦ καθεστῶτος, ἡ ἰδέα ἄρχι- σε νὰ ὑλοποιεῖται, μὲ τὴν ὑποστήριξη τοῦ ἐπισήμου κράτους καὶ ἄλλων φορέων. Τὸ 1994 συστήθηκε μία εἰ- δικὴ ἐπιτροπὴ γιὰ τὴν οἰκονομικὴ ὑποστήριξη τοῦ ἔργου προκειμένου νὰ ἀνεγερθεῖ ὁ ναός, ἐκ θεμελίων, πα- νομοιότυπος μὲ τὸν προηγούμενο. Ση- μειώνουμε ὅτι καὶ ἡ Ἑλλάδα συμμε- τέσχε στὴν οἰκονομικὴ ἐνίσχυση γιὰ τὴν ἀνοικοδόμησή του. Τὸν Ἰανουάριο τοῦ 1995, τὴν ἡμέρα Θὰ ἀδικούσαμε τὸν καθηγητὴ Μα- τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων, τίθε- ξίμωφ ἐὰν τὸν ἀξιολογούσαμε μὲ βά- ται ὁ θεμέλιος λίθος γιὰ τὴν ἀνέγερση ση μόνο τὸ ἔργο του στὸν Ναὸ τοῦ τοῦ ναοῦ. Τὸ Πάσχα τοῦ ἰδίου ἔτους Σωτῆρος. Ὁ καθηγητὴς ἔχει φιλοτε- τελεῖται ἡ πρώτη Θεία Λειτουργία στὸν χνήσει τὶς Ἐκκλησίες τῆς Παναγίας ὑπόγειο χῶρο τοῦ οἰκοδομήματος. τοῦ Βλαδιμὶρ καὶ τοῦ Καζάν, στὴν Τὸν Αὔγουστο τοῦ 2000 τελοῦνται τὰ Μονὴ τῆς Ὄπτινα, μὲ τεχνοτροπία ἐγκαίνια τοῦ ναοῦ καὶ συγκροτεῖται Βυζαντινὴ καὶ τὴν τεχνική τῆς νω- ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῶν Ἐπισκόπων. Ὁ πογραφίας. καθηγητὴς τῆς Ἀνωτάτης Σχολῆς Κα- Δεξιὰ τοῦ κιβωρίου, στὸν Ναὸ τοῦ λῶν Τεχνῶν τῆς Μόσχας «Σουρίκωφ» Σωτῆρος Χριστοῦ, ἐκτίθεται φορητὴ καὶ Ἀκαδημαϊκός, Εὐγένι Νικολά- εἰκόνα μὲ παραδοσιακὴ ρωσικὴ τεχνο- γιεβιτς Μαξίμωφ, συνετέλεσε στὴν τροπία, μεγέθους 1,60 x 1,30μ.,ἡ ὁποία διακόσμηση τοῦ Ναοῦ τοῦ Σωτῆρος παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἀπὸ Χριστοῦ, ἀντιγράφοντας τὶς παλαιὲς πλευρᾶς θεματολογίας.
96 Ἡ εἰκόνα αὐτὴ ἐπιγράφεται «Ἡ ρκεια τῆς Σοβιετικῆς περιόδου, οἱ Σύναξη τῶν Νεομαρτύρων καὶ Ὁμο- ὁποῖοι ἀνακηρύχθηκαν Ἅγιοι ἀπὸ τὴ λογητῶν τῆς Ρωσίας, οἱ ὁποῖοι μαρ- Σύνοδο τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας, τὸ τύρησαν γιὰ τὸν Χριστό, γνωστοὶ καὶ 2000. ἄγνωστοι». Στὸ κέντρο τῆς εἰκόνας πα- Μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς παραστάσεις τοῦ ριστάνεται ὁ Ναὸς τοῦ Σωτῆρος, σύμ- πλαισίου, ἡ ὁποία ἐπιγράφεται ὡς βολο τῆς ἀναγέννησης τῆς Ρωσικῆς «Οἱ ἄθεοι δικάζουν τὸν ἅγιο μάρτυρα Ἐκκλησίας. Οἱ παραστάσεις τοῦ πλαι- Βενιαμὶν καὶ τοὺς ὑπολοίπους σὲ θά- σίου περιλαμβάνουν γεγονότα ἀπὸ τὸ νατο», παριστάνεται ὁ Μητροπολίτης μαρτύριο Ρώσων πιστῶν, κατὰ τὴ διά- Βενιαμὶν μαζὶ μὲ συγκατηγορούμε- Ὁ ἀνακαινισμένος ναὸς τοῦ Σωτῆρος.
97 νούς του στὴ δίκη τῆς Ἁγίας Πετρού- μουσεῖο ἀθεΐας, στὴν Ἁγία Πετρούπο- πολης. Στὸ βάθος διακρίνεται ὁ ναὸς λη καὶ τὸ κλείσιμο τοῦ Μοναστηριοῦ τοῦ Ἁγίου Ἰσαάκ. ὅπου ἐφυλάσσετο μέχρι τότε τὸ λεί- Χαρακτηριστικὴ εἶναι καὶ ἡ παρά- ψανο τοῦ Ἁγίου, τό 1927. Δὲν λείπουν σταση μὲ τὶς φυλακὲς τοῦ Σλοβα- καὶ οἱ συμβατικὲς ἀπεικονίσεις ὅπως κί, πρώην ἀκμάζουσα Μονή, τῆς ἐπαρ- ἡ βίαιη ἀπομάκρυνση ἱερέα ἀπὸ τὴν χίας Ἀρχαγγέλσκ, ὅπου πολλοὶ Μάρ- Ἁγία Τράπεζα τὴν ὥρα τέλεσης τῆς τυρες ἀπεικονίζονται ἔγκλειστοι, ἐ- Θείας Λειτουργίας καὶ ἡ περιφρόνη- νῷ ἄλλοι τουφεκίζονται, ἀνάμεσά ση πρὸς τοὺς «ἐχθρούς τοῦ λαοῦ», τους καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ Βορο- ὅπως ἐθεωροῦντο οἱ οἰκογένειες τῶν νέζ Πέτρος. Θὰ ἦταν παράλειψη νὰ ἱερέων, οἱ ὁποῖοι ὑποχρεώνονται νὰ μὴν ἀπεικονιστεῖ στὴ φορητὴ αὐτὴ ἀποχωρήσουν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία. εἰκόνα καὶ ἡ Λαύρα τοῦ ἁγίου Σεργίου, Ἀνάμεσα σὲ τόσους ἄλλους Μάρτυρες τὸ τελευταῖο προπύργιο τῆς Ρωσικῆς καὶ παραστάσεις αὐτῆς τῆς ἐξαι- ρετικῆς εἰκόνας, ἀπεικονίζεται καὶ ὁ γνωστὸς στὴν Ἑλλάδα, ἅγιος Λουκᾶς ὁ Ἰατρός, Ἀρχιεπ. Συμφερουπόλεως. Θὰ μπορούσαμε ἑπομένως νὰ δια- κρίνουμε τρεῖς τάσεις στὴ σύγχρονη ζωγραφικὴ θρησκευτικῆς Τέχνης στὴ Ρωσία σήμερα. Ἡ πρώτη τάση ἔχει τὶς βάσεις της στὴ βυζαντινὴ τε- χνοτροπία... Ἡ δεύτερη στήν ρωσικὴ κλασικὴ παράδοση τοῦ 15ου-17ου αἰ., πού ἀναπτύχθηκε κυρίως στὴν Μό- σχα, Ροστώφ, Γιαροσλὰβ κ.ἄ. καὶ ἡ τρίτη, στὴν Ἀκαδημαϊκὴ Τέχνη ἡ ὁποία διδάσκεται σήμερα στὶς Σχολὲς Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ρωσίας μὲ χαρα- κτηριστικὸ παράδειγμα τὸ Ναὸ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ποὺ ἤδη ἀναφέρα- με. Τέλος εἶναι γενικῶς παραδεκτὸ ὅτι ἡ εἰκονογραφικὴ τέχνη στὴν Ρω- σία συμβάλλει σημαντικὰ στὴν ὅλη Τὸ ἱερὸ τοῦ ναοῦ τοῦ Σωτῆρος προσπάθεια ἀνασυγκρότησης τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας, κατὰ τὴ με- Ἐκκλησίας κατὰ τὴν περίοδο τῶν τασοβιετικὴ περίοδο. Θὰ πρέπει νὰ διωγμῶν. Ἐδῶ παριστάνεται ἡ βίαιη σημειωθεῖ ὅτι ἡ ἐπίδραση τῶν σύγ- ἐκδίωξη τῶν μοναχῶν καὶ ἡ βεβήλω- χρονων εἰκονογράφων καὶ τῶν τριῶν ση τῶν Λειψάνων τοῦ Ἁγίου. Ἐπίσης ἀνωτέρω τάσεων στὴ νεορωσικὴ ἀπεικονίζεται ἡ μεταφορὰ τοῦ Λειψά- ζωγραφικὴ ἀλλὰ καὶ γενικὰ στὸ χῶρο νου τοῦ ἁγίου Σεραφεὶμ τοῦ Σαρὼφ στὸ τῶν εἰκαστικῶν τεχνῶν, καὶ στὴν
98 πνευματικὴ ζωὴ τοῦ τόπου τους εἶναι ἀφοῦ θὰ προσδιορίσει σὲ σημαντικὸ ἀναντίρρητη καὶ καθοριστική. Ἡ Τέ- βαθμὸ τὴν μελλοντικὴ πορεία τῆς ὅλης χνη τους εἶναι ἀποφασιστικῆς σημασί- θρησκευτικῆς Τέχνης στὴ Ρωσία ἀλλὰ ας, ὄχι μόνο γιὰ τὴν σύγχρονη ἐποχὴ καὶ στὸν Ὀρθόδοξο κόσμο γενικότερα. Ὁ τροῦλος τοῦ ναοῦ τοῦ Σωτῆρος.
99 Ο ΕΚΚ ΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΤΕΧΝΙΤΗΣ Σπυρίδωνος Μαρίνη συντηρητῆ εἰκόνων Ο ̔ σύγχρονος ἄνθρωπος τῆς τὴν Ἐκκλησία πρὸς δόξαν Θεοῦ. Κι τέχνης ἀδυνατεῖ νὰ ξεπε- ἂν τύχει νὰ συναντήσει κανεὶς καλ- ράσει τὰ ἀτομικὰ ὅρια τῆς λιτέχνες ποὺ βιώνουν τὴν τέχνη τους ἰδιοφυΐας, τὸ λεγόμενο genie. κατὰ τρόπο ἐκκλησιαστικὸ συνήθως Ἡ πλειοψηφία τῶν καλλιτεχνῶν ποὺ κρύβεται πίσω ἀπὸ τὰ γεγονότα τῆς ἐργάζονται μέσα στὴν Ἐκκλησία προ- ζωῆς τους ὀρθόδοξη χριστιανικὴ ἀ- βάλλουν, κατὰ τὰ πρότυπα τοῦ κο- γωγή, μιὰ καθοριστικὴ ἐπέμβαση σμικοῦ καλλιτέχνη, τὸ ἀτομικὸ στοι- τοῦ Θεοῦ, μιὰ ἀποκάλυψη. Ποιὰ εἶναι χεῖο τῆς τέχνης τους καὶ ζητοῦν νὰ ὅμως, ἡ ἐκκλησιαστικὴ θεμελίωση καταξιωθοῦν μέσα ἀπ̓ αὐτό. Σπάνι- τοῦ καλλιτεχνικοῦ ταλέντου; ες εἶναι οἱ περιπτώσεις ἐκεῖνες τῶν «Καὶ ἐλάλησεν Κύριος πρὸς Μωυ- ἀνθρώπων ποὺ βιώνουν τὸ καλλιτε- σῆν λέγων. Ἰδοὺ ἀνακέκλημαι ἐξ ὀνό- χνικό τους ταλέντο σὰν ἕνα θεολογικὸ ματος τὸν Βεσελεὴλ τὸν τοῦ Οὐρίου γεγονός. Πολλὲς φορὲς μάλιστα ἀ- τὸν Ὢρ τῆς φυλῆς Ἰούδα καὶ ἐνέπλη- ρνοῦνται νὰ δοῦν τὸ ταλέντο τους ὡς σα αὐτὸν πνεῦμα θεῖον σοφίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης ἐν παντὶ ἔρ- γῳ διανοεῖσθαι καὶ ἀρχιτεκτονῆσαι ἐργάζεσθαι τὸ χρυσίον καὶ τὸ ἀργύρι- ον καὶ τὸν χαλκὸν καὶ τὴν ὑάκινθον καὶ τὴν πορφύραν καὶ τὸ κόκκινον τὸ νηστὸν καὶ τὴν βύσσον τὴν κε- κλωσμένην καὶ τὰ λιθουργικὰ καὶ εἰς τὰ ἔργα τὰ τεκτονικὰ τῶν ξύλων ἐργάζεσθαι κατὰ πάντα τὰ ἔργα. Καὶ ἐγὼ ἔδωκα αὐτὸν καὶ τὸν Ἐλιὰβ τὸν τοῦ Ἀχισαμὰχ ἐκ φυλῆς Δὰν καὶ παντὶ συνετῷ καρδίᾳ δέδωκα σύνεσιν καὶ Ἀπόστολος Πέτρος ποιήσουσιν πάντα ὅσα σοὶ συνέταξα...» ἕνα δῶρο τοῦ Θεοῦ, ἕνα χάρισμα ποὺ (Ἐξ.31,1-6) πρέπει νὰ ἀσκήσουν μὲ φόβο Θεοῦ Τί λέει λοιπόν, ὁ Κύριος στὸν Μωυ- καὶ μέσα ἀπ̓ αὐτὸ νὰ ὑπηρετήσουν σῆ; «Ἰδοὺ ἐξέλεξα εἰδικὰ τὸν Βεσελεήλ,
100 τὸν γιὸ τοῦ Οὐρίου κι ἐγγονὸ τοῦ Ὢρ κι ἐκλεκτικὸς πρὸς τὰ χαρίσματα ὁ ἀπὸ τὴ φυλὴ τοῦ Ἰούδα καὶ ἐπλήρωσα Θεὸς διὰ τῆς πράξεως αὐτῆς, ἀλλὰ αὐτὸν μὲ θεῖο πνεῦμα, μὲ ἐπιδεξιότη- δίνει ἁπλόχερα στὸν κάθε ἄνθρωπο τα, σοφία καὶ γνώση σ̓ ὅλες τὶς τέχνες, τὰ δικά του χαρίσματα. Κι ὅταν ἐκ- γιὰ νὰ ἐπινοεῖ ἔντεχνα ἔργα καὶ νὰ δου- λέγει τοὺς τεχνίτες, ἀναδεικνύει δἰ λεύει τὸν χρυσό, τὸν ἄργυρον καὶ τὸν ἐκλογῆς τοὺς καλλιτέχνες ποὺ θὰ χαλκό. Νὰ ἐπεξεργάζεται πολύτιμους ὑπηρετήσουν τὸ σχέδιο τῆς σωτηρίας λίθους καὶ νὰ τοὺς συναρμολογεῖ, τῶν ἀνθρώπων. Ἀλλοίμονο σ̓ ἐκεῖνον νὰ κάνει ξυλοτεχνία καὶ νὰ ἐκτελεῖ ποὺ θὰ οἰκειοποιηθεῖ τὸ χάρισμα αὐτό. γενικὰ κάθε καλλιτεχνικὴ ἐργασία. Κάθε ἐποχὴ ἔχει τοὺς δικούς της, Καὶ μαζὶ μ̓ ἐκεῖνον ὅρισα ἐπίσης καὶ ὁρισμένους ἐκκλησιαστικοὺς τεχνί- τὸν Ἐλιάβ, τὸν γυιὸ τοῦ Ἀχισαμὰχ τες. Ἡ ἐποχή μας ὅμως, δὲν μπορεῖ ποὺ ἀνήκει στὴ φυλὴ τοῦ Δάν. Ἀλλὰ νὰ βαστάξει τὰ ὁρισμένα αὐτὰ πρό- ἐπροίκησα μὲ ἐπιδεξιότητα ὅλους ὅσοι σωπα καὶ τὰ ἀπορρίπτει, γιατί οἱ ἐκ- ἔχουν ἐπινοητικὴ ἱκανότητα, ὥστε νὰ κλησιαστικοὶ τεχνίτες δὲν αὐτοορί- κατασκευάσουν ὅ,τι σὲ διέταξα.». Στὰ ζονται, ἀλλὰ ὁρίζονται τέτοιοι ἀπὸ λόγια αὐτὰ τοῦ Κυρίου κρύβονται οἱ τὸ προσωπικὸ κάλεσμα τοῦ Θεοῦ. βιβλικὲς καὶ κατ̓ ἐπέκταση θεολογικὲς Τὸ κάλεσμα αὐτὸ γίνεται μέσα στὴν προϋποθέσεις τοῦ καλλιτεχνικοῦ τα- ψυχὴ τοῦ καλλιτέχνη ἡ ὁποία δε- λέντου μέσα στὴν Ἐκκλησία. σμεύεται ἀπὸ τὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ Ὁ Θεὸς ὁρίζει δυὸ πρόσωπα, τὸν κι ἀφοσιώνεται στὴν τέχνη της. Ὁ Βεσελεὴλ καὶ τὸν Ἐλιὰβ καὶ τοὺς πα- κόπος ἀπὸ τὶς ἀμέτρητες ὧρες δου- ρέχει εἰδικὸ χάρισμα, πνεῦμα θεῖον σο- λειᾶς δὲν προσμετρᾶται ὑλικά, ἀλλὰ φίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης, γιὰ γίνεται χαρὰ καὶ πολλὲς φορὲς ξε- νὰ κατασκευάσουν ὅλα τὰ ἐξαρτήματα κούραση. Ἀκόμα καὶ τὰ προβλήμα- τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου, ὅπως ἦταν τα ὑγείας ἔρχονται σὲ δεύτερη μοίρα Ἀντιγράφοντας πιστὰ ἕνα παλαιότερο πρότυπο ὁ τεχνίτης τῆς Ἐκκλησίας ἐντάσσεσαι δημιουργικὰ μέσα στὸ μακραίωνο ρεῦμα τῆς Παράδοσης. ἡ τράπεζα, ἡ λυχνία ἀπὸ καθαρὸ χρυ- προκειμένου νὰ ὁλοκληρωθεῖ σωστὰ σό, τὸ θυσιαστήριο τοῦ θυμιάματος, τὸ ἔργο. Τὸ αἴσθημα τῆς δημιουργίας τὸ θυσιαστήριο τῶν ὁλοκαυτωμάτων, δὲν αὐτονομεῖται ἐγωκεντρικά, ἀλλὰ ὁ νιπτήρας μὲ τὴν βάση του, οἱ ἱε- αἰσθάνεται ὁ τεχνίτης ἐντονότερα τὶς ρατικὲς στολές, τὸ ἔλαιον τοῦ χρίσμα- ἐλλείψεις του μπροστὰ στὸ μεγαλεῖο τος καὶ τὸ θυμίαμα. Δὲν ἀφήνει, μ̓ τῆς τέχνης τῶν παλαιότερων. Ὁ ἐκ- ἄλλα λόγια ὁ Θεὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴ κλησιαστικὸς τεχνίτης πιστεύει συ- τέχνη στὴν τύχη της οὔτε στὰ χέρια χνὰ πὼς δὲν μπορεῖ νὰ συγκριθεῖ μὲ ὁποιουδήποτε, ἀλλὰ ὁρίζει πρόσωπα τοὺς μεγάλους τεχνίτες τοῦ παρελ- συγκεκριμένα. Δὲν εἶναι μονομερὴς θόντος γἰ αὐτὸ καὶ μαθητεύει σὲ ὅλη
101 του τὴ ζωὴ κι ἀποδίδει τὰ πάντα, ἀκριβῶς ἡ αὐθεντικότητά του ἔγκει- ὅπως τὴν ἐπιδεξιότητά του, σὲ χάρι- ται στὸ ὅτι δὲν ἔχει χάσει τὰ πρότυ- σμα, δοσμένο ἀπὸ τὸν Θεό. Μία πα- πά του. Τὰ πρότυπα αὐτὰ ποὺ στὴν ρόμοια στάση κρίνει τὸν κόσμο καὶ ἐκκλησιαστικὴ γλώσσα τῆς τέχνης τὸ φρόνημά του, στραγγαλίζει τὸν λέγονται «εἰκονογραφικὸς κανόνας» δαίμονα τοῦ ἐγωισμοῦ καὶ τῆς κυριαρ- ἀποτελοῦν τὴν ὑψηλότερη ἔκφραση χίας, γἰ αὐτὸ κι ὁ κόσμος ἀπορρίπτει τῆς χριστιανικῆς πίστης ποὺ δη- τὸν καλλιτέχνη αὐτόν. Ὁ γνήσιος ἐκ- μιούργησε στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων κλησιαστικὸς τεχνίτης, ὅταν ζῆ τὴν ἡ καθολικὴ σοφία τῆς Ἐκκλησίας. πίστη τῆς Ἐκκλησίας, δὲν μπορεῖ Συνήθως, στὰ μάτια τοῦ σύγχρονου παρὰ νὰ ἔχει ταπεινὸ φρόνημα. Ὅσο ἐκκοσμικευμένου ἀνθρώπου ὁ αὐ- ζῆ, βρίσκεται σχεδὸν στὴν ἀφάνεια θεντικὸς ἐκκλησιαστικὸς τεχνίτης καὶ τὶς περισσότερες φορὲς γίνεται μοιάζει σὰν ἕνας ἁπλὸς ἀντιγραφέας γνωστὸς στὸ εὐρύτερο κοινὸ μετὰ αὐτοῦ τοῦ «κανόνα», ἐκπρόσωπος μί- θάνατον. (Εἶναι κι αὐτὸ ἕνα κριτήριο ας στείρας καὶ δουλικῆς μίμησης. Φαί- ἐκκλησιαστικῆς γνησιότητας.) νεται ἔτσι, διότι ὁ ἐκκοσμικευμένος ἄνθρωπος ἀδυνατεῖ νὰ ζήσει τὸν κα- Ἔτσι, οἱ ὁρισμένοι ἀπὸ τὸν Θεὸ ἐκ- νόνα αὐτὸν σὰν μία σχέση, μία συ- κλησιαστικοὶ τεχνίτες ἀναγνωρίζο- νται εὔκολα, γιατί δὲν καθορίζονται ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ ἐξωστρέφεια καὶ τὸ ἐπικοινωνιακὸ παιχνίδι τοῦ κοσμικοῦ φρονήματος, δὲν δημιουργοῦν ἔργα ἐπιζητώντας τὸ ἴδιον ὄφελος, πολὺ πε- ρισσότερο δὲν κινοῦνται ἀπὸ τὸ φιλόυ- λο πνεῦμα τοῦ πλουτισμοῦ, οὔτε ὅμως ἀπὸ ἐνδόμυχες τάσεις αὐτοπροβολῆς καὶ ματαιοδοξίας. Τὰ ἔργα τους ποὺ παραπέμπουν εὐθέως στὰ πρότυπά τῆς ἐκκλησιαστικῆς Παράδοσης, εἶναι ἔργα πλήρη πνεύματος θείου, σοφίας Ἀπόστολος Παῦλος καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης. Ὁ Κύ- ριος ἐμπνέει τοὺς ἐκλεκτούς Του σὲ νεργεία: ὁ κατ̓ εἰκόνα Θεοῦ ἄνθρωπος κάθε ἐποχή. Ὅπως τότε στὴν ἐποχὴ σ̓ ὅ,τι δημιουργεῖ ὡς συνεργός Του τοῦ Βεσελεὴλ καὶ Ἐλιάβ, ἔτσι καὶ λαμβάνει ἀξία μόνον ὅταν φέρει καὶ σήμερα «παντὶ συνετῷ καρδίᾳ δίδει πραγματοποιεῖ τὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ. Κι σύνεσιν καὶ ποιεῖ πάντα ὅσα ὁ Κύριος ἀκριβῶς, «ὁ κανόνας αὐτὸς ἀποτελεῖ συντάσσει». τὸ πληρέστερο σχῆμα ποὺ ἐκφράζει Ὁ αὐθεντικὸς ἐκκλησιαστικὸς τε- τὴν ἀποκάλυψη, τὸ σχῆμα ποὺ ντύνει χνίτης δὲν παρασύρεται μέσα στὴν τὴ δημιουργικὴ σχέση μεταξὺ Θεοῦ δίνη τῆς σημερινῆς λαίλαπας τῆς καὶ ἀνθρώπου. Ὁ κανόνας προϋποθέ- καλλιτεχνικῆς προτοτυπίας, γιατί τει ὄχι τὸ ἀτομικό, ἀλλὰ ἀκριβῶς τὴν
102 ἐνσωμάτωση στὴν καθολικὴ δημιουρ- Ἐκκλησίας. Ἀπευθύνουμε τὴν ἱκεσία γία τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ πρόσωπο τοῦ μας πρὸς τὸν Θεὸ εἰκονίζοντας τοὺς τεχνίτη πραγματώνεται μέσα στὴν δούλους ἐκείνους ἐνώπιον τοῦ θρό- καθολικότητα ὄχι μὲ τὴν προβολὴ τῆς νου τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἀρνίου, οἱ ὁποῖοι ἀτομικότητάς του, ἀλλὰ μὲ τὸ χάρι- θὰ Τὸν λατρεύουν καὶ θὰ βλέπουν τὸ σμά του: ἡ ὑπέρτατη φανέρωσή του πρόσωπό Του καὶ δὲν θὰ ὑπάρχει τό- συνίσταται στὸ ξεπέρασμα αὐτοῦ ποὺ τε νύχτα οὔτε ἀνάγκη φωτισμοῦ καὶ τὸν ξεχωρίζει ἀπὸ τοὺς ἄλλους», θὰ ἡλιακοῦ φωτός, «ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς γράψει μὲ πνεῦμα θεῖον σοφίας καὶ φωτιεῖ αὐτούς, καὶ βασιλεύσουσιν εἰς συνέσεως καὶ ἐπιστήμης ὁ Λεωνίδας τοὺς αἰώνας τῶν αἰώνων.» Οὐσπένσκυ στὴ θεολογία τῆς εἰκόνας. Ἀντιγράφοντας πιστὰ ἕνα παλαιότερο πρότυπο ὁ τεχνίτης τῆς Ἐκκλησίας ἐντάσσεσαι δημιουργικὰ μέσα στὸ μα- ΣΗΜΕΙΩΣΗ κραίωνο ρεῦμα τῆς Παράδοσης προ- σθέτοντας -κι αὐτὸ εἶναι τὸ σημαντι- * Οἱ εἰκονες ποὺ δημοσιεύονται ἐδῶ κό- τὴ θαλπωρὴ τῆς δικῆς του ἀγάπης πρὸς τὸν Θεό, τὴν πίστη του, ποὺ δὲν γιὰ πρώτη φορά, προέρχονται ἀπὸ τὸ εἶναι ἄλλο ἀπὸ τὸ κάλεσμα ποὺ εἴπαμε ἀρχεῖο συντήρησης τοῦ κ. Μαρίνη. πιὸ πάνω. Ἄγνωστος ὁ ἁγιογράφος τοῦ 17ου Ψάλλοντας ἢ διαβάζοντας ἕναν Ψα- αἰώνα. Ἀβγοτέμπερα. Μακεδονική λμὸ δὲν ἐπαναλαμβάνουμε μάταια τὰ τεχνοτροπία. Οἱ εἰκόνες προέρχονται ἴδια λόγια. Εἶναι ἕνας ἁπλὸς καὶ σίγου- ἀπὸ ἑκκλησία τῆς Β. Ἠπείρου κι ρος τρόπος νὰ ἐνταχθοῦμε κι ἐμεῖς, ἀνήκουν σὲ ἱδιωτική συλλογή. μὲ ὅλα τὰ πλήθη τῶν προηγούμενων Συντηρήθηκαν τὸ 2002-2003 στὴν ἀπὸ ἐμᾶς χριστιανῶν, στὸ σῶμα τῆς Ἀθήνα. Ἀπόστολος Ἀνδρέας
103 eπικαιρa «ΟΙ ΣΚΟΠΙΑΝΟΙ ΕΙΝΑΙ ΣΛ ΑΒΟΙ» Μάθιου Νίμιτς ἐπίκαιρα O ἱ Σκοπιανοὶ εἶναι Σλάβοι» ἀναγνώρισε γιὰ πρώτη φορὰ δημοσίως ὁ εἰδικὸς διαμεσολαβητὴς τῶν Ἡ- νωμένων Ἐθνῶν Μάθιου Νίμιτς. Ὁ κ. Νίμιτς ἀναγνώρισε ἐπίσης ὅτι οἱ Σκοπιανοὶ «ἔκαναν τεράστιο λάθος στὴν προσπάθειά τους γιὰ ἀρχαιοποί- ηση τῆς κοινωνίας τους» ὅπως καὶ γιὰ στὴ χρησιμοποίηση... «τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν μακεδονικῶν συμβό- λων». Ὁ εἰδικὸς διαμεσολαβητὴς πα- ραδέχθηκε τὰ παραπάνω κατὰ τὴ διάρκεια 40λεπτης συνάντησης ποὺ εἶχε μὲ ἀντιπροσωπία τῆς Παμμα- κεδονικῆς στὶς ΗΠΑ. Ὁ πρόεδρος τῆς Παμμακεδονικῆς Ἀντώνιος Παπαδόπουλος ποὺ συμ- μετεῖχε στὴ συνάντηση ἀποκάλυψε τὸ περιεχόμενο τῆς συνομιλίας τους κατὰ τὴ διάρκεια ὁμιλίας ποὺ διορ- γάνωσε τὴν περασμένη Κυριακὴ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἐθνικῶν Θεμάτων τῆς Ὁμοσπονδίας Ἑλληνικῶν Σωματεί- ων Μείζονος Νέας Ὑόρκης. Τὰ μέλη τῆς ἀντιπροσωπίας ποὺ συμ- μετεῖχαν στὴν ἴδια συνάντηση ἀ- νέφεραν ἀκόμη στὸν εἰδικὸ διαμε- σολαβητὴ ὅτι δὲν θὰ πρέπει νὰ
104 χρησιμοποιεῖται ὁ ἐπιθετικὸς ὅρος ὅρος «ὁ λαὸς τῆς τάδε Δημοκρατίας», ὁ «Μακεδονικὸς» γιὰ τὸν στρατό, τὴ «στρατὸς τῆς τάδε Δημοκρατίας» καὶ γλώσσα τους καὶ τὸν λαὸ τῶν Σκο- «ἡ γλώσσα τῆς τάδε Δημοκρατίας», πίων. ἀντὶ τοῦ ὅρου «Μακεδονικός». Ὁ κ. Νίμιτς ἀπάντησε ὅτι ἴσως μία καλὴ ἰδέα εἶναι νὰ χρησιμοποιεῖται ὁ citypress.gr.blogspot.com ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ LUCID Νίκου Χιδίρογλου H ̔ κυβέρνηση προσπαθεῖ νὰ στὰ γκισὲ τῶν Τραπεζῶν, στὰ ταμεῖα μᾶς πείσει ὅτι ἡ κάρτα τοῦ τῶν καταστημάτων, ὅπου κι ἂν πραγ- πολίτη εἶναι ἀκίνδυνη. Ἡ ματοποιοῦμε μία συναλλαγή. κάρτα, ἀργὰ ἢ γρήγορα, Γιατί στὴν ἐποχὴ ποὺ ζοῦμε, αὐτὸ θὰ ἀποτελέσει βραχίονα συστημάτων ποὺ λατρεύεται, εἶναι ἡ «συναλλα- ὅπως τὸ ὁλοκληρωτικὸ στὴ σύλλη- γή», εἶναι τὸ κέρδος. Καὶ αὐτὸ γιατί, ψή του project, LUCID. Τὸ προανα- ὅταν στὴν ἐποχὴ τῆς Γαλλικῆς Ἐπα- φερόμενο σύστημα εἶναι παγκόσμι- νάστασης τέθηκε τὸ ζήτημα «αἷμα ἢ ας ἐμβέλειας καὶ κάποια στιγμὴ θὰ χρυσός», οἱ Εὐρωπαῖοι καὶ ἡ παρακ- λειτουργήσει. μάζουσα τότε ἐλίτ τους, διάλεξε τὸν Τὸ σύστημα LUCID θὰ ἔχει πρό- δεύτερο. σβαση σὲ ὅλες τὶς βιομετρικοῦ τύπου Ὁ πλανήτης ὅμως, μὲ τὸ σύστημα ταυτότητες ποὺ θὰ ἐκδίδονται στὸν LUCID καὶ τοὺς βραχίονές του, κάρ- πλανήτη. τες πολίτη, φοροκάρτες καὶ ὅλα τὰ εἴ- Ἡ ζωή μας, ὅταν αὐτὸ γίνει πραγ- δη smart cards, θὰ μετατραπεῖ σὲ μία ματικότητα, δὲν θὰ εἶναι ὅπως τὴν ξέ- ἀπέραντη φυλακή, σὲ ἕνα ἀπέραντο ραμε. Θὰ χάσει κάθε ἔννοια ἱερότητας. στρατόπεδο συγκέντρωσης, ὅπου ὅλοι «Μυστικά», ὅπως τὰ ξέραμε ἀπὸ παι- θὰ φοβοῦνται τὸ μικρόφωνο ἢ τὸν διά, δὲν θὰ ὑπάρχουν. Ὅλος ὁ πλα- κοριὸ ποὺ τοὺς ἀκούει, τὴν κάμερα ποὺ νήτης θὰ εἶναι ἕνα ἀνοικτὸ open τοὺς παρακολουθεῖ καὶ πάνω ἀπ᾿ ὅλα, source, ἑλληνιστί, μία ἀνοικτὴ πη- τὸν μεγάλο ἀδελφό. Γιατί φυσικά, ἡ γή. Τὰ «μυστικὰ» θὰ «πεθαίνουν» κάθε πυραμίδα ἔχει μία «κορυφή». Καὶ
105 ποιὸς θὰ μᾶς φυλάξει ἀπὸ αὐτήν, ὅταν μέχρι στιγμῆς δείχνουν νὰ κατανοοῦν μεθυσμένη ἀπὸ τὴν ὑπερεξουσία ποὺ ποιὸ εἶναι τὸ διακύβευμα. Ἴσως πρέ- θὰ βαστᾶ, χάσει τὸν ἔλεγχο καὶ προ- πει αὐτὸ νὰ ἐπαναλαμβάνεται συν- σπαθήσει νὰ ἐπιβάλλει τὴν «ὀπτική» εχῶς, ὥστε νὰ μαζικοποιηθοῦν οἱ ἀ- του, ἀσκώντας κοινωνικὴ μηχανικὴ ντιδράσεις... ἐπὶ τοῦ παγκόσμιου πληθυσμοῦ; Νῦν ὁ ὑπὲρ πάντων ἀγών. Καὶ ποιὸς θὰ μᾶς φυλάξει ἀπὸ τοὺς φύλακες; Τὸ ἐρώτημα αὐτό, παραμένει δυστυχῶς ἀναπάντητο. Κι ὅμως, λίγοι ΕΛΛΗΝΩΝ ΝΕΑ Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΙΠΕ ΟΧΙ ΣΤΗΝ Κ ΑΡΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ E ̓ κδήλωση κατὰ τῆς Κάρ- παρομοίασε τὴ σύγχρονη πραγματι- τας τοῦ Πολίτη πραγματο- κότητα μὲ τὴν ἐποχὴ τῶν διωγμῶν καὶ ποιήθηκε τήν Κυριακὴ, 8 παρότρυνε τοὺς πιστοὺς νὰ ἀρνηθοῦν Μαΐου 2011, στὸ Βελλίδειο νὰ παραλάβουν τὴν Κάρτα τοῦ Πολί- συνεδριακὸ κέντρο στὴ Θεσσαλονί- τη, πράξη πού θὰ ἀποτελέσει ὁμολογία κη, παρουσία πλῆθος κόσμου πού κα- τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς μας τέφθασαν ἀπὸ ὅλες τὶς περιοχὲς τῆς συνειδήσεως. Βορείου Ἑλλάδος. Ἀκολούθησε ὁ οἰκονομολόγος κ. Ἀρχικὰ ἀναγνώστηκε ἡ ἀνακοίνω- Ἀδαμόπουλος Στάθης, ὁ ὁποῖος κα- ση τῆς ἐπιστασίας τοῦ Ἁγίου Ὅρους, τέδειξε μὲ κάθε σαφήνεια τὴν ἀνα- στὴν ὁποία οἱ ἐκπρόσωποι τῶν Ἱερῶν σφάλεια πού κυριαρχεῖ στὸν χῶρο Μονῶν ἀπευθύνουν ἕνα βροντερὸ τῆς πληροφορικῆς καὶ συνεπῶς στὴν ΟΧΙ στὴν Κάρτα τοῦ Πολίτη καὶ στὴν ἠλεκτρονικὴ διακυβέρνηση, παρα- ἠλεκτρονικὴ διακυβέρνηση ἐνῷ στὴ θέτοντας καὶ ἀνάλογα παραδείγμα- συνέχεια ὁ Πανοσιολογιώτατος Κα- τα παραβίασης βάσεων δεδομένων θηγούμενος τῆς Ἱ. Μ Ξηροποτάμου, κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, παγκόσμιων ἀρχιμανδρίτης Ἰωσήφ, τόνισε πώς ἐπιχειρήσεων καὶ τραπεζῶν τὰ τελευ- ἡ Κάρτα τοῦ Πολίτη δὲν εἶναι ζήτη- ταία χρόνια. μα μόνο νομικὸ ἢ κοινωνικό, ἀλλὰ Τέλος, ὁ δικηγόρος κ. Θανάσου- πνευματικὸ καὶ θρησκευτικὸ. Ἐπίσης, λας Δῆμος μὲ νομικὰ ἐπιχειρήματα
106 ἀπέδειξε ὅτι ἐκτός τῶν ἄλλων ἡ Κάρ- Συντάγματος. Ταυτόχρονα, πρότεινε τα τοῦ Πολίτη παραβιάζει βάναυ- στὴν πολιτεία τὴ διενέργεια δημοψη- σα τὴν κοινωνικὴ καὶ θρησκευτκὴ φίσματος, ὥστε οἱ ἴδιοι οἱ πολίτες νὰ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου καὶ συνεπῶς ἀποφασίσουν ἐλεύθερα γιὰ ἕνα τόσο προσκρούει σὲ πολλὲς διατάξεις τοῦ σοβαρὸ θέμα. Η ΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΚΚ ΛΗΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ Θ εωροῦμε ἀναγκαῖον νά Σύνοδος διά τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 2626/1997 ὑπενθυμίσωμε ὅτι ἡ Ἱερά ἐγκυκλίου της εἶχεν ἀπειλήσει ὅτι, σέ Σύνοδος ὁμοφώνως, διά περίπτωσιν ἐμμονῆς τῆς Πολιτείας, τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 2641/1998 θά μετεβάλλετο «ἕνα τμῆμα τοῦ Ὀρ- βαρυσημάντου ἐγκυκλίου της, ἔλαβε θοδόξου λαοῦ, ἄν μή ὁλόκληρος, σέ σαφῆ, τελεσίδικον καί ὀρθοτομοῦσαν ἀντιρρησίες συνειδήσεως». τόν λόγον τῆς ἀληθείας ἀπόφασιν ἐπί Θά πρέπῃ νά ἐπισημανθῇ ὅτι τά τῶν συναφῶν θεμάτων. Τήν ἀπόφασιν ἀνωτέρω δέν ἀποτελοῦν ἁπλῶς μίαν δημοσίευσεν, στό ἐπίσημον δελτίον Συνοδικήν ἀπόφανσιν, ἀλλά τήν κα- της (περιοδικόν «Ἐκκλησία») καί ἀπέ- θολικήν πίστιν καί συνείδησιν τοῦ στειλε πρός ἀνάγνωσιν πρός ὅλους πληρώματος -ἐκτός φαιδροτάτων ἐ- τούς Ἱερούς Ναούς. Ἐδῶ παραθέτομεν ξαιρέσεων- τῆς τοπικῆς μας (καί μόνον τό κυρίως ἡμᾶς ἐνδιαφέρον ἐν ὄχι μόνον) Ἐκκλησίας. Αὐτό κατα- προκειμένῳ σημεῖον τῆς ἐγκυκλίου, δεικνύεται ἀναντιρρήτως ἀπό τίς τό ἀναφερόμενον, δηλαδή, στίς ταυ- πλεῖστες παρομοίου περιεχομένου τότητες μέ 666: συλλογικές καί προσωπικές ἀντι- «... Β. 2. Ἐάν ἑπομένως καί ἐφ᾿ ὅσον δράσεις τῆς περιόδου ἐκείνης ὑπό Ἱε- οἱ νέες ταυτότητες μέλλουν νά χρη- ραρχῶν, Ἱερῶν Μονῶν, Κληρικῶν, σιμοποιήσουν σάν κωδικό ἀριθμό Καθηγητῶν Πανεπιστημίου κ.ἄ. Ἐν- ἀναγνώσεώς τους ἀπό ἠλεκτρονικά δεικτικῶς ὑπογραμμίζομε1: μηχανήματα τό δυσώνυμο καί ἀπα- 1. Τήν ἐπιστολήν τῆς Ἱερᾶς Ἐπα- ράδεκτο ἀριθμό 666, τότε ἡ Ἱερά ρχιακῆς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Σύνοδος θεωροῦσα ὅτι παραβιάζεται Κρήτης πρός τήν Ἑλληνικήν Κυβέ- ἡ θρησκευτική συνείδηση τῶν ὀρθο- ρνησιν (22-3-93). Σ᾿ αὐτήν, μεταξύ δόξων πιστῶν, συνιστᾶ στούς πι- ἄλλων, προειδοποιεῖ: στούς νά μή δεχθοῦν τίς νέες ταυ- «... 2. Ὁ ἀριθμός τοῦ ἀντιχρίστου ὡς τότητες». κωδικός τοιοῦτος διά τάς μαγνητικάς Ὀλίγον δέ προγενεστέρως ἡ Ἱερά ταυτότητας θεωρεῖται παντελῶς ἀπα-
107 ράδεκτος». («Ἡ ἀλήθεια«» σελ. 12). τοῦ Χριστοῦ καί προσχώρηση στήν Ἡ αὐτή Ἱερά Σύνοδος, διά τῆς ὑπ᾿ παράταξη τοῦ Σατανᾶ». («Ἐν συνει- ἀριθμ. 100/11-8-97 μεταγενεστέρας ἐ- δήσει», σελ. 20). γκυκλίου της, καλεῖ μάλιστα «ὅλους 4. Παρομοίου περιεχομένου ἀπόσπα- τούς Ὀρθοδόξους Κρῆτες... σέ συνεχῆ σμα ἀπό τό ἐκτενέστατο καί λίαν κα- ἐπαγρύπνηση καί ἑτοιμότητα γιά πρω- τατοπιστικό κείμενον τῶν Ἱ. Μονῶν τοβουλίες καί νόμιμες ἀγωνιστικές τῶν Ἁγίων Μετεώρων: κινητοποιήσεις». (Συμπληρωματικόν «Ἡ χρήση τοῦ ἀριθμοῦ 666 στίς νέες δίφυλλον, τεῦχος τοῦ «Ἐν συνειδήσει», ἠλεκτρονικές ταυτότητες ἀποτελεῖ τό σελ. 2). τελευταῖο βῆμα πρίν ἀπό τό χάραγμα [Δημιουργεῖ βαθυτάτην θλίψιν καί στό χέρι ἤ στό μέτωπο. Γι᾿ αὐτό καί ἡ εὔλογα ἐρωτηματικά ἡ πρόσφατος παραλαβή τους ἀπό τούς χριστιανούς συμβιβαστική δήλωσις τῆς Ἱ. Συνόδου σημαίνει ἄρνηση τοῦ Χριστοῦ, πο- ταύτης, ἡ ἔχουσα σαφῶς ἀλλότριον λιτογράφηση στήν παράταξη τοῦ πνεῦμα]. Σατανᾶ καί πνευματικό θάνατο». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 29-30). 2. Ἀρκετές ἀνακοινώσεις τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Ἐξ αὐτῶν παραθέτομε τό ἀ- 5. Δύο ἀποσπάσματα ἀπό τό κόλουθον ἀπόσπασμα τοῦ ἀνακοι- κείμενον-καταπέλτης ὑπό τόν τίτλον: νωθέντος τῆς ΕΔΙΣ Αὐγούστου 1988: «Ὁ Βεελζεβούλ καί ὁ Ε.Κ.Α.Μ» τοῦ μα- καριστοῦ Γέροντος Ἐπιφανίου Θεο- «Προειδοποιεῖ ἀκόμη ἡ Ἱερά δωροπούλου: Κοινότης ὅτι οἱ Ἁγιορεῖται Μοναχοί δέν θά δεχθοῦν νά παραλάβουν τίς «Ἄν λοιπόν πράγματι εἰς τά νέα δελτία νέες ταυτότητες, ἐφ᾿ ὅσον διαπιστωθῆ ταυτότητος ἔχει ἀποτυπωθεῖ ἔστω καί ὅτι φέρουν τό 666». ὑποψία τῆς μορφῆς τοῦ Βεελζεβούλ, ἀσφαλῶς οἱ πιστοί ὄχι μόνον δέν θά 3. Τό ὁμολογιακόν ἐκεῖνο κείμενον παραλάβουν τά διαβολοδελτία αὐτά, τό φέρον 123 ὑπογραφάς (Καθηγουμέ- ἀλλ᾿ οὔτε κἄν θά τά ἐγγίσουν! νων Ἱ. Μονῶν καί Ἡσυχαστηρίων Τό αὐτό θά συμβῇ καί ἄν τά δελτία -ἀνδρώων καί γυναικείων-, λοιπῶν φέρουν τόν ἀριθμό 666. Ἐάν μέν ὁ ἀξιολόγων κληρικῶν, ἐξ ὧν ἀρκετοί ἀριθμός αὐτός ἐτέθη ἐπίτηδες, ὡς νῦν Μητροπολῖται καί Καθηγη- σχετιζόμενος μέ τόν ἀντίχριστον, θά ταί Πανεπιστημίου) τό ἀποσταλέν ἦτο ἀδιανόητον νά φέρωμεν ἐπάνω μας πρός τήν Ἱ. Σύνοδον τῆς Ἱεραρχίας. τά σύμβολα τοῦ ἀντιχρίστου! Ἀλλά Ἀντιγράφομε ἐκφραστικότατον ἀπό- καί ἐάν ὁ ἀριθμός αὐτός δέν ἐπελέγη σπασμά του, πού διατυπώνεται μέ τόν σκοπίμως, ἀλλ᾿ ἁπλῶς ὡς ἕνας ἀριθμός πιό κατηγορηματικό τρόπον. μεταξύ τῶν πολλῶν.., καί πάλιν τά «Ἡ ἀποδοχή ἐκ μέρους τῶν πιστῶν δελτία ταυτότητος, ὡς προκαλοῦντα ταυτότητος, πιστοποιητικοῦ δηλαδή τήν θρησκευτικήν μας εὐαισθησίαν τῆς προσωπικότητός τους, πού θά φέρῃ μέ τήν χρῆσιν ἑνός ὑπόπτου καί τόν ἀριθμό τοῦ Ἀντιχρίστου, ὅπως κι ἄν διαβλητοῦ ἀριθμοῦ, εἶναι ἀπολύτως ἀπεικονίζεται αὐτός, ἀποτελεῖ ἄρνηση ἀπαράδεκτα. ΔΕΝ ΘΑ ΤΑ ΠΑΡΑΛΑ-
108 ΒΩΜΕΝ! 2 οἱ ὀρθόδοξοι τάς νέας ταυτότητας, ... Τέλος λόγου : Ἐάν τά διαδιδόμενα ἀνενέωσε δέ τήν ὁδηγίαν αὐτήν καί εἶ-ναι ἀληθῆ καί τά νέα δελτία ταυτότη- μέ τήν πρόσφατον Συνοδικήν ἐγκύ- τος θά φέρουν, ἐμφανῶς ἤ ἀφανῶς, κλιον. Εἰς τοῦτο συμφωνεῖ καί ὅλο εἴτε τήν μορφήν τοῦ Βεελζεβούλ, εἴτε τό Ἅγιο Ὄρος. Ἀγωνίζονται ἐπί- τόν ἀριθμόν 666, εἴτε ὁτιδήποτε ἄλλο σης, καί μάλιστα ἐντονώτερον ἡμῶν, ἀντιχριστιανικόν σύμβολον, ἤ ἀκόμη οἱ ὀρθόδοξοι χριστιανοί πού ἀκο- καί ἄν θά ἔχουν μόνον τόν Ε.Κ.Α.Μ, λουθοῦν τό παλαιόν ἡμερολόγιον, ἄνευ προηγουμένως νομοθετικῆς δια- συμπλέομεν δέ μετ᾿ αὐτῶν εἰς τόν σφαλίσεως τῶν δημοκρατικῶν δικαιω- ἀγῶνα τοῦτον. Ἔγκυροι τέλος φωναί μάτων καί ἐλευθεριῶν τοῦ πολίτου, χαρισματούχων γερόντων, ὡς τοῦ θά εἴπωμεν ΟΧΙ καί πάλιν ΟΧΙ καί π. Παϊσΐου, καί ἀπό τό ὑπερπέραν μυριάκις ΟΧΙ εἰς τά νέα αὐτά δελτία, ἀκόμη φωνάζουν νά φυλαχθῶμεν ὁτιδήποτε καί ἄν πρόκειται νά ἀν ἀπό τό «χάραγμα» τοῦ ἀντιχρίστου». τιμετωπίσωμεν...«Ἀκουέτω ταῦτα («Χριστιανική Σπίθα», Ἰούλ. 97, ἀρ. φ. καί Βασιλεύς (=Κυβέρνησις)!..». («Ἡ 543 καί «Ἡ ἀλήθεια», σελ. 50-51). ἀλήθεια», σελ. 43-44). 7. Ἀπόσπασμα συνεντεύξεως τοῦ 6. Ἀπόσπασμα ἀπό τό ἄρθρον: «Εἴμε- μακαριστοῦ Ἀρχιεπισκόπου Χριστο- θα ἕτοιμοι διά θυσίας;» τοῦ μακαριστοῦ δούλου (ὄντος τότε Μητροπολίτου Σεβ. Μητροπολίτου Φλωρίνης κ. Αὐ- Δημητριάδος) : γουστίνου: «Ἔχει ἐπισήμως, ἀπό ἁρμόδια ἑλ- «Τό συμπέρασμα εἶναι· ὅταν ἴδωμεν ληνικά χείλη, ὁμολογηθῆ ὅτι στίς νά μᾶς καλοῦν διά χάραξιν ἐπί τῆς νέες ταυτότητες ὁ δυσώνυμος ἀριθ- δεξιᾶς χειρός καί ἐπί τοῦ μετώπου, ἦλ- μός 666 θά ἀποτελῇ ὄντως τό «κλει- θε πλέον ἡ ὥρα τῆς πραγματοποιήσεως δί» γιά τήν ἀνάγνωση ἀπό τά εἰδικά τῆς προφητείας. Φρονοῦμεν ὅμως, ὅτι μηχανήματα ἀφανῶν στοιχείων πού ἡ ἀντίστασις δέν πρέπει νά προβληθῇ αὐτές θά περιέχουν. Οἱ ἁρμόδιοι εἰς τό τελευταῖον ἐκεῖνο στάδιον, διότι πρέπει νά προβληματισθοῦν ἐμπρός τότε θά εἶναι ἀργά. Διά τοῦτο ὀρθῶς στήν ἐπιχειρούμενη ἀπό ἄγνωστη οἱ πιστοί, αἰσθανόμενοι τόν κίνδυνον κατεύθυνση ὑποχρεωτική ὑποταγή πλησιάζοντα, ἤρχισαν νά ἀντιδροῦν ὅλων τῶν Εὐρωπαίων στό σύστημα ἀπό ἐτῶν ἤδη... Ποῦ εὑρισκόμεθα τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ. Ἄσχετα μέ τό τί τώρα; Μετά τήν ψήφησιν τοῦ νόμου πιστεύει ὁ καθένας γιά τό 666, σημασία διά τήν προστασίαν «δῆθεν» τοῦ ἀ- ἔχει πώς δέν πρόκειται γιά ἕναν τυ- τόμου ἀπό τήν ἐπεξεργασίαν τῶν προ- χαῖο ἀριθμό. Καί καλῶς οἱ πιστοί σωπικῶν δεδομένων καί μετά τήν ἐκδηλώνουν ἀποτροπιασμό πρός αὐ- κύρωσιν τῆς Συνθήκης Σένγκεν τί τόν». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 54-55). μένει; Αἱ νέαι ταυτότητες μέ τό 666. 8. Ἀπόσπασμα ἀπό τό λίαν διευ- Καί πάλιν οἱ πιστοί θά ἀντισταθοῦν κρινιστικό θεολογικά καί συγχρόνως καί θά ἀγωνισθοῦν. Ἀπό τοῦ 1993 ὁμολογιακό κείμενον: «Ἠλεκτρονικές ἤδη ἡ Ἱ. Σύνοδος εἶπε νά μή λάβουν ταυτότητες. Ὥρα γιά ὁμολογία ἤ ἄρνη-
109 σι» τοῦ σεβαστοῦ Καθηγουμένου τῆς Ἕλληνες καί ξένοι, ἐκτός ἀπό ἐμᾶς, Ἱ. Μονῆς Ὁσ. Γρηγορίου π. Γεωργίου.: καί μάλιστα πού θά μποροῦν ἀπό «Θέλουν λοιπόν νά μᾶς ἐπιβάλουν ἐπιτηδείους νά διαστραφοῦν εἰς βάρος τό 666, καί μάλιστα σέ ἔγγραφο ἀ- μας; Καί ἀκόμη διότι, ἐάν περιέχῃ τό πολύτως προσωπικό μας πού τό 666, θά τό θεωρήσουμε ἄρνησι τοῦ φέρουμε πάντα μαζί μας, ὅπως εἶναι Χριστοῦ. Κανείς δέν ἐπιτρέπεται νά τό δελτίον ταυτότητός μας. διακινδυνεύῃ τήν σωτηρία του». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 86-87). Λέγουν μερικοί ἀφελῶς ὅτι τό 666 τῆς ταυτότητος ἤ καί τό πιθανολογούμενο 9. Ἀπόσπασμα συνεντεύξεως τοῦ χάραγμα στό χέρι ἤ στό μέτωπο δέν σεβαστοῦ καί γνωστοῦ π. Γεωργίου μποροῦν νά μᾶς ἀφαιρέσουν τήν ἀνε- Μεταλληνοῦ : ξίτηλη σφραγίδα τοῦ Χριστοῦ πού «Ἡ χρήση τοῦ ἀριθμοῦ 666 στό νέο ἐλάβαμε μέ τό Ἅγιο Βάπτισμα καί τό σύστημα (ἀναπόφευκτη κατά τούς Ἅγιο Χρίσμα. εἰδικούς) προσδίδει πραγματικές δια- Πράγματι δέν μποροῦν νά μᾶς τήν στάσεις στά τεκταινόμενα. Διότι δέν ἀφαιρέσουν, ὅταν βιαίως μᾶς τά ἐπι- εἴμεθα ἔτσι μόνον ἐμεῖς οἱ Χριστιανοί, βάλουν, δηλαδή ὅταν μᾶς δέσουν καί πού γνωρίζουμε τή σημασία τοῦ μᾶς σφραγίσουν, ἤ προσαρτήσουν ἀριθμοῦ αὐτοῦ (πρβλ. σχετική με- ἐπάνω μας τίς ἠλεκτρονικές ταυ- λέτη, πλήν ἄλλων, τοῦ καθηγητοῦ- τότητες. ἀκαδημαϊκοῦ κ. Μάρκου Σιώτου), ἀλ- λά καί ὅσοι τόν χρησιμοποιοῦν στό Ὅταν ὅμως μέ τήν θέλησή μας τά ἠλεκτρονικό σύστημά τους! Δέν ἀποδεχθοῦμε, τότε βεβαίως θά ἀποστῇ γνωρίζω δέ πῶς μπορεῖ Χριστιανός ἀπό ἐμᾶς ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ, διότι δέν νά ἀντιπαρέρχεται ἐν ἠρεμίᾳ μιά ὡμολογήσαμε τόν Χριστό καί διότι ἀπό τέτοια ἐνέργεια. Ἐδῶ ἀκριβῶς, ὅμως, δειλία ἤ συμφέρον ἤ ἀδιαφορία ἤ καί εἶναι πού φαίνεται ἡ πλάνη κάποιων ἀπό πνευματική ὀλιγωρία δεχθήκαμε «θεολόγων» καί μάλιστα «μητροπο- τό σύμβολο τοῦ Ἀντιχρίστου. λιτῶν», πού ἰσχυρίζονται ὅτι ὁ ἀριθ- Ὅσοι λέγουν στόν εὐσεβῆ λαό μός 666 ἤ τό «χάραγμα» εἶναι κάτι «δέν πειράζει τό 666, πάρετε τίς ἠ- τό «ἐσωτερικό», πού ἀφορᾶ μόνο λεκτρονικές ταυτότητες», δέν σκέ- στό φρόνημα τοῦ Χριστιανοῦ καί πτονται τί εὐθύνη ἀναλαμβάνουν. Δέν στήν ἐσωτερική διάθεσή του. («Ἐν προβληματίζονται μήπως ἔχουν λάθος συνειδήσει», σελ. 10). καί ἔτσι γίνουν ἠθικοί αὐτουργοί Θά ἦταν δυνατόν νά παρατεθοῦν ἀποστασίας τῶν Χριστιανῶν. πολλά ἀκόμη, ἀλλά νομίζομε ὅτι τά Δέν θά δεχθοῦμε ἠλεκτρονική ἀνωτέρω εἶναι ὑπερεπαρκῆ διά νά ταυτότητα, διότι θεωροῦμε ὅτι ἐξευ- καταδείξουν ἀναμφισβήτητα ὅτι ἡ τελίζει τά πρόσωπά μας. Πῶς θά Ἐκκλησία ΕΧΕΙ ΛΑΒΕΙ ΘΕΣΙΝ, τό- φέρουμε μαζί μας ἕνα ἔγγραφο πού σον διά τοῦ θεσμικοῦ της ὀργάνου, θά γράφῃ πλῆθος πληροφοριῶν γιά ὅσον καί διά τῆς καθολικῆς ἀποδοχῆς μᾶς, πού θά μποροῦν νά διαβάσουν τοῦ πληρώματος. Καί ἀναντίρρητα
110 σέ θέματα πίστεως -ὡς τό παρόν- δέν β) Τό ἀπομένον -ἤτοι ἡ ἐξέτασις χωροῦν μεταβολές, παραλλαγές, πο- τῆς «Κ.τ.Π» διά τήν ἐξακρίβωσιν τῶν λυφωνίες, διαφορετικότητες, συμβι- ἀνωτέρω (ὕπαρξις 666 καί παραβίασις βασμοί κ.τ.τ., ὅσες πιέσεις καί ἐάν ἐλευθερίας)- εἶναι οὐσιαστικῶς ἁρμο- ἐξασκοῦνται, ὅσα ἀνταλλάγματα καί διότης τῶν εἰδικῶν ἐπιστημόνων πού ἐάν προσφέρωνται... ἔχουν ὁρισθῆ διά τόν σκοπόν αὐτόν, Γι᾿ αὐτό καί ἡ Ἱερά Σύνοδος καί στό ἡ δέ ἐπισφράγισις τῶν πορισμάτων πρόσφατο ἀνακοινωθέν της (17-11- τους ὑπό τῆς Ἱερᾶς Συνόδου συνιστᾷ 2010), εὑρίσκεται σέ πλήρη ταυτότητα δευτερεῦον ἔργον αὐτῆς. μέ τήν πρό 12ετίας ἐγκύκλιό της, γ) Ὅπως θά δειχθῇ σέ ἑπομένην διακηρύττουσα καί πάλιν : ἑνότητα, ὑπάρχουν πολλές ἐνδείξεις, «Ἡ Ἐκκλησία εἶναι ὑποχρεωμένη πού ἐγγίζουν τά ὅρια τῆς ἀποδείξεως, νά διαφυλάττῃ τήν ἐλευθερία τοῦ ὅτι τά προαναφερθέντα ἀπαράδεκτα προσώπου καί νά ὑπερασπίζεται τήν θά ὑπάρχουν στήν «Κ.τ.Π» τῆς ὁποίας ἀκεραιότητα τῆς πίστεως. Γι᾿ αὐτό : τό ὑπό τῶν κρατικῶν Ὑπηρεσιῶν ὑποσχεθέν καί ὑπό τῆς Ἱ. Συνόδου α) Ἡ «Κάρτα τοῦ Πολίτη» δέν πρέπει ἀναμενόμενον σχέδιον ἔχει πρό πολ- νά περιέχῃ κατ᾿ οὐδένα τρόπο, ἐμφανῆ λοῦ ἤδη δοθῆ πρός δημοσίαν δια- ἤ ἀφανῆ, τόν ἀριθμό «666». βούλευσιν. β) Ἐπίσης κατ᾿ οὐδένα τρόπο πρέ- πει μέ αὐτή νά παραβιάζονται οἱ προ- δ) Τό κυριώτερον: Τά περί ὧν ὁ σωπικές ἐλευθερίες». λόγος κακόδοξα δημοσιευόμενα κεί- μενα σχεδόν καθόλου δέν ἀσχολοῦ- Πῶς, λοιπόν, εἶναι δυνατόν νά προ- νται μέ ὅσα ἀναμένονται νά ἐξα- βάλλεται ὁ ἰσχυρισμός ὅτι ἡ Ἐκκλησία κριβωθοῦν ὑπό τῆς Ἱ. Συνόδου - μᾶλ- δέν ἔχει λάβει ἀκόμη θέσιν καί ὅτι λον τά θεωροῦν δεδομένα. Αὐτό τό θά ἀναμένωμε τήν θέσιν της γιά νά ὁποῖον ἀπορρίπτουν, ἀλλά καί εἰ- τοποθετηθοῦμε; (!) ρωνεύονται, εἶναι ἡ θεολογική τοπο- Ἴσως προχείρως δοθῆ ὡς ἀπάντησις θέτησις (ἡ ὁποία, ὡς ἐλέχθη, ἔχει ὁλο- ἡ δήλωσις τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὅτι ... κληρωθῆ) περιγελώντας μέ ἔπαρσιν ἀναμένει τό καταρτιζόμενο σχέδιο ἀπό καί περιφρόνησιν πάντας τούς ἀπο- τίς ἁρμόδιες Ὑπηρεσίες γιά τήν ἔκδοση δεχομένους αὐτήν. τῆς «Κάρτας» γιά νά τοποθετηθῇ ὑπευθύνως». Ὅμως : α) Ὅπως κατεδείχθη ἀνωτέρω, ἡ θεολογική τοποθέτησις -ἤτοι: τό Ἡ διδασκαλία τοῦ Γέροντος ἀπαράδεκτον τῆς ὑπάρξεως τοῦ 666 Παϊσίου. στήν «Κ.τ.Π», ὅπως καί τό ἀπαράδεκτον Δέν θά ἐπεκταθοῦμε πολύ ἐπ᾿ αὐ- τῆς παραβιάσεως μέ αὐτήν («Κ.τ.Π») τῆς, διότι στούς περισσοτέρους εἶ- τῶν προσωπικῶν ἐλευθεριῶν- (πού ναι γνωστή, καί λόγῳ τῆς κυκλο- συνιστᾷ καί τό πρωτεῦον ἔργον τῆς φορήσεως σέ ἑκατοντάδας χιλιάδων Ἐκκλησίας) ἔχει ἤδη ὁλοκληρωθῆ. τοῦ γνωστοῦ κειμένου του «Σημεῖα
111 τῶν καιρῶν», ὅπως ἐπίσης καί τῶν νίκην τοῦ Ἀρνίου καί τήν ἐξόντωσιν ἀπομαγνητοφωνημένων ἀποσπασμά- τοῦ Θηρίου, ἀλλά καί βεβαιώνοντας των σχετικῆς συνομιλίας του, ἀλλά ὅτι καί κατά τήν σύντομη δαιμονική καί λόγῳ τῆς καταγραφῆς τῶν θέσε- μπόρα θά δοθῇ ἄφθονος ἡ Θεία ών του στά αὐθεντικά βιβλία πού ἀνα- συναντίληψις πρός ὅσους δέν ὑπο- φέρονται στόν Βίο ἤ τούς λόγους του. κύψουν, ἐνῶ, ἀντιθέτως, ὅσοι δεχθοῦν Ἐπιγραμματικῶς μόνον ἀναφέρομεν τό σφράγισμα, θά ὑποφέρουν καί ψυ- ὅτι ὁ μακαριστός Γέρων : χικῶς, ἀλλά καί σωματικῶς, παρά τίς 1.Τόνιζεἀπερίφρασταὅτιὁδεχόμενος ψευδεῖς ἐπαγγελίες, πού θά τούς ἔχουν τό 666 στό σῶμα του, δέχεται τήν δοθῆ ἀπό τόν Ἀντίχριστο ἤ τά ὄργανά σφραγίδα (χάραγμα) τοῦ Ἀντιχρίστου του περί δῆθεν ἐξυπηρετήσεως καί ἀσφαλείας. καί ὅτι μέ τήν ἐνέργειά του αὐτήν ἀρνεῖται τό «Ἅγιο Σφράγισμα τοῦ Στήν διδασκαλία τοῦ μακαριστοῦ Χριστοῦ πού τοῦ δόθηκε στό Ἅγιο Γέροντος εἶναι ἐμφανέστατος ὁ φω- Βάπτισμα», ἀποδιώκει ἀπό μέσα του τισμός τοῦ Ἁγίου Πνεύματος πού «τήν Θεία Χάρη τοῦ Χριστοῦ» -ἔστω κινοῦσε τήν χεῖρα καί τήν γλῶσσα καί ἄν αὐταπατώμενος μπορεῖ νά του. Γι᾿ αὐτό καί ταυτίζεται ἀπόλυτα ἰσχυρίζεται «ὅτι ἔχει μέσα του τόν μέ τήν διαχρονική διδασκαλία καί ζωή Χριστό»-, καί ἀπογυμνώνεται ἀπό τῆς Ἐκκλησίας καί ἰδίως μέ τήν ἁγίαν «τήν δύναμη τοῦ Τιμίου Σταυροῦ τοῦ εὐαισθησίαν τῶν Ἁγίων Μαρτύρων. Ἁγίου Συμβόλου» καθιστώντας την Γι᾿ αὐτό καί «πληροφόρησε» καί «πλη- ἀνενεργόν δι᾿ ἑαυτόν. ροφορεῖ» ἀνενδοίαστα τίς καρδιές τῶν πιστῶν. Γι᾿ αὐτό συνετέλεσε τά μέ- 2. Ἀλλά καί στήν ταυτότητά μας γιστα στήν ἀπλανῆ τοποθέτησιν τῆς θεω-ροῦσε ἀδιανόητη τήν ὕπαρξιν τοῦ Ἐκκλησίας ἐπί τοῦ θέματος. Γι᾿ αὐτό δαιμονικοῦ συμβόλου. Τήν τοιαύτην καί πολεμήθηκε καί συκοφαντήθηκε ἀποδοχήν της ἐχαρακτήριζεν ὡς «εἰσα- ὑπερβαλλόντως ἀπό ὅσους εἴτε ἐξ γωγήν στό σφράγισμα» καί ἄρνησιν· ἰδιοτελείας, εἴτε ἐξ ἐγωϊσμοῦ καί καθ᾿ ὅσον δέν πρόκειται γιά ἕνα ἁπλό ὀρθολογισμοῦ -στοιχοῦντες τῇ ἰδίᾳ ἔγγραφον, ἀλλά γιά τό κυρίως προσω- κρίσει («ἑρμηνεύοντας μέ τό μυαλό πικόν μας ἔγγραφο, πού ταυτιζόμαστε τους» κατά τόν Γέροντα)- ὑπεστήριξαν δι᾿ αὐτοῦ καί πού ἡ ὑπογραφή μας σ᾿ πεπλανημένες ἀπόψεις. Ψευδόμενοι αὐτό δηλώνει τήν ἀποδοχή μας. ἀσυστόλως, εἶπαν καί ἔγραψαν, λένε 3. Ἀναιροῦσε ὅλες τίς «γνωστικές» καί γράφουν: -σοφιστικές ἑρμηνεῖες καί τίς «Ἰησου- α) Ὅτι, δῆθεν, παρεποιήθη ἀπό ἄλ- ΐτικες» - συμβιβαστικές μεθόδους, λους τό χειρόγραφό του καί ὅτι, δῆ- χρησιμοποιώντας ἁγιογραφικά καί θεν, γραφολόγος ἀμφισβήτησε τόν γρα- πατερικά ἐπιχειρήματα καί παρα- φικόν του χαρακτῆρα! Παρ᾿ ὅλον πού δείγματα Ἁγίων Μαρτύρων. Καί πλεῖστοι γνωρίζομε ὅτι ὁ ἴδιος τό εἶχε 4. Παρηγοροῦσε καί ἀνεπτέρωνε τό γράψει -πέραν ἀπό τό ἐμφανέστατο ὁμολογιακό καί μαρτυρικό φρόνημα, τοῦ γραφικοῦ του χαρακτῆρος-, ὁ ἴδι- ὄχι μόνον ἀναφερόμενος στήν τελικήν ος, προβλέποντας τήν κακοήθειαν με-
112 ρικῶν, εἶχε δώσει ἐντολήν νά διαδοθῇ σκαλία του πολεμούμενοι ἀστράφτουν φωτοτυπικά καί ὄχι δι᾿ ἐκτυπώσεως περισσότερο καί φωτίζουν καί στη- καί ὁ ἴδιος τό μοίραζε σέ πολλούς. ρίζουν ὅσους μέ καθαρή καί ἀνιδιοτελῆ β) Ὅτι δῆθεν τόν παρέσυραν ἄλλοι, ἀγάπη ἀγαποῦν τόν Χριστόν. Μόνον καί αὐτός ἀπό ἀφέλεια καί ἄγνοια ὅσοι ζητοῦν φίλαυτα τό βόλεμά τους ἐπείσθη! Ἀλλά μόνον κάποιος πού δέν εὑρίσκουν ἔρεισμα στίς συκοφαντίες, εἶχε γνωρίσει καθόλου τόν Γέροντα θά γιά νά δικαιολογήσουν τήν πτῶσιν μποροῦσε νά ἰσχυρισθῇ κάτι τέτοιο! τους καί νά κατασιγάσουν τήν διαμαρ- τυρομένη συνείδησίν τους. «Μόνον οἱ γ) Ὅτι δῆθεν ἀργότερα μετάνοιωσε βλαμμένοι βλάπτονται», ὅπως ἔλεγε ὁ καί ἄλλαξε τοποθέτησιν. Παρ᾿ ὅλον Γέροντας. πού ὑπάρχει ἡ κασέτα μέ τήν σχετικήν συνομιλίαν του περί τό τέλος τῆς ζωῆς του, μέ τίς ἴδιες θέσεις καί σέ αὐ- στηρότερο μάλιστα ὕφος! ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ δ) Ὅτι δῆθεν δέν εἶχε γιά τίς θέσεις του αὐτές βεβαιότητα περί «τοῦ ἐν 1. Ὅλα σχεδόν τά κείμενα, στά αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ» καί ὅτι ὁποῖα θά γίνῃ ἀναφορά κατωτέρω, γι᾿ αὐτό προέτρεπε σέ τυφλῆ -δῆθεν εὑρίσκονται στό: «Ἡ ἀλήθεια γιά τίς ἀπροϋπόθετα- ὑπακοήν σέ ὅ,τι πεῖ ἠλεκτρονικές ταυτότητες καί τήν ἡ Ἐκκλησία. Καί τά λένε καί τά συνθήκη Σένγκεν» (Συλλογή ἐγγρά- γράφουν αὐτά, ἐνῷ γνωρίζουν, ἀφ᾿ φων καί κειμένων), Ἔκδοση Ἱεραπο- ἑνός μέν, ὅτι ἡ Ἐκκλησία καί τό στολικοῦ Συνδέσμου «Ἅγιος Κοσμᾶς 1998 καί πρόσφατα ἀποδέχθηκε καί ὁ Αἰτωλός», Θεσσαλονίκη (στό ἑξῆς: ἐπισφράγισε τίς πεφωτισμένες θέσεις «Ἡ ἀλήθεια»). Ἐπίσης ἀρκετά ἐξ του, ἀφ᾿ ἑτέρου, ὅτι ὁ μακαριστός αὐτῶν εὑρίσκονται στήν ἔκτακτη Πατήρ τίς ὑπεστήριζε μέ αὐστηρότη- ἔκδοσιν τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Μεγάλου τα, ὁμιλώντας μέ ἐντονώτατο τρόπο Μετεώρου «Ἐν συνειδήσει», Ἅγια κατά τῶν διαφόρων «γνωστικῶν» - Μετέωρα, Αὔγουστος 1997 (στό καί φημισμένων πνευματικῶν καί ἐ- ἑξῆς: «Ἐν συνειδήσει»). Ἀπόσπασμα πισκόπων- πού «φάσκιωναν» τά πνευ- κειμένου πού τό προσυπογράφουν ματικά τους παιδιά, ἐκ τρίτου δέ οἱ Ἱερομ. Ἀρσένιος καί Μοναχός ὅτι ἦτο ἡ μοναδική φορά στήν ζωή Ἡσαΐας, ἀπό το Κουτλουμουσιανό του, πού εἶχε δώσει ἐντολήν γιά Κελλί «Παναγούδας» καί ἀρκετές δε- φωτοτυπική (μέ τά ὀρθογραφικά του κάδες Ἁγιορειτῶν πατέρων. λάθη) διάδοσιν χειρογράφου του! 2. Θέσιν τήν ὁποίαν λογοκρίνει ὁ π. Ἀλλ᾿ ὅσον καί ἐάν συκοφάντησαν Βασ. Βολουδάκης, παρουσιάζοντας καί συκοφαντοῦν «πρός κέντρα λα- ψευδῶς ὅτι δῆθεν ὁ π. Ἐπιφάνιος κτίζουν». Ὁ Γέροντας καί ἡ διδα- συμφωνεῖ μαζί του.
113 ΚΑΡΥΑΙ ΤΗι 22.4/5.5.2011 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ ΙΕΡΑΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ Κ ΑΙ ΤΗΣ «Κ ΑΡΤΑΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ» Ἐξ ἀφορμῆς τῆς προσφάτου καταθέσεως στὴ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων τοῦ νομοσχεδί- ου «Γιὰ τὴν Ἠλεκτρονικὴ Διακυβέρνηση» καὶ τὴν ἀπορρέουσα ἐκ τούτου μελλοντικὴ ἔκδοσι τῆς «Κάρτας τοῦ Πολίτη», ἡ Ἱερὰ Κοινότης τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἐπιθυμεῖ νὰ ἐπισημάνη τὰ ἀκόλουθα: Ἡ «Κάρτα τοῦ Πολίτη» ταυτοποιεῖ τὴν προσωπικότητα τοῦ πολίτη καὶ τὸν μετατρέ- πει σὲ ἕνα ἀριθμὸ τοῦ συστήματος τῆς ἠλεκτρονικῆς διακυβερνήσεως. Ὅλοι οἱ πολίτες ἐντάσσονται πλέον σὲ ἕνα ἠλεκτρονικὸ σύστημα, τὸ ὁποῖο ἐλέγχει καὶ ἐπεξεργάζεται τὰ στοιχεῖα τῆς προσωπικῆς τους ζωῆς (οἰκονομικὴ δραστηριότης, θέματα ὑγείας, ἐργασίας, κοινωνικῆς συμπεριφορᾶς κ.λπ.), καταργώντας οὐσιαστικὰ τὶς προσωπικές τους ἐλευθερίες. Ἐπειδὴ τὸ σύστημα αὐτὸ ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ μετεξελίσσεται εὔκολα, θεωροῦμε ὅτι εἶναι ὁρατὸς ὁ κίνδυνος γιὰ τοὺς Χριστιανοὺς νὰ παραβιάζεται ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς τους συνειδήσεως, στερώντας τους τὴν δυνατότητα νὰ ὁμολογοῦν ἐλεύθερα τὴν πίστι τους καὶ νὰ κηρύσσουν τὸ Εὐαγγέλιο τοῦ Χριστοῦ. Ἐπειδὴ μάλιστα ἡ ἐξουσία χρήσεως τοῦ συστήματος αὐτοῦ παραδίδεται σὲ φορεῖς ἀκαθόριστους ὡς πρὸς τὸν δημόσιο ἢ ἰδιωτικό τους χαρακτήρα καὶ τοὺς δίδεται ἡ εὐχέρεια νὰ προσθαφαιροῦν στὴν Κάρτα δεδομένα, ὑπάρχει τὸ ἐνδεχόμενο ἀκόμη καὶ τῆς ἀνεπίγνωστης ἐκ μέρους τῶν πιστῶν χρήσεως ἀντιχριστιανικῶν συμβόλων. Γιὰ ὅλους τοὺς παραπάνω λόγους ἡ Ἱερὰ Κοινότης τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἐκφράζει τὴν ἔντονη ἀνησυχία της καὶ ὑποβάλλει θερμὴ παράκλησι πρὸς τὴν Ἑλληνικὴ Κυβέρ- νησι νὰ μὴ προχωρήση στὴν ἔκδοσι τῆς ἠλεκτρονικῆς «Κάρτας τοῦ Πολίτη», συνιστᾶ δὲ στοὺς χριστιανοὺς νὰ χρησιμοποιοῦν τὰ συμβατικὰ μέσα ταυτοποιήσεώς τους. Ἡ ὑποχρεωτικὴ ἐπιβολὴ τοιούτου εἴδους Κάρτας μᾶς εὑρίσκει ἀντιθέτους. Ὡς Ὀρθόδοξοι Χριστιανοὶ δὲν λησμονοῦμε ὅτι «μείζων ὁ ἐν ἡμῖν ἢ ὁ ἐν τῷ κόσμῳ», καὶ ὅτι ὁ Χριστὸς «νενίκηκε τὸν κόσμον»· τοῦτο ὅμως δὲν συνεπάγεται καὶ τὴν συμφωνία μας σὲ ὑποχρεωτικὲς καὶ ἀνελεύθερες πρακτικές. Εὐχόμεθα ὁλοψύχως ἡ Κυρία Θεοτόκος, ἡ Προστάτις καὶ Ἔφορος τοῦ Ἁγίου Ὄρους, νὰ δίδη στὸν εὐλαβῆ λαὸ τῆς πατρίδος μας τὴν δύναμι νὰ ἀντεπεξέρχεται σὲ ὅλες τὶς δυσκολίες τοῦ βίου, μάλιστα μέσα στὴ δυσχερῆ αὐτὴ συγκυρία ποὺ διερχόμεθα. Ἅπαντες οἱ ἐν τῇ κοινῇ Συνάξει Ἀντιπρόσωποι καὶ Προϊστάμενοι τῶν εἴκοσιν Ἱερῶν Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους Ἄθω.
114 ειδησεισ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Οἰκουμενικό Ἑλληνισμό Τὸ περιοδικό μας, σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα, θὰ ἀφιερώνει αὐτὲς τὶς σελίδες σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς καὶ πνευματικὲς προσπάθειες καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἢ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.. ΔΗΜΟΣΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΒΕΡΟΙΑΣ Ἡ Βιβλιοθήκη μὲ λίγα λόγια Ὁ σκοπὸς Ἡ Βιβλιοθήκη εἶναι Νομικὸ Πρό- Ἡ Δημόσια Κεντρικὴ Βιβλιοθή- σωπο Δημοσίου Δικαίου. Ἀριθμεῖ κη τῆς Βέροιας παρέχει ὑπηρεσίες ἐ- πάνω ἀπὸ 21.000 μέλη σήμερα καὶ κπαίδευσης, πληροφόρησης καὶ ψυ- τὸ 2007 δάνεισε 210.000 τεκμήρια χαγωγίας, ποὺ συμβάλλουν στὴ βελ- στὴν Κεντρικὴ Βιβλιοθήκη. Ἡ Δημό- τίωση τῆς ποιότητας τῆς ζωῆς. Ἀνα- σια Βιβλιοθήκη Βέροιας παρέχει τὶς πτύσσει ἕνα δίκτυο παραδοσιακῶν καὶ ὑπηρεσίες της μέσῳ τοῦ Κεντρικοῦ διαδικτυακῶν ὑπηρεσιῶν, οἱ ὁποῖες της κτηρίου, τοῦ παραρτήματος, καὶ βοηθοῦν τοὺς πολίτες νὰ συμμετέ- τῶν δύο Κινητῶν Βιβλιοθηκῶν της, οἱ χουν πιὸ ἐνεργὰ στὴν κοινωνία τῆς ὁποῖες ἐπισκέπτονται περισσότερα ἀπὸ γνώσης. 50 δανειστικὰ κέντρα, σὲ περιοχὲς τῆς ΚΔ Μακεδονίας. Τὸ Παράρτημά της, Τὸ ὅραμα στεγάζεται στὸ σχολικὸ συγκρότημα τοῦ 7ου καὶ 11ου Σχολείου δίπλα στὸ Μία Βιβλιοθήκη χῶρος συνάντησης Ἀρχαιολογικὸ Μουσεῖο. καὶ ἀνταλλαγῆς ἰδεῶν γιὰ τοὺς κατοί- κους τῆς περιοχῆς - κέντρο προώθη- Ἡ συλλογή της περιλαμβάνει πάνω σης τῆς δημιουργικῆς ἔκφρασης καὶ ἀπὸ 1.000.000 τόμους βιβλίων (50.000 τῆς καινοτομίας. ἀπὸ αὐτοὺς εἶναι καταχωρημένοι σὲ ἠλεκτρονικὴ μορφή) καὶ μποροῦν νὰ ἀναζητηθοῦν μέσῳ τοῦ διαδικτύου. Μελλοντικά σχέδια Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ἔντυπο ὑλικὸ ἡ συλ- Ἡ Βιβλιοθήκη ἀκολουθώντας τὸ ὅρα- λογὴ περιλαμβάνει καὶ ὀπτικοακου- μα καὶ τὴν ἀποστολή της, ποὺ πρόσφατα στικὸ ὑλικὸ (VHS, DVD, CD-ROM, ἐπαναπροσδιορίστηκαν ὀργανώνει τὶς DVD-ROM, CD μουσικῆς). μελλοντικὲς δράσης της σὲ τρεῖς κατευ-
115 θύνσεις: «Ὑπηρεσίες σὲ περιοχὲς ποὺ ἤδη πλήρως αὐτοματοποιημένος. Τὸ μειονεκτοῦν», «Ἀνάπτυξη συνεργασιῶν» 1996 ἡ Βιβλιοθήκη ἦταν ἡ πρώτη στὴ καὶ «Δημιουργία ἐμπειριῶν» χώρα ποὺ παρεῖχε στοὺς χρῆστες της δωρεὰν πρόσβαση σὲ ἠλεκτρονικοὺς ὑπολογιστὲς καὶ στὸ Διαδίκτυο. Τὸ «Ὑπηρεσίες Βιβλιοθήκης σὲ 1997 ἦταν ἡ πρώτη ποὺ δημιούργη- ἀπομακρυσμένες περιοχὲς» σε τὴ δική της ἱστοσελίδα.Ἡ Βιβλιο- Ἡ Βιβλιοθήκη σχεδιάζει νὰ ἐπε- θήκη ἐξυπηρετεῖ τοὺς 50.000 κατοί- κτείνει τὶς ὑπηρεσίες της σὲ χωριὰ κους τῆς Βέροιας καὶ ἀκόμη 130.000 ποὺ δὲν ἐξυπηρετοῦνται καθόλου. ἀνθρώπους στὶς γύρω περιοχές. Δί- νει ἰδιαίτερη ἔμφαση στοὺς νέους Ἡ Βιβλιοθήκη ἔχει ἀναδειχθεῖ ὡς ἀνθρώπους μὲ τὸ νέο της τμῆμα γιὰ κορυφαία στὴν Ἑλλάδα προσφέρο- παιδιὰ καὶ ἐφήβους, τὰ Μαγικὰ Κου- ντας μία σειρὰ ὑπηρεσιῶν καὶ προ- τιά, τὰ ὁποῖα παρέχουν ἠλεκτρονικοὺς γραμμάτων γιὰ παιδιὰ καὶ ἐνήλικες, ὑπολογιστές, σταθμοὺς μουσικῆς, καὶ βοηθώντας ἄλλες βιβλιοθῆκες νὰ περιοχὲς παιχνιδιοῦ σὲ ἐσωτερικοὺς ἀναπαράγουν τὴν ἐπιτυχία της. Ἡ καὶ ἐξωτερικοὺς χώρους καὶ πλῆρες Βιβλιοθήκη τῆς Βέροιας ἀντιλήφθηκε πρόγραμμα δραστηριοτήτων - ἀπὸ τὴ δύναμη τῆς τεχνολογίας ἀπὸ νω- ἀφήγηση ἱστοριῶν μέχρι τέχνες καὶ ρίς. Τὸ 1992, ὁ κατάλογός της ἦταν χειροτεχνίες (ἐκφραστικὰ μέσα). ΑΠΟ ΤΟΝ ΗΡΑΚ ΛΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΜΕΓΑ Α ΛΕΞΑΝΔΡΟ T ὸ μουσεῖο τῆς Ὀξφόρδης ντρια τῆς ἐφορίας προϊστορικῶν καὶ Ashmolean θὰ φιλοξενή- κλασικῶν ἀρχαιοτήτων, γιὰ πρώτη σει ἀπὸ τὶς 7 Ἀπρ. μέχρι φορὰ ἐκτίθενται ἐκτὸς Ἑλλάδος τὸ τέλος Αὐγ. 2011 ἔκθεση καὶ ὁρισμένα ἀπὸ αὐτὰ «δὲν ἔχουν μὲ τίτλο «Ἀπὸ τὸν Ἡρακλῆ μέχρι παρουσιαστεῖ οὔτε στὴν Ἑλλάδα». τὸν Μ. Ἀλέξανδρο», μὲ 550 ἀντικεί- Στὰ ἀντικείμενα τῆς ἔκθεσης περι- μενα μεγάλης ἀρχαιολογικῆς καὶ ἱ- λαμβάνονται ἀκόμη εὑρήματα ἀπὸ στορικῆς σημασίας τὰ ὁποῖα βρέ- τοὺς τάφους τῶν βασιλικῶν γυ- θηκαν στὶς ἀνασκαφὲς τῶν Βα- ναικῶν τῆς Μακεδονίας, τὰ ὁποῖα σιλικῶν τάφων στὴ Βεργίνα ἀπὸ ἀποκαλύπτουν τὸν ἡγετικὸ ρόλο τὸν θάνατο τοῦ καθηγητῆ Μανώ- ποὺ εἶχαν αὐτὲς οἱ γυναῖκες, ὡς βα- λη Ἀνδρόνικου μέχρι σήμερα. Ὅλα σίλισσες, πριγκίπισσες καὶ ἱέρειες. τὰ ἀντικείμενα τῆς ἔκθεσης δήλω- σε σὲ σχετικὴ συνέντευξη τύπου, ἡ Ἀγγελικὴ Κοταρίδη, Διευθύ- Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ, Ὀξφόρδη
116 ΒΡΕΘΗΚΕ Η ΠΡΩΪΜΟΤΕΡΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΣΤΗΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ H ̔ ἀρχαιότερη εὐρωπαϊκὴ σχέση μὲ τὴν ἐξάπλωση τῆς γραφῆς. ἐπιγραφὴ τὴν ὁποία μπο- Ἂν καὶ ἡ Γραμμικὴ Β εἶναι πολὺ πιὸ ροῦμε νὰ διαβάσουμε εἶναι ὄψιμη ὡς σύστημα γραφῆς ἀπὸ ἐκεῖ- ἑλληνική, σώζεται σὲ πή- να τῆς Ἐγγὺς καὶ Μέσης Ἀνατολῆς - λινη πινακίδα καὶ γράφτηκε πρίν ἀπὸ ἐνδεικτικά, τὴν ἐποχὴ τῆς πινακίδας 3.500 χρόνια σὲ Γραμμικὴ Β΄. τῆς Ἴκλαινας, οἱ Αἰγύπτιοι φαραὼ Αὐτὸ ὑποστηρίζει ὁ ἀρχαιολόγος μετροῦσαν ἤδη 18 Δυναστεῖες - τὸ εὕ- Μιχάλης Κοσμόπουλος ὁ ὁποῖος ἀ- ρημα θεωρεῖται ξεχωριστό. ποκάλυψε μία ἐπιγραφὴ στὴ θέση Εἶναι ἄλλωστε ἡ πρωιμότερη ἀνα- Ἴκλαινα, τὴν ὁποία ἀνασκάπτει. γνώσιμη καὶ κατανοήσιμη ἐπιγραφὴ Ἡ χρονολόγηση τῆς πινακίδας ποὺ ἔχει βρεθεῖ σὲ εὐρωπαϊκὸ ἔδαφος - πολὺ πρώιμη σὲ σχέση μὲ ἐκείνη καὶ ἡ πρώτη γνωστὴ ἑλληνικὴ ἐπι- τῶν ὑπόλοιπων γνωστῶν πινακίδων γραφή! - ἀλλάζει πολλὰ δεδομένα στὴ γνώση μας γιὰ τὴ χρήση τῆς Γραμμικῆς Β. Ἀλλάζει ἐπίσης τὰ δεδομένα μας σὲ Πηγή: National Geographic ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚ Α ΛΙΑ ΑΡΧ ΑΙΩΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΩΝ E ̓ κστρατεία γιὰ τὴ διδασκα- ἔχουν ἤδη ἐνισχύσει τὴν ἐκστρατεία λία ἀρχαίων Ἑλληνικῶν μὲ 250.000 στερλίνες, ἐνῷ στόχος καὶ Λατινικῶν στὰ βρε- εἶναι νὰ συγκεντρώνεται τὸ ποσὸ αὐ- τανικὰ σχολεῖα, ξεκίνησαν τὸ κάθε χρόνο. Οἱ ὑπεύθυνοι τῆς ἐκ- συγγραφεῖς, ἠθοποιοὶ καὶ ἱστορικοὶ στρατείας φιλοδοξοῦν νὰ εἰσάγουν στὴν Βρετανία. Ἐπικεφαλῆς τῆς ἐκ- τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Λατινικὰ στρατείας εἶναι ἡ ἱστορικός, συγγρα- στὴ διδακτέα ὕλη 100 δημόσιων σχο- φέας καὶ παρουσιάστρια ἱστορικῶν λείων ἕως τὸ 2020. «Εἶναι τραγωδία, ἐκπομπῶν, Μπέτανι Χιούγκς. μὲ τὴν ἑλληνικὴ ἔννοια τοῦ ὅρου, νὰ Ἡ Χιούγκς, ἡ ὁποία ἔχει παρουσιά- στεροῦμε ἀπὸ τὰ παιδιὰ αὐτὴν τὴν σει στὴ Βρετανικὴ τηλεόραση ντο- εὐκαιρία» ἀναφέρει στοὺς Sunday κιμαντὲρ γιὰ τὴν ἀρχαία Σπάρτη, ἐπι- Times ἡ Χιούγκς. σημαίνει ὅτι ὑπάρχει αὐξημένο ἐν- διαφέρον γιὰ τὶς γλῶσσες αὐτὲς. Χο- ρηγοὶ-λάτρεις τῶν κλασικῶν σπουδῶν, www.lygeros.gr
117 ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ ΑΚ ΑΔΗΜΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Μία Ἑλληνίδα «μυεῖ» τοὺς κατοίκους τοῦ Νόρθβιλ στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα καὶ κουλτούρα. Γ εννήθηκε καὶ μεγάλω- πολιτισμοῦ. σε στὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ τὰ Οἱ καθηγητὲς ποὺ ἐργάζονται στὴν βήματα τῆς ζωῆς της τὴν Ἀκαδημία τῆς κ. Παπαναστασοπού- ὁδήγησαν στὶς μακρινὲς λου ἐπιθυμοῦν νὰ συνεργαστοῦν ΗΠΑ. Ὡστόσο, ἡ φλόγα τῆς ἀγάπης καὶ μὲ Γυμνάσια καὶ Λύκεια τῆς πε- της γιὰ τὴ γλώσσα καὶ τὸν πολιτισμὸ ριοχῆς, προκειμένου ἡ συμμετοχὴ τῆς Πατρίδας της παρέμεινε ἄσβεστη τῶν μαθητῶν στὴν ἐκμάθηση τῆς στὴν καρδιά της κι ἔτσι ἀποφάσισε νὰ Ἑλληνικῆς νὰ ἔχει ἀντίκρισμα καὶ μεταλαμπαδεύσει τὴν ἑλληνικὴ κουλ- στὴ σχολική τους βαθμολογία. Ὅλα τούρα στὴ νέα της πατρίδα. Ὁ λόγος γιὰ τὰ μαθήματα στὸ μεσαῖο ἐπίπεδο καὶ τὴν Ἑλένη Παπαναστασοπούλου-Μα- στὶς τάξεις τῶν ἐνηλίκων διδάσκονται ρέσκας, ἡ ὁποία ἵδρυσε καὶ λειτουργεῖ ἢ ἐπιβλέπονται ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν κ. στὸ μακρινὸ Νόρθβιλ (Northville) τῆς Παπαναστασοπούλου. πολιτείας τοῦ Μίτσιγκαν, τὴν Ἑλ- ληνικὴ Ἀκαδημία Ἀριστοτέλη (Ari- stotle Hellenic Academy), ποὺ προσφέ- ρει μαθήματα ἑλληνικῆς γλώσσας καὶ Πηγή: ΑΠE-ΜΠΕ Η ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ - 30.000 Ἕλληνες φοιτητὲς στὴ μάχη τῆς... ἔρευνας Π ερισσότεροι ἀπὸ 30.000 γράμματα καὶ ἐρευνητικὸ ἔργο, ἀλλὰ εἶναι οἱ νέοι ἐρευνητές, ἀξιοσημείωτες εἶναι καὶ οἱ μελέτες μεταπτυχιακοὶ φοιτητές, ποὺ ἐκπονοῦνται ἀπὸ τὰ περιφερειακὰ ποὺ ὑλοποιοῦν 80% τῆς ἱδρύματα, τὰ περισσότερα ἐκ τῶν ὁ- συνολικῆς ἐρευνητικῆς δραστηριό- ποίων ἔχουν βραβευθεῖ μὲ διεθνεῖς τητας, ἡ ὁποία ἀναπτύσσεται κυρίως διακρίσεις, ἐνῷ βοηθοῦν σημαντικὰ στὰ ἑλληνικὰ Πανεπιστήμια. Τὴν ἴδια στὴν ἀνάπτυξη τῆς οἰκονομίας καὶ τῆς ὥρα, πολλοὶ Ἕλληνες ἐρευνητὲς δια- ἐπιχειρηματικότητας τῶν περιοχῶν, κρίνονται καὶ σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο. ὅπου βρίσκονται. Τὰ κεντρικὰ Πανεπιστήμια, ποὺ βρί- σκονται στὶς μεγάλες πόλεις, ἔχουν ἴσως τὴ «μερίδα τοῦ λέοντος» σὲ προ- PROTOTHEMA
118 Η ΝΗΣΤΕΙΑ Κ ΑΝΕΙ Κ Α ΛΟ Κ ΑΘΩΣ ΕΙΝΑΙ ΚΟΝΤΑ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΙΤΑ Πέννης Μπουλουτζᾶ Η ̔ «Μεγάλη Σαρακοστὴ» εἶ- μηθοῦν ἀτομικὰ καὶ νὰ καθοριστεῖ ναι ἡ πιὸ γνωστὴ περίοδος ἀναλόγως ἡ διατροφή τους. Πάντως, νηστείας στὴν ἑλληνικὴ τὰ τρόφιμα ποὺ συνεισφέρουν στὴν Ὀρθοδοξία. Εἴτε ἡ νηστεία πρόσληψη ἀσβεστίου πλὴν τῶν γα- γίνεται γιὰ καθαρὰ θρη- λακτοκομικῶν εἶναι τὸ μαῦρο ψωμί, σκευτικοὺς λόγους εἴτε γιὰ «ἀποτο- τὰ ἀμύγδαλα, τὰ ξερὰ φασόλια, τὸ ξίνωση» τοῦ ὀργανισμοῦ, ἕνα εἶναι λάχανο καὶ τὰ μπρόκολα. Λόγῳ τοῦ σίγουρο: Αὐτὸς ποὺ θὰ ἐπιλέξει νὰ ἀποκλεισμοῦ τοῦ ἐλαιόλαδου σὲ κά- νηστέψει -χωρὶς νὰ καταφύγει σὲ ποιες ἀπὸ τὶς ἡμέρες νηστείας, μπο- ὑπερβολὲς- θὰ βγεῖ ὠφελημένος, κα- ροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν σπορέλαια θὼς οἱ διατροφικὲς «ἐπιταγὲς» τῆς ἢ ταχίνι. Τὰ πουλερικὰ μποροῦν νὰ νηστείας ἔχουν «ὁμοιότητες» μὲ τὴν ἀντικατασταθοῦν μὲ ψάρι, ὅταν ἡ νη- ἑλληνικὴ ἐκδοχὴ τῆς μεσογειακῆς στεία τὸ ἐπιτρέπει, μὲ θαλασσινὰ ἢ μὲ δίαιτας, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν καλύτερη ὄσπρια συνδυασμένα μὲ δημητριακά. ἐπιλογὴ γιὰ τὴν προαγωγὴ τῆς ὑγείας μέσῳ διατροφῆς. «Ἡ μεγαλύτερη γκά- Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ κόκκινο κρέ- μα τῶν τροφίμων ποὺ ἐπιλέγονται στὸ ας καὶ τὰ ἀβγά. Ξηροὶ καρποὶ μὲ μέ- πλαίσιο τῆς νηστείας ὑπάρχουν στὴ λι, παστέλια, δημητριακὰ μὲ πετιμέζι, γνωστὴ πυραμίδα τῆς μεσογειακῆς κομπόστες, ἀποξηραμένα φροῦτα ἢ διατροφῆς», ἐπισημαίνει στὴν «Κ» ἡ παρασκευάσματα μὲ ἀλεύρι καὶ μέλι Διευθύντρια τοῦ Συμβουλευτικοῦ ἢ ζάχαρη ἀποτελοῦν ἐπιλογὴ γλυκοῦ Κέντρου Διατροφῆς τοῦ Σισμανόγλει- στὴ νηστεία. ου κ. Ἀγγελικὴ Τσαρούχη ἡ ὁποία ἔχει Ὡστόσο ἀκόμα καὶ οἱ χρόνια πά- προχωρήσει σὲ μία καταγραφή τῶν σχοντες δύναται νὰ νηστέψουν ὑπὸ διατροφικῶν ἐπιλογῶν κατὰ τὴ διάρ- προϋποθέσεις. Τὰ ἄτομα μὲ ὑπέρταση κεια τῆς νηστείας. Ἔτσι μὲ βάση τὴν θὰ πρέπει νὰ ἀποφεύγουν νηστήσι- «νηστήσιμη» ἐκδοχὴ τῆς μεσογειακῆς μα τρόφιμα ποὺ περιέχουν ἁλάτι. Τὰ δίαιτας, δημητριακά, φροῦτα, λαχα- ἄτομα μὲ σακχαρώδη διαβήτη θὰ πρέ- νικὰ καὶ τὰ ὄσπρια ἀποτελοῦν τὴ πει νὰ τηροῦν καὶ κατὰ τὴ νηστεία βάση τῆς διατροφῆς μας. Τὸ ἐπίμαχο σταθερὴ τὴν ἐνεργειακὴ πρόσληψη στοιχεῖο ἀφορᾶ τὴν πρόσληψη ἀσβε- στίου ποὺ συνήθως γίνεται μὲ τὴν καὶ τὴν κατανομὴ τῶν γευμάτων κατανάλωση γαλακτοκομικῶν προ- τους, ἐνῷ ὀφείλουν νὰ συνεννοηθοῦν ϊόντων. Τὰ βρέφη, τὰ παιδιά, οἱ ἔφη- μὲ τὸν γιατρό τους, ὅπως καὶ τὰ ἄτομα βοι, οἱ ἐγκυμονοῦσες, οἱ γαλουχοῦσες μὲ καρδιοπάθειες. καὶ οἱ ὑπερήλικοι θὰ πρέπει νὰ ἐκτι- Ἐφημ. «Καθημερινή»
119 51ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΘΕΜΑ: Ἐθνικὴ φυσιογνωμία καὶ Ὀρθόδοξη Οἰκουμενικότητα στὴ σημερινὴ Ἑλλάδα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ΔΙΑΚΟΝΙΑ) 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 - ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ . Τὸἑλληνικὸ ἔθνος πορεύεται διὰ τῶν αἰώνων θεμελιώνοντας τὴν κοινή του συνείδηση σὲ ἰσχυροὺς δεσμούς, ἱστορικούς, θρησκευτικούς, γλωσσικοὺς καὶ πο- λιτισμικούς. Στὴν Ὀρθοδοξία καὶ στὴ γλώσσα μας ὀφείλουμε τὴν ἐπιβίωσή μας καὶ τὴν ἰδιαιτερότητα τοῦ πολιτισμοῦ μας. Μ̓ αὐτὰ ὀφείλουμε νὰ διαπαιδαγωγή- σουμε μὲ ἀγάπη πολλὴ τὴ νέα γενιὰ καὶ νὰ ὑπηρετήσουμε τὸν ἀπογοητευμένο ἄνθρωπο. . Δυστυχῶς στὶς ἡμέρες μας, ἐν ὀνόματι τῆς πολυπολιτισμικότητας ἐπιχειρεῖται μία ἄκριτη μεταφορὰ καὶ εἴσοδος στὴν πατρίδα μας προτύπων κοινωνιῶν ποὺ καμμία σχέση δὲν ἔχουν μὲ τὴν ἱστορία μας, τὴν ψυχοσύνθεσή μας, τὶς κοινωνικὲς ἀνάγκες μας. Μία ματιὰ ἐντούτοις στὴν ἱστορία μας μᾶς πείθει ὅτι ἡ Ἀρχαία Ἑλλάδα καὶ τὸ Βυζάντιο (χωρὶς νὰ ἀπαξιώνουν τοὺς ξένους πολιτι- σμούς) διέσωσαν τὴ συνέχεια τοῦ Ἑλληνισμοῦ. . ὩςὈρθόδοξοι Ἕλληνες ἀντιτιθέμεθα στὰ δυὸ ἄκρα: καὶ στὸν φυλετισμό- ρατσισμό, ἀλλὰ καὶ στοὺς πολυπολιτισμικοὺς καὶ ἐθνομηδενιστικοὺς μύθους. Οὔτε μποροῦμε ὡς ἔθνος νὰ γίνουμε φρούριο μὲ κλειστὲς πόρτες, οὔτε νὰ μετατραποῦμε σὲ «ξέφραγο ἀμπέλι», γιὰ νὰ δεχόμαστε τὸν κάθε λαθρομετανά- στη καὶ δουλέμπορο. Ἡ ἑλληνορθόδοξη ταυτότητά μας διδάσκει κατανόηση καὶ ἀνεκτικότητα πρὸς τοὺς ἄλλους πολιτισμοὺς ὄχι ὅμως εἰς βάρος τῶν ἐθνικῶν μας συμφερόντων καὶ τῆς ἱστορικῆς μας αὐτοσυνειδησίας. . Ὁἅγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως, 90 χρόνια ἀπὸ τὴν ἐκδημία τοῦ ὁποίου συ- μπληρώνονται φέτος, θέτει πολὺ ψηλὰ τὸν πήχη τοῦ χρέους καὶ τῆς ἀποστολῆς τοῦ Ἕλληνα. «Ὁ Ἕλλην, γράφει ὁ Ἅγιος, ἐγεννήθη κατὰ θείαν πρόνοιαν διδά- σκαλος τῆς ἀνθρωπότητος. Τοῦτο τὸ ἔργο ἐκληρώθη εἰς αὐτόν, αὕτη ἡ ἀποστολὴ αὐτοῦ. Αὕτη ἡ κλῆσις αὐτοῦ ἐν τοῖς ἔθνεσιν». . «Ἡ πατρὶς καὶ ἡ Ἐκκλησία ἔχει σήμερον ὑπὲρ πότε ἀνάγκην ἀνδρῶν ἀφοσιωμένων εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ σταυροῦ, ἀνδρῶν ἀκαταπονήτων, ἀνδρῶν ζώ- ντων οὐχὶ δἰ ἑαυτοὺς ἀλλὰ διὰ τὸ γένος καὶ τὴν Ἐκκλησίαν». Καὶ οἱ λόγοι του ἠχοῦν προφητικοὶ κατεξοχὴν σήμερα ποὺ ἡ ἀλλοτρίωση, ἡ μαζοποίηση, ἡ ἀπανθρωποποίηση καὶ ἡ πνευματικὴ ὑποδούλωση ἀπειλοῦν ὄχι μόνον τὸ ἔθνος
120 μας, ἀλλὰ καὶ ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα. . Ἴσως ἔχει φτάσει ὁ καιρός, μέσα ἀπὸ τραυματικὲς ἐμπειρίες ποὺ θὰ μᾶς τα- πεινώσουν, νὰ βάλουμε ἀρχή, νέα ἀρχή, ποὺ δὲν θὰ στηρίζεται στὴ δύναμη καὶ τὴν ἐξουσία ποὺ ὑπόσχονται νίκες καὶ κυριαρχίες, ἀλλὰ στὴν ἀξιοποίηση τῆς ἀποτυχίας. Ὁ Κύριος Ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς «ἐξῆλθε νικῶν καὶ ἵνα νικήσῃ» (Ἀποκ. 6,2). Ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ ἡ Ἁγία Του Ἐκκλησία φρουροῦν τὸν Ἑλληνισμὸ καὶ τὸν ὁδηγοῦν στὴν ἀναγέννηση καὶ τὴν πρόοδο. ΠΡΩΗΝ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΗΣ ΠΑΣΤΟΡΑΣ ΑΣΠΑΣΘΗΚΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ Κ ΑΙ ΧΕΙΡΟΤΟΝΗΘΗΚΕ Τ ὴν Ὀρθοδοξία ἀσπάστηκε τέρες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, καὶ ἕνας πρώην Προτεστάντης καθημερινὰ συνομιλοῦσε μὲ ἱερεῖς, μὲ ἱερέας, στὴν περιοχὴ τοῦ ἀποτέλεσμα νὰ λάβει τὴν ἀπόφαση νὰ Ἴρκουτσκ, μετὰ ἀπὸ δεκα- γίνει ἱερέας καὶ ἡ οἰκογένειά του νὰ οχτὼ ὁλόκληρα χρόνια διακονίας. ἐπιστρέψει στὴν Ὀρθοδοξία. Ὁ πρώην Προτεστάντης κληρικὸς π. Σὲ συνέντευξή του ὁ π. Ἴγκορ μεταξὺ Ἴγκορ χειροτονήθηκε ἱερέας τῆς Ρω- ἄλλων τόνισε, ὅτι τὰ βιβλία ποὺ τὸν σικῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας. Νὰ ση- βοήθησαν νὰ ἀσπαστεῖ τὴν Ὀρθοδοξία μειωθεῖ, ὅτι, ὅπως ὁ ἴδιος ἐξομολογή- ἦταν τοῦ Μητροπολίτη Σουρὸζ Ἀντω- θηκε, ἀπὸ τὸ 1990 ἄρχισε νὰ συμμετέχει νίου, τοῦ ἁγ. Ἰωάννη τῆς Κροστάνδης, σὲ συνεδρίες τῆς Προτεσταντικῆς τοῦ πρωθ. Ἀλεξάνδρου Σμέμαν καὶ τοῦ ἐκκλησίας. Ἐπίσης, τόνισε ὅτι τα- ἁγίου Νικολάου τῆς Ἰαπωνίας. ξίδευε ἀπὸ χωριὸ σὲ χωριὸ ὡς Ἱερα- «Ὁ καθένας ποὺ ἀναζητᾶ τὴν ἀλή- πόστολος, καὶ ἔκανε χιλιάδες κη- θεια, νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ τὴν βρεῖ. ρύγματα ὅλα αὐτὰ τὰ χρόνια γιὰ τὸν Τὸ πιὸ σημαντικὸ εἶναι νὰ εἴμαστε Προτεσταντισμό. εἰλικρινεῖς μὲ τὸν ἑαυτὸ μας», πρόσθεσε Μέρα μὲ τὴν ἡμέρα ἔνιωθε ἀπο- κλείνοντας ὁ π. Ἴγκορ. γοήτευση γιὰ τὸν Προτεσταντισμό, καὶ ἔβλεπε μία Ἐκκλησία κενή. Ὁ π. Ἴγκορ ἀμέσως ἄρχισε νὰ διαβάζει Πα- www.impantokratoros.gr
121 Υ ΠΟ ΕΚ ΔΟΣ Η
122 ΜΟΛ Ι Σ Κ Υ Κ ΛΟ Φ ΟΡΗ Σ Ε
123 ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ ΟΣΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ Λόγος στὸν Προφήτη Ἰωνᾶ καὶ γιὰ τὴ μετάνοια τῶν Νινευϊτῶν. Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΑΣ Βιομετρικὰ διαβατήρια, Ἠλεκτρονικὲς ταυτότητες... (Δεύτερη ἔκδοση) Τιμή: 7 Εὐρώ Ο ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΪΣΙΟΣ - ΩΣ ΝΕΟΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ
124 ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ ΒΙΟΣ ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ Ὀπτικοακουστικὴ ψηφιακὴ κασετίνα μὲ τὸν βίο τοῦ Γέροντος Παϊσίου. Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ «Τό Μυστήριο τοῦ Γάμου - Κοινωνία Ἀγάπης» Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ ΠΑΝΤΕΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗ (Παντέλ-Ἀγᾶ) «Μνῆμες τοῦ Ποντιακοῦ Ἔπους 1913-1922» Τιμή: 7 Εὐρώ
125 ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΜΑΣ «Ἐρῶ» «Ἐρῶ» Τεῦχος 3 Ἰούλ.-Σεπτ. 2010 ΟΙ EΚ- ΔΟΣΕΙς ΜΑΣ «Ἐρῶ» Τεῦχος 2 Ἀπρ.-Ἰούν. 2010 «Ἐρῶ» Τεῦχος 5 Ἰαν.-Μάρτ. 2011 «Ἐρῶ» Τεῦχος 4 Σεπτ.-Δεκ. 2010 «Ἐρῶ» Τεῦχος 1 Ἰαν.-Μάρτ. 2010 ΕΞΑΝΤΛΗΘΗΚΕ
126 ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ (ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΤΗΛΕΦΩΝΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN Α Χ Ε Λ Ω ΟΣ T V «ΓΙΑΤΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»
ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΜΑΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ www.enromiosini.gr ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΙΣ ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΟΥ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΑΜΕ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΜΑΣ ΣΗΜΕΡΑ. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ»
ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr www.enromiosini.gr

More Related Content

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - ( ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ- ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 5ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 16ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ -ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - ( ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ- ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 5ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 16ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ -ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 

What's hot

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2010)
byΣσστ!!! Επιλογές
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΡΤΙΟΣ- ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨- 5ο ΤΕΥΧΟΣ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 22ο & 23οΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΜΑΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ -ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 19ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 16ο & 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 21ο & 22οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 20ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
Σσστ!!! Επιλογές 2014-4ο Έτος-38ο Τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΕΡΩ¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2010)
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΡωμΝιός¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΡΤΙΟΣ- ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨- 5ο ΤΕΥΧΟΣ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 22ο & 23οΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΜΑΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ -ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 19ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 16ο & 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 21ο & 22οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 20ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
Σσστ!!! Επιλογές 2014-4ο Έτος-38ο Τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 

Similar to ¨ΕΡΩ¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011)

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
Σσστ!!! Επιλογές 2012 - 2ο Έτος-17ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ - ΝΕΑ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΠΙΣΤΕΩΣ - ΕΤΟΣ ΝΔ΄ ΦΥΛΛΟ 2046
bySpyridon Voykalis
 
PDF
ΡωμΝιός 2ο τεύχος / 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΕΡω τεύχος 20
byΒατάτζης .
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
Σσστ!!! Επιλογές 2012- 2ο έτος-15ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
PDF
Ο δεύτερος βίος των Τριών Ιεραρχών - Έφη Γαζή
byAgnostosX
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
1724
byΑετοί Ολύμπου
 
PDF
Σσστ!!! Επιλογές 2012 - 2ο Έτος-16ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
Σσστ!!! Επιλογές 2012 - 2ο Έτος-17ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΡωμΝιός¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ - ΝΕΑ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΠΙΣΤΕΩΣ - ΕΤΟΣ ΝΔ΄ ΦΥΛΛΟ 2046
bySpyridon Voykalis
 
ΡωμΝιός 2ο τεύχος / 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΕΡω τεύχος 20
byΒατάτζης .
 
¨ΡωμΝιός¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
Σσστ!!! Επιλογές 2012- 2ο έτος-15ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
Ο δεύτερος βίος των Τριών Ιεραρχών - Έφη Γαζή
byAgnostosX
 
¨ΡωμΝιός¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
1724
byΑετοί Ολύμπου
 
Σσστ!!! Επιλογές 2012 - 2ο Έτος-16ο τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 

More from ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.

PDF
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΩ ΠΟΝΤΟΣ
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 23ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 21ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ -ΜΑΡΤΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 19ο & 20οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ – ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΩ ΠΟΝΤΟΣ
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 23ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 21ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ -ΜΑΡΤΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 19ο & 20οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ – ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 

Recently uploaded

PDF
Τιβέριος και Γάιος Γράκχος
byKvarnalis75
 
PPTX
Προβλήματα εξισώσεων 2ου βαθμού - Γ γυμνασίου
byssuserc6f542
 
PDF
ethniko_apolitirio_parousiasi2026YPAITH.pdf
bykonstantinantountoum1
 
PDF
ΕσωτερικόςΚανονισμόςΛειτουργίαςΣχολικήςΜονάδας56ΓυμνάσιοΑθήνας
byTassos Karampinis
 
PDF
Τροφή για δράση, Εθνική δράση κατά της παχυσαρκίας
byTheresa Giakoumatou
 
PPTX
5.3 χριστιανισμοσ ελληνισμος ΑΠΟ ΤΑ ΦΑΓΙΟΥΜ ΣΤΙς ΕΙΚΟΝΕΣ.pptx
byzaxoula9
 
PDF
Εκπαιδευτήρια Γ.Ζώη Δ Δημοτικού Γλώσσα β_ τεύχος.pdf
byzohsschool
 
PPTX
Λογοτεχνία Α' Λυκείου, Κωστής Παλαμάς, Το πανηγύρι στα σπάρτα.pptx
byVassiliki Yiannou
 
Τιβέριος και Γάιος Γράκχος
byKvarnalis75
 
Προβλήματα εξισώσεων 2ου βαθμού - Γ γυμνασίου
byssuserc6f542
 
ethniko_apolitirio_parousiasi2026YPAITH.pdf
bykonstantinantountoum1
 
ΕσωτερικόςΚανονισμόςΛειτουργίαςΣχολικήςΜονάδας56ΓυμνάσιοΑθήνας
byTassos Karampinis
 
Τροφή για δράση, Εθνική δράση κατά της παχυσαρκίας
byTheresa Giakoumatou
 
5.3 χριστιανισμοσ ελληνισμος ΑΠΟ ΤΑ ΦΑΓΙΟΥΜ ΣΤΙς ΕΙΚΟΝΕΣ.pptx
byzaxoula9
 
Εκπαιδευτήρια Γ.Ζώη Δ Δημοτικού Γλώσσα β_ τεύχος.pdf
byzohsschool
 
Λογοτεχνία Α' Λυκείου, Κωστής Παλαμάς, Το πανηγύρι στα σπάρτα.pptx
byVassiliki Yiannou
 

¨ΕΡΩ¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011)

  • 1.
    απριλΙΟΣ-ιουνΙΟΣ 2011 /ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 5 /ΤΙΜΗ: 4 ΕΥΡΩ ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ ΜΕΤΑΞΥ ΑΛΛΩΝ: ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΚΟΥΡΗ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΛΟΥΜΠΑΣΗΣ ANΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ ΙΕΡΟΜ. ΙΑΚΩΒΟΣ ΚΑΝΑΚΗΣ Δρ. Ε. ΖΕΛΛΙΟΥ-ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ ΝΙΚΟΛΑΟΣ-ΠΑΥΛΟΣ ΖΑΪΡΗΣ ΚΩΝΣΤ. ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ ΒΑΣ. ΤΣΙΡΟΥ-ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΥ ΙΩΑΝ. – ΑΛΕΞ. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΤ. ΠΟΝΗΡΟΣ ΑΝΝΑ ΚΩΣΤΑΚΟΥ-ΜΑΡΙΝΗ ΝΙΝΕΤΤΑ ΒΟΛΟΥΔΑΚΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΟΥΚΟΥΛΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΜΑΡΙΝΗΣ π. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΣ ΝΙΚΟΣ ΧΕΙΛΑΔΑΚΗΣ ΑΘΗΝΑ ΤΖΙΝΙΚΟΥ- ΚΑΚΟΥΛΗ ΙΩΑΝΝΗΣ Β. ΒΕΛΙΤΣΙΑΝΟΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΑΡΑΒΑΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΒΙΛΛΙΩΤΗΣ
  • 2.
    Διακοσια χρονια απΟτη δολοφονια του Π λήρης ἐλπίδος εἰς τὴν θείαν ἀντίληψιν ἀνέλαβα τὰς ἡνίας παρὰ τοῦ ἔθνους ἐμπιστευθείσης μου κυβερνή- σεως καὶ ὅλως ἀφωσιωμένος εἰς τὴν ἐκπλήρωσιν τῶν ἱερῶν μου χρεῶν, ἕνα καὶ μόνο σκοπὸν ἔχω, τὴν σωτηρίαν καὶ εὐδαιμονίαν τῆς ἀγαπητῆς μου πατρίδος... Εἶμαι ἕτοιμος νὰ προσφέρω καὶ τὴν τελευταία ρανίδα τοῦ αἵματός μου, ἀρκεῖ αὐτὴ νὰ συντελέση εἰς τὴν πραγμάτωσιν τῶν δυὸ μεγά- λων σκοπῶν τῆς ζωῆς μου: τὴν μόρφωσιν τῶν ἑλληνοπαίδων καὶ τὴν ἀπελευθέρωσιν τῆς Ἑλλάδος». Ἰωάννης Ἀ. Καποδίστριας Πρῶτος κυβερνήτης τῆς Ἑλλάδος
  • 3.
    ΤΕ Υ ΧΟΣΑΡ. 6/ απριλΙΟς-ιουνΙΟς 2011 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕ ΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑ Σ metanoia ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ «Ἡ πίστις εἰς τὸν Χριστὸν εἶναι ὁ νέος πα- -ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ράδεισος μέσα εἰς τὸν ὁποῖον ἐπρόβαλεν ὁ ΕΚΔΟΤΗΣ Θεὸς τὸ σωτήριον ἰατρικόν, δηλαδὴ τὴν μετά- Παπαδόπουλος Θεόφιλος, Πρόεδρος νοιαν, διὰ νὰ ἠμποροῦν ἐκεῖνοι ὁποῦ ἐξέπεσαν Τηλ.: 6985 085 012 ἀπὸ τὴν αἰώνιον ζωὴν διὰ τὴν ἀμέλειαν τους ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ νὰ ξαναγυρίσουν πάλιν διὰ μέσου τῆς μετα- Χειλαδάκης Νικόλαος νοίας εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν μὲ δόξαν λαμπρο- ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ τέραν καὶ ἐνδοξωτέραν. Διότι, ἐὰν δὲν ἤθελε Βιλλιώτης Γεώργιος Γαλανόπουλος Χρῆστος οἰκονομήση ὁ φιλάνθρωπος Θεὸς τοῦτο, νὰ Θανάσουλας Δῆμος μᾶς δώση δηλαδὴ τὴν μετάνοιαν, δὲν ἤθελε νὰ σωθῆ κανένας ἄνθρωπος». ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ Παπαδόπουλος Θεόφιλος «Ἐκεῖνος ὁποὺ μετανοεῖ διὰ τὰς κακίας ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ του, ἂν εὑρεθῆ ἀνελεήμων ἢ ἀσυμπαθὴς καὶ Βιλλιώτης Γεώργιος ἄσπλαχνος ἢ νὰ ἀποδίδη κακὸν ἀντὶ κακοῦ Τζίκα Δήμητρα καὶ νὰ μὴ συγχωρῆ τὸν ἐχθρό του, δὲν θέλει ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ / ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ ὠφεληθῆ ἀπὸ τὴν μετάνοιαν». Βεζυργενίδης Χαράλαμπος «Τὸ νὰ ζητῆ τις πάντοτε μετάνοιαν καὶ κα- ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ τάνυξιν καὶ νὰ μὴν προτιμᾶ τὸν ἑαυτό του εἰς ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ κανένα πρᾶγμα, καὶ τὸ νὰ μὴ κάμη παντελῶς Ἰωαννίδου Μαρία Τηλ.: 2310 552 207 τὸ θέλημα τῆς σαρκός, αὐτὰ φέρνουν τὸν ἄνθρωπον ὀγλήγορα εἰς προκοπὴν καὶ καθα- EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ ρότητα καὶ ἀπάθειαν καὶ τὸν κάνουν ἄξιον νὰ λάβη τὴν χάριν τοῦ Παναγίου Πνεύματος». ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ Eurobank, BIC: EFGBGRAA IBAN: GR4002603220000140200352972 Ἁγίου Συμεὼν νέου θεολόγου ΓΡΑΦΕΙΑ Μοναστηρίου 225, 546 28 Θεσσ/νίκη Τηλ. παραγγελιῶν: 2310 552 713 Τηλεομ.: 2310 552 209 Διαδίκτυο: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ. ταχυδρομεῖο: contact@enromiosini.gr Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους. ISSN: 1792-2828
  • 4.
    ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ α π ρ ι λ ι ου - ι ου ν Ι Ο Υ 2 0 1 1 Ἱερομ. Ἰακώβου Ἀρχιμ. Ἰακ. Κανάκη π. Δημ. Γκαραγκούνη Γεωργίου Λουμπάση Εὐαγ. Πονηροῦ ΓΕΡΩΝ Ι Α ΚΩΒΟΣ Η ΕΝΝΟΙ Α ΤΗΣ Ο ΓΑ ΜΟΣ ΕΙΝΑ Ι Η ΣΥΖΕΥΞΗ ΤΗΣ Α ΡΙΣΤΟΤΕΛ ΗΣ ΤΣΑ Λ ΙΚ ΗΣ Α ΝΑΣΤΑΣΕΩΣ Μ ΥΣΤΗΡΙΟ ΕΛ Λ ΗΝΙΚ ΗΣ ΒΑ Λ ΑΩΡΙΤΗΣ Σελ. 7 ΣΤΗΝ π.Δ. Σελ. 32 ΓΛΩΣΣΑΣ Σελ. 63 Σελ. 14 Σελ. 48 ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΛΩΣΣΑ σ. 7 Γέροντας Ἰάκωβος Τσαλίκης, σ. 45 Εἶναι ἡ γλώσσα μας και εἶναι ἡ Ἱερομονάχου Ἰακώβου Ἑλληνική, Γεωργίας Σούκουλη σ. 12 Ἐπίσκοπος Πατάρων Εἰρηναῖος, σ. 48 Ἡ σύζευξη τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, Ἀναστασίου Ἰορδανίδη, ταξιάρχου (ἐ. ἀ.) Γ. Λουμπάση, φιλολόγου-γλωσσολόγου σ. 14 Ἡ ἔννοια τῆς Ἀναστάσεως στὴν Π.Δ., σ. 53 Ἔργον πρὸ πάντων βιοτῷ φάος, Ἀρχιμ. Ἰακώβου Κανάκη Γ. Ἰ. Βιλλιώτη, θεολόγου-φιλολόγου σ. 19 Στὴν Ἑλλάδα δὲν ὑπάρχει ἀνεξιθρησκία!, Ἰωάν. - Ἀλέξ. Χριστόπουλου, δικηγόρου ΙΣΤΟΡΙΑ σ. 23 Ἐκδηλώσεις καὶ φαινόμενα μεταμέλειας, σ. 57 Ἀμφισβητήσεις τῆς ἐθνικῆς συνέχειας, Νικολάου -Παύλου Ζαΐρη, ἀρεοπαγίτου Κων. Χατζηαντωνίου, λογοτέχνη-ἱστορικοῦ σ. 63 Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης, ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ - ΝΕΟΤΗΤΑ Εὐαγγέλου Στ. Πονηροῦ, Δρ. Θ., Μ.Φ. σ. 29 Ἐθνικό Ἀλτσχάιμερ;, σ. 67 Οἱ ἄξονες τῆς ἑνότητας τοῦ Βυζαντίου, Νινέττας Βολουδάκη, συγγραφέως Ν. Χειλαδάκη, δημοσιογρ.-συγγραφέως σ. 32 Ὁ Γάμος εἶναι Μυστήριο, σ. 71 Θεόδωρος Ματοχίτης, π. Δημητρίου Γκαραγκούνη Στ. -Εἰρ. Σ. Κουρῆ, μεταπτ. φοιτ. Α.Π.Θ. σ. 36 Τὰ παιδιά ἀκοῦνε Παπαδιαμάντη, σ. 76 Ἰωάννης Βατάτζης, Ἄννας Κωστάκου-Μαρίνη, λογοτέχνιδος Λαζ. Ἀραβανῆ, συγγραφέως - ἐρευνητοῦ σ. 41 Ἐμπόδια στὴ μάθηση τῶν ἐνηλίκων, σ. 80 Γεώργιος Ἀβέρωφ, Ἰωάννη Βελιτσιάνου, διδάκτορος Α.Π.Θ. Συλλόγου Ἠπειρωτῶν Κοζάνης σ. 82 Εὔξ. Πόντος: Χιλιάδες ἔτη ἑλληνικός, Δρ. Ἐρ. Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, ἱστορικοῦ-ἀρχαιολόγου σ. 89 Μέρες Μαΐου τοῦ 1822 στὴ Θεσσ/νίκη, Ἀθ. Τζινίκου -Κακούλη, φιλολόγου- ἱστορικοῦ σ. 92 Ἐπιστολή πρὸς τὸ περιοδικό
  • 5.
    Λάζαρου Ἀραβανῆ Σύλ. Ἠπειρωτῶν Δρ. Ἐρ. Ζέλλιου- Βασιλικῆς Τσίρου- Σπυρίδωνος Μαρίνη Κοζάνης Μαστοροκώστα Μαρκαντωνάτου ΙΩΑ ΝΝΗς ο εκκλησιαστι- ΒΑΤΑΤΖΗΣ γεωργιος ΕΥΞ. ΠΟΝΤΟΣ: συγχρονη κοσ τεχνιτησ Σελ. 76 αβερωφ χιλιαδεσ ετη εικονογραφικη Σελ. 99 Σελ. 80 ελληνικοσ τεχνη στη ρωσια Σελ. 82 Σελ. 94 TEXNH ΕΙΔΗΣΕΙΣ (Παγκόσμια Ὀρθοδοξία Οἰκουμενικός Ἑλληνισμός) σ. 94 Σύγχρονη εἰκονογραφικὴ τέχνη στὴ Ρωσία, σ. 114 Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Βέροιας Βασιλικῆς Τσίρου-Μαρκαντωνάτου σ. 115 Ἀπὸ τὸν Ἡρακλῆ μέχρι τὸν Μ. Ἀλέξανδρο φιλολόγου, θεολόγου, ἱστορικοῦ Τέχνης σ. 116 Ἡ πρωιμότερη ἐπιγραφή στὴν Ἑλληνική σ. 99 Ὁ ἑκκλησιαστικός τεχνίτης, σ. 116 Ἐκστρατεία γιὰ τὴ διδασκαλία τῶν Ἀρχαίων Σπυρίδωνος Μαρίνη, συντηρητῆ εἰκόνων σ. 117 Ἑλληνική Ἀκαδημία Ἀριστοτέλη σ. 117 Ἡ ἐρευνητική δραστηριότητα τῶν ἑλληνικῶν πανεπιστημίων ΕΠΙΚΑΙΡΑ σ. 118 Ἡ νηστεία κάνει καλό σ. 103 Οἱ Σκοπιανοί εἶναι Σλάβοι σ. 119 51ο Παιδαγωγικό Συνέδριο σ.104 Τό σύστημα LUCID σ. 120 Προτεστάντης πάστορας ἁσπάσθηκε σ. 105 Ἡ Μακεδονία εἶπε ὄχι στὴν Κάρτα τοῦ Πολίτη τήν Ὀρθοδοξία σ. 106 Ἡ θέσις τῆς Ἑκκλησίας γιὰ τὶς ταυτότητες σ. 113 Ἀνακοίνωσις Ἱερᾶς Κοινότητος Ἁγ. Ὄρους Ἡ φωτογραφία τοῦ ἐξωφύλλου, εἶναι εὐγενική χορηγία τοῦ ἱστότοπου http://tera-amou.pblogs.gr
  • 6.
    ˝ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ˝ Δελτίο Τύπου ΗΜΕΡΙΔΑ Τό Σωματεῖο μας ˝Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη˝ διοργανώνει στήν Ἀθῆνα, τό Σάββατο 10 Σεπτεμβρίου 2011 (10.00 π.μ.-5.00 μ.μ.), ἡμερίδα μέ θέμα: «Η ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΜΑΣ ΘΕΜΕΛΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΟΡΘΩΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΜΑΣ» Ἡ ἐκδήλωση θά πραγματοποιηθεῖ στό ἀμφιθέατρο τοῦ Πολεμικοῦ Μουσείου Ἀθηνῶν. Γιά περισσότερες πληροφορίες στά τηλέφωνα: 2310 552207, 2310 552713, 210 5227967, 210 6930355 Κινητό: 6985 085012 Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 Ταχ. δ/νση: Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη - Θεσσαλονίκη Ἱστότοπος: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ. ταχ/μεῖο: contact@enromiosini.gr Mπορεῖτε ἐπίσης νά ἀπευθύνεστε στά μέλη τῆς ὀργανωτικῆς ἐπιτροπῆς: Θεοφίλη Διονύσιο: 6977 972662 Κουτσούμπα Δημήτριο: 6974 117811 Οἰκονομόπουλο Ἀναστάσιο: 6944 966026 Περσυνάκη Ἐμμανουήλ: 6944 756963 Τό πλῆ ρες πρόγραμμα θά δημοσιευθεῖ στό ἐπόμενο τεῦχος τοῦ περιοδικοῦ μας.
  • 7.
    ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΙΑΚΩΒΟΣ ΤΣΑ ΛΙΚΗΣ Ὁ Γέροντας τῆς ἀγάπης, τῆς συγγνώμης καί τῆς διακρίσεως. ὀρθόδοξα Ἱερομονάχου Ἰακώβου Ἱ. Μ. Μακρυμάλλης Εὐβοίας πνευματικά θέματα ΜΕΡΟΣ Β΄ Διάφορα Ὁ Γέροντας ἔλεγε νά ζοῦμε πνευ- ματική ζωή νά ὑπακούωμε στόν Πνευματικό, νά ἐξομολογούμεθα, νά κοινωνοῦμε τακτικά καί τό κυριώ- τερο ν᾿ ἀποφεύγωμε τήν κατάκριση. Νά μελετᾶμε πνευματικά βιβλία, Ἁγία Γραφή, Ψαλτήρι καί ν᾿ ἀκοῦμε πάντα ὠφέλιμες καί πνευματικές συζητήσεις. Ἄν ἀκοῦμε κάποια ἄσχημα ἀμέσως νά τά διώχνουμε, ἀπό τό ἕνα ἀφτί νά μπαίνουν καί ἀπό τό ἄλλο νά βγαίνουν. Ἀνδρόγυνα Ἦταν κάποιο ἀνδρόγυνο εὐλαβές καί εἶχαν 9 παιδιά. Ὁ σύζυγος ἦταν πάρα πολύ εὐλαβής καί ὀλίγον τι ζη- λωτής στά πνευματικά. Κατά γράμ- μα ἤθελε νά τά κάνη ὅλα σάν κα- λόγερος. Ἡ γυναίκα παραπονιόταν στό γέροντα ὅτι κουράζεται καί θέλει
  • 8.
    βοήθεια. Ὅταν ἐρχότανστή Μονή τό ἔλεγε τήν ἀκολουθία καί μᾶς ἔλεγε: βράδυ μόνη ἡ σύζυγος μέ τά παιδιά, «Πατέρες, ἐγώ τήν ἔχω διαβάσει ὅλη κλαίγανε, φώναζαν αὐτά, ἔκλαιγε καί τήν ἀκολουθία καί εἰς κοσμικό καί εἰς αὐτή γιατί κουραζόταν. ἱερέα καί μοναχό». Αὐτός πήγαινε σ᾿ ἕνα παρεκκλήσι τῶν Ἁγ. Ἀναργύρων ἔκανε μετάνοιες, κομποσχοίνια καί ἀγρυπνοῦσε. Ἡ σύ- ζυγος παραπονιόταν καί ἔκλαιγε στόν Γέροντα καί εἶχε κάποιο δίκιο. Τήν ἄλλη μέρα ὁ Γέροντας, μόλις τούς εἶδε στήν αὐλή μαζί, κατάλαβε ὅτι κάτι συμβαίνει καί ὅτι εἶχαν ἔλθει σέ λίγο καβγά μεταξύ τους. Ὁ Γέροντας μιλάει μέ γλυκά λόγια καί διάκριση νά παρηγορήση τήν πονεμένη μητέρα καί κουρασμένη, καί διακριτικά μέ τό χαμόγελο λέει: «Σέ χάρηκα, ἀπόψε. Ἔψαλλες ὅλη τή νύκτα καί προ- Ὅταν τοῦ εἶπα ὅτι πέθανε ἡ σευχόσουν. Καλά ἔκανες! Ἀλλά θά ἀδελφή του, ἦταν στόν κῆπο, ἔκανε εἶχε μεγαλύτερη εὐλογία καί μισθό, τόν σταυρό του καί ἀμέσως ἔψαλλε ἄν καθόσουν μισή ὥρα καί ὄχι τρεῖς «Κύριος ἔδωκε, Κύριος ἀφείλετο». ὧρες καί ἤσουν κοντά στή γυναίκα Μνημόνευε χιλιάδες ὀνόματα ζώντων σου καί τή βοηθοῦσες γιά τά παιδιά, καί κεκοιμημένων καί ἔβλεπε ἀκόμη νά φᾶνε καί νά κοιμηθοῦν. Γιατί γιά σέ τί κατάσταση βρίσκεται ὁ καθένας. σᾶς τούς παντρεμένους κομποσχοίνια Ὅταν κάναμε κάποιο διακόνημα καί καί μετάνοιες εἶναι τά παιδιά σας. δέν τό εἴχαμε κάνει καλά ἤ στόν κῆπο Ὅταν μεγαλώσουν, θἄχετε καιρό νά ἤ στήν κουζίνα ἤ στήν Ἐκκλησία, Γιατί γιά σᾶς τούς παντρεμένους κομποσχοίνια καί μετάνοιες εἶναι τά παιδιά σας. Ὅταν μεγαλώσουν θἄχετε καιρό νά κάνετε... κάνετε... ˝ἀδελφός ὑπό ἀδελφοῦ βοη- πέρναγε μᾶς εὐλογοῦσε· μᾶς ἔδινε μία θούμενος˝. Νά γίνεται πάντα κάτι ἐν καραμέλα, ἄν εἶχε στήν τσέπη του ἤ κοινῇ συναινέσει». ἕνα στραγάλι, καί ἔλεγε διακριτικά: «Ἄχ!, πάτερ μου, τότε πού ἐγώ ἤμουν νέος ἔκανα καί ἄστραφταν ὅλα μές Μνήμη θανάτου στήν Ἐκκλησία, δέν ὑπῆρχε οὔτε μία Ὁ Γέροντας διαρκῶς ἐνθυμεῖτο τόν ἀράχνη (ἄς εἴχαμε ἀράχνες ἐμεῖς). Τά θάνατο. Κάθε βράδυ πού πηγαίναμε ξύλα στόν κῆπο, τά ξερά, τά μάζευα γιά Ἀπόδειπνο ἔκανε πῶς θά ἦταν ὅλα μέ προσοχή καί τάξη· δέν τά ξαπλωμένος στό νεκροκρέββατο καί ἄφηνα πεταγμένα, ἄλλα ἐδῶ καί ἄλλα
  • 9.
    ἐκεῖ. Στήν κουζίναὅλα καθαρά καί τά Ὁ Γέροντας Ἰάκωβος εἶχε κάτι τό πιάτα στή θέση τους· ὅλα τελείωναν. διαφορετικό, κάτι πού ἔχουν σήμερα Τώρα γέρασα καί δέν μπορῶ νά κάνω ὅλοι οἱ σύγχρονοι ἅγιοι, ὁ π. Παΐσιος, τίποτα· εἶμαι ἄχρηστο σκεῦος· τρώω π. Πορφύριος καί ἄλλοι· εἶχε ἀγάπη τό φαγητό τοῦ Ἁγίου τζάμπα». γιά ὅλους καί γιά ὅλα· ἀγάπη πού σ᾿ Τά ἔλεγε αὐτά καί μᾶς ἔκανε νά ἔκανε νά ζῆς καί νά πεθαίνης γιά τή εἴμαστε πιό πρόθυμοι στά διακονήματα σωτηρία σου, ἀγάπη νά μιλάη μέ τούς καί προσεχτικοί. Ἦταν χαρακτήρας Ἁγίους, μέ τή φύση, μέ τό Σύμπαν, μέ λεπτός, γεμάτος ἀγάπη καί διάκριση. τόν κόσμο ὅλο καί ἔλεγε· «ἡ ἀγάπη Ἔλεγε: «ὁ ἱερέας πρέπει νά κάνη τίς καλύπτει πλῆθος ἁμαρτιῶν». Γι᾿ αὐτό ἀκολουθίες του καθημερινά πρωί- μέ αὐτήν τήν ἀγάπη κέρδισε τίς καρδιές βράδυ, νά διαβάζη τή Θεία Μετάληψη ὅλου τοῦ κόσμου καί τίς ὁδηγοῦσε καί τή Θεία Εὐχαριστία, νά ἔχη συ- στή μετάνοια, τήν ἐξομολόγηση, τήν χνή ἐξομολόγηση καί κατάσταση προσευχή, τήν ὑπομονή, τήν ἐπιμονή πνευματική εἶναι κάτι τό διαφορετικό καί τήν ὑπακοή, στήν Ἐκκλησία. κάτι πού δέν τό ἔχουν ὅλοι, ἔχει τήν Κάποτε κάποιος Ἐπίσκοπος εἶπε Ἱερωσύνη. Πιάνει τόν ἴδιο τόν Χριστό στόν Γέροντα: στά χέρια του καθημερινά. -Γέροντα, θέλω νά μέ σταυρώσετε νά γίνω καλά. -Καί ὁ Γέροντας εἶπε: «ἐγώ ἕνας ἁμαρτωλός καλόγερος;» -Ναί, Γέροντα, ἐσεῖς. -Καί ὁ Γέροντας λέει: «νἆναι εὐ- λογημένο». «Θά σᾶς πῶ κάτι», λέει ὁ Γέροντας: «Ἅγιε Ἀρχιερεῦ, καί ἐγώ παππᾶς καί ἐσεῖς παππᾶς, συγγνώμη αὐτό πού λέω μέ πνευματικό τόν τρόπο. Ἡ διαφορά εἶναι, ὅτι μόνο ἐσεῖς κάνετε χειροτονίες πού δέν κάνουμε »Οἱ μοναχοί νά ἔχουμε ταπείνωση ἐμεῖς οἱ καλόγεροι». καί ἀγάπη μεταξύ μας· ὁ κύριος σκοπός -Καί ὁ Ἐπίσκοπος εἶπε: «Γέρον, με- μας εἶναι νά φτάσουμε στήν ἁγιότητα, γάλε Γέρον Ἰάκωβε, τό βράδυ, τήν νά γίνουμε ἅγιοι καί ὄχι νά διεκδικοῦμε παραμονή τῆς χειροτονίας μου εἰς θέσεις καί πρωτοκαθεδρίες. Νά διάκονον, ὁ Γέροντας μοῦ διάβασε τηροῦμε τίς νηστεῖες, νά κάνουμε τή συμμαρτυρία, μοὖπε πολλές τά πνευματικά μας καθήκοντα, τόν συμβουλές καί εἶπε, ἄς σέ δῶ διᾶκο, καλογερικό κανόνα, τά κομποσχοίνια Ἰλαρίωνά μου, καί ἄς πεθάνω». μας, γιατί κάποια μέρα θά τά βροῦμε μπροστά μας. Ὅσο καί νά θέλουμε -«Γέροντα», λέω, «μήν τό λέτε νά δικαιολογηθοῦμε ὁ πνευματικός αὐτό». νόμος θά μιλήση». -Βάλε τό καλυμμαύχι νά σέ δῶ.
  • 10.
    10 -Γέρονταἀκόμα δέν ἔγινα. καί σύ, Ἱλαρίωνά μου, γιά τούς γονεῖς -«Βάλτο», λέει, «ξέρω ἐγώ». Καί ἔτσι σου καί ὅποιον ἄλλον θές στόν Ἅγιο». ἔγινε, μόλις ἐπέστρεψε, ἐκοιμήθη. (Βλέπομε λεπτότητα καί διάκριση τοῦ Γέροντα, δέν ἤθελε νά ξεχωρίζη ἀπό Ὁ Γέροντας τήν περίοδο τοῦ Δεκα- κανένα). πεναυγούστου ἔψαλλε μέ εὐλάβεια καί κατάνυξη καί τά μάτια του πάντα Μόλις φτάσαμε πρός τή λάρνακα, ὁ γεμάτα δάκρυα. Ὅταν δέν ἔψαλλε, Γέροντας μοῦ λέει: «πάτερ, ζαλίστηκα, ἦταν γονατιστός πάντα μπροστά ἔχω κάποια ἀναγούλα· μᾶλλον μέ στήν Παναγία καί, ὅταν ἔψαλλε πείραξε τό ταξί. Πές τόν κυρ-Κώστα τό Μεγαλυνάριο τῆς Παναγίας «μή νά περιμένουμε μισή ὥρα νά συνέλθω μοῦ ἐλέγξης τάς πράξεις ἐνώπιον καί μετά φεύγομε». τῶν Ἀγγέλων», ὁ Γέροντας μέ ἱλαρό -Νἆναι εὐλογημένο! πρόσωπο καί γεμάτος δέος καί Μετά μισή ὥρα φύγαμε· ὁ Γέροντας κατάνυξη κοίταγε τήν Παναγία καί πάντα χαρούμενος καί γεμάτος δέος ἔλεγε: «θά μᾶς τίς ἐλέγξη μία πρός καί συγκίνηση φεύγοντας ἀπό τόν μία». Κράταγε στά χέρια του τό Ἅγιο. κομποσχοίνι καί διαρκῶς ἔλεγε τήν εὐχή «Ὑπεραγία Θεοτόκε σῶσον ἡμᾶς Μετά ἀπό ἕναν μῆνα, ἐπειδή πολλές καί τόν κόσμο σου ἅπαντα». Ἀγωνιοῦ- φορές πήγαινα τό ἀπόγευμα τόν καφέ σε γιά τή σωτηρία τῶν ψυχῶν τῶν τοῦ Γέροντα στό κελλάκι του, μοῦ ἀνθρώπων, ἤθελε ὅλοι νά σωθοῦμε λέει: «Ἱλαρίωνά μου, θέλω νά σοῦ πῶ καί νά κερδίσουμε τόν Παράδεισο καί κάτι, ἀλλά δέν θά τό πῆς πουθενά, νά γίνουμε ἅγιοι τῆς Ἐκκλησίας. μόνο μετά τόν θάνατό μου. Κατ᾿ ἀρχάς ζητῶ συγγνώμη καί νά σοῦ φιλήσω Ἔβλεπε καί συνομιλοῦσε μέ τόν τό χέρι γιά ἕνα ψέμα πού σοῦ εἶπα. ἅγιο Ἰωάννη τόν Ρῶσο. Μία φορά Εἶναι, πάτερ μου, πνευματικό τό θέμα· πού κατέβαινε στήν Ἀθήνα γιά νά πά- θέλει πολλή προσευχή καί διάκριση. ει στόν γιατρό ἤμουν μαζί του· μόλις φτάσαμε στόν ἅγιο Ἰωάννη τόν Ρῶσο, μοῦ λέει, «βάλε καί τό ρασάκι σου, Ἰλαρίωνά μου, γιατί πᾶμε πρός τόν θεῖο Ἰωάννη. Εἶδες στόν στρατό, ὅταν παρουσιάζεται στόν λοχαγό ὁ λοχίας, φορᾶ ἅπασα τή στολή· ἔτσι εἶναι καί μέ τόν Ἅγιο. Σεβασμό, ἀγάπη καί εὐλάβεια». Ὡς Ἡγούμενος πού ἦταν ἔπρεπε νά ρίξη αὐτός τά λεφτά γιά νά πάρουμε κερί, βγάζει καί μοῦ δίνει χρήματα ν᾿ ἀνάψω κερί. -Λέω: «Γέροντα, ἐσεῖς πού εἶστε Ἡγούμενος. -Καί μοῦ λέει: «ἐγώ θ᾿ ἀνάψω· ἄναψε
  • 11.
    11 Νά ξέρης ὅτιὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ Ρῶσος Ρῶσο, καί γιά νά μήν τόν καταλάβουν εἶναι ζωντανός καί, ὅ,τι τοῦ ζητήσουνε -ἔλεγε κάποιος ἱερομόναχος- εἶδε τόν μέ πίστη καί ἀγάπη -καί τό κυριώτερο Ἅγιο καί τοῦ εἶπε αὐτό ἤ ἐκεῖνο καί μέ ταπείνωση-, τό δίνει. Τότε, πού ἦταν ὁ ἴδιος. Ὁ Γέροντας τῆς ἀγάπης, πηγαίναμε στήν Ἀθήνα, μόλις ἔφτασα μπρός στή λάρνακα, βλέπω, πάτερ μου, ἄκουσα νά ἀνοίγη ἡ λάρνακα καί ὁ ἅγιος Ἰωάννης νά βγαίνη. Κάνω ὑπόκλιση τοῦ Ἁγίου καί μοῦ λέει: ... π. Ἰάκωβε ἐπιστρέφω σέ λίγο, γιατί πρέπει νά πάω κάπου, γιά ἀσθενή.... »Ἐγώ γεμάτος ἐσωτερική χαρά καί πνευματική κατάσταση πλήρης χάριτος Ἁγίου Πνεύματος καί τοῦ Ἁγίου ἔκανα τόν σταυρό μου, κάθισα δίπλα σ᾿ ἕνα σκαμνάκι -ὅπως σοῦ εἶχα πεῖ- γιά νά συνέλθω, ἐπειδή εἶ- χα ζαλάδα καί τόν ἴλιγγο καί προ- σευχόμουν. Περνοῦσαν κόσμος, προ- σκυνοῦσαν τόν Ἅγιο, ἐνῷ ὁ Ἅγιος τῆς προσευχῆς, τῆς ἐλεημοσύνης, τῆς ἔλειπε μέσα ἀπό τή λάρνακα, ἀλλά διακρίσεως, τῆς ἀδιαλείπτου εὐχῆς. γιά νά δῆς ἔπρεπε νἄχης πνευματικά Καί ἄς μήν ἔλεγε πολλά γιά τήν εὐχή. μάτια. Μετά μισή ὥρα ἔρχεται ὁ Ἅγιος Ὅταν κάναμε διακονήματα πολλά ἀνοίγει ἡ λάρνακα μπαίνει ὁ Ἅγιος καί εἴμασταν κουρασμένοι, ὁ Γέροντας μέσα, βάζω μετάνοια νά προσκυνήσω, ἔλεγε: «Πατέρες μου, πές τε τό ˝Πάτερ καί ἀκούω νά μοῦ λέη ὁ Ἅγιος: ˝Πές, ἡμῶν˝ καί πέστε νά ξεκουραστεῖτε», πάτερ Ἰάκωβε, τί ἔχεις νά μοῦ πῆς˝. δηλαδή εἶχε διάκριση ἀκόμα καί γιά »Ἐγώ εἶπα τί εἶχα νά πῶ στόν Ἅγιο τό θέμα τοῦ κανόνα τοῦ μοναχοῦ. καί μετά ἔφυγα γιά τήν Ἀθήνα μαζί «Θέλω, πατέρες, νἆστε ἀγαπημένοι, σου μέ τό ταξί. Νά ξέρης, ὁ Ἅγιος νά κάνετε τά διακονήματα καί τά εἶναι ζωντανός καί ἡ θρησκεία μας πνευματικά σας μέ μέτρο καί διάκριση, ζωντανή!». νά μήν ξεπατωθεῖτε στή δουλειά καί Καί ἄλλες πολλές φορές ὁ Γέροντας δέν μπορεῖτε μετά νά πῆτε ἕνα ˝Κύριε ἐξιστοροῦσε γιά τόν ἅγιο Ἰωάννη τόν ἐλέησον˝».
  • 12.
    12 ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΠΑΤΑΡΩΝ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ Εἰς μνημόσυνον Ἰορδανίδη Ἀναστασίου Ταξιάρχου (ἐ. ἀ.) Τ ά ὀλίγα, πού ἀναφέρονται ἀγωνιστές, μεταξύ αὐτῶν καί τόν παραπάνω, γράφτηκαν τα- Γρηγόρη Αὐξεντίου. Ἦταν αὐτός πού πεινά, κατά παράκληση τοῦ κοινώνησε γιά τελευταία φορά τόν Γέροντά μου, εἰς μνήμην τοῦ ἥρωα τῆς Κύπρου. Ἡ φυλακή ἦταν Ἐπισκόπου Πατάρων κυροῦ Εἰρηναί- χωρίς στέγη, ἔμεινε δέ ἔγκλειστος ἕξι ου, κυπριακῆς καταγωγῆς, Ἱεράρχη τοῦ μῆνες. Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου. Στήν Ἀγγλία ἔζησε πενήντα χρόνια. Διετέλεσε ἡγούμενος τῆς μονῆς Ὑπηρέτησε στήν πόλη τοῦ Μπέρμιγ- Μαχαιρᾶ κατά τήν περίοδο τῆς ΕΟΚΑ χαμ καί ἀλλοῦ. Δίδαξε σέ Πανεπιστή- Α΄ καί φυλακίστηκε ἀπό τούς Ἄγγλους, μιο τῆς Ἀγγλίας Ψυχολογία. Πνευμα- διότι ἔκρυβε στή μονή τούς Κυπρίους τικό του εἶχε τόν Γέροντα Σωφρόνιο τοῦ Ἔσσεξ, γιά τόν ὁποῖο μοῦ εἶχε πεῖ ἀρκετές ἱστορίες, μεταξύ τῶν ὁποίων καί γιά τήν ἡμέρα πού τόν εἶδε νά προ- σεύχεται χωρίς νά πατᾶ στή γῆ! Στό γραφεῖο του μπροστά εἶχε μιά μεγάλη φωτογραφία τοῦ Γέροντα καί ἕνα με- γάλο κομποσχοίνι. Τό καλοκαίρι τοῦ 2006 μεταβήκα- με γιά προσκύνημα στό Ἅγιον Ὄρος. Ἦταν ἡ πρώτη φορά πού ἐπισκεπτό- ταν τό Ἅγιον Ὄρος. Φιλοξενηθήκα- με στήν Ἱερά Μονή Καρακάλου, ἐνῷ ἐπισκεφθήκαμε τήν Ἱ. Μεγίστη Μο- νή Βατοπαιδίου καί τήν Καλύβη τῆς Ἀναστάσεως, στήν Καψάλα, στίς Κα- ρυές. Ἀργότερα μοῦ εἶπαν κάποιοι μο- ναχοί ὅτι ἔμειναν πολύ ἐνθουσιασμέ- νοι ἀπό τόν πύρινο λόγο του. Ἤθελε πολύ νά ξαναπάει, ἀλλά λόγῳ τῆς ἀσθενοῦς καταστάσεως τῆς ὑγείας του δέν μπόρεσε. Ἐπίσης, μεταβήκαμε στή
  • 13.
    13 Σουρωτή, στήν Ἱ.Μ. τοῦ Ἁγ. Ἰωάννη Τόν πλησίασα καί μέ δακρυσμένα τοῦ Εὐαγγελιστοῦ καί προσκυνήσαμε μάτια φώναξε: ˝Βοήθεια, πεθαίνω...˝. τόν τάφο τοῦ πατρός Παϊσίου καί μέ Ἔτρεξα κοντά του˙ τόν ἀγκάλιασα. νόη-μα μέ ἄφησε νά καταλάβω ὅτι κά- Μέ σπασμένη φωνή μοῦ εἶπε: ˝παπ- τι τό ξεχωριστό εἶδε, ἀλλά δέν ἤθελε πούλη, πεθαίνω· διάβασέ μου μία νά μοῦ τό ἀποκαλύψει. Κατόπιν, ἐπι- εὐχή˝. Γονάτισα˙ τοῦ διάβασα μία εὐχή. σκεφθήκαμε τό Ἱερό Ἡσυχαστήριο Ψέλλισε δυό λέξεις: ˝πές τοῦ Χριστού- τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου, λη νά μέ δεχτεῖ˝ καί ξεψύχησε μέσα στήν Ὀρμύλια τῆς Χαλκιδικῆς. Ἐκεῖ στήν ἀγκάλη μου, ἄγνωστος μεταξύ συνάντησε δυό Μοναχές, οἱ ὁποῖες ἀγνώστων. Φεύγοντας, ψιθύριζα μία ἦταν πνευματικά του παιδιά στήν προσευχή. Χριστέ μου, μία λέξη εἶπε Ἀγγλία καί εἶχε νά τίς συναντήσει ἀπό ὁ ληστής καί τόν δέχτηκες στή βασι- τήν Ἀγγλία. Κατά τή συνάντησή τους λεία Σου, δέξου καί τήν ψυχή αὐτοῦ ὑπῆρχε τόση χάρη, πού ἐγώ καί ἕνας τοῦ παιδιοῦ Σου». ἀδερφός δέν μπορούσαμε νά συγκρα- Κάπου ἀλλοῦ γράφει: «Μεταξύ τῶν τήσουμε τά δάκρυά μας. ὀνομάτων πού ἐπικαλούμαστε τήν Πα- Μοῦ ἀφηγήθηκε ἕνα γεγονός πού ναγία θά χρησιμοποιήσω ἕνα. «Γλυκι- συνέβη στά Πάταρα. «Κατόπιν ἀδείας ώτισσα», τό ὁποῖο χρησιμοποιοῦσε ὅλη τέλεσα ὡς Ἐπίσκοπος Θεία Λειτουρ- ἡ ἐπαρχία τῆς Κερύνειας. Ἕνα ὄμορφο γία στόν κατεστραμμένο Ναό τοῦ ἐκκλησάκι ἔκτισαν οἱ Κερυνιῶτες κα- Ἁγ. Νικολάου. Ξαφνικά ἦρθαν δέκα τά τόν καιρό τῆς Ἐνετοκρατίας, δυό «Χριστέ μου, μία λέξη εἶπε ὁ ληστής καί τόν δέχτηκες στή βασιλεία Σου, δέξου καί τήν ψυχή αὐτοῦ τοῦ παιδιοῦ Σου». νεαρά ἄτομα. Στήν ἀρχή φοβήθηκα χιλιόμετρα ἔξω ἀπό τήν πόλη. Τό ἅγιο γιά τίποτα ἐπεισόδια, ἀλλά αὐτοί μέ εἰκόνισμά της ἔδινε παρηγοριά στούς παρακάλεσαν νά τούς βαπτίσω. Τούς πονεμένους. Δυστυχῶς οἱ Τοῦρκοι διά- εἶπα νά τούς δώσω στή βάπτιση τό λεξαν τό λιμανάκι πού ἦταν κάτω ἀπό ὄνομα Νικόλαος, ἀλλά ἐκεῖνοι εἶπαν τό ἐκκλησάκι γιά νά καταλάβουν τήν Ἀλέξανδρος, διότι ...θέλουμε νά εἴμα- Κερύνεια. Ἕναν μήνα πρίν ἔλθουν οἱ στε καί Ὀρθόδοξοι καί Ἕλληνες...». Τοῦρκοι, δέκα εὐσεβεῖς γυναῖκες πῆγαν Τό ἔτος 2006 ἐκδόθηκε τό βιβλίο νά προσευχηθοῦν στήν Παναγία, νά πού ἔγραψε «Λουλούδια ἀπό τούς κή- καθαρίσουν τό δάπεδο, νά πλύνουν τά πους τῶν Πατέρων τῆς Ὀρθοδόξου καντήλια. Ξαφνικά ἀκούστηκε ἕνας Ἐκκλησίας μας». Ἀντί προλόγου, ἔ- θόρυβος, ἐπακολούθησε μία ἀγγελική γραψε: «Προχθές γυρίζοντας ἀπό ἕναν μελωδία, τό ἐκκλησάκι εὐωδίαζε. Ἑσπερινό πέρασα ἀπό τήν Ὁμόνοια. Κοίταξαν τό εἰκόνισμα τῆς Παναγίας. Πλῆθος νέων ἦταν μαζεμένοι γύρω Τά ἐνδύματα ἔγιναν μαῦρα καί δά- ἀπό ἕνα παιδί. Στό χέρι του κρατοῦσε κρυα ἔτρεχαν ἀπό τά μάτιά Της. Οἱ τήν τελευταία σύριγγα τοῦ θανάτου. γυναῖκες τρομαγμένες σκούπισαν τά
  • 14.
    14 δάκρυα τῆς Παναγίαςκαί ἦρθαν στή δόν κάθε βράδυ. Μοῦ ἔλεγε ὅτι θέλει γλώσσα τους τά λόγια τῶν χριστιανῶν νά ἔρθει στό σπίτι πολύς κόσμος, ἀλλά στήν Ἁγία Σοφία. «Σώπασε Κυρά Δέ- κουράζομαι πιά, δέν μέ βαστοῦν τά πό- σποινα καί μήν πολυδακρύζεις, πάλι δια μου. μέ χρόνια μέ καιρούς πάλι δικά μας θἆναι». Ἐκοιμήθη τήν 20 Δεκεμβρίου 2009 Ἐπειδή ἦταν σέ μεγάλη ἡλικία, τε- στήν Ἀθήνα, στό Εὐγενίδειο νοσοκο- λευταῖα τόν διακονοῦσε ὁ Βασίλης ἀπό μεῖο. Ὁ τάφος του βρίσκεται στήν Ἱερά τό Περιστέρι, ἕνας μηχανικός αὐτοκι- Μονή Εἰσόδια τῆς Θεοτόκου, στό Μαρ- νήτων, οἰκογενειάρχης. Πήγαινε σχε- κόπουλο Ὠρωποῦ. «Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ ΣΤΗΝ ΠΑ Λ ΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ» Ἀρχιμ. Ἰακώβου Κανάκη Σ ήμερα ἀπό διαφόρους κύ- ὡς ἕνα ἐγχειρίδιο τῆς ἱστορίας τοῦ κλους, κυρίως νεοειδωλο- Ἰσραήλ ἤ ὡς ἕνα βιβλίο ἠθικολογίας λατρῶν, ἀναπτύσσεται μιά καί καθηκοντολογίας. Ὠστόσο, ἡ πολεμική ἐναντίον ὄχι ἑ- Παλαιά Διαθήκη ἀποτελεῖ φάκελ- νός χωρίου τῆς Ἁγίας Γραφῆς ἀλλά λο μαρτυρικῶν καταθέσεων τῶν ἐναντίον τοῦ μεγαλυτέρου τμήματός δικαίων καί τῶν προφητῶν περί της, τῶν 49 πρώτων βιβλίων της, τοῦ Χριστοῦ, ἀσάρκου ἀκόμη, πού δηλαδή τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ὅλοι βιαζόταν ὅμως νά σαρκωθεῖ καί νά αὐτοί οἱ ἄνθρωποι καί πολλοί ἄλλοι γίνει «Ἐμμανουήλ», νά ἔρθει δηλα- Ἡ διδασκαλία τῶν προφητῶν γιά τήν καταδίκη τῶν ἀσεβῶν τήν «ἡμέραν τοῦ Κυρίου καί τήν σωτηρία τῶν δικαίων στήν βασιλεία τοῦ Θεοῦ» προϋποθέτει τήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν καί τήν προσωπική ἀθανασία. ἀμφιβάλλουν καί σκανδαλίζονται ἀ- δή ἀνάμεσά μας. Γιά τόν λόγο αὐ- πό τά κείμενά της διότι δέν προσεγ- τό ἐμφανιζόταν μέ τήν μορφή τοῦ γίζουν τό ἱερό κείμενο ὡς ἕνα βιβλίο «ἀγγέλου τοῦ Θεοῦ» πρίν ἀπό τήν περί τοῦ Χριστοῦ ἀλλά τό θεωροῦν ἔλευσή Του στόν κόσμο.1
  • 15.
    15 Ἐπιπλέον,στή θεολογία τῆς Παλαι- θάρια τή διδασκαλία περί τῆς μετα- ᾶς Διαθήκης, σέ σχέση μέ τήν Καινή θανάτιας ζωῆς.4 Τό δόγμα, λοιπόν, τῆς καί τό σήμερα, ἔχουμε τρία βασικά ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν δέν εἶναι σημεία πού μποροῦμε νά ἀναφέρουμε ἄγνωστο καί μάλιστα γίνεται λόγος καί αὐτά εἶναι: α) τό ἐκπληρούμενο, ἀπό ποιές διδασκαλίες ἐπηρεάστηκε β) τό συμπληρούμενο καί γ) τό κα- αὐτή ἡ πεποίθηση στόν Ἰσραηλιτικό ταργούμενο. Τό πρῶτο σχετίζεται μέ λαό.5 Ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι πιθανόν τήν ἐκπλήρωση στό Πρόσωπο τοῦ σχετίζεται μέ τόν Παρσισμό ἤ καί τήν Χριστοῦ ὅλων ὅσοι εἶχαν προαναγγεί- αἰγυπτιακή θρησκεία, θεωρίες βεβαί- λει οἱ προφῆτες γιά τόν ἀναμενόμενο Μεσσία. Τό δεύτερο ἀφορᾶ στήν ἀνύ- ψωση τοῦ πνευματικοῦ πήχυ καί χαρακτηριστικό παράδειγμα αὐτοῦ εἶναι ἡ μετάβαση ἀπό τό «ὀφθαλμός ἀντί ὀφθαλμοῦ»,2 στήν ἀγάπη ἀκόμα καί πρός τούς ἐχθρούς.3 Τέλος, τό καταργούμενο σχετίζεται μέ τίς ἀτέ- λειωτες διατάξεις περί θυσιῶν, κα- θάρσεων, ὁλοκαυτωμάτων κ.ἄ. Αὐτά ὡς εἰσαγωγικά γιά νά προχωρήσου- με στήν ἐξέταση ἑνός ἐνδιαφέροντος ὁμολογουμένως θέματος πού εἶναι ἡ ἀνάσταση τῶν νεκρῶν καί πού φυσι- κά εἶναι θέμα ἤ καλύτερα δόγμα πού διδάσκεται καί στήν Παλαιά καί στήν Καινή Διαθήκη. Γιά τό θέμα τῆς ἀνάστασης τῶν νεκρῶν, τῆς ζωῆς μετά τόν θάνατο καί τῆς ἀθανασίας θά λέγαμε ὅτι στά πρῶτα της βιβλία ἡ Παλαιά Διαθή- κη δέν παρουσιάζει ἀνεπτυγμένη διδασκαλία καί αὐτό ὄχι ἄνευ λό- γου. Κατά τόν μακαριστό καθηγητή Βασίλειο Βέλλα ὁ μή τονισμός τῶν ἀνωτέρω θεμάτων ὀφείλεται στόν πολεμική ἔναντι τῆς νεκρομαντείας, ἡ ὁποία ἦταν περισσῶς διαδεδομένη τήν ἐποχή ἐκείνη. Στή συνέχεια ὅμως καί στό πέρασμα τῶν ἐτῶν, τότε πού ἡ πίστη τῶν ἀνθρώπων στή νεκρομα- ντεία καταπαύει, ἔχουμε στά κείμενα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης σαφῆ καί κα- Ἡ Ἀνάστασις τοῦ Κυρίου.
  • 16.
    16 ως πού δένμποροῦν νά ἀποδειχθοῦν.6 «Ὁ Κύριος τοῦ σύμπαντος θά Τό πιθανότερο εἶναι ὅτι στό Ἰσραήλ ἡ ἐτοιμάσει πάνω στό ὄρος Σιών γιά πίστη αὐτή ἀναπτυσσόταν βαθμηδόν ὅλους τούς λαούς ἐκ θείας ἀποκαλύψεως καί ἡ ἀπαρχή συμπόσιο μέ τά πιό νόστιμα ἐδέσματα, τῆς πίστεως αὐτῆς βρίσκεται στήν συμπόσιο μέ ἐκλεκτά κρασιά, προσευχή τῆς Ἄννης, τῆς μητέρας λαγαρισμένα. τοῦ Σαμουήλ. Ἀναφέρεται χαρακτηρι- στικά: «Κύριος θανατοῖ καί ζωογονεῖ, Ἐκεῖ, ἀπάνω στό βουνό, θά καταργή- κατάγει εἰς ἅδου καί ἀνάγει».7 Ἐπίσης, σει τό πένθιμο πέπλο, πού ὅλους σκε- στό βιβλίο τῶν Ψαλμῶν ἔχουμε προ- πάζει τούς λαούς, αναγγελία τῆς ἀναστάσεως τοῦ πά- τό νεκρικό σεντόνι, πού ὅλα σπεπάζει σχοντος Μεσσίου,8 ὅπως ἐπίσης μέ τά ἔθνη. παρόμοιο τρόπο γίνεται καί στόν Θά καταργήσει τόν θάνατο γιά πάντα. Ἠσαΐα.9 Ἀπό τά σοφιολογικά βιβλία ἔχουμε ἀναφορά ἐπί τοῦ θέματος Καί θά σφουγγίσει ὁ Κύριος, ὁ Θεός στόν Ἰώβ ὅπου διδάσκεται πιθανώ- τά δάκρυα σ̓ ὅλα τά πρόσωπα˙ τατα καί ἡ προσωπική πίστη στήν καί θά ἐξαλείψει τοῦ λαοῦ του τή ἀνάσταση ἐκ τῶν νεκρῶν.10 Προσδο- ντροπή σ̓ ὅλη τή γῆ. κία περί τῆς ἀναστάσεως ἔχουμε καί Τό εἶπε ὁ Κύριος ὁ ἴδιος. στά Β´ Μακκαβαίων σέ ἀναφορά μέ τήν ἀνάσταση ὡς πηγή δυνάμεως γιά Τή μέρα ἐκείνη θέ νά ποῦν: τούς ἀγωνιζομένους Μακκαβαίους.11 Αὐτός εἶν̓ ὁ Θεός μας, σ̓ αὐτόν Στή Σοφία Σολομῶντος ἡ παραπάνω ἐλπίσαμε καί μᾶς ἔσωσε. προσδοκία δέν εἶναι πλέον προσδοκία Αὐτός εἶναι ὁ Κύριος, σ̓ αὐτόν ἀλλά βεβαιότητα.12 ἐλπίσαμε. Ὠστόσο, τά βιβλία πού ἀναφέρονται Τώρα ἄς χαροῦμε καί ἄς πανηγυρί- εὐθέως ἤ μέ κάποιο ὑπαινιγμό στό σουμε γιατί αὐτός μᾶς σώζει». θέμα τῆς ἀναστάσεως εἶναι κυρίως τά προφητικά. Γενικά, μποροῦμε νά Καί στό ἑπόμενο κεφάλαιο στό ποῦμε ὅτι ἡ διδασκαλία τῶν προφητῶν Ἠσ. 26,19 ἀναφέρεται καί πάλι στήν γιά τήν καταδίκη τῶν ἀσεβῶν τήν ἀνάσταση λέγοντας: «ἡμέραν τοῦ Κυρίου καί τήν σωτηρία «Μά οἱ νεκροί σου Κύριε, θά ξαναζή- τῶν δικαίων στή βασιλεία τοῦ Θεοῦ» σουν, τά νεκρά σώματα τοῦ λαοῦ μου προϋποθέτει τήν ἀνάσταση τῶν νε- θ̓ ἀναστηθοῦν. κρῶν καί τήν προσωπική ἀθανασία.13 Ξυπνῆστε, ἐσεῖς πού κείτεστε μέσα Αὐτή ἡ προϋπόθεση διατυπώνεται στό χῶμα καί ψάλτε ἀπό χαρά! στά βιβλία τῶν Ἠσαΐα, Δανιήλ καί Ἰεζεκιήλ. Ζωῆς ἀκτίνα ἐσύ εἶσαι, Κύριε, Ὁ Ἠσαΐας περιγράφοντας στό Ἠσ. Γἰ αὐτό καί ἡ γῆ θά δώσει πίσω στό 25, 6-9 τή σωτηρία τῶν πιστῶν προ- φῶς αὐτούς πού δέν εἶναι παρά σκιά». φητεύει τήν νίκη τοῦ Θεοῦ κατά τοῦ Ἄλλα χωρία ἀπό τό βιβλίο τοῦ προ- θανάτου λέγοντας: φήτου Ἠσαΐου πού μποροῦμε νά ση-
  • 17.
    17 μειώσουμε καί σχετίζονταιμέ τό θέμα λέγει: «Ἔνιωσα πάνω μου τή δύναμη μας εἶναι τά: 15,10, 21,23 καί ἑξ., 52,13, τοῦ Κυρίου. Μ̓ ἔβγαλε μέ τό Πνεῦμα καί 53,10. του ἔξω, μ̓ ἔφερε σέ μιά πεδιάδα πού Καί ὁ προφήτης Δανιήλ ὁμιλεῖ γιά ἦταν γεμάτη κόκκαλα καί μέ περιέφε- τόν χωρισμό τῶν δικαίων καί ἀδίκων ρε πάνω ἀπ̓ αὐτά. Τά κόκκαλα ἦταν κατά τήν κρίση λέγοντας: «Ἐκεῖνοι πάρα πολλά καί πολύ ξερά, ἁπλωμένα πού κοιμοῦνται στή χωμάτινη γῆ θά στήν πεδιάδα. «Ἄνθρωπε», μέ ρώτη- ἀναστηθοῦν, οἱ μέν εἰς αἰώνια ζωή, οἱ δέ σε, «μποροῦν νά γίνουν ζωντανοί εἰς ὄνειδος, εἰς αἰώνια καταισχύνη».14 ἄνθρωποι αὐτά τά κόκκαλα;» Κι ἐγώ ἀπάντησα: «Κύριε, Θεέ, ἐσύ ξέρεις». Ἄν οἱ προαναφερθεῖσες προφητκές Τότε μοῦ εἶπε: «Μίλα ἐκ μέρους μου σ̓ περικοπές ἀναφέρονται στό θέμα αὐτά τά κόκκαλα καί πές τους: «κόκ- τῆς ἀνάστασης καί πραγματικά μᾶς καλα ἐσεῖς ξερά, ὁ Κύριος ὁ Θεός σᾶς ἐντυπωσιάζουν, ἡ περικοπή πού θά λέει: Προσέξτε! Ἐγώ θά φέρω πνοή καταγράψουμε στή συνέχεια ὄντως μέσα σας καί θά πάρετε ζωή. Θά σᾶς μᾶς ἀφήνει ἄφωνους. Πρόκειται γιά δώσω νεῦρα καί θά κάνω να ̓ρθει πά- τήν περικοπή Ἰεζ. 37, 1-14 τήν ὁποία νω σας σάρκα καί θά τή σκεπάσω μέ καί παραθέτουμε ἀφοῦ προλογικῶς δέρμα˙ μετά θά σᾶς δώσω πνοή καί θά πάρετε ζωή. Τότε θά μάθετε ὅτι ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος». Καί συνεχίζει ὁ προφήτης λέγοντας: «Προφήτεψα, λοιπόν, κατά πῶς διατά- χθηκα. Κί ἐκεῖ πού προφήτευα, ἔγινε ἕνας θόρυβος καί ἀκούγονταν τριξί- ματα˙ τά κόκκαλα πλησίαζαν τό ἕνα τό ἄλλο. Ὕστερα κοίταξα καί εἶδα ὅτι νεῦρα καί σάρκες φύτρωναν πάνω στά κόκκαλα καί μετά ντύθηκαν μέ δέρ- μα˙ ζωή ὅμως δέν ὑπῆρχε ἀκόμα μέσα τους. Τότε μοῦ εἶπε ὁ Κύριος: «Μίλα ἐκ μέρους μου στήν πνοή τῆς ζωῆς! Προ- φήτεψε, ἄνθρωπε, καί πές της: «ὁ Κύ- ριος ὁ Θεός λέει: Ἔλα, πνοή, ἀπό τίς τέσσερις ἄκρες καί μπές μέσα σ̓ αὐτά τά πτώματα γιά νά ξαναπάρουν ζωή». Ὅραμα Ἰεζεκιήλ. Προφήτεψα, λοιπόν, ὅπως μέ πρόστα- ξε ὁ Κύριος. Μπῆκε τότε ἡ πνοή τῆς ποῦμε ὅτι πρόκειται γιά ἕνα ὅραμα ζωῆς στά πτώματα καί ἀναστήθηκαν πού εἶδε ὁ Ἰεζεκιήλ. Βρίσκεται, λοι- καί στάθηκαν στά πόδια τους, κί ἦταν πόν, ὁ προφήτης σέ μιά μεγάλη πεδι- ἕνα πάρα πολύ μεγάλο στράτευμα». άδα πού εἶναι γεμάτη ἀπό ὀστά καί Στή συνέχεια τῶν λόγων του ὁ προ- τότε ὁ Θεός ἀπευθυνόμενος σ̓ αὐτά φήτης συνδυάζει τήν ἀνάσταση μέ
  • 18.
    18 τόν νεκρό Ἰσραήλ,ὁ ὁποῖος βρισκόταν προϋπάρξεως τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐν αἰχμαλωσίᾳ. διδασκαλία τῆς Ἁγίας Γραφῆς κατά «Ἄνθρωπε», μοῦ εἶπε ὁ Κύριος, τόν ἱερόν Χρυσόστομον, (Διατριβή ἐπί «αὐτά τά κόκκαλα συμβολίζουν τούς διδακτορίᾳ), Ἀθῆναι 2002, σσ. 210-213. Ἰσραηλίτες, οἱ ὁποίοι λένε συνεχῶς 2. Ἐξ. 21,24 ὅτι εἶναι σάν ξερά κόκκαλα, ὄτι χά- θηκε κάθε ἐλπίδα γἰ αὐτούς, ὅτι εἶναι 3. Λκ. 6,35 χαμένοι πιά. Γἰ αὐτό, προφήτεψε καί 4. Β. Βέλλα, Θεός καί ἱστορία ἐν τῇ πές τους ὅτι ἐγώ, ὁ Κύριος ὁ Θεός λέω: Ἰσραηλιτικῇ θρησκείᾳ, Ἀθῆναι 1966, «θ̓ ἀνοίξω τούς τάφους σας καί θά σᾶς σ.8 βγάλω μές ἀπ̓ ἀυτούς, λαέ μου, καί θά σᾶς φέρω στή χώρα τοῦ Ἰσραήλ. 5. Νά σημειωθεῖ ὅτι βασικό δόγμα τῆς Κι ὅταν τό κάνω αὐτό θά μάθετε ὅτι αἱρέσεως τῶν Σαδδουκαίων ἦταν ἡ ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος. Θά σᾶς δώσω τό ἄρνηση τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν Πνεῦμα μου καί θά ξαναβρεῖτε τή ὅπως ἀναφέρεται στό Μτ. 22,23. ζωή. Θά σᾶς φέρω στή χώρα σας καί θά μάθετε ὅτι ἐγώ εἶμαι ὁ Κύριος. Τό 6. Μπρατσιώτου Π., «Ἀνάστασις», εἶπα καί θά τό κάνω ἐγώ, ὁ Κύριος». ΘΗΕ, Τόμος 2ος, Ἀθῆναι 1963, σ. 595. Ἐν κατακλείδι, θά σημειώσουμε ὅτι ἡ πίστη στήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν 7. Α´ Βασ. 2,6 ὑπάρχει καί στά ἀπόκρυφα κείμενα 8. Ψλ. 15,10 καί 21, 23 καί ἑξ. τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καί συγκεκρι- μένα στό βιβλίο τοῦ Ἐνώχ (22, 3 κ. ἑξ., 9. Ἠσ. 52,13 καί 53, 10. 51,1 κ. ἑξ) ὅπως καί στόν Δ´ Ἔσδρα, 10. Ἰώβ. 19,26. στίς Διαθήκες τῶν 12 Πατριαρχῶν, στήν Ἀνάληψη τοῦ Μωϋσέως καί στή 11. Β´ Μακ. 7,9 καί ἑξ. Δ´ Σιβύλλειο Βίβλο. 12. Σολ. 1,13, 3,7, 4,20-5,14 καί 16,13. 13. Φούντα Ἱ. (νῦν μητροπ. Γόρτυ- νος καί Μεγαλοπόλεως), Ἡ Παλαιά ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ Διαθήκη ( περιεχόμενο καί θεολογία της), Ἀθῆναι 2005, σ. 218. 1. Φούντα Ἱ. (νῦν μητροπολίτου Γόρ- τυνος καί Μεγαλοπόλεως), Ἡ Περί 14. Δν. 12,2
  • 19.
    19 1 ΣΤΗΝ ΕΛ Λ ΑΔΑ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΙΑ! Ἰωάννου - Ἀλέξανδρου Χριστόπουλου δικηγόρου, νομικοῦ συμβούλου Π οθητὴ ἐπιθυμία καὶ ἄσβε- ἀντίληψη τῶν πραγμάτων, πλὴν ὅμως στο ὄνειρο ἀποτελεῖ γιὰ ἡ ταχύτητα μὲ τὴν ὁποία κινεῖται ἡ τὸν γράφοντα ἡ μεταλα- σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοι- μπάδευση βασικῶν νομι- νωνία σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τῆς κῶν γνώσεων στὸ (ἀναγνωστικό) κοι- κοινωνικῆς, οἰκονομικῆς, πολιτιστι- νό, ὥστε τὸ τελευταῖο, μὲ τρόπο εὐ- κῆς καὶ πολιτικῆς ζωῆς, δὲν ἐπιτρέπει σύνοπτο καὶ περιεκτικό, νὰ μπορεῖ νὰ οὔτε ἀκόμη καὶ σὲ αὐτὸν τὸν νομικὸ ἀντιλαμβάνεται σὲ μεγάλο βαθμό, τί κόσμο νὰ ἀφουγκραστεῖ, νὰ ἐπηρεά- πραγματικὰ εἶναι δίκαιο καὶ μή, ἄρα σει, νὰ κρίνει, ἀκόμη καὶ νὰ ἀμυνθεῖ τί εἶναι πρὸς τὸ συμφέρον του ἢ ὄχι. σθεναρὰ στὶς ὅποιες μεταβολὲς λαμ- Βέβαια, σὲ κάθε ἀνθρώπινη κοινω- βάνουν χώρα. Πολλὲς φορές, λόγου νία τὸ «λαϊκὸ περὶ δικαίου αἴσθημα», χάρη, ἀνακύπτει τὸ εὔλογο ἐρώτημα, ἤτοι ἡ ἐνδιάθετη τάση καὶ στάση τοῦ ἂν τὸ δίκαιο ἀκολουθεῖ τὴν ἠθικὴ ἢ τὸ μέσου κοινωνοῦ γιὰ τὸ τί εἶναι δίκαιο, ἀντίθετο ἢ τί εἶναι ἠθικὸ καὶ τί ὄχι. διαδραματίζει σπουδαῖο ρόλο στὴν Ἤδη ἀπὸ τὴ μικρὴ αὐτὴ εἰσαγωγή, Αἴθουσα τοῦ Ευρωπαϊκοῦ Δικαστηρίου
  • 20.
    20 σὲ σχέση μὲτὸν «ἐκκεντρικὸ» τίτλο μὲ τὴ συνταγματικὴ πραγματικότητα. τοῦ ἄρθρου ἀντιλαμβάνεται κανεὶς Εἰδικότερα: Ἀποτελεῖ νομικὴ πλάνη, τὴν ἐνδελέχεια τοῦ τελευταίου. Πρό- ὑψίστου, μάλιστα, βαθμοῦ, τὸ γεγονὸς κειται γιὰ μία ἐποπτικὴ ἐπισκόπηση ὅτι πολλοὶ πιστεύουν πὼς στὴν Ἑλ- τῶν δικαιϊκῶν συνιστωσῶν, γύρω λάδα τὸ καθεστὼς ποὺ ἐπικρατεῖ εἶναι ἀπὸ ἕνα ζήτημα, τὸ ὁποῖο εἶναι ἄκρως αὐτὸ τῆς ἀνεξιθρησκίας. Ἡ τελευταία ἐνδιαφέρον, διότι συνεφέλκεται μὲ αὐτὴ λέξη δὲν ἀπαντᾶται πουθενὰ τὴν ἐπικρατοῦσα συνταγματικὴ τάξη στὸ Σύνταγμα, τὸ ὁποῖο, σημειωτέον, σὲ ἐπίπεδο ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, ἀποτελεῖ τὸ βασικὸ ρυθμιστικὸ παρά- ἐπεκτείνεται δὲ στὶς σχέσεις μεταξὺ γοντα στὴ διαμόρφωση καὶ ἐξέλιξη τοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους καὶ διαφόρων ἀναλόγων ζητημάτων. θρησκειῶν. Ἔτσι, σύμφωνα μὲ τὸ ἰσχῦον Σύ- Τὰ τελευταῖα χρόνια ἔχει ἀνακύψει νταγμα, ἡ κρατικὴ ἐξουσία «ὄχι μό- μία προβληματική, σὲ σχέση μὲ τὸ νο δὲν μπορεῖ ἄμεσα νὰ ὑποχρεώσει ποιὸ εἶναι τὸ ἀληθὲς θρησκευτικὸ κανέναν νὰ ἀκολουθεῖ ἢ νὰ μὴν καθεστὼς ποὺ ἐπικρατεῖ στὴ χώρα ἀκολουθεῖ ὁρισμένο θρήσκευμα ἢ καὶ μας. Ἀποτελεῖ δυστυχῶς κανόνα, ἡ ἀθρησκευτικὲς ἢ ἀθεϊστικὲς πεποιθή- μὴ ὀρθὴ ἀπεικόνιση τῆς ζώσας πραγ- σεις, ἀλλὰ δὲν ἐπιτρέπεται οὔτε καὶ νὰ ματικότητας γύρω ἀπὸ τὸ ζήτημα ἐπιδιώκει ἔμμεσα τὸ ἴδιο ἀποτέλεσμα... ποὺ τίθεται «ἐπὶ τάπητος». Φυσικά, Μὲ ἄλλες λέξεις τὸ κράτος ὀφείλει «στὴ γωνία» βρίσκεται σχεδὸν πά- καταρχὴν νὰ παραμένει θρησκευτικὰ ντα ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, τόσο ὡς οὐδέτερο. Μόνο τότε μπορεῖ νὰ γίνεται Στὴν Ἑλλάδα, κατοχυρώνεται τὸ μεῖζον ἀτομικὸ δικαίωμα (θρησκευτικὴ ἐλευθερία), τὸ πλέον φιλελεύθερο καὶ δημοκρατικὸ καθεστὼς (θρησκευτικὴ οὐδετερότητα), ἐν ἀντιθέσει μὲ τὸ ἔλασσον (ἀνεξιθρησκία). ὀργανισμὸς - νομικὸ πρόσωπο, ὅσο καὶ λόγος γιὰ πραγματικὴ θρησκευτικὴ ὡς ἕνα εὐρύτερο κοινωνικὸ σύνολο, ἐλευθερία, ἐνῷ διαφορετικὰ ἔχουμε γεγονὸς ποὺ ἐπαυξάνει κατὰ καιρούς, ἁπλῶς ἀνεξιθρησκία, δηλαδὴ ἀνοχὴ ὄχι ἄδικα, τὴν ἀνησυχία τόσο τοῦ τοῦ πλουραλισμοῦ θρησκευτικῶν ἢ κλήρου ὅσου καὶ τοῦ ποιμνίου. ἀθεϊστικῶν πεποιθήσεων ποὺ ὑφίστα- Τὸ δυσάρεστο εἶναι ὅτι πολλὲς φορὲς νται στὴν κοινωνία, μὲ παράλληλη ἐμεῖς οἱ ἴδιοι, ἀδικοῦμε τὸν ἑαυτό μας ὅμως προώθηση τῆς ἐπίσημης κρα- καὶ αὐτὸ ὀφείλεται μᾶλλον σὲ λόγους τικῆς θρησκευτικῆς (ἢ ἀθεϊστικῆς) ἄγνοιας τοῦ Νόμου. Δὲν εἶναι π.χ. λί- ἰδεολογίας».2 γες οἱ φορές, πού, στὴν προσπάθεια Στὴν περίπτωση τῆς ἀνεξιθρησκίας νὰ περισωθοῦν «τὰ κεκτημένα», γί- ἀναγνωρίζεται στοὺς πολίτες ἁπλᾶ νεται ἰδιαίτερη ἀναφορὰ -ἀκόμη καὶ «ἡ πραγματικὴ δυνατότητα λα- ἀπὸ ἐπίσημα χείλη- σὲ ἕνα νομικὸ τρείας τοῦ θείου, σύμφωνα μὲ τὶς καθεστὼς τὸ ὁποῖο οὐδεμία σχέση ἔχει ὑπαγορεύσεις τῆς συνείδησής τους,
  • 21.
    21 χωρὶς ὅμως ἀντίστοιχοδικαίωμα ἐνέργειες ποὺ εἶναι ἀντίθετες μὲ τὶς ἔναντι τοῦ κράτους»3, ἐνῷ στὴν περί- θρησκευτικές του πεποιθήσεις7. πτωση τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας, Ἀξίζει νὰ ἀναφερθεῖ πὼς «ἡ ρητὴ «δημιουργεῖται δικαίωμα τῶν πολιτῶν κατοχύρωση τῆς ἐλευθερίας τῆς θρη- ἀπέναντι στὴν Πολιτεία μὲ διπλὴ σκευτικῆς εἰδικὰ συνείδησης προσ- ἀξίωση: ἀφενὸς μὲν τὴν ἀποχὴ ἀπὸ δίδει ἁπλῶς ἔμφαση σὲ μία πτυχὴ τῆς κάθε ἐνέργεια ποὺ θὰ παρεμπόδιζε γενικότερης ἀρχῆς τῆς ἐλευθερίας τῆς τὴν ὑλοποίησή του (δικαιώματος) καὶ συνείδησης, ἡ ὁποία ἀπορρέει κυρί- ἀφετέρου τὴ λήψη κάθε πρόσφορου ως ἀπὸ τὰ ἄρθρα 2 παρ. 1 και 14 παρ. (νομοθετικοῦ, διοικητικοῦ) μέτρου 1 Συντ.»8. Γιὰ τὴν ταυτότητα τοῦ γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς ἀσκήσεώς νομικοῦ λόγου, ἀξίζει νὰ ἐπισημανθεῖ του»4. Ἡ ἀξίωση αὐτὴ μπορεῖ νὰ εἶναι ὅτι τὸ ἐν λόγῳ ἀτομικὸ δικαίωμα, ἀγώγιμη5, δηλαδὴ μπορεῖ νὰ ἱκα- θὰ μποροῦσε νὰ συσχετιστεῖ καὶ μὲ νοποιηθεῖ διὰ τῆς δικαστικῆς ὁδοῦ, τὸ ἄρθρο 5 παρ. 1 Συντ., τὸ ὁποῖο ποὺ ἀποτελεῖ τὸ ὑπέρτατο ἐχέγγυο ἀναφέρεται στὴν ἐλεύθερη ἀνάπτυξη δημοκρατικῆς ἀντιμετώπισης τῶν τῆς προσωπικότητας τοῦ ἀνθρώπου. πραγμάτων, σὲ ἕνα Κράτος Δικαίου. Προκύπτει λοιπὸν ἀβίαστα πὼς ὁ Ἡ θρησκευτικὴ ἐλευθερία6, ὡς κα- συνταγματικὸς νομοθέτης, θὰ μπο- τοχυρωμένο συνταγματικὰ ἀτομικὸ ροῦσε νὰ μὴν προβεῖ σὲ εἰδικότερη δικαίωμα συνεπάγεται τὴ δυνατότη- ἀναφορὰ γύρω ἀπὸ τὴν θρησκευτικὴ τα ἑνὸς ἑκάστου ἐξ ἡμῶν νὰ πιστεύ- ἐλευθερία, πλὴν ὅμως ἐπέδειξε, ὀρθῶς, ει ἢ νὰ μὴν πιστεύει στὸ «θεῖο», νὰ μπορεῖ νὰ μεταβάλλει τὶς θρησκευ- τικές του πεποιθήσεις ὁποτεδήποτε, νὰ διαδίδει μὲ κάθε νόμιμο τρόπο τὸ ἐνδιάθετο θρησκευτικό του φρόνημα ἤ, ἀντίθετα, νὰ τὸ ἀποσιωπᾶ, χωρὶς αὐτὰ νὰ ἀποτελοῦν ἐπιβαρυντικὴ πε- ρίσταση στὶς διαμορφούμενες σχέσεις του μὲ τὸ Κράτος ἢ τοὺς ἰδιῶτες. Ἡ Ὁ δίκαιος Κριτής θρησκευτικὴ ἐλευθερία ἐκδηλώνεται μὲ δυὸ τρόπους, εἴτε ὡς ἐλευθερία τῆς συνείδησης εἴτε ὡς ἐλευθερία τῆς λα- ἰδιαίτερη σπουδὴ γύρω ἀπὸ αὐτὸ τὸ τρείας. Ἐπιπλέον, συνεπάγεται τὸ δι- εὐαίσθητο ζήτημα, γιὰ νὰ μὴν ὑφέρπει καίωμα τοῦ συνεταιρίζεσθαι γιὰ θρη- καμμία ἀμφιβολία περὶ τούτου. σκευτικοὺς σκοπούς, τὸ δικαίωμα Σύμφωνα δέ, μὲ τὸ ἄρθρο 13 παρ. 4 τῆς θρησκευτικῆς ἰσότητας, δηλαδὴ Συντ., «κανένας δὲν μπορεῖ, ἐξαιτίας τῆς μὴ ἄνισης μεταχείρισης ἀτόμων τῶν θρησκευτικῶν του πεποιθήσεων, ἢ ὁμάδων μὲ θρησκευτικὰ κριτή- νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ τὴν ἐκπλήρωση τῶν ρια, τὸ δικαίωμα τῆς θρησκευτικῆς ὑποχρεώσεών του πρὸς τὸ Κράτος ἢ ἐκπαίδευσης καὶ τέλος τὸ δικαίω- νὰ ἀρνηθεῖ νὰ συμμορφωθεῖ πρὸς τοὺς μα νὰ μὴν ἐξαναγκάζεται κανεὶς σὲ νόμους». Ἀποκλείεται δηλαδὴ ἀπὸ τὸν
  • 22.
    22 ὁποιονδήποτε πολίτη ἡπροσχηματικὴ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ἐκμετάλλευση τῶν θρησκευτικῶν του πεποιθήσεων, προκειμένου νὰ ἐξασφαλίζει κάποια προνομιακὴ με- 1. Τὸ ἄρθρο αὐτὸ ἀφιερώνεται «διὰ ταχείριση σὲ σχέση μὲ τὶς ἑκάστοτε πυρός» στὸν π. Μεθόδιο καὶ τὴ συ- κρατικὲς ἐπιταγές. Ἂς προστεθεῖ νοδεία αὐτοῦ, ὡς ἐπίσης καὶ στὸν π. πώς, τοῦ Συντάγματος μὴ διακρίνο- Θεόδωρο. ντος, ὑποκείμενα τοῦ δικαιώματος 2. Χρυσόγονου Κ., «Ἀτομικὰ καὶ τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς Κοινωνικὰ Δικαιώματα», 2002, σελ. συνείδησης μπορεῖ νὰ εἶναι τόσο οἱ 250. Ἕλληνες ὅσο καὶ οἱ ἀλλοδαποί, οἱ 3. Ἀνδρουτσόπουλου Γ., «Ἡ ὁποῖοι διαβιοῦν στὴ χώρα μας. θρησκευτικὴ ἐλευθερία κατὰ τὴ νο- Στὴν Ἑλλάδα, λοιπόν, κατοχυρώνε- μολογία τοῦ Ἀρείου Πάγου», 2010, ται τὸ μεῖζον ἀτομικὸ δικαίωμα (θρη- σέλ. 58, Τρωιανοῦ Σπ. «Παραδόσεις σκευτικὴ ἐλευθερία), τὸ πλέον φιλε- Ἐκκλησιαστικοῦ Δικαίου», 1984 , λεύθερο καὶ δημοκρατικὸ καθεστὼς σελ. 74. (θρησκευτικὴ οὐδετερότητα), ἐν ἀντι- 4. Τρωιανοῦ Σπ., ὅ.π., σελ. 75. θέσει μὲ τὸ ἔλασσον (ἀνεξιθρησκία). 5. Ἀνδρουτσόπουλου Γ., ὅ.π., σελ. 58 Βέβαια, πολὺ συχνὰ ἀνακύπτει τὸ 6. Στὸ ἄρθρο 13 παρ. 1 Σύντ. ζήτημα, γιατί τὸ Σύνταγμα (ἄρθρο ἀναφέρεται πὼς «ἡ ἐλευθερία τῆς 3) ἀναγνωρίζει καὶ καθιερώνει τὴν θρησκευτικῆς συνείδησης εἶναι Ἀνατολικὴ Ὀρθόδοξη τοῦ Χριστοῦ ἀπαραβίαστη. Ἡ ἀπόλαυση τῶν Ἐκκλησία ὡς «ἐπικρατοῦσα» στὴν ἀτομικῶν καὶ πολιτικῶν ἑλληνικὴ ἐπικράτεια. Ἰσχυρίζονται δικαιωμάτων δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὶς δηλαδὴ μετ̓ ἐπιτάσεως πολλοί ὅτι θρησκευτικὲς πεποιθήσεις κανε- τὸ καθεστὼς τῆς θρησκευτικῆς οὐ- δετερότητας σχετικοποιεῖται καὶ τὸ νός». Ἡ διάταξη αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ δικαίωμα τῆς θρησκευτικῆς ἐλευ- ἀναθεωρηθεῖ. θερίας περιορίζεται στὴν πράξη μὲ 7. Τρωιανοῦ Σπ. - Πουλή Γ. τὴν ἀναγνώριση κάποιας ἔμμεσης «Ἐκκλησιαστικό Δίκαιο», 2002, σελ. ὑπεροχῆς στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, 81-97. ἡ ὁποία ἑδραιώνεται μὲ τὸν ὡς ἄνω 8. Χρυσόγονου Κ. «Ἀτομικὰ καὶ ἐπιθετικὸ προσδιορισμό. Κοινωνικὰ Δικαιώματα», 2002, Ἡ διαλεύκανση, εἰ δυνατόν, τῆς ὀρ- σελ. 248. Τὸ ἄρθρο 2 παρ. 1 Συντ. θότητας ἢ μὴ τῶν σχετικῶν θέσεων, ἀναφέρεται στὴν προστασία τῆς ἐπιθυμοῦμε νὰ γίνει σὲ ἑπόμενο ἄρθρο ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας, ἐνῷ τὸ μας, στὸ ὁποῖο θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὸ ἄρθρο 14 πάρ. 1 στὴν ἐλευθερία τῆς φλέγον αὐτὸ ζήτημα. γνώμης εὐρύτερα.
  • 23.
    23 ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ Κ ΑΙ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΜΕΤΑΜΕΛΕΙΑΣ - - ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΣΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΩΝ Κ ΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΩΝ, ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΔΙΚΗ ΤΗΣ Ε.Ο. 17 ΝΟΕΜΒΡΗ Νικολάου-Παύλου Ζαΐρη Ἀρεοπαγίτου τακτικοῦ μέλους στὴ δίκη τῆς Ε.Ο. 17Ν Σ τὶς 3 Μαρτίου 2003, στὴν αἴθουσα τῶν Γυναικείων Φυλακῶν Κορυδαλλοῦ ἄρχισε ἡ πολύκροτη Δίκη τῆς Ε.Ο. 17Ν. Στὴ δίκη αὐτὴ μὲ τοὺς 19 κατηγορούμενους, τοὺς περισσό- τερους ἀπὸ 70 συνηγόρους καὶ τοὺς 530 μάρτυρες, μοῦ δόθηκε ἡ εὐκαιρία καὶ ἡ δυνατότητα, μὲ τὴν ἰδιότητα τοῦ πρώτου τακτικοῦ μέλους τοῦ Τριμελοῦς Ἐφετείου Κακουργημά- Αἴθουσα τοῦ Ἀνώτατου Δικαστηρίου των, νὰ γνωρίσω ἐκτὸς ἄλλων τοὺς χαρακτῆρες καὶ τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο Ε.Ο. 17Ν», ποὺ κυκλοφόρησε γιὰ πρώ- τῶν κατηγορουμένων, ποὺ πέραν ἀπὸ τη φορά, στὶς 27 Ἰανουαρίου 2010. τὶς ἀναμφισβήτητες εὐθύνες τους, γιὰ Ἡ δεκάμηνη σχεδὸν ἀποδεικτικὴ τὴ μεγάλη καὶ σοβαρὴ παραβατικότη- διαδικασία, ὅσο κράτησε ἡ δίκη τῆς 17Ν, τά τους, δὲν εἶχαν ἀποβληθεῖ ἐντελῶς εἶναι γεγονὸς ὅτι δημιούργησε ἀνάμεσα ἀπ̓ αὐτοὺς καὶ δὲν εἶχαν ξεριζωθεῖ, σὲ μᾶς τοὺς δικαστὲς καὶ στοὺς κατη- τουλάχιστον ἀπὸ τοὺς περισσότερους γορουμένους, μία ξεχωριστὴ σχέση τὰ ἀνθρώπινα αἰσθήματα. καὶ ποὺ ἀρκετὲς φορὲς διανθίστηκε μὲ Τὶς ὅποιες λοιπόν, πρωτόγνωρες ἀνάμεικτα αἰσθήματα. ἐμπειρίες μου ἀπὸ τὴ δίκη αὐτὴ κυ- Ἔτσι, βλέπουμε, ἀπὸ τὸ συγγενικὸ ρίως ὅμως, αὐτὲς ποὺ ἀφοροῦσαν τὶς περιβάλλον τῶν κατηγορουμένων, τὸν ἀνθρώπινες στιγμὲς τῶν κατηγορου- τραγικὸ πατέρα, τὸν ἱερωμένο παπα- μένων, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν παραγό- Τριαντάφυλλο, νὰ βλέπει τὰ 3 ἀπὸ ντων τῆς δίκης, μὲ τὶς εὐλογίες τοῦ π. τὰ 10 παιδιά του, τὸν Σάββα, τὸν Χρι- Ἀρσενίου τοῦ Μπουραζερίτη, κατέ- στόδουλο καὶ τὸν Βασίλη, νὰ μοιρά- γραψα καὶ συμπεριέλαβα στὶς 600 σε- ζονται ὄχι μόνο τὸ εἰδώλιο, ἀλλὰ καὶ λίδες τοῦ πονήματός μου, μὲ τὸν τίτλο τὰ κελλιὰ τῶν φυλακῶν μὲ τὶς ἰσόβιες «Τὰ παραλειπόμενα ἀπὸ τὴ δίκη τῆς καὶ τὶς πολύχρονες καταδίκες τους.
  • 24.
    24 Ποιόςεἶναι ὁ λόγος αὐτός; Νὰ το- ἱερωμένο, τὸν Ἀργύρη Τσακαλία, ποὺ νίσω καὶ νὰ ἀναδείξω ἐκεῖνο, ποὺ παρέσυρε ἀκόμη καὶ τὸ πρώην κατη- μὲ πόνο ψυχῆς εἶπε ὁ σεμνὸς αὐτὸς χόπουλο, τὸν ἀνεψιό του, τὸν Βασίλη ἱερέας γιὰ τὰ παιδιά του: «ὅτι μία Ξηρό. ἦταν ἡ αἰτία τοῦ κακοῦ ποὺ τὰ παιδιά Στὸν καθένα εἶναι δυνατὸ νὰ ἀνα- μου ἔφτασαν ἐκεῖ ποὺ ἔφτασαν. Ὅτι κύψει ἡ ἀπορία καὶ τὸ εὔλογο ἐ- δηλαδὴ ξέφυγαν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία ρώτημα, ἂν ἐκδηλώθηκαν ἢ ὄχι σὲ καὶ ἀπομακρύνθηκαν ἀπὸ τὸν Θεό. ὁποιοδήποτε ἀπὸ τοὺς κατηγορουμέ- Δὲν ἔχει μεγάλη σημασία, εἶπε ὁ πα- νους καὶ μὲ ποιὸ τρόπο φαινόμενα με- πα-Τριαντάφυλλος, ἂν ὁ ἄνθρωπος τάνοιας ἢ μεταμέλειας, γιὰ ὅσα ὁ κα- εἶναι ἔξω ἀπ̓ τὰ κάγκελα. Μεγάλη θένας ἀπ̓ αὐτοὺς διέπραξε. Στὸ σημεῖο σημασία ἔχει νὰ σωθεῖ... Ὁ γιός μου, ὁ αὐτὸ θεωρῶ ἀναγκαῖο νὰ ἀναφέρω τὰ Σάββας», συνεχίζει ὁ ἱερέας πατέρας, ἑξῆς γεγονόντα, δηλωτικά τῆς ὅποιας «ἔπαθε ἕνα τράνταγμα καὶ μὲ αὐτὸ μεταστροφῆς ἑνὸς ἀπὸ τοὺς βασικοὺς ἔκανε μία στροφὴ πρὸς τὸν Θεό, ἔχει δράστες, τοῦ Σάββα Ξηροῦ. Γράφει λοι- μετανιώσει καὶ ζητᾶ ἐξομολόγο». Καὶ πόν, ὁ Σάββας τὰ ἑξῆς: «Εἶναι σκληρὸ συμπληρώνει τὸν ἱερέα-πατέρα του, γιὰ ἕναν ποὺ ἀγαπάει τὸ δίκαιο, τὸν ὁ γιός του ὁ Σάββας, ποὺ εἶπε: «Καλὰ ἄνθρωπο, τὴ ζωή, νὰ φτάνει στὸ ποὺ ἔγινε αὐτὸ ποὺ ἔγινε, διότι ἀπὸ σημεῖο νὰ τὴν ἀφαιρεῖ καὶ ἀκόμη πιὸ ἄπιστος ἔγινα πιστὸς καὶ θέλω νὰ ζή- σκληρὸ γἰ αὐτὸν ποὺ τὴ χάνει. Τὸ ὅτι σω στὸ ἑξῆς ζωὴ χριστιανική». ἀνέλαβα τὴν εὐθύνη δὲν συνεπάγε- «Ἡ Ἀλεξάνδρα Ἀθανασιάδη ποὺ ἔχω τὴν τιμὴ νὰ ἐκπροσωπῶ καὶ ἐγώ, πιστέψτε μας, ὅτι στὴ ψυχή μας δὲν νιώθουμε οὔτε κακία οὔτε μίσος γιὰ τοὺς κατηγορουμένους. Καὶ αὐτὸ γιατί ἀνήκουμε στὸ ἴδιος εἶδος. Τὸ ἀνθρώπινο εἶδος». Μάλιστα, ὅπως μὲ διαβεβαίωσε πο- ται αὐτόματα καὶ τὸ ἀμετανόητο ποὺ λὺ πρόσφατα ἕνας δικηγόρος, ὁ Σάβ- μοῦ προσάπτουν. Μπορῶ τώρα ποὺ βας, χωρὶς αὐτὸ νὰ ἀποτελεῖ γιὰ μένα τελείωσε ἡ δίκη, νὰ πῶ ὅτι πονάω γιὰ μομφὴ σὲ βάρος του, κατὰ τὴν κοινὴ κάθε δάκρυ, γιὰ κάθε ἀναστεναγμὸ ἔκφραση, μέσα στὴ φυλακὴ ποὺ βρί- ποὺ ἔχω προκαλέσει. Ὅμως, οὐδεὶς σκεται, «τὸ ἔχει ρίξει στὰ θεῖα». Στὸ ἀναμάρτητος εἰ μὴ ὁ Χριστός, στοῦ σημεῖο αὐτὸ πρέπει νὰ προσθέσω ὁποίου τὸ ἔλεος ἐλπίζω... Ἡ δημόσια ὅτι τὰ παιδιὰ τοῦ παπα-Τριαντάφυλ- διαπόμπευση, ὁ διασυρμὸς ποὺ ἔγινε λου, παρασύρθηκαν ἐκτὸς ἄλλων, ἀπαιτεῖ καὶ δημόσια ὁμολογία με- δυστυχῶς, καὶ ἀπὸ ἕναν συγγενή τάνοιας, ὅπως ὁρίζεται ἀπὸ τὸ Ἱερὸ τους, ἕναν θεῖο τους, τὸν ἀδελφὸ τῆς Εὐαγγέλιο καὶ τὸ παράδειγμα τοῦ ἐ- μάνας τους, ἀπόφοιτο τῆς πάλαι ποτὲ σταυρωμένου ληστῆ. Ἁμάρτησα στὸν ἱστορικῆς Πατμιάδας σχολῆς, καὶ ἤδη οὐρανό, στὴ γῆ καὶ στὸν κόσμο καὶ ἡ ἀπὸ μακροῦ χρόνου ἀποσχηματισθένα ἀπέραντη Ἀγάπη τοῦ Θεοῦ δὲν σταμά-
  • 25.
    25 τησε νὰ μὲσκεπάζει. Ἐκεῖ, ἀποθέτω ει: «εἶναι δεδομένη ἡ εὐγνωμοσύνη ὅλες μου τὶς ἐλπίδες». μου στὸ πρόσωπό σας γιὰ τὴ συμπα- Ἐπιτρέψετέ μου σᾶς παρακαλῶ ράστασή σας καὶ αἰσθάνομαι πολὺ στὴν ἀγάπη σας, ἀκόμη, δυὸ χαρα- ἄσχημα ποὺ σᾶς ἔχω ταλαιπωρή- κτηριστικὲς ἀναφορὲς γιὰ τὸν Σάββα σει». Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν περίπτωση τοῦ Ξηρό. Σχετικὰ λοιπόν, μὲ τὴν πρώτη Σάββα Ξηροῦ, νομίζω ὅτι πρέπει νὰ ἀναφορά μου γιὰ τὸν Σάββα Ξηρό, ἐπισημανθεῖ καὶ ἡ στάση τοῦ Δη- σᾶς γνωρίζω τὰ ἑξῆς: Ἐπιστρέφοντας μήτρη Κουφοντίνα, τοῦ πρώτου ἀπὸ τὴν κηδεία τοῦ ἀδελφοῦ μου, ποὺ βιολιοῦ τῆς Ὀργάνωσης, ἀπέναντι ἔγινε στὴν ἰδιαίτερη Πατρίδα μας τὴν στὴν τραγικὴ Μάνα, τὴ Σταυρούλα Κάλυμνο, θεώρησα πρέπον νὰ μοιρά- Ἀξαρλιάν, μὲ ἀφορμὴ τὴ θανάτωση σω, ὡς συγχώριο, παραδοσιακὰ γλυκί- τοῦ ἀτυχοῦς 20χρονου γιοῦ της, Θά- σματα, ὄχι μόνο στοὺς συναδέλφους νου, ἀπὸ τὴν ἐκτόξευση ρουκέτας στὸ μου, ἀλλὰ καὶ στοὺς δικηγόρους, στὴν ὑπουργικὸ αὐτοκίνητο, στὸ ὁποῖο ἀστυνομικὴ φρουρά, ἀκόμη καὶ στοὺς ἐπέβαινε ὁ Ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν κατηγορουμένους. Αὐτό, ποὺ μὲ κάνει Γιάννης Παλαιοκρασσᾶς, στὶς 14-7- νὰ ἀναφερθῶ στὰ γεγονότα αὐτὰ καὶ 1992. Ἦταν ἡ στιγμὴ ἐκείνη, ὅταν σὲ νομίζω ὅτι ἔχουν τὴν ἠθική τους ἀξία, σχετικὸ ἐρώτημά μου, πρὸς τὸ Δημή- εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι μετὰ τὴν πιὸ πάνω τρη Κουφοντίνα, γιατί ἐπιχειρήθηκε χειρονομία μου, ὁ Σάββας Ξηρὸς μέσῳ μία τέτοια ἐνέργεια, μέρα μεσημέρι τοῦ σωφρονιστικοῦ ὑπαλλήλου, τοῦ στὸ κέντρο τῆς Ἀθήνας, στὸ Σύνταγμα, ἀρχιφύλακα, μία ποὺ δὲν μποροῦσα μὲ τὰ γνωστὰ τραγικὰ ἀποτελέσματα, νὰ ἔχω προσωπικὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς ἐκεῖνος ἀπάντησε ὡς ἑξῆς: «τί νὰ πεῖ κατηγορούμενους, ἀφοῦ μοῦ διεμή- κανεὶς σὲ μία μάνα ποὺ ἔχασε τὸ παιδί νυσε τὰ συλλυπητήριά του, μὲ παρα- της, μία συγγνώμη δὲν εἶναι ἀρκετὴ κάλεσε ὅταν πάω στὴν Κάλυμνο, στὸ γιὰ νὰ μειώσει τὸν πόνο της, ἀφοῦ τεσσαρακονθήμερο μνημόσυνο τοῦ ἦταν λάθος ἡ ἐνέργεια, λάθος ὁ σχε- ἀδελφοῦ μου, νὰ τοῦ ἀνάψω ἕνα κερί, διασμὸς καὶ λάθος ἡ ἐκτέλεσή της», στὸ ἱερὸ λείψανο τοῦ ὁσίου Σάββα, τοῦ ἐνῷ, ἀπευθυνόμενος καὶ πάλι ὁ ἴδιος ὁ Νέου τοῦ ἐν Καλύμνῳ, ὡς γνωστόν, Κουφοντίνας, στὸν 24χρονο Στυλιανὸ μαθητοῦ τοῦ ἁγίου Νεκταρίου, ὅπου Κύλη, ποὺ τραυματίστηκε καὶ αὐτὸς φυλάσσεται ἄφθαρτο τὸ λείψανό του, πολὺ σοβαρὰ στὴν ἴδια τρομοκρατικὴ ἐπιθυμία τὴν ὁποία καὶ ἐκπλήρωσα, ἐνέργειά του εἶπε: «κ. Κύλη δὲν θὰ σᾶς ἐνῷ, μὲ τὴν ἐπάνοδό μου τοῦ παρέδω- κάνω ἐρωτήσεις πάνω στὰ πραγματικὰ σα δυὸ εἰκόνες τοῦ ὁσίου Σάββα. περιστατικά, δὲν τὸ θεωρῶ σωστὸ Ὁ Σάββας Ξηρός, ἐπίσης, ἦταν ὁ κα- ἀπέναντί σας. Ἄλλη εἶναι ἡ ὀφειλή μου τηγορούμενος ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος βλέπο- ἀπέναντί σας καὶ ἀπέναντι σὲ ὅσους ντας στὸ ἀκροατήριο, τὴ νοσηλεύτριά χτυπήθηκαν ἀπὸ τὴν ἐνέργεια αὐτὴ του, τὴν κ. Ὄλγα Κοκκινοπούλου, ποὺ τῆς ὀργάνωσης. Γνωρίζετε βέβαια ὅτι κατέθετε καὶ ἡ ὁποία γιὰ 40 ἡμέρες στὰ 27 χρόνια δράσης τῆς Ὀργάνωσης, ἀποκλειστικὰ τὸν παρακολουθοῦσε προσπαθούσαμε νὰ ἐλαχιστοποιήσου- στὴ Μ.Ε.Θ. τοῦ Εὐαγγελισμοῦ τῆς λέ- με τοὺς κινδύνους. Στὴ δική σας πε-
  • 26.
    26 ρίπτωση αὐτὸ δὲνἐπιτεύχθηκε. Ἐπίσης, νὰ σημειώσω τὴν περίπτω- Δὲν θέλω νὰ ἀποσείσω τὶς εὐθύνες ση ἑνὸς ἄλλου κατηγορουμένου, τοῦ τῆς Ὀργάνωσης. Αὐτὲς μπορεῖ νὰ Θωμᾶ Σερίφη, ὁ ὁποῖος μετὰ ἀπὸ μικρὴ ὑπάρχουν εἶναι τεράστιες καὶ τὶς χρονικὴ παραμονὴ στὴν Ὀργάνωση, ἔχουμε ἀναλάβει πλήρως. Ἐγὼ θέ- καὶ χωρὶς νὰ γνωρίζει ὅτι ἀνῆκε σ̓ λω νὰ σᾶς ἐκφράσω ἐδῶ καὶ σὲ σᾶς αὐτὴ τὴν Ὀργάνωση καὶ γιὰ τὸν ὁποῖο ἰδιαίτερα καὶ σὲ ὅλους ὅσοι πλήγηκαν πρέπει νὰ σημειώσω ὅτι δὲν ἔχει βά- ἀπὸ τὴν ἐνέργεια τῆς Ὀργάνωσης, τὴν ψει ποτὲ μὲ αἷμα τὰ χέρια του, ὅταν πιὸ βαθειὰ καὶ εἰλικρινῆ μου θλίψη». διαπίστωσε μετὰ ἀπὸ κάποια ἐνέργεια Στιγμὲς ἀνθρώπινες, στιγμὲς ποὺ ὅτι ἦταν μέλος τῆς 17Ν, ἀποχωρώντας μπορεῖ μία δίκη νὰ τὴ μετασχηματί- εἶπε: «ἦταν γιὰ μένα μοναδικὴ σουν σὲ κάτι ἄλλο. εὐκαιρία γιὰ νὰ λυτρωθῶ ἀπὸ τὸ πα- ρελθόν μου». Θέλοντας προφανῶς μὲ Νὰ σημειώσω ἀκόμη, τὴν ὁπωσδή- τὴ δήλωσή του αὐτὴ νὰ τονίσει ὅτι οἱ ποτε εἰλικρινῆ δήλωση τοῦ κατηγο- πράξεις βίας δὲν τὸν ἀντιπροσώπευαν ρουμένου, τοῦ Κώστα Τέλιου, ἑνὸς καὶ ὅτι κάποια χρονικὴ στιγμὴ ἔρχεται πνευματικοῦ ἀνθρώπου, ποὺ γιὰ τὸ ἡ μεταμέλεια, ἡ μετάνοια καὶ ἡ λύ- ἴδιο αὐτὸ περιστατικό, ἀπευθυνόμενος τρωση. Βλέπουμε λοιπὸν στὴν ψυχὴ στὴν τραγικὴ μάνα, τὴ Σταυρούλα τῶν πιὸ σκληρῶν, ἀπὸ ἀπόψεως πα- Ἀξαρλιάν, τῆς εἶπε: «Θέλω καὶ ἐγὼ μὲ ραβατικότητας κατηγορουμένων, νὰ τὴ σειρά μου νὰ ἐκφράσω τὴ βαθύτατη ἐκδηλώνονται μὲ τοὺς πιὸ πάνω, ἀλλὰ συντριβή μου καὶ τὴ βαθύτατη ὀδύνη καὶ μὲ πολλοὺς ἄλλους τρόπους τὰ μου γιὰ τὸ περιστατικὸ αὐτό», ἐνῷ, ὁ ἀνθρώπινα αἰσθήματά τους. ἴδιος ὁ Κώστας ὁ Τέλιος ποὺ ἔγγραφε Μὴν διερωτηθεῖτε ὅμως, ἐὰν ὑπῆρ- ποιήματα, δήλωσε κατὰ τὴν ἀπολογία χαν ἀνάλογες συμπεριφορές, καὶ ἐν- του «ὅλα τὰ ποιήματα -δήλωσε κα- δεχομένως εὐεργετικὲς ἐπιρροὲς τὰ τὴν ἀπολογία του- ὅλα τὰ ποιή- στὸν Ἀλέξανδρο Γιωτόπουλο, ποὺ ση- ματά μου τὰ ἀφιερώνω στὸν Θάνο». μειωτέον τιμωρήθηκε, ὡς ἠθικὸς αὐ- Προσωπικὰ πιστεύω ὡς εἰλικρινεῖς τουργός, 21 φορὲς σὲ ἰσόβια, ἀπὸ τὶς τὶς δηλώσεις τους αὐτές. συνεχεῖς παρουσίες του στὰ ἐννιάμε- Νὰ ἐπισημάνω ἀκόμη, μία ἀσυνή- ρα τῆς Παναγίας τοῦ Χάρου, στὶς 22- θιστη γιὰ τὸν χῶρο τῆς φυλακῆς, ἐν 23 Αὐγούστου, στὸ ὄμορφο ἐξωκκλήσι μέσῳ πλήθους κόσμου, χειρονομία τῶν Λειψῶν, καὶ ποὺ φρόντιζε γιὰ τοῦ Βασίλη, ὅταν κατὰ τὴ μοναδικὴ δικούς του λόγους, νὰ προβάλει τὸ ἐμφάνιση τοῦ ἱερέα πατέρα του στὸ γεγονὸς αὐτό, ὡς ἄλλοθι. ἀκροατήριο, στὶς 15 Ἰουλίου 2003, ὄχι Ἀκόμη, ἀξίζει τὸν κόπο, νὰ σημειωθεῖ μόνο τοῦ ἔβαλε μετάνοια, ἀλλὰ καὶ καὶ ἡ μεγαλοψυχία τοῦ Γεωργίου φίλησε τὴ δεξιά του, ὑποδηλώνοντας Πέτσου, τοῦ πρώην Ὑπουργοῦ, ποὺ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸν ἀναμφισβήτητο ὑπῆρξε θύμα τῆς Ὀργάνωσης, ὅταν μέ- σεβασμό του, ὄχι μόνο πρὸς τὸν πατέ- λη της προσπάθησαν νὰ ἀνατινάξουν ρα του, κυρίως ὅμως πρὸς τὸ ἱερατικὸ τὸ αὐτοκίνητο στὸ ὁποῖο ἐπέβαινε ὁ σχῆμα. ἴδιος καὶ ἡ προσωπική του φρουρά, μὲ
  • 27.
    27 50 κιλὰ δυναμίτιδακαὶ ὁ ὁποῖος στὴν γιατρός, ὁ κ. Ἀποστολόπουλος, μὲ δια- ἀγόρευσή του εἶπε: «γιὰ τὴ δική μου φορὰ 11 χρόνων καὶ ὅτι κάθισαν στὸ περίπτωση καὶ ὅσον μὲ ἀφορᾶ προσω- ἴδιο χειρουργικὸ τραπέζι, χωρὶς δὲ νὰ πικά, μέσα μου τοὺς ἔχω συγχωρήσει ἐκφράσει κανένα παράπονο εἶπε ὅτι ὁ τοὺς κατηγορούμενους». Σάββας τουλάχιστον βλέπει καλύτε- Στὸ σημεῖο αὐτό, πρέπει νὰ τονίσω ρα ἀπὸ μένα. Βλέπει λοιπὸν κανεὶς τὸ καὶ τὴ μεγαλοψυχία, ἑνὸς ἰδιαίτερα μεγαλεῖο της ἀνθρώπινης ψυχῆς. σεβαστοῦ καὶ εὐπρεποῦς συνηγό- Ὁλοκληρώνοντας, ἔστω περιλη- ρου, τοῦ κ. Συνιόσογλου- Τοσίτσα, πτικά, τὶς παραπάνω ἀναφορές μου, ποὺ ἐκπροσωποῦσε τὴν οἰκογένεια σχετικὲς μὲ τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο Ἀθανασιάδη- Μποδοσάκη, ὁ πατέρας τῶν περισσοτέρων κατηγορουμένων, τῆς ὁποίας ὑπῆρξε θύμα τῆς 17Ν. Εἶπε καὶ χωρὶς νὰ ἀποδοθεῖ στὸ βαθμὸ ποὺ λοιπὸν ὁ κ. Σινιόσογλου-Τοσίτσας, ἐπιτρέπεται ἡ πραγματικὴ εἰκόνα τους, τὰ ἑξῆς: «Ἡ Ἀλεξάνδρα Ἀθανασιάδη δανείζομαι αὐτὸ ποὺ ὁ εὐλαβέστατος ποὺ ἔχω τὴν τιμὴ νὰ ἐκπροσωπῶ καὶ πρωτοπρεσβύτερος π. Κωσταντῖνος ἐγώ, πιστέψτε μας, ὅτι στὴ ψυχή μας Στρατηγόπουλος, προλογίζοντας τὸ δὲν νιώθουμε οὔτε κακία οὔτε μίσος βιβλίο μου κατὰ τὴν παρουσίαση στὶς γιὰ τοὺς κατηγορουμένους. Καὶ αὐτὸ 30/6/2010, εἶπε: «Μὲ τὸ βιβλίο αὐτὸ θὰ γιατί ἀνήκουμε στὸ ἴδιος εἶδος. Τὸ ἔχουμε τὴν εὐκαιρία, νὰ διαπιστώ- ἀνθρώπινο εἶδος». σουμε ὅτι σὲ μία ἐποχὴ Νομοτέλειας Ὅπως, ἐπίσης, ἀξίζει τὸν κόπο καὶ Νομοκρατείας, ποὺ ὅμως τὰ σκάν- νὰ ἀναφερθεῖ καὶ ἡ περίπτωση τοῦ δαλα δὲν καταργοῦνται, καταργεῖται Στυλιανοῦ Κύλη, ἑνὸς 24ετοῦς νέου τὸ σκάνδαλο τοῦ ἀπάνθρωπου κοιτάγ- τὴν ἐποχὴ ἐκείνη, ποὺ διερχόταν πεζὸς τὴν ὁδὸ Λέκκα καὶ Περικλέους, τότε ποὺ θανατώθηκε ὁ Θάνος Ἀξαρλιάν. Ξεχωρίζει ὄχι μόνο γιὰ τὸν σοβαρότα- το τραυματισμό του, μιὰ ποὺ ἀπώλεσε τὴν ὁρασή του ἀπὸ τὸ ἀριστερό του μά- τι καὶ ποὺ κατὰ τὴν ἔκφραση τοῦ ἴδιου «ἄνοιξε σὰν ρόδι». Ξεχωρίζει γιὰ τὴν εὐπρεπῆ παρουσία του στὸ Δικαστή- ριο, ὅταν καταθέτοντας ἀναφέρθηκε χωρὶς τὸ παραμικρὸ ἴχνος ἐμπάθειας γιὰ τοὺς δράστες. Ἦταν συγκινητικὴ ἡ στιγμὴ ὅταν ἐπέδειξε στὸ δικαστή- ριο τὰ μεταλλικὰ θραύσματα, ποὺ ματος τῶν κατηγορουμένων, δίχως νὰ εἶχε στὸ σῶμα του, μὰ πιὸ πολὺ μᾶς καταργεῖται ὁ νόμος. Καὶ ὅτι ὁ συγ- συγκίνησε ὅταν ἀποκάλυψε ὅτι ἔχει γραφέας τοῦ βιβλίου αὐτοῦ, χωρὶς νὰ ἕνα κοινὸ σημεῖο μὲ τὸν Σάββα Ξηρό, καταργήσει τοὺς νόμους στὰ μέτρα τῆς ἀφοῦ τόσο τὸν ἴδιο ὅσο καὶ τὸν Σάβ- δικαστικῆς ἐξουσίας ποὺ ἀσκήθηκε σὲ βα Ξηρὸ τοὺς χειρούργησε ὁ ἴδιος ὁ ἐκεῖνο τὸ πολύμηνο δικαστήριο, μέσα
  • 28.
    28 ἀπὸ ἕνα ἄλλοπροσωπικὸ ἦθος, ἔκανε δικαστικὸ λειτουργό. Ἀσφαλῶς, ναί τὴν ὑπέρβασή του. Εἶδε τὸν κατηγο- σᾶς διαβεβαιώνω ὅτι ὅλοι αὐτοὶ ρούμενο, τὸν ἐγκληματία, τὸν κατά- οἱ παράγοντες συνυπῆρξαν, ὅπως δικο, τὸν τρομοκράτη, ὡς μία προσω- καὶ ἡ συμβολὴ τῶν ὑπερασπιστῶν πικότητα καὶ ὡς μελλοντικὸ πολίτη τῶν κατηγορουμένων καὶ τῆς πο- καὶ μὴ σᾶς ξενίζει καὶ ὡς μελλοντικὸ λιτικῆς ἀγωγῆς. Πέραν τούτων, σᾶς Ἅγιο τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ». ἐξομολογοῦμαι, καὶ νὰ μὴν παραξε- νευθεῖτε ὅτι κυρίως συνέβαλαν οἱ Στὸ εὔλογο δὲ ἐρώτημα ποιὸς κατὰ προσευχὲς ἀγαπημένων μου προ- τὴ γνώμη σας κ.Ζαΐρη, ὑπῆρξε ὁ πιὸ σώπων, ἰδιαίτερα τῆς ἀλησμόνητης ἀποφασιστικὸς παράγοντας, ὥστε μάνας μου, καὶ ἡ προσωπική μου πί- νὰ ἔχετε ἐπιτύχει τὸ ὅποιο θετικὸ στη καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη μου, σὲ μία ἀποτέλεσμα, μὲ τὴν αἴσια ἔκβαση τῆς ἀνώτερη Δύναμη, ποὺ ἐνίσχυαν οἱ δίκης καὶ μὲ τὴν ὅποια ἀποδοχή σας προσευχὲς ἄξιων κληρικῶν, μαζὶ μὲ κυρίως, ἀπὸ τοὺς κατηγορουμένους ἐκεῖνες τῶν ἁγιορειτῶν Πατέρων καὶ καὶ ἀπὸ τοὺς συνηγόρους τους; Ἦταν γιὰ τοὺς ὁποίους αἰσθάνομαι εὐγνω- μόνο ἡ ὅποια φιλοπονία σας, ἦταν μοσύνη, ὥστε ἀπὸ τὴ θέση τοῦ Κριτῆ, μόνο τὸ αὐξημένο αἴσθημα εὐθύνης ποὺ μοῦ ἔταξε ἡ Θεία Χάρη καὶ ἡ ζωὴ σας, καὶ αὐτὸ τῶν συναδέλφων σας, νὰ βιώσω τὴν προτροπή - ρήση τῆς ἦταν ἐνδεχομένως, οἱ ὅποιες ἀρετὲς Ἐκκλησίας μας «Δικαιοσύνην μάθετε ποὺ πρέπει νὰ συνοδεύουν ἕνα σωστὸ οἱ ἐνοικοῦντες ἐπὶ τῆς Γῆς».
  • 29.
    29 ΕΘΝΙΚΟ «Α ΛΤΣΧ ΑΪΜΕΡ»; Νινέττας Βολουδάκη συγγραφέως Π οἰκογένεια νεότητα ρίν ἀπὸ λίγο καιρὸ μι- λοῦσα μὲ κάποια παιδιὰ τοῦ Γυμνασίου ποὺ ἤ- θελαν νὰ μὲ γνωρίσουν καὶ νὰ μοῦ κάνουν ἐρωτήσεις γιὰ ἕνα βιβλίο μου. Συζητώντας τὰ ρώ- τησα καὶ ἐγὼ μὲ τὴ σειρά μου ἂν θὰ ἤθελαν νὰ βρεθοῦν σὲ μία «σκουλη- κότρυπα» καὶ νὰ γυρίσουν πίσω στὸν χρόνο, νὰ γνωρίσουν ἀνθρώπους ποὺ ἔζησαν πρίν ἀπό μας, νὰ δοῦν μὲ τὰ μάτια τους ἕναν κόσμο ποὺ ἔχει πιὰ περάσει, νὰ μάθουν πὼς ἦταν τότε, πὼς ζοῦσαν οἱ ἄνθρωποι, πόσο δια- φορετικὲς ἦταν οἱ ἐποχές τους ἀπὸ τὴ δίκη μας. Ἡ ἀπάντηση ποὺ πῆρα - ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρετως - ἦταν ἕνα κατηγορηματικὸ ΟΧΙ, ἀντάξιο τῆς ἐπετείου τῆς 28ης Ὀκτωβρίου. Αὐτὴ ἡ ἄρνηση τῆς μνήμης μὲ ἔβαλε σὲ σκέψεις. Γιατί δὲν εἶναι κά- τι ποὺ ἐκδηλώνουν μόνο τὰ παιδιά. Σ̓ αὐτά, τουλάχιστον, ἡ ἀνωριμότητα καὶ ἡ νεαρὴ ἡλικία θὰ ἦταν κά- ποια δικαιολογία. Ἐμεῖς οἱ ἐνήλικες εἴμαστε οἱ πρῶτοι ποὺ σφραγίζου- με τὶς μνῆμες μας. Ἰδίως αὐτὲς ποὺ πονοῦν! Μέχρι ποὺ φτάσαμε στὸ σημεῖο -ποιός; ἐμεῖς, ἡ χώρα μὲ τὴν ἐνδοξότερη ἱστορία τοῦ κόσμου - νὰ σκεφτοῦμε νὰ βγάλουμε τὴν ἱστορία ἀπὸ τὰ σχολειά μας!
  • 30.
    30 Καὶἀναρωτιέμαι: ἕνας ἄνθρωπος ἐθνικὸ Ἀλτσχάιμερ; ποὺ βγάζει τὴν ἱστορία του ἀπὸ τὴ Ἴσως νὰ ἔχω αὐξημένη εὐαισθησία ζωή του, ποὺ ξεχνάει πότε γεννήθη- στὸ θέμα, γιατί εἶχα τὸ προνόμιο καὶ κε, ποιοὺς ἀνθρώπους γνώρισε, ποιοὺς τὴν εὐτυχία νὰ μεγαλώσω μὲ ἕναν ἀνθρώπους ἀγάπησε, ποιοὺς μίση- νονὸ ὁ ὁποῖος ἀφιέρωνε ὧρες στὸ νὰ μοῦ σε, τί λάθη ἔκανε, τί καλὸ κατάφερε, διηγεῖται ἱστορίες γιὰ ἥρωες καὶ πολέ- αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος τί εἶναι; Φυσικά, μους, στρατηγοὺς καὶ αὐτοκράτορες, θὰ μοῦ πεῖτε, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ πά- γιὰ πολιτεῖες ποὺ χάθηκαν, γιὰ ἀνθρώ- σχει ἀπὸ Ἀλτσχάιμερ. Ἑπομένως ἕνας πους ποὺ ἄφηναν τὸν ἑαυτό τους καὶ τὴ λαὸς ποὺ ἀρνεῖται νὰ θυμηθεῖ πότε «ζωούλα» τους στὴν ἄκρη μπροστὰ στὸ παρουσιάστηκε στὸν κόσμο αὐτόν, καλό της πατρίδας μας. Ὅλα αὐτὰ τὰ πὼς ἔζησε, ποιές ἦταν οἱ μικρὲς καὶ οἱ διηγόταν τόσο παραστατικά, σὰν νὰ μεγάλες του στιγμές, ποιά τὰ λάθη καὶ μιλοῦσε γιὰ ἀνθρώπους γνωστοὺς κι οἱ ἀποτυχίες του, ποιές οἱ ἀρετὲς καὶ ἀγαπημένους. Καὶ οἱ ἱστορίες ζωντά- οἱ ἐπιτυχίες του, ποιοί ἄλλοι λαοὶ τοῦ συμπαραστάθηκαν, ποιοί τὸν πολέμη- νευαν τόσο μέσα στὸ μυαλό μου, ὥστε, σαν καὶ τὸν ἔβλαψαν, ποὺ εἶναι θαμ- γιὰ ἕνα διάστημα εἶχα τὴν πεποίθηση μένοι οἱ νεκροί του, πῶς γκρεμίστη- ὅτι ὁ νονός μου εἶχε πολεμήσει πλάι καν τὰ κάποτε παντοδύναμα κάστρα στὸν Βασίλειο Διγενῆ Ἀκρίτα! του, αὐτὸς ὁ λαός, ἀπὸ τί πάσχει; Ἀπὸ Γιατί τώρα, στὶς μέρες μας, ἐμεῖς Καὶ ἀναρωτιέμαι: ἕνας ἄνθρωπος ποὺ βγάζει τὴν ἱστορία του ἀπὸ τὴ ζωή του, ποὺ ξεχνάει πότε γεννήθηκε, ποιοὺς ἀνθρώπους γνώρισε, ποιοὺς ἀνθρώπους ἀγάπησε, τί εἶναι; Σάππες N. Ροδόπης, 25 Μαρτίου
  • 31.
    31 οἱ μεγαλύτεροι -μὲὅ,τι ἰδιότητα καὶ ἐτῶν, ὡς μέλος τῶν Εἰδικῶν Δυνάμε- ἂν ἔχουμε, γονεῖς, παπποῦδες, νονοὶ ων- τῆς βρετανικῆς ὀργάνωσης ποὺ - ἔχουμε πάψει νὰ συναρπάζουμε τὰ ἐργαζόταν γιὰ τὴ Γαλλικὴ Ἀντίσταση παιδιὰ μὲ ἱστορίες ἀληθινές, ἱστορίες - εἶχε πέσει μὲ τὸ ἀλεξίπτωτο στὰ κα- γιὰ ἀνθρώπους ἰδιαίτερους, ἀξιόλο- τεχόμενα γαλλικὰ ἐδάφη. Ἐκεῖ, ἦταν γους, ὄμορφους ἀνθρώπους, γενναί- ὑπεύθυνη γιὰ τὸ δίκτυο πληροφοριῶν ους ἀνθρώπους; Γιατί τὰ ἀφήνουμε νὰ μέσῳ ἀσύρματου, μὲ τὸ κωδικὸ ὄνομα πιστεύουν τὶς ἱστορίες τῶν ἄσχημων καὶ τρομαχτικῶν κινούμενων σχε- Agent Rose. Ἀφοῦ ἔστειλε 105 μηνύ- δίων, τὶς ψεύτικες ἱστορίες βίαιων ματα μὲ τὸν ἀσύρματο, τὴ συνέλαβε «ἡρώων» στὶς ὁποῖες χάνει κανεὶς τὸ ἡ Γκεστάπο. Μετὰ ἀπὸ πολλὰ βασανι- καλὸ καὶ τὸ κακό, ἀφοῦ, οὐσιαστικά, στήρια- τῆς βύθισαν ξανὰ καὶ ξανὰ τὸ ὅλοι, ἥρωες καὶ μὴ ἥρωες, εἶναι κα- κεφάλι σὲ νερὸ καὶ τὴν ἀνέσυραν μι- κοί; Ἀφήνοντας ἔτσι τὰ παιδιά μας, σοπνιγμενη- τὴν ἔστειλαν στὸ στρατό- τὰ ἀφήνουμε, ὄχι μόνο χωρὶς μνήμη, πεδο Ravensbrück. Ἐκεῖ εἶδε χιλιάδες ἄλλα καὶ χωρὶς αἴσθηση τῆς πραγματι- συγκρατούμενές της νὰ ἐκτελοῦνται κότητας, χωρὶς διάκριση τῆς ἀλήθειας ἢ νὰ πεθαίνουν ἀπὸ κακουχίες, καὶ ἀπὸ τὸ ψέμα. ἀνάμεσα σ̓ αὐτὲς ἦταν καὶ ἡ στενότε- Τὴ θλιβερὴ αὐτὴ διαπίστωση - ὅτι ρη φίλη της καὶ συνεργάτις της στὴν δηλαδὴ οἱ λαοὶ χάνουμε σιγά-σιγὰ τὴ Ἀντίσταση. Παρόλα αὐτὰ κατάφερε μνήμη μας - ἦλθε νὰ μοῦ ἐπιβεβαιώσει νὰ δραπετεύσει κατὰ τὴ διάρκεια τῆς μία εἴδηση ποὺ γράφτηκε καὶ σχο- μεταφορᾶς της σ̓ ἕνα κοντινὸ στρατό- λιάστηκε στὴ βρετανικὴ Daily Tele- πεδο. Ἕνας ἱερεὺς τῆς περιοχῆς τὴν graph. Σ̓ ἕνα διαμέρισμα, στὴ μικρὴ πόλη Torquay, ζοῦσε μία γριούλα περιμάζεψε καὶ τὴν ἔκρυψε μέχρι ὁλομόναχη, στὴν ὁποία κανεὶς δὲν ποὺ ἦρθαν τὰ συμμαχικὰ στρατεύμα- ἔδινε σημασία. Ἡ μόνη ἀνάμνηση ποὺ τα καὶ τὴν ἔστειλαν πίσω στὸ Λονδίνο εἶχαν ἀπ̓ αὐτὴν οἱ γείτονές της ἦταν σὲ πολὺ κακὴ σωματικὴ καὶ ψυχικὴ ὅτι τῆς ἄρεσε νὰ μιλάει γιὰ τὴ γατούλα κατάσταση. της. Τὸν περάσμενο Σεπτέμβριο ἡ γρι- Ἡ ἱστορία τῆς κρυφῆς αὐτῆς ἡρωίδας ούλα πέθανε ὁλομόναχη, ὅπως εἶχε ζή- προβλημάτισε πολὺ τοὺς γείτονές της, σει. Καὶ οἱ ὑπάλληλοι τῶν ἁρμόδιων οἱ ὁποῖοι, ὅσο ζοῦσε, ἐλάχιστη σημα- τοπικῶν ἀρχῶν ποὺ μπῆκαν στὸ διαμέρισμά της γιὰ νὰ τακτοποιήσουν σία τῆς ἔδιναν. Καὶ πρέπει νὰ προβλη- τὴν κηδεία της καὶ τὶς ὑποθέσεις της - ματίσει καὶ ἐμᾶς ἀκόμη περισσότερο, ἀφοῦ δὲν εἶχε κανένα δικό της - ἔμειναν γιατί ἐμεῖς - ἰδίως οἱ νεότεροι- ἔχουμε ἔκπληκτοι βλέποντας τὰ μετάλλια πολὺ πρόχειρο τὸ χαρακτηρισμὸ «πα- ἀνδρείας τῆς ἄσημης γριούλας καὶ τὰ λιόγερος» καὶ «παλιόγρια» γιὰ τοὺς χαρτιὰ τῆς Γαλλικῆς καὶ Βρετανικῆς κρυφοὺς θησαυροὺς ποὺ ζοῦν δί- κυβέρνησης ποὺ τὰ συνόδευαν! πλα μας, ἀφανεῖς. Καὶ ἀφήνουμε τὶς Ἡ «ἄσημη» γριούλα ἦταν ἡ Eileen ἱστορίες τους νὰ ξεχνιοῦνται, χωρὶς Nearne, ἡ ὁποία τὸ 1944, σὲ ἡλικία 23 κάνεις νὰ ἐνδιαφέρεται νὰ τὶς μάθει.
  • 32.
    32 Ο ΓΑΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΥΣΤΗΡΙΟ π. Δημητρίου Γκαραγκούνη πρωτοπρεσβύτερου Π ρόσφατα ἕνας μας φίλος νει τὴν ἐμφάνισή της ἡ λευκοφορεμέ- ἔλαβε μέρος σὲ μία τελετὴ νη νύφη, καὶ ὁ γαμπρὸς νὰ ὑποδέχεται συνηθισμένη, ποὺ δὲν ση- τὴ νύφη δίνοντάς της τὸ καθιερωμένο μαίνει τίποτα τὸ καινούριο, φιλὶ πρὶν μποῦν στὴν Ἐκκλησία γιὰ ἀλλὰ ποὺ εἶναι πολὺ σημαντική. Περὶ τὸ μυστήριο. Βλέπει τὸν ἱερέα νὰ περι- τὶς 6:30 τὸ ἀπόγευμα περνώντας ἀπὸ λαμβάνει τοὺς μελλόνυμφους πιασμέ- τὴν πλατεία τῆς Ἐκκλησίας, ὅπου νους χέρι-χέρι ψάλλοντας τὸ «Ἄξιόν ἦταν συγκεντρωμένοι πολλοὶ περίερ- ἐστι» καὶ νὰ τοὺς φέρνει μπροστὰ γοι, διέκρινε ἕναν ἄγνωστο ποὺ πρό- στὸ τέμπλο, ὅπου ἔχουν τοποθετηθεῖ βαλε ἀπὸ γειτονικὸ δρόμο νὰ περ- τὸ τραπέζι μὲ τὸ εὐαγγέλιο καὶ τὰ πατάει μὲ βαρετὰ βήματα, πρόσωπο στέφανα. σκυθρωπὸ καὶ ὕφος βαριεστημένο. Ἐνστικτωδῶς ὁ ἄγνωστος σταμα- Χωρὶς ἀμφιβολία αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος τάει καὶ παρατηρεῖ τὴν ὄμορφη συ- ἐπέστρεφε τὴν συνηθισμένη ὥρα ἀπὸ νοδεία. Ταυτόχρονα στὰ χείλη του κάποια ἐργασία καὶ δὲν ἦταν καθό- διαγράφεται ἕνα χαμόγελο εὐτυχίας. λου εὐδιάθετος, χαρούμενος. Ἐκείνην Ἡ ἐνθύμηση τῆς ἡμέρας στὴν ὁποία ἀκριβῶς τὴ στιγμὴ ἀκούει κορναρί- ὁ ἴδιος ἦταν ὁ ἥρωας μιᾶς παρόμοιας σματα αὐτοκινήτων, σηκώνει τὰ μάτιά τελετῆς ἦταν ἀρκετὴ γιὰ νὰ διώξει τὶς του καὶ βλέπει μπροστὰ στὴν εἴσοδο μαῦρες του σκέψεις. Ὁ γάμος εἶναι τοῦ ναοῦ τὸν γαμπρὸ κρατώντας στὰ βέβαιο ὅτι εἶναι μία μεγάλη ὑπόθεση. χέρια του μία ἀνθοδέσμη. Τὸν κόσμο Σημαδεύει τὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων νὰ ξεσπᾶ σὲ χειροκροτήματα μόλις κά- ποὺ ἔχουν συνάψει γάμο· εἶναι κάτι περισσότερο καὶ ἀπὸ ἕνα συμβόλαιο, μία συμφωνία δύο ἀνθρώπων, διότι ὁ Χριστὸς τὸν ἔκανε ἕνα μυστήριο. Εἶναι ἕνα μεγάλο μυστήριο, ποὺ θέ- τει τὸν ἄνδρα καὶ τὴ γυναίκα σὲ μία ἰδιαίτερη σχέση. 1. Ὁ γάμος εἶναι μυστήριο. α) Ἡ ἐκκλησία ἀπὸ τοὺς πρώτους αἰῶνες τῆς ἱστορίας της προβάλλει ὡς Ὁ γάμος στὴν Κανᾶ. ἀλήθεια τῆς πίστεως τὴ μυστηριακὴ
  • 33.
    33 ἀξία τοῦ γάμου.Τὸ μυστήριο τοῦ γά- ἀπόλυτης ἐλευθερίας. Ἡ κοινωνία μου δίνει στὴν παντρειὰ καινούργιο πληρώνει τὸν πανσεξουαλισμό καὶ νόημα, μεταμορφώνει πραγματικά, τὴν ἀνταρσία τοῦ ἀνθρώπου κατὰ ὄχι μόνο τὸν γάμο, ἀλλὰ ὅλη τὴν τοῦ Θεοῦ μὲ ἀκριβὸ τίμημα. Τρώει ἀνθρώπινη ἀγάπη. Κάθε οἰκογένεια τὰ ξυλοκέρατα, ὅπως ὁ ἄσωτος υἱὸς τῆς εἶναι ἀληθινὰ ἕνα βασίλειο, μία μικρὴ παραβολῆς. Ναρκωτικά, διαρρήξεις, Ἐκκλησία καὶ ἑπομένως ἕνα μυστή- ἐγκλήματα, αὐτοκτονίες, νευροπαθή- ριο τῆς Βασιλείας καὶ ἕνας δρόμος σεις εἶναι τὰ χαρακτηριστικά της. Ὁ γά- πρὸς αὐτήν. μος ἀπαιτεῖ σεμνότητα, ἀλληλοσεβασμό, Τὰ λειτουργικὰ βιβλία, τὰ χειρό- ἀφοσίωση καὶ ἀλληλοεκτίμηση. γραφα, τὸν κατατάσσουν στὰ αἰσθητὰ Ὁ χριστιανικὸς γάμος εἶναι κατὰ τὸν ἐκεῖνα σημεῖα ποὺ ἵδρυσε ὁ Χριστὸς Χρυσόστομο ἡ ἔννομη σύζευξη τοῦ γιὰ νὰ μεταδίδουν τὴ Θεία Χάρη. Στὴν ἄνδρα καὶ τῆς γυναίκας καὶ κατὰ τὴ ἀρχὴ τοῦ 2ου αἰώνα περὶ τὸ 107 μ.Χ. Γραφὴ «μυστήριο μέγα». Αὐτὴ εἶναι ἡ μαρτύρησε ὁ γέροντας ἐπίσκοπος τῆς ἀλήθεια, ἡ πραγματικότητα καὶ πρέ- Ἀντιοχείας, ὁ ἅγιος Ἰγνάτιος ὁ Θεοφό- πει νὰ τὴν ἀποδεχθοῦμε μὲ ὅλη τὴν ρος. Αὐτὸς ὁ ἀρχιερέας εἶχε γνωρίσει πληρότητά της. Ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ τὰ τοὺς Ἀποστόλους καὶ εἶχε ἀπευθείας πρῶτα χρόνια ποὺ ἀκολούθησαν μετὰ τὶς πληροφορίες τὶς ὁποῖες ἐμεῖς βρί- τὴ Σταύρωση τοῦ Ἱδρυτοῦ της φυ- σκουμε συνοπτικὰ στὰ συγγράμμα- λάσσει καὶ διατηρεῖ τὸν γάμο σὰν ἕνα τά του. Λοιπόν, ἐπισημαίνει σὲ μία μυστήριο. Γἰ αὐτὸ καὶ δὲν ὑπάρχει ἐπιστολή του τὴ λειτουργία τοῦ γά- παρὰ μόνο μία δυνατὴ ἐξήγηση, ἡ σύ- μου, τὴν τέλεση, τὸ τελετουργικὸ μέ- σταση, ἡ θέσπιση τοῦ μυστηρίου τοῦ ρος τοῦ γάμου, στοὺς χριστιανοὺς τῆς γάμου ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Ἰησοῦ. ἐποχῆς του: Ὁ γάμος εἶναι πρῶτον μία πορεία «Προσκαλεῖ τοὺς ἀρραβωνιασμέ- πόνου, δεύτερον εἶναι μία πορεία νους καὶ τὶς ἀρραβωνιασμένες νὰ πα- ἀγάπης, τρίτον, μία πορεία πρὸς τὸν ντρευτοῦν ἐνώπιον τοῦ ἐπισκόπου, οὐρανό. Εἶναι μία κλήση τοῦ Θεοῦ. ὅταν οἱ γάμοι γίνονται κατὰ τὸν Κύ- Εἶναι, ὅπως λέγει ἡ Ἁγ. Γραφή, «μυ- Τὸ μυστήριο τοῦ γάμου δίνει στὴν παντρειὰ καινούργιο νόημα, μεταμορφώνει πραγματικά, ὄχι μόνο τὸν γάμο, ἀλλὰ ὅλη τὴν ἀνθρώπινη ἀγάπη. ριο, καὶ ὄχι κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν». (P. στήριον μέγα»! Μυστήριο σημαί- ALLARD: Οἱ σκλαβωμένοι χριστια- νει ἕνα σημάδι ποὺ ἐκεῖ ὑπάρχει ἡ νοί, σελ.254). Τί σημαίνει αὐτό; Ὁ μυστικὴ παρουσία κάποιου ἀληθινοῦ γάμος θέτει φραγμὸ στὴν πορνεία καὶ γεγονότος. Ἔχουμε, μίαν εἰκόνα, στὴ σύναψη ἐξωσυζυγικῶν σχέσε- προσκυνᾶμε τὴν εἰκόνα. Εἶναι ἕνα μυ- ων. Ὁ θεσμὸς τῆς οἰκογένειας δέχεται στήριο ἡ εἰκόνα. Προσκυνᾶς τὸ ξύλο; ἐπιθέσεις ἀπὸ τοὺς ὑπέρμαχους τῆς Ὄχι! Ἐκεῖ εἶναι ἀκριβῶς ὁ Χριστὸς ἢ
  • 34.
    34 ἡ Παναγία. Ἔχουμετὸν τίμιο Σταυρό. προσκοηθήσεται πρὸς τὴ γυναίκα Τὸν προσκυνᾶμε. Γιατί; Εἶναι σύμβο- αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα λο τοῦ Χριστοῦ. «Ὑπάρχει ἡ μυστικὴ μίαν. Ἔτσι, δὲν θὰ εἶναι δύο, ἀλλὰ ἕνα παρουσία τοῦ Χριστοῦ». Κάτι τέτοιο μόνο σῶμα». Καὶ ἀνακεφαλαιώνει: ἀκριβῶς εἶναι καὶ ὁ γά- «Καὶ οὓς ὁ Θεὸς συνέζευ- μος. Ὅπου εἶναι δυό- ξεν, ἄνθρωπος μὴ χωρι- τρεῖς συνηγμένοι στὸ ζέτω» (Ματθ.19,4). Μέσα δικό μου ὄνομα, ἐκεῖ σὲ αὐτὴν τὴ σελίδα τοῦ εἶμαι κι ἐγώ, ἀνάμεσά Εὐαγγελίου ὑπάρχει κά- τους. Παντρεύονται δυὸ τι τὸ περισσότερο ἀπὸ ἄνθρωποι, στὸ ὄνομα μία ἁπλὴ ὑπόσχεση ἐνά- τοῦ Χριστοῦ. Αὐτοὶ ντια στὶς ἀσωτίες καὶ πλέον γίνονται τὸ ση- στὶς διαφθορὲς ποὺ ἀτι- μάδι, ποὺ κρατάει καὶ μάζουν καὶ κλονίζουν κατέχει τὸν ἴδιο τὸν τὴ συζυγικὴ ἑνότητα. Χριστό. Ὅταν ὁ Θεὸς ἑνώνει, καὶ β) Τὸ εὐαγγέλιο μᾶς ἑνώνει γιὰ πάντοτε, εἶναι δείχνει ποιὰ πραγμα- γιατί ἐπεμβαίνει στὸν Τὸ ἐν Κανᾷ θαῦμα. γάμο, καὶ αὐτὴ ἡ συμ- τικὰ εἶναι ἡ ἐπιθυμία τοῦ μεγάλου Διδασκά- φωνία ποὺ ἐπικυρώνεται λου. Ἄρχισε τὴ δημόσια ζωή του πα- καὶ ἁγιάζεται ἀπὸ τὸν Θεό, δὲν εἶναι ριστάμενος σ̓ ἕναν γάμο ἁγιάζοντάς ἕνα ἁπλὸ ἀνθρώπινο συμβόλαιο ὅ- τον μὲ τὴν παρουσία Του. Ἀλλὰ κάνει πως τὰ ἄλλα. Γιὰ νὰ ἔχουμε μία κάτι περισσότερο. Στὴ διάρκεια τοῦ σωστὴ ἔκβαση χρειάζεται ὑψηλότερη γαμήλιου συμποσίου πραγματοποιεῖ ἀποτελεσματικότητα. Αὐτὴ ἡ συμ- ἕνα θαῦμα ποὺ σίγουρα εἶναι ἕνα φωνία εἶναι ἡ ἴδια ἡ τελετὴ τοῦ γά- φωτεινὸ σημάδι γιὰ τὴ μυστηριώδη μου, τὸ αἰσθητὸ σημάδι τῆς χάριτος ἀλλαγὴ ποὺ θέλει νὰ ἐπιτύχει στὴν τοῦ Θεοῦ. Εἶναι ἐξάλλου τὸ συμπέ- ἕνωση τῶν συζύγων. Μὲ τὴ δική του ρασμα τοῦ Ἁγίου Παύλου ποὺ γρά- ἐντολὴ τὸ νερὸ τῶν λίθινων ὑδρίων φει: «Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν, μετατράπηκε σὲ κρασί. Τὸ ἴδιο, μὲ τὴν ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν Παντοδύναμη θέλησή Του, ὁ φυσικὸς Ἐκκλησίαν».(Ἐφεσ. 5,32). γάμος, ὁ ἤδη ἡγιασμένος κατὰ κάποια ἔννοια, διότι ὁ Θεὸς τὸν ἵδρυσε, ὅταν ἔδωσε στὸν πρῶτο ἄνθρωπο τὴν πρώ- 2. Ὁ γάμος εἶναι ἕνα μεγάλο τη σύζυγο, ἔγινε ἕνα ἱερὸ σημάδι, μὲ μυστήριο. τὴν ἐνέργεια τῆς θείας Χάριτος. Στοὺς Ὅλες οἱ παραδοσιακὲς τελετὲς ποὺ Φαρισαίους: «Δὲν διαβάσατε», ρωτάει, ἔχουν δοκιμαστεῖ ἀπὸ τὴ λειτουργία, «ὅτι ὁ Δημιουργὸς στὴν ἀρχὴ ἔκανε εἶναι ἀπὸ τὴ φύση ἐπηρεασμένες ἕναν ἄνδρα καὶ μία γυναίκα καὶ εἶπε: ἀπὸ ἕνα ἀλλόκοτο πνεῦμα ποὺ τὶς ἀντὶ τούτου καταλείψει ἄνθρωπος δίνει μία παράξενη ἐντύπωση. Ἡ τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ Ἑκκλησία προκειμένου νὰ ὑποδεχθεῖ
  • 35.
    35 τοὺς μελλόνυμφους τοὺςἑτοιμάζει πράξη ἀρχαιότατη ποὺ συμβολίζει τὸ μία γιορτινὴ ὑποδοχή, ὅπως αὐτὴ ἀδιάσπαστο καὶ τὴν παντοτινὴ ἕνωση χαιρετίζει τὴ γενέθλιο ἡμέρα εἰσόδου τῶν νεόνυμφων. Κατὰ τὸν Συμεὼν στὴ χριστιανικὴ ζωή, εἰσόδου στὴν Θεσσαλονίκης ὁ ἱερεὺς «συνάπτει τού- Ἑκκλησία, τὴν ἡμέρα τοῦ Βαπτίσμα- των τὰς χεῖρας τὸ τέλειον δηλῶν τῆς τος. Ὁ ἱερέας τοὺς περιμένει μπροστὰ ἑνώσεως». Τὴ βρίσκουμε ἤδη στὴν στὴν εἴσοδο τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοὺς Π.Δ. στοὺς γάμους τοῦ Τωβία ὅπου ὁ εἰσάγει στὸ ἐσωτερικό της μπροστὰ στὸ Ραγουὴλ «λαβὼν τῆς χειρὸς αὐτῆς (τῆς τέμπλο ψάλλοντας τὸ «Ἄξιόν ἐστι». Ἐκεῖ ἔχουν ἑτοιμάσει τὸ τραπέζι μὲ τὸ θυγατρός του) παρέδωκεν αὐτὴν Τωβία εὐαγγέλιο, τὰ στέφανα, τὰ δαχτυλίδια γυναίκα» (Τωβὶτ ζ´, 12). καὶ τὸ κοινὸ ποτήριο, οἱ λαμπάδες, οἱ Ὅταν δύο χριστιανοὶ παντρεύονται, τιμητικὲς θέσεις τῶν κουμπάρων καὶ ὁ ζῶν Θεὸς τῆς Ἁγίας Τριάδος τοῦ τῶν γονέων. Ἀνάλογη ὑποδοχὴ στὴν ὁποίου εἶναι παιδιά του, νοιάζεται γἰ Ἐκκλησία γίνεται στὸν Ἀρχιερέα. αὐτοὺς νὰ τοὺς μεταδώσει ἀξιοπρέπεια Τέτοια τιμὴ καὶ δόξα δίνει στοὺς μελ- καὶ ἕναν σεβαστὸ ρόλο, στὴν καινού- λόνυμφους ἡ Ἐκκλησία. Ἡ ἀμοιβαία ρια τους ζωή. Τοὺς ἑνώνει μὲ τὰ δεσμὰ καὶ εἰλικρινὴς συγκατάθεση τῶν νέ- τοῦ γάμου, ποὺ μόνο ὁ θάνατος μπορεῖ ων εἶναι ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιὰ νὰ τοὺς χωρίσει. Κάνει τὴν ἀμοιβαία τὴν τελετὴ τοῦ γάμου. Ἀκολουθεῖ ἡ εὐλογία τοῦ ἱερέως. Ἐξάλλου πρέπει ἀγάπη τους ἱκανὴ νὰ ἀντισταθεῖ σὲ νὰ ὑπάρχει καὶ ἡ συναίνεση καὶ ἡ ὅλες τὶς καταιγίδες καὶ δοκιμασίες εὐχὴ τῶν γονέων. Ὅπως θὰ πεῖ μία τῆς ζωῆς. Θέλει νὰ τοὺς καταστήσει εὐχὴ τοῦ γάμου: «Εὐχαὶ γονέων στη- συνεχιστὲς τοῦ νόμου Του ἐπάνω ρίζουσι θεμέλια οἴκων». στὴ γῆ, καὶ τὸ παράδειγμά του νὰ Τὸ Εὐχολόγιο περιέχει εἰδικὴ ἀκο- ἀκολουθήσουνκαινούργιοιθαυμαστὲς λουθία γιὰ τὸν γάμο. Ὁ ἱερέας προσεύ- καὶ μιμητὲς τῶν ἐπουρανίων. Αὐτὸ χεται καὶ δίνει τὴ γαμήλια εὐλογία εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ μυστηρίου στοὺς νεόνυμφους. Πράγματι ἡ ὁ- ἀλλὰ αὐτὸ τὸ ἀποτέλεσμα προκύπτει ρατὴ τελετὴ τοῦ γάμου εἶναι πολὺ ἀπὸ τὴ συμμετοχὴ αὐτῶν τῶν ἴδιων ὄμορφη. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ ἡ πίστη μας ποὺ εὐλογήθηκαν. ἀποκαλύπτει ἕνα ἀόρατο θέαμα ποὺ εἶναι ἀνώτερο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ βλέπουν τὰ μάτια τῶν παρισταμένων. Στὴν ἀκολουθία τοῦ γάμου ὡς πρώτη συμβολικὴ πράξη κατὰ σειρὰ τελέσεως σημειώνουμε τὴ σύναψη τῶν δεξιῶν χεριῶν τῶν νεονύμφων. Ὁ ἱερέας συνάπτει τὰ δεξιὰ χέρια αὐτῶν καὶ τρόπο τινὰ ἐγχειρίζει ἐκ μέρους τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας τὸν ἕναν σύζυγον στὸν ἄλλο. Εἶναι Στέφανα
  • 36.
    36 ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΑΚΟΥΝΕ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ Ἕνα πείραμα* Ἄννας Κωστάκου-Μαρίνη λογοτέχνιδος, μέλους τοῦ Κύκλου Παιδικοῦ Βιβλίου καί τῆς Γυναικείας Λογοτεχνικῆς Συντροφιᾶς Δ ὲν εἶχα ἰδέα πῶς θὰ τὰ κα- πισα τοὺς μικροὺς ἀκροατὲς γιὰ τὸν τάφερνα νὰ διαβάσω ἕνα τόπο, τὸν χρόνο, τὰ πρόσωπα τοὺς διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη ἔκανα ἐπίσης μία ἀρχικὴ εἰσαγωγὴ σὲ παιδιὰ ἐννέα ὣς δώδεκα στὴν ὑπόθεση. Στὴ συνέχεια τοὺς συ- χρόνων. Ἦταν ἕξι καὶ γύρω ἀπὸ αὐτὰ στήθηκα ὡς Παπαδιαμάντης, συγγρα- μαζεύτηκαν ἀπὸ περιέργεια ἀδέλφια καὶ ξαδέλφια μεγαλύτερα. Ἦταν μία σκέψη, ποὺ μοῦ καρφώθηκε ἐπίμονα. Φοβόμουν πὼς θὰ ἔφευγαν μετὰ τὸ πρῶτο πεντάλεπτο, ἢ πὼς θὰ ἄρχιζε ἡ βαρεμάρα καὶ ἡ φασαρία. Πῶς θὰ τὰ κρατοῦσα; Πῶς θὰ τοὺς τὸ μετέ- διδα; Ἡ ἀνταπόκριση στὸ κάλεσμα καὶ ἡ προσδοκία τους μὲ ἠρέμησε, μὲ ἐνέπνευσε καὶ μὲ καθοδήγησε. Τὰ παιδιὰ ἐπιθυμοῦν τὴν ἐπικοινωνία κι ἕνα διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη ἀπο- Σκιάθος 1989. δείχτηκε ἀποτελεσματικότατο μέσον ἐπικοινωνίας. φέας ποὺ θὰ τοὺς ἔλεγα τὴν ἱστορία Τοὺς διάβασα τὸ διήγημα «Στὸ Χρι- μου. Ἡ ἀνάγνωση ἦταν βέβαια θεατρι- στὸ στὸ κάστρο» σὲ δύο συνέχειες. Τὸ κή, παραστατική. Οἱ διάλογοι διαβά- πρῶτο μέρος τελείωσε μὲ τὰ λόγια: στηκαν αὐτούσιοι. Στὰ περιγραφικὰ «...καὶ ὁ ἥλιος ἐχαμήλωνε, ἐχαμήλωνε. μέρη ἐπαναλάμβανα τὶς πολὺ δύσκο- Καὶ ἡ βαρκούλα ἐκινδύνευε ν᾿ ἀφα- λες φράσεις σὲ νεοελληνικά, μὲ τρό- νισθῆ. Καὶ ἡ ἀπορρὼξ βραχώδης ἀκτὴ πο ποὺ νὰ μὴ χάνεται ἡ συνέχεια τῆς ἐφαίνετο διαφιλονικοῦσα τὴν λεί- ἀνάγνωσης. Τὰ μεγαλύτερα ζητοῦσαν αν πρὸς τὸν βυθὸν τῆς θαλάσσης». τὴ σημασία λέξεων ποὺ μετέφραζα Τὴν παραμονὴ τῶν Χριστουγέννων σύντομα. Στὴν προηγηθεῖσα κατατό- τὰ παιδιὰ μαζεύτηκαν αὐθόρμητα πιση τοὺς ἔδειξα καὶ τὴ Σκιάθο στὸν καὶ τὸ τελειώσαμε. Πρὶν ν᾿ ἀρχίσει ἡ χάρτη ἐπισημαίνοντας τὸ δρομολόγιο ἀκρόαση τοῦ πρώτου μέρους κατατό- τῆς βάρκας τοῦ Στεφανῆ τοῦ Μπέρκα.
  • 37.
    37 Ὄχι κάρτες εἰδυλλιακὲςτουριστικοῦ στη του καὶ ἡ θεολογία του εἶναι βιω- ἐνδιαφέροντος, γιὰ νὰ μὴ στομώσω ματική. Ἔτσι, ὅταν ὁ Πανάγος «εἶπεν τὴ φαντασία τους. Οἱ διὰ λόγου περι- αὐθαδῶς» ἐκφράζοντας ἀμφισβήτηση γραφὲς ἔφθαναν. πίστεως: «Καὶ γιατί δὲν κάνει καλὸν Τὰ παιδιὰ ἐπαναλάμβαναν μὲ κέ- καιρὸ ὁ Χριστός, παπᾶ, ἂν θέλη νὰ φι λέξεις παράξενες καὶ μικρὲς φρά- πᾶνε νὰ τὸν λειτουργήσουνε στὴν σεις: «Ὁ Ἁϊ Θανάσης... μὲ τὰ Καμπιά», ἑορτή του;» ὁ παπα-Φραγκούλης τοῦ «Ἡ Μυγδαλιά... ἀπ᾿ τοῦ Κουρούπη», ἀπαντᾶ: «... Ἄλλο τὸ γενικὸ καὶ ἄλλο «...Φουρτούνα κιαμέτ», «Ὅλο φρεσκά- τὸ μερικὸ καὶ τὸ τοπικό, Πανάγο... Ἡ ρει... Ξίδι μοναχό!» «ἀπὸ σοφράν...!» βαρυχειμωνιὰ γίνεται γιὰ καλό, καὶ «...ἀπὸ σταβέτ!». γιὰ τὴν εὐφορία τῆς γῆς καὶ γιὰ τὴν ὑγεία ἀκόμα. Ἀνάγκη ὁ Χριστὸς δὲν Ἀπ᾿ τὴ συζήτηση τοῦ παπα-Φρα- ἔχει νὰ πᾶνε νὰ τὸν λειτουργήσουνε... γκούλη μὲ τὸν Πανάγο τὸν μαραγκό, Μὰ ὅπου εἶναι μία μερικὴ προαίρεσις τὴ θεία τὸ Μαλαμῶ, τὸν Στεφανῆ καλή... καὶ ὅπου πρόκειται νὰ βοηθή- Μπέρκα καὶ ἄλλους ἀκόμη, τὰ παιδιὰ σει κανεὶς ἀνθρώπους, καθὼς ἐδῶ, ἐκεῖ γνώρισαν πρόσωπα μὲ τὸν χαρακτήρα τους, τὴ νοοτροπία τους, τὸ ἦθος τους, ὁ Θεὸς ἔρχεται βοηθός, καὶ ἐναντίον καὶ τὴν πίστη τους. Ὁ παπα-Φραγκού- τοῦ καιροῦ καὶ μὲ χίλια ἐμπόδια... λης εἶναι ἕνας νησιώτης παπᾶς. «Εἰς Ἐκεῖ ὁ Θεὸς συντρέχει καὶ μὲ θαῦμα τὴν νεότητά του ὑπῆρξε ναυτικός, ἀκόμα, τί νομίζεις, Πανάγο;». κι ἐφαίνετο διατηρῶν ἀκόμη λανθα- Καὶ εἶχαν οἱ μικροὶ ἀκροατὲς τὴν νούσας δυνάμεις, ἦτο δὲ τολμηρὸς καὶ εὐκαιρία νὰ ἀκούσουν ἀμέσως μετὰ ἀκάματος...». Γνωρίζει ὅμως τὴν πί- ἀπὸ αὐτὴ τὴ συνειδητὴ καὶ μὲ γνώση Ὁ τάφος τοῦ Παπαδιαμάντη.
  • 38.
    38 ἔκφραση πίστης, τὴνἄλλη, τὴ λαϊκή, ζωή. «Ἐγὼ εἰμὶ ἡ ὁδός, ἡ ἀλήθεια καὶ ποὺ εἰλικρινὴς μὲν ἀναμεμειγμένη ἡ ζωή...». Ἡ χριστιανικὴ πίστη εἶναι δὲ μὲ ἠθικολογία καὶ φόβο: «Ἀλήθεια ἡ σχέση μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ παπᾶ μ᾿, δὲν εἶναι καλὸ πρᾶγμα αὐτὸ διὰ μέσου τῆς Ἐκκλησίας, ποὺ εἶναι δά, θὰ πῶ, ν᾿ ἀφήνουν τόσα χρόνια τὸ σῶμα Του. Ὡς μὴ θρησκεία λοιπὸν τώρα τὸ Χριστὸ ἀλειτούργητο, τὴν πολὺ ἀπέχει ἀπὸ τὸ νὰ «ἐντάσσεται πιὰ ἡμέρα τῆς Γέννας του... Γιὰ τοῦτο θὰ στὰ πλαίσια τοῦ γενικότερου λαϊκοῦ μᾶς χαλάσ᾿ κι οὐ Θεός!». Τὰ παιδιὰ ἐνδιαφέροντος ...» στόν 19ο αἰῶνα ἢ σὲ γελοῦσαν κάθε φορά ποὺ «μιλοῦσε» ἡ ὁποιοδήποτε ἄλλο, πρὶν ἢ μετὰ. θειὰ τὸ Μαλαμῶ καὶ ἐπαναλάμβαναν Ἐσκόπευα νὰ διαβάσω τὸ διήγη- στὰ δικά τους λόγια τοῦτο τὸ «θὰ πῶ» μα σὲ τρεῖς συνέχειες σταματώντας ποὺ ἐκείνη κολλοῦσε πάντα σὲ κάθε τὴν πρώτη στὴν παράγραφο: «Πρὶν φράση της. κατακλιθῆ ὁ παπα-Φραγκούλης ἔ- Στὴ συνέχεια τὰ παιδιὰ εἶδαν νὰ στειλε μήνυμα στὸν συνεφημέριό του περνοῦν ἔθιμα, εἰκόνες, κινήσεις, χει- τὸν παπ᾿-Ἀλέξην, ὅστις ἄλλως ἦτο καὶ ρονομίες ἀπὸ τὴ σκιαθίτικη ζωή. ὁ ἐφημέριος τῆς ἑβδομάδος, ὅτι δὲν θὰ Εἶδαν μία βραδιὰ στὸ «παπαδόσπι- ἦτο συλλειτουργὸς τὴν ἐπιοῦσαν...». το». Ἄκουσαν γιὰ πρόσωπα ἁπλά, μὲ Ἀλλὰ ἡ περιέργεια τῶν παιδιῶν μὲ γνωστὲς καὶ οἰκεῖες ἰδιότητες. Κοντὰ ἀνάγκασε νὰ συνεχίσω. Καὶ δὲν στὸ γνωστικὸ παπᾶ ἡ δειλὴ παπαδιά, εἶχαν ἄδικο. Μήπως τοῦ ἔλειπε ἡ κί- ποὺ δὲν φοβᾶται ὅμως ὅταν βρίσκεται νηση, ἡ δράση, ἡ ἀγωνία; Μήπως δὲν δίπλα του. Τὸ Μυγδαλιῶ μὲ τὴ ζήλια ὑπῆρχαν ἥρωες ποὺ συμπαθοῦσαν του, ὁ Στεφανῆς ὁ Μπέρκας, ὁ ἀπόκο- ἢ ἀπέρριπταν ἢ ἀκόμη κορόιδευαν; τος βαρκάρης, ποὺ ξέρει ὅμως καλά Ἔπειτα οἱ διάλογοι, ὡς δυνάμεις δι- τοῦ ναυτικοῦ τὴν τέχνη. «Κίντυνος, ασταυρούμενες, ἄλλες ἁπαλὲς κι λέει: Ντίπ, καταντίπ, καθόλ᾿! Ἐγὼ σᾶς ἄλλες δυνατές, πεισματικές, καθαρὲς πάιρνω ἀπάνου μ᾿, παπᾶ. Μονάχα πὼς ἢ ὑπόκωφες δὲν ἀφήνουν στὸ πρῶτο μπορεῖ νὰ κρυώσετε, τίποτε ἄλλο...». μέρος νὰ μαντέψεις ποιοὶ τελικὰ θὰ Εἶναι κεφάτο καὶ ζωντανὸ αὐτὸ τὸ συνοδέψουν τὸν παπᾶ, τὸν βαρκάρη διήγημα τοῦ Παπαδιαμάντη, ὅπως τὰ καὶ τὴν θεία τὸ Μαλαμῶ, ποὺ δηλώ- περισσότερα, ποὺ ἔχουν ὡς ὑπόθεση νει ἀμέσως συμμετοχή. Θὰ πάει ἡ ἐκκλησιαστικὲς γιορτὲς καὶ πανη- παπαδιὰ μὲ τὸν Λαμπάκην, τὸν μικρὸ γύρια. Δὲν ἀποτελοῦν, ὅμως, ἁπλὰ γυιό, τὴν ἔμψυχη ἀφορμὴ τῆς παρά- λαογραφικὰ ἀφηγήματα. Παρουσιά- τολμης ἐπιχείρησης; Θὰ πάρουν μαζί ζουν ἀτόφια τὴ ζωὴ καὶ τὸν ἄνθρωπο. τους τὸ Βασῶ, τὴν μικρότερη ἀπὸ τὶς Καὶ δὲν ἔχει «θρησκευτικότητα» οὔτε δύο κόρες τοῦ παπαδικοῦ ζεύγους; Κι «λαϊκὴ» οὔτε ἄλλη, οὔτε πιστεύει ὁ ἀμφισβητίας ὁ μαστρο-Πανάγος ὁ «παιδικά». Ἡ ἀνθρώπινη ὕπαρξή του μαραγκός, τί θὰ κάνει τελικά; βιώνει τὶς συγκρούσεις καὶ ἀντιφάσεις Τὸ ταξίδι ἀρχίζει καὶ τὸ πρῶτο μέ- της καὶ ὄχι τὶς «χριστιανικὲς ἀξίες» ρος τῆς ἀνάγνωσης σταμάτησε στὸ διότι δὲν ὑπάρχουν τέτοιες. Ἡ πιὸ ἀγωνιῶδες σημεῖο, ὅταν ἔπιανε Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι θρησκεία, ἀλλὰ ἡ τρικυμία κι ἡ βάρκα ἐκινδύνευε.
  • 39.
    39 Μὰ ὣς ἐκείνητὴ στιγμὴ τὰ παιδιὰ ἀλλὰ γιατί γνωρίζει τὸ βαρὺ σὲ οὐσία ἀπόλαυσαν τὴν ἔκπληξη νὰ «δοῦν» θεολογικό, ἐκκλησιαστικὸ καὶ ἐν τέ- μαζεμένους ὅλους, δειλοὺς καὶ τολ- λει σωστικό, ἀντίκρυσμα. μηρούς, σιωπηλοὺς καὶ γκρινιάρη- Ἡ Λειτουργία εἶναι ἔργο τοῦ λαοῦ. δες περὶ τὰ δεκαπέντε ἄτομα. Ὅλα Δὲν ξεχωρίζει ἀπὸ τὴ ζωή του. Ὁ πρόσωπα ἀληθινὰ καὶ χαρακτῆρες παπαδιαμαντικὸς λαός, τὸ πλήρωμα αὐθεντικοί, ποὺ στὸ ταξίδι καὶ ὣς τὸ τῆς Ἐκκλησίας, μπαίνει στὸ ναὸ μ᾿ τέλος τῆς περιπέτειας ἔδωσαν στοὺς εὐλάβεια ἀλλὰ καὶ μὲ οἰκειότητα καὶ νεαροὺς ἀκροατὲς παραδείγματα πρὸς ἄνεση, χωρὶς φτιασίδωμα, εὐσεβὲς μίμηση καὶ πρὸς ἀποφυγὴν ἀλλὰ καὶ ὕφος καὶ ἐσωτερικὴ ὑποκρισία. Ὁ Πα- πρὸς ἀνίχνευση τῆς ταυτότητάς τους. παδιαμάντης ἀπαριθμεῖ τὰ κουσούρια Στὴ διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ καὶ πρὶν τοῦ ψάλτη, ποὺ δὲν ξέρει νὰ διαβάζει ἀρχίσει ἡ τρικυμία, τὰ χωρατὰ τοῦ καὶ ἀποκοιμίζει τὸ ἐκκλησίασμα. Θὰ παπᾶ καὶ τὰ πειράγματα πρὸς ὅλους προτιμοῦσε νὰ ἦταν ἀλλιῶς ὡστόσο δείχνουν τὴν ἐλευθερία ἐκ καθαρᾶς προκρίνει τὸ οὐσιοδέστερο σύμφω- καρδίας οὔτε ἴχνος εὐσεβισμοῦ, τοῦ να μὲ τὸ πνεῦμα τῆς Ὀρθόδοξης πί- κακέκτυπου δηλαδὴ τῆς πίστης. στης καὶ Ἐκκλησίας: Τὴν εὐλάβεια, Ἡ ἄφιξη στὸ Κάστρο καὶ ἡ συνά- τὴν πίστη, τὴν προσευχή. Ψάχνει ντηση μὲ τοὺς ἀποκλεισμένους ἐκεῖ κανεὶς σήμερα ἀπεγνωσμένα νὰ βρεῖ ἐνθουσίασε τὰ παιδιά. Ἡ «ξενάγηση» ψάλτη, ποὺ νὰ διακονεῖ καὶ ὄχι νὰ στὴν περιοχή, ποὺ κάνει ὁ Παπαδιαμά- ἐπιδεικνύεται· ποὺ νὰ προσεύχεται ντης προκάλεσε τὴν παρέμβαση λέξεων καὶ νὰ βοηθᾶ τοὺς πιστοὺς νὰ προσεύ- καὶ μικρῶν φράσεων στὴ Nεοελληνική, χονται· ποὺ νὰ συναισθάνεται καὶ νὰ ποὺ ἐγίνετο αὐθόρμητα καὶ ἀβίαστα ὑ- συμμετέχει στὴν Θεία Εὐχαριστία. πὸ τὴν πνοὴ τῆς ἰδιαίτερης λογοτεχνικῆς Παπαδιαμαντικῆς δύναμης. Ὁ κεντρικὸς ἥρωας τοῦ διηγήματος εἶναι, χωρὶς ἀμφιβολία, ὁ ἱερέας. Γύ- ρω του παίρνουν ὅλοι τὶς θέσεις τους. Εἶναι μία ὁμάδα ἀνθρώπων ἑνωμένη μὲ κοινὰ βιώματα καὶ περεμφερεῖς στό- χους. Ὁ καθένας διακονεῖ αὐθόρμητα τὸ σύνολο. Ὁ παπᾶς εἶναι ἕνας μεταξὺ Μνημόσυνο στὸ τάφο τοῦ Παπαδιαμάντη ὅλων, ἀλλὰ ὁσάκις χρειασθεῖ, ξεχω- ρίζει ὡς κορυφαῖος χοροῦ γιὰ νὰ κα- τευθύνει τὰ διαβήματα, νὰ διορθώσει Τὰ παιδιὰ ἄκουγαν καὶ μάθαιναν τοὺς διαλογισμούς, νὰ στερεώσει τὶς ἀβίαστα καὶ χωρὶς διδακτισμοὺς γιὰ ἀποφάσεις καὶ νὰ ὀρθοτομήσει τὴν ἀ- τὰ Χριστούγεννα καὶ τὴ Λειτουργία. λήθεια. Ἡ Λειτουργία γίνεται μὲ ὅλο Καταλάβαιναν ἀπὸ μόνα τους κάτι: τὸ Ὀρθόδοξο τυπικό, ὄχι διότι ὁ Παπα- Πὼς γιὰ τὰ πρόσωπα τοῦ διηγήματος διαμάντης «εἶναι χαρακτηριστικὸ πα- τὰ Χριστούγεννα ἦταν πρῶτα ἡ Λει- ράδειγμα φανατικῆς τυπολατρείας», τουργία, ὅπου συμμετεῖχαν ὅλοι κατὰ
  • 40.
    40 τὰ μέτρα τουὁ καθένας καὶ μετὰ ἡ ματος νὰ κρατοῦν τὰ μεγαλύτερα εὐωχία. Καὶ περιγράφεται αὐτὴ ἀπο- παιδιὰ ἀπὸ μία φωτοτυπία τοῦ διηγή- λαυστικὰ ἀπὸ τὸν Παπαδιαμάντη. ματος ποὺ διαβάζεται καὶ στοὺς δια- Τὸ ἐνδιαφέρον κρατήθηκε ἀδιάπτω- λόγους νὰ μοιράζονται ρόλους. Ἔτσι, το μέχρι τὸ τέλος. Ἀκούγονται ξαφνικὰ θὰ ἔχουμε μία περίπου παράσταση φωνὲς ἀπὸ τὴ θάλασσα. Ἡ Ἐκκλησία μὲ ἀφηγητή. Ἀνακαλύπτουμε ἔτσι τὴν κειμενικότητα τοῦ θεατρικοῦ ἀδειάζει σχεδόν, κάποιοι κινδυνεύουν. ἔργου καὶ τὴ θεατρικότητα τοῦ κει- Καὶ ὁ Παπαδιαμάντης ὁ ταπεινὸς ὅσο μένου. Ὁ Ἀριστοτέλης λέει -μιλώντας καὶ βαθὺς γνώστης τῆς ἀνθρώπινης βέβαια γιὰ τὴν τραγωδία- ὅτι καὶ ἡ ψυχῆς λέει: «Οὐχ ἦττον οἱ ἄξεστοι τραγωδία ὅπως καὶ τὸ ἔπος φθάνει ἐκεῖνοι ἄνθρωποι, ἐκ τῆς αὐθορμήτου τὸν σκοπό της καὶ χωρὶς τὴν ὑλική ἐκείνης φιλανθρωπίας... (ποὺ) εἶναι της ἀναπαράσταση, γιατί παρουσιά- τὸ πρῶτον καὶ τελευταῖον αἴσθημα ζεται σὲ ἱκανοποιητικὸ βαθμὸ μὲ τὴν τὸ συγκινοῦν τὴν καρδίαν μετὰ τὴν ἀνάγνωση. Ζωντανεύει καὶ στὸ διάβα- πρώτην ἔκπληξιν, καὶ πρὶν προφθά- σμα καὶ στὴν παράσταση. σασα πνεύση ἡ παγερὰ πνοὴ τῆς φι- λαυτίας καὶ ἀδιαφορίας... ἤρχισαν νὰ Τὸ διήγημα «Στὸ Χριστὸ στὸ Κά- τρέχωσι τὸν κατήφορον». στρο» ζωντάνεψε στὸ διάβασμα μπρο- στὰ σὲ παιδιὰ ἀπὸ δέκα ἕως δεκατριῶν Καὶ δὲν ἐπέστρεφαν καὶ ἡ Λειτουρ- ἐτῶν. Πιστεύω, ὅτι καὶ λίγο μικρότερα γία προχωροῦσε παρὰ τὴν ἐσκεμμένη μποροῦν νὰ ἀκούσουν Παπαδιαμάντη ἀργοπορία τοῦ παπα-Φραγκούλη. Ἐπέ- στὴ γλώσσα του. Ἔτσι, θὰ μυηθοῦν στρεψαν στὸ τέλος. Πῆραν ἀντίδωρο κι κι ὅταν φτάσουν στὰ δεκαέξι τους εὐλογία ἀφοῦ κατὰ τὴν προαίρεση ἦταν θὰ τὸν διαβάσουν πιὰ μὲ χαρά. Θὰ στὴ Λειτουργία καὶ κατὰ τὸ καθῆκον τοὺς εἶναι οἰκεῖος. Τέτοια πειράμα- κινδυνεύοντες στοὺς γκρεμούς. τα ἀξίζουν καὶ μόνο γιὰ τὴ θαλπωρὴ Φυσικὰ μόνα τους τὰ παιδιὰ τῶν τῆς ἐπικοινωνίας ποὺ δημιουργεῖται δέκα, ἕντεκα, δώδεκα χρόνων δὲν θὰ ἐξαιτίας τους μεταξὺ ἀναγνώστη καὶ ἐπιχειροῦσαν νὰ διαβάσουν διήγημα ἀκροατῶν. τοῦ Παπαδιαμάντη αὐτούσιο καὶ δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ τὸ κάνουν. Γνω- ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ρίζουμε ὅμως, πόσο εὐχάριστη εἶναι μία κατάλληλη διήγηση γιὰ μικροὺς 1. ΑΠΑΝΤΑ, 2ος τόμος, ἐκδ. Δόμος, καὶ μεγάλους. Ἡ διήγηση μπορεῖ νὰ Ἀθήνα 1982 ἔχει λόγο, ρυθμό, κίνηση, ἔκφραση. 2. Κατ. Σαραφίδου, «Οἱ θρησκευτικές Μπορεῖ νὰ ἔχει καὶ σκηνοθεσία, ὅπως ἀγωνίες, ἀντιστοιχίες, ἀντιθέσεις στὰ στὴν παράσταση τῆς Κοκκίνου, ποὺ διηγήματα τοῦ Γ. Βιζυηνοῦ καί τοῦ διηγήθηκε ἀποσπάσματα διηγημάτων Ἀλ. Παπαδιαμάντη», περ. Διαδρομές, τοῦ Βιζυηνοῦ. Τὸ διήγημα, ἀλλὰ καὶ τεῦχ. 45, Ἄνοιξη ᾿97, σελ. 32. ἄλλα κείμενα εἶναι δυνάμει θεατρικὲς παραστάσεις. Σκέφτομαι γιὰ παρά- * Τὸ φωτογραφικὸ ὑλικὸ προέρχε- δειγμα στὴν ἐπανάληψη τοῦ πειρά- ται ἀπὸ τὸ ἀρχεῖο τῆς συγγραφέως.
  • 41.
    41 ΕΜΠΟΔΙΑ ΣΤΗ ΜΑΘΗΣΗ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ Ἰωάννη Β. Βελιτσιάνου διδάκτορος Α.Π.Θ. H ̔ ἐκπαίδευση τῶν ἐνηλίκων διαφέρει ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευ- ση τῶν παιδιῶν καὶ τῶν ἐφήβων σὲ ἀρκετὰ σημεῖα, μὲ κυριότερα τὰ τρία χαρακτηριστικὰ τοῦ ἐνήλικα, τὰ ὁποῖα τὸν διακρίνουν ἀπὸ τὸ μὴ ἐνήλικο ἄτομο: Τὴν πλήρη ἀνάπτυξη, τὴν προοπτικὴ καὶ τὴν αυτονομία1. Ἡ διὰ βίου ἐκπαίδευση ἀπασχόλησε, ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς νεότε- ρους P. Freire, R. Gagne, M. Knowles, J. Mezirow καί C. Rogers, ἰδιαίτερα καὶ τὸν Σωκράτη στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ὁ ὁποῖος προκειμένου νὰ προσεγγί- σει τοὺς ἐκπαιδευόμενους (μαθητὲς) Οἱ ἐνήλικοι ἐκπαιδευόμενοι6: χρησιμοποίησε κατάλληλες ἐκπαιδευ- ! Ἔχουν δική τους αὐτο-εἰκόνα. τικὲς μεθόδους, ὅπως ἡ Μαιευτική2 ! Ἔχουν εὐρύτερο καὶ διαφορετικὸ καὶ ἡ διαλεκτική μέθοδος3. φάσμα ἐμπειριῶν. Ἄρα ἡ ἐκπαίδευση τῶν ἐνηλίκων ! Συνήθως ἔρχονται στὴν πρὸς τὴ μάθηση εἶναι ἕνα διαχρονικὸ ἐκπαίδευση μὲ συγκεκριμένους ζήτημα καὶ δὲν εἶναι ἀπρόσκοπτη στόχους: α) στόχοι ἐπαγγελματικοί, οὔτε εὐθύγραμμη. Συναντᾶ πλῆθος β) στόχοι ἐκπλήρωσης κοινωνικῶν ἐμποδίων ποὺ πρέπει νὰ ἀντιμετω- ρόλων, γ) στόχοι προσωπικῆς πιστοῦν κατάλληλα, διαφορετικὰ δια- ἀνάπτυξης καὶ δ) στόχοι ἀπόκτησης κυβεύεται σὲ μεγάλο βαθμὸ ἡ ἀποτε- κύρους. λεσματικότητα τῆς μαθησιακῆς διαδι- κασίας 4. ! Φέρνουν μαζί τους τὶς δικές τους προσδοκίες σὲ σχέση μὲ τὴν Πρὶν προχωρήσουμε στὴν κατη- ἐκπαίδευση. γοριοποίηση τῶν ἐμποδίων στὴ μά- θηση τῶν ἐνηλίκων, θεωρῶ χρήσιμο ! Ἔχουν συγκρουόμενα νὰ ἀναφερθοῦμε στὰ ἰδιαίτερα χαρα- συμφέροντα. κτηριστικὰ τῶν ἐνηλίκων ἐκπαιδευό- ! Θεωροῦν τὴ διαδικασία μάθη- μενων καὶ ἐκπαιδευτῶν5. σης μία ἀπὸ τὶς προτεραιότητές
  • 42.
    42 τους καὶ τὴνἀντιμετωπίζουν μὲ Τὸ θέμα λοιπὸν τῶν ἐμποδίων στὴ ὑπευθυνότητα. μάθηση εἶναι νευραλγικῆς σημασίας ! Ἔχουν τὰ δικά τους μαθησιακὰ καὶ θὰ πρέπει νὰ δώσουμε σ᾿ αὐτὸ τὴν μοτίβα. ἀπαραίτητη προσοχή. Ὁ Rogers7 κατατάσσει τὰ ἐμπόδια ! Ἔχουν τάση γιὰ ἐνεργητικὴ συμ- στὴ μάθηση τῶν ἐνηλίκων σὲ τρεῖς μετοχή. Ἡ ἐνηλικιότητα εἶναι συνυ- κατηγορίες: φασμένη μὲ τὴν τάση τῶν ἀτόμων γιὰ αὐτο-καθορισμό, χειραφέτηση καὶ 1. Τὰ ἐμπόδια ποὺ προκύπτουν ἐνεργητικὴ συμμετοχὴ στὴ διαμόρ- ἀπὸ τὴν κακὴ ὀργάνωση τῶν ἐκπαι- φωση τῶν καταστάσεων ποὺ τοὺς δευτικῶν προγραμμάτων. Ἕνα ἐκ- ἀφοροῦν. παιδευτικὸ πρόγραμμα ποὺ πάσχει ἔκδηλα στὸ ἐπίπεδο τῶν στόχων, τοῦ ! Ἐπιθυμοῦν νὰ διαπραγματεύονται συντονισμοῦ, τῆς ὑποδομῆς κ.λπ. τοὺς ἐπιμέρους στόχους. εἶναι εὐνόητο ὅτι θὰ προκαλέσει συ- ! Μαθαίνουν καλύτερα, ὅταν δὲν ναισθήματα ἀπογοήτευσης στοὺς ἀπειλεῖται τὸ ἐγώ τους. συμμετέχοντες ποὺ θὰ τοὺς ὁδηγήσει ! Οἱ ἐνήλικοι ἐκπαιδευόμενοι σὲ στάση ἄρνησης ἢ ἀδιαφορίας. ἔχουν πολλὰ ἄλλα καθήκοντα καὶ 2. Ἐμπόδια ποὺ προκύπτουν ἀπὸ δεσμεύσεις ποὺ σχετίζονται μὲ τὴν κατάσταση, στὴν ὁποία βρίσκο- τοὺς ὑπόλοιπους ρόλους μέσα στὸν νται οἱ ἐκπαιδευόμενοι, δηλ. ἐμπόδια κοινωνικὸ τόπο καὶ χρόνο καὶ ποὺ ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ τὶς κοινωνικὲς θέτουν περιορισμοὺς στὸν τρόπο ὑποχρεώσεις καὶ τὰ καθήκοντα τῶν μάθησης. ἐνηλίκων ἐκπαιδευόμενων, ποὺ συ- χνά τούς ἐμποδίζουν στὴν πορεία τῶν σπουδῶν τους. Οἱ ἐκπαιδευτές: 3. Τὰ ἐσωτερικὰ ἐμπόδια ποὺ συν- ! Ἔχουν ἤδη ἕνα διαμορφωμένο μο- δέονται μὲ τοὺς παράγοντες τῆς προ- ντέλο διδασκαλίας. σωπικότητας τῶν ἐνηλίκων ἐκπαι- ! Ἡ διαμόρφωση μοντέλου γίνεται δευόμενων. Τὰ ἐσωτερικὰ ἐμπόδια κατὰ τὰ χρόνια τῆς διδασκαλίας τους θὰ μποροῦσαν νὰ ὑπαχθοῦν σὲ δύο ὑποκατηγορίες: σὲ σχολικὲς μονάδες. α) Ἐμπόδια ποὺ σχετίζονται μὲ ! Οἱ ἐκπαιδευτὲς ξεκινώντας τὴ προϋπάρχουσες γνώσεις καὶ ἀξίες. σταδιοδρομία τους ἐμπλουτίζουν τὸ Οἱ ἐνήλικοι φέρνουν μαζί τους ἕνα μοντέλο μὲ παιδαγωγικὲς γνώσεις ἀπόθεμα γνώσεων καὶ ἀξιῶν ποὺ ποὺ ἀπέκτησαν κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἀπέκτησαν ἀπὸ τὸ σύνολο τῶν δρα- σπουδῶν τους. στηριοτήτων τῆς ζωῆς τους. Σ᾿ αὐτὲς ! Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς σταδιοδρο- τὶς γνώσεις καὶ ἀξίες οἱ ἐνήλικοι μίας τους τὸ μοντέλο προσαρμόζεται προσκολλῶνται σὲ μεγάλο βαθμό, στὶς πραγματικὲς συνθῆκες ποὺ μέ ἀποτέλεσμα νὰ δυσκολεύονται νὰ ἀντιμετωπίζουν. ἀποδεχτοῦν καινούργιες μαθησιακὲς
  • 43.
    43 διαδικασίες, καινοτόμες θεωρίεςκ.λ.π.8 ποὺ ἐπιδιώκει. β) Ἐμπόδια ποὺ ἀπορρέουν ἀπὸ ! Δίνει θέματα γιὰ συζήτηση, ψυχολογικοὺς παράγοντες. Οἱ ψυχο- προβληματισμὸ καὶ ἀνατροφοδότηση. λογικοὶ παράγοντες ἀφοροῦν πρῶτον ! Ἐπεμβαίνει στὴ διευθέτηση τὴ δομὴ τῆς προσωπικότητας καὶ δεύ- θεμάτων. τερον τὸ ἄγχος. Τὸ πρῶτο εἶδος εἶναι συνυφασμένο μὲ τὰ χαρακτηριστικά ! Ὑποκινεῖ τοὺς ἐκπαιδευόμενους σὲ τῆς προσωπικότητας τοῦ ἐνήλικα, πιὸ ἐνεργητικὴ συμμετοχή. ὅπως ἡ χαμηλὴ αὐτο-εκτίμηση καὶ ἡ ! Οἰκοδομεῖ σχέσεις ἐμπιστοσύνης ἔλλειψη αὐτοπεποίθησης. Τὸ δεύτε- καὶ συνεργασίας μεταξὺ τῶν ρο εἶδος ἔχει τὴν ρίζα του στὸ ἄγχος. ἐνηλίκων ἐκπαιδευόμενων. Τὸ ἄγχος ὀφείλεται σὲ πολλὰ αἴτια, ! Δημιουργεῖ ὑποστηρικτικὸ ὑλικὸ ὅπως ὁ φόβος τῆς ἀποτυχίας, ὁ φόβος γιὰ τὴν διεξαγωγὴ τῶν δραστηριοτή- τῆς κριτικῆς, ὁ φόβος τοῦ ἀβέβαιου, των τοῦ γνωστικοῦ ἀντικειμένου. ὁ φόβος τῆς γελοιοποίησης, κ.ἄ. Ἐπί- σης πολλοὶ ἐνήλικοι φοβοῦνται τὶς ! Προσαρμόζει τὸ μαθησιακό του διάφορες μορφὲς ἀξιολόγησης, διό- ὑλικὸ ἀνάλογα μὲ τὶς μαθησιακὲς τι τὶς συνδέουν μὲ τὴν πιθανότητα ἀνάγκες τῶν ἐκπαιδευόμενων11. τῆς ἀποτυχίας. Αὐτὸ ἰσχύει καὶ γιὰ Ἔτσι οἱ ἐκπαιδευόμενοι: τοὺς ἐνήλικες ποὺ ἔχουν ἀρνητικὲς ! Ἀποκτοῦν τὴν αἴσθηση τοῦ ἐμπειρίες ἀπὸ τὸ σχολικὸ σύστημα προσωπικοῦ ἐπιτεύγματος. καὶ στὸ ὑποσυνείδητό τους ἔχουν συνδέσει τὴ μαθησιακὴ διδασκαλία ! Ἀναπτύσσεται ἡ κριτικὴ τους μὲ ἀρνητικὰ συναισθήματα καὶ προ- σκέψη. βληματικὲς καταστάσεις9. ! Ἐνισχύεται ἡ αὐτο-εκτίμησή τους Ὁ κάθε ἐκπαιδευτὴς καλεῖται νά: 10 καὶ ἡ ἱκανότητά τους νὰ παίξουν πληρέστερο ρόλο στὴν κοινωνία ποὺ ! Πληροφορεῖ καὶ νὰ καθοδηγεῖ ἀνήκουν. τοὺς ἐκπαιδευόμενους ὣς τὴ μαθησιακὴ διαδικασία, στὴν ὁποία συμμετέχουν μέσα στὸ ἐκπαιδευτικὸ πρόγραμμα. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ! Ἐπιλύει ἀπορίες καὶ νὰ ἀπαντᾶ σὲ ἐρωτήσεις. 1. Βλ. περισσότερα, C. Rogers, Tea- ! Δίνει συμβουλὲς ὡς πρὸς τὴ ching Adults. Berkshire: Philadelphia, μαθησιακὴ διαδικασία καὶ τὸν τρό- Open University, 2002, σ. 62. πο πραγματοποίησης μαθησιακῶν 2. Ἡ Μαιευτικὴ ἦταν ἡ μέθοδος, ἡ δραστηριοτήτων. ὁποία, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴ χρήση τῆς ! Ἐνθαρρύνει τὸν ἐκπαιδευόμενο εἰρωνείας, ἀποτελοῦσε χαρακτηρι- νὰ ἐργασθεῖ σύμφωνα μὲ τὰ στικό τῆς Σωκρατικῆς διδασκαλίας. ἐνδιαφέροντά του καὶ τοὺς στόχους Σύμφωνα μὲ τὴ μέθοδο αὐτὴ ὁ Σω-
  • 44.
    44 κράτης κατὰ τὶςσυζητήσεις του, προ- ἁπλοϊκῶν παραδειγμάτων τὶς ἀκραῖες σποιούμενος τὴν πλήρη ἄγνοια γιὰ συνέπειες τῶν ἀπόψεων αὐτῶν, ἀπο- τὸ θέμα ποὺ συζητοῦσε κάθε φορά, δεικνύοντας ἔτσι τὴ σαθρότητά τους. προσπαθοῦσε μέσα ἀπὸ ἐρωτήσεις νὰ Ὁδηγεῖ λοιπὸν τὸν συνομιλητή του, ἐκμαιεύσει τὴν ἀλήθεια ἀπὸ τὸν συ- στὴν ἀνακάλυψη νέων συμπερα- νομιλητή του. Οὐσιαστικὰ ὁ Σωκρά- της ἐπωμιζόταν τὸν ρόλο τῆς συνείδη- σμάτων καὶ νέων προσεγγίσεων τῆς σης καὶ μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴ διαδικασία ἀλήθειας. Βλ. Richard Robinson, Pla- ἐρωταπαντήσεων δημιουργοῦσε ἕνα to‘s Earlier Dialectic, 2nd edition Cla- πνεῦμα διαλόγου στὴ συζήτηση. Ὁ rendon Press, Oxford 1953. συνομιλητὴς λοιπὸν ἀπαντώντας σ᾿ 4. Βλ. περισσότερα, A. Κόκκος, Οἱ αὐτὲς τὶς ἐρωτήσεις ἔφτανε σὲ ἕνα συμπέρασμα -στὴν ἀλήθεια γιὰ τὸν θεμελιωτὲς τῆς ἐκπαίδευσης ἐνηλίκων, Σωκράτη- ἀπὸ μόνος του. Ἡ μέθοδος Μεταίχμιο: Ἀθήνα 2007. ὀνομάστηκε Μαιευτική, διότι ὅπως 5. Βλ. περισσότερα, Α. Κόκκος, ἡ Μαία (ἐπάγγελμα ποὺ ἔκανε καὶ ἡ Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Μεταίχμιο: Φαιναρέτη, μητέρα τοῦ Σωκράτη) Ἀθήνα 2005. φέρνει στὸν κόσμο τὸ νεογνό, ἔτσι καὶ ὁ Σωκράτης ἢ ὁ ἑκάστοτε συνομι- 6. Βλ. περισσότερα, A. Rogers, Ἡ λητὴς ποὺ παίρνει τὸν ρόλο τῆς συ- Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Μεταίχμιο: νείδησης ἐξάγει ἀπὸ τὸν συνομιλητὴ Ἀθήνα 2002. του τὴν ἀλήθεια. Βλ. σχετικὸ λῆμμα, Ἐγκυκλοπαίδεια, Πάπυρος Larousse 7. Βλ. περισσότερα, A. Rogers, Ἡ Britannica, Ἀθήνα 2007. Ἐκπαίδευση Ἐνηλίκων, Ἀθήνα: Με- ταίχμιο, 2002. 3. Διαλεκτικὴ σημαίνει διάλογος. Πρόκειται λοιπὸν γιὰ μία μορφὴ δια- 8. Βλ. περισσότερα, P. Bourdieu, Zur λόγου, ἡ ὁποία χρησιμοποιήθηκε ἀπὸ Soziologie der symbolischen Formen, τὸν Σωκράτη καὶ κατὰ τὴν ὁποία, ὁ 1983. φιλόσοφος προσπαθοῦσε νὰ ὁδηγήσει τὸν συνομιλητή του στὴν ἀνακάλυψη 9. Βλ. Jenny Rogers, Adults Learning, τῆς βαθύτερης ἀλήθειας τῶν πραγμά- Open University Press Buckingham. των, αὐτῆς ποὺ μένει ἀνεξάρτητη ἀπὸ Philadelphia 1989, σ. 9. περιστάσεις καὶ συνθῆκες. 10. Βλ. περισσότερα, M. S., Knowles, Στὴ συγκεκριμένη μέθοδο, ὁ Σω- The modern practice of adult educa- κράτης ἄφηνε τὸν συνομιλητή του tion: From pedagogy to andragogy, νὰ ἐκφράσει ἐλεύθερα τὴν ἄποψή του Englewood Cliffs: Prentice Hall/ σχετικὰ μὲ τὸ θέμα ποὺ συζητοῦσαν, θεωρώντας ἀρχικά, αὐτὴν τὴν ἄποψη Cambridge 1980. ὡς ὁλοκληρωμένη καὶ θεμελιωμένη. 11. Βλ. περισσότερα, J. Mezirow, Ἡ Στὴ συνέχεια, μέσα ἀπὸ τὴ διαδι- Μετασχηματίζουσα μάθηση, Μεταίχ- κασία ἐρωταπαντήσεων, δείχνει μέσῳ μιο: Αθήνα 2002
  • 45.
    45 ΕΙΝΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ Κ ΑΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ Γεωργίας Σούκουλη Ε γλῶσσα ῎ ναρξη σχολικῆς χρονι- ᾶς. Τμήματα, εἰδικότητες, προγράμματα καὶ ὁ ἀνα- πόφευκτος ἐγκλεισμὸς στὴν αἴθουσα μὲ τὴ «νέα μαγιά»: βλέμματα ἐπιφυλακτικὰ καὶ πόδια ἀσυγκράτητα. Εἶναι οἱ μαθητές μου καὶ ἐγὼ ἡ καθηγήτρια τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας. Χωρὶς ἠχηρὲς ἐκφράσεις γιὰ τὴν ἀξία τῆς γλώσσας μας ξεκινῶ νὰ διαβάσω στὴν τάξη ἕνα διήγημα τοῦ Γεωργίου Βιζυηνοῦ μὲ τὸν ἀπό- ηχο τοῦ διαλείμματος: ἀναστάτωση, πειράγματα, γέλια. Ὕστερα ὅμως ἀπὸ δυό - τρεῖς ἐπισημάνσεις γιὰ ἡσυχία, τὸ θαῦμα γίνεται καὶ καθὼς μὲ συνε- παίρνει ἡ ἀφήγηση τὰ παιδιὰ βυθί- ζονται στὴ μαγεία τῶν εἰκόνων, τὴν ἁπαλὴ ροὴ τῶν λέξεων... Σταματῶ στὸ πρῶτο ἀπόσπασμα καὶ ὅλοι μὲ μία φωνὴ μὲ παρακαλοῦν: «κι ἄλλο λίγο κυρία!». Τί εἶναι ἄραγε αὐτὸ ποὺ συγκί- νησε τόσο πολὺ αὐτὰ τὰ παιδιὰ τοῦ laptop, τῶν video games καὶ τοῦ εἰκονομηνύματος; Εἶναι νομίζω ὁ κό- σμος (ἀλλιῶς κόσμημα, στολίδι) τῆς γλώσσας μας. Ἡ Ἑλληνικὴ δὲν εἶναι ἁπλῶς μία ἀπὸ τὶς πολλές. Εἶναι πραγματικὰ ἕνας ὁλόκληρος κόσμος, ὄχι μόνο ἕνα ἐργαλεῖο ἔκφρασης,
  • 46.
    46 ἀλλὰ καὶ ὁμοχλὸς τῆς δημιουργίας, τὰ ρόδα μοσχοβολοῦν καὶ τὸ ἁπαλὸ ἡ πρώτη ὕλη τοῦ πολιτισμοῦ μας, χορτάρι καὶ τὸ τριφύλλι ὁλοῦθε τὸ τὸ ὄχημα γιὰ τὰ βιώματά μας. Μό- ἀνθισμένο»). νον ἡ Ἑλληνικὴ εἶναι γλώσσα μὲ Τὴν ἀξία, τὴ δυναμικότητα, τὴν ἐτυμολογικὴ διαφάνεια. Ἔτσι, γιὰ ἐμβέλεια, τὴν πλαστικότητά της ἀνα- παράδειγμα, ὁ «ἐνθουσιασμένος» εἶναι γνώρισαν ἐξαρχῆς καὶ οἱ Πατέρες αὐτὸς ποὺ νιώθει ὅτι ἔχει μέσα του τῆς Ἐκκλησίας μας ἀναλαμβάνοντας τὸν Θεὸ (ἐν- Θεός). Κάθε ἑλληνικὴ μετὰ τὸ πέρας τοῦ ἀρχαίου κόσμου λέξη μᾶς φέρνει ἄμεσα σὲ ἐπικοινωνία νὰ στηρίξουν τὸ οἰκοδόμημα τῆς Ὀρ- μὲ τὴν οὐσία, τὴ φυσικὴ καταβολὴ θοδοξίας πάνω στὴν ἑλληνικὴ γλώσ- τῶν πραγμάτων. Λέμε «θάλασσα» σα. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὁ Λόγος τοῦ καὶ καθὼς ἀρθρώνουμε τὴ λέξη εἶναι Θεοῦ διαδόθηκε ἀστραπιαῖα καὶ ρί- ὅλα ἐδῶ: τὸ χρῶμα, οἱ κυματισμοί, ἡ ζωσε στὶς ψυχὲς τῶν ἀνθρώπων μυρωδιὰ , τὸ Αἰγαῖο... Λέμε «ἄνεμος» μὲ ὄχημα τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. καὶ νιώθουμε τὴ δροσιά του, λέμε Ὁ Κύριός μας προεῖπε, ὅταν συνά- «φῶς» καὶ νά τὸ καλοκαίρι! ντησε μία ἀντιπροσωπία Ἑλλήνων: Εἶναι ἡ γλώσσα μας καὶ εἶναι ἡ Ἑλληνική. 4000 χρόνια τώρα οἱ πρόγονοί μας τὴ μιλοῦν ἀδιάλλειπτα καὶ εἶναι ἕνα μικρὸ θαῦμα τὸ πὼς ἔφτασε ὣς ἐμᾶς ἀναλλοίωτη στὰ βασικά της γνωρίσματα. Εἶναι ἡ γλώσσα μας καὶ εἶναι ἡ «Ἐλήλυθεν ἡ ὥρα ἵνα δοξασθῆ ὁ υἱὸς Ἑλληνική. 4000 χρόνια τώρα οἱ πρό- τοῦ ἀνθρώπου». Καὶ αὐτὸ ἀκριβῶς συ- γονοί μας τὴ μιλοῦν ἀδιάλλειπτα καὶ νέβη. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα μαζὶ μὲ τὴ εἶναι ἕνα μικρὸ θαῦμα τὸ πὼς ἔφτασε φιλοσοφικὴ κληρονομιὰ τῆς Ἑλλάδας ὣς ἐμᾶς ἀναλλοίωτη στὰ βασικά της διέδωσαν τὴ διδασκαλία Του καὶ θεμε- γνωρίσματα. Στὶς πινακίδες τῆς Πύ- λίωσαν θεωρητικὰ τὴν πίστη μας. Πό- λου καὶ τῆς Κνωσσοῦ (1400 π.Χ.) δια- τε ἄλλοτε ἀκούστηκε τόσο αἰσθαντι- βάζουμε ἀπαράλλακτα τὸν Ποσειδώ- κὰ τὸ «χαῖρε Νύμφη Ἀνύμφευτε», να, τὸν βασιλιᾶ, τὸ δῶρο, τὸ μέλι καὶ τόσο ὑποβλητικὰ τὸ «γέγονα χαλκὸς τόσες ἄλλες λέξεις. Εἶναι ἡ γλώσσα ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον», τόσο μας καὶ εἶναι ἡ Ἑλληνική. Μία λεπτὴ μυστικιστικὰ τὸ «ἐλέησὸν μὲ ὁ Θεὸς κλωστὴ ἑνώνει τὸν Ὅμηρο καὶ τὰ δη- κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου», τόσο πένθι- μοτικά μας τραγούδια: ἡ λαϊκὴ λαλιὰ, μα τὸ «Ὢ γλυκύ μου ἔαρ»! Καὶ ἦταν ἡ λαϊκὴ ψυχή. Μία ὁλόδροση λυρικὴ ὁ Γκαῖτε ποὺ συγκινημένος δήλω- παράδοση φέρνει κοντὰ τὸν Ἐλύτη σε κάποτε: «Ἄκουσα τὸ Εὐαγγέλιο («πέστε μου, εἶναι ἡ τρελὴ ροδιὰ ποὺ σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες. Ἡ Ἑλληνικὴ σπαρταράει μὲ φυλλωσιὲς νιογέν- ἀντήχησε σὰν ἄστρο ποὺ ἐμφανίζεται νητες τὸν ὄρθρο ἀνοίγοντας ὅλα τὰ τὴ νύχτα». χρώματα ψηλά...») μὲ τὴ Σαπφὼ («κι Ποιὰ εἶναι ὅμως ἡ θέση της στὴ ἔχει πάρει γλυκιὰ δροσιὰ νὰ χύνεται, σημερινὴ πραγματικότητα τῆς πα-
  • 47.
    47 γκοσμιοποίησης καὶ τῆςἔκρηξης τῶν ἐφαρμοσμένων ἐπιστημῶν; Τί ὑπόσχεται τὸ μέλλον γιὰ μία μικρὴ γλώσσα ποῦ τὴ μιλοῦν λίγα ἑκατομ- μύρια στόματα; Πολλά! Δύσκολο νὰ τὸ πιστέψει κανείς; Κι ὅμως σὲ αὐτὸ τὸ συμπέρασμα ἤδη ὁδηγήθηκαν Βρετανοὶ εἰδικοὶ οἱ ὁποῖοι θεωροῦν ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ γλώσσα ἐνισχύει τὴ λογικὴ καὶ τονώνει τὶς ἡγετικὲς ἱκανότητες. Γἰ αὐτὸ ἔχει μεγάλη ἀξία, ὄχι μόνο στὴν πληροφορικὴ καὶ στὴν ὑψηλὴ τεχνολογία, ἀλλὰ καὶ στὸν τομέα ὀργανώσεως καὶ δι- οικήσεως. Δὲν εἶναι τυχαῖο λοιπὸν Διδασκαλία ποὺ οἱ Ἄγγλοι ἐπιχειρηματίες προτρέ- πουν τὰ ἀνώτερα στελέχη νὰ μάθουν χωρὶς τὴν Ἑλληνικὴ εἶναι σὰ νὰ μιλᾶ ἀρχαῖα ἑλληνικά, ἐπειδὴ αὐτὰ περιέ- σὲ ἕναν τυφλὸ γιὰ χρώματα! χουν μία ξεχωριστὴ σημασία γιὰ τοὺς Ἐπιστροφὴ στὴν ἐκπαιδευτικὴ πρα- τομεῖς ὀργανώσεως καὶ διαχειρίσεως γματικότητα... Τί κάνουμε ἐμεῖς οἱ μα- ἐπιχειρήσεων. χόμενοι ἐκπαιδευτικοὶ σὲ αὐτοὺς τοὺς Μὲ ἄλλα λόγια, πρόκειται γιὰ μία δύσκολους καιρούς; Ὅταν ἡ περιρρέ- ἐκδήλωση τῆς τάσης γιὰ ἐπιστροφὴ ουσα ἀτμόσφαιρα μᾶς ἔχει κάνει ὅλους τοῦ παγκόσμιου πολιτισμοῦ στὸ σκυθρωπούς, ἀπαισιόδοξους, θυμωμέ- πνεῦμα καὶ τὴν γλώσσα τῶν νους, μηδενιστές; Ἑλλήνων. Ἐπιστροφὴ μέν, γιὰ νὰ κατακτήσουμε τὸ μέλλον δέ. Γιατί οἱ Ἐμεῖς οἱ δάσκαλοι τῆς τάξης δὲν ἠλεκτρονικοὶ ὑπολογιστὲς θεωροῦν ξεχνᾶμε ὅτι διαθέτουμε ἕνα ἰσχυρὸ τὴν Ἑλληνικὴ Γλώσσα «μὴ ὁριακή», ὁπλοστάσιο, μία παρακαταθήκη πο- δηλαδὴ ὅτι μόνο σ̓ αὐτὴ δὲν ὑπάρχουν λιτισμοῦ, ὄχι γιὰ τὸ σεντούκι ἀλλὰ ὅρια καὶ γἰ αὐτὸ εἶναι ἀναγκαία στὶς γιὰ νὰ τὴ μεταφυτέψουμε στὴ νέα νέες ἐπιστῆμες ὅπως ἡ Πληροφορι- γενιά. Πρόκληση, οὐτοπία ἢ μεγάλο κή, ἡ Ἠλεκτρονική, ἡ Κυβερνητικὴ στοίχημα στὴν ἐποχὴ τοῦ cappuccino καὶ ἄλλες. Αὐτὲς οἱ ἐπιστῆμες μόνο καὶ τοῦ Χόλυγουντ; Ρίχνουμε τοὺς δι- στὴν Ἑλληνικὴ Γλώσσα βρίσκουν κούς μας σπόρους: τὸν Σωκράτη, τὸν τὶς νοητικὲς ἐκφράσεις ποὺ χρειάζο- Ἀπόστολο Παῦλο, τὸν Ἀθανάσιο Διά- νται, χωρὶς τὶς ὁποῖες ἡ ἐπιστημονικὴ κο, τὶς γυναῖκες τῆς Πίνδου, τὴν κυρὰ σκέψη ἀδυνατεῖ νὰ προχωρήσει. Τὸ τῆς Ρῶ... Ποιὰ δέντρα λέτε νὰ φτάσουν νὰ μιλᾶ κανεὶς γιὰ Ἑνωμένη Εὐρώπη πιὸ ψηλά;
  • 48.
    48 Η ΣΥΖΕΥΞΗ ΤΗΣ ΕΛ ΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΜΕ ΟΝΟΜΑΤΑ Κ ΑΙ ΕΠΩΝΥΜΙΕΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ Λουμπάση Γεωργίου φιλολόγου-γλωσσολόγου O ῾ Μέγας Βασίλειος θαυμά- νος σου, κι ἐγὼ σὲ τοποθέτησα στὰ γό- ζοντας τὸ γεγονὸς τῆς Γεν- νατά μου. Σὲ βλέπω στὴ γῆ, κι ὅμως νήσεως τοῦ Χριστοῦ θέτει δὲν ἄφησες τὸν οὐρανό. Ὁ οὐρανὸς στὸ στόμα τῆς Παναγίας τὰ εἶναι ἐκεῖ ὅπου βρίσκεσαι ἐσύ». Δὲν ἀκόλουθα λόγια: «Πῶς νὰ σὲ ὀνομάσω εἶναι τῆς Παναγίας μόνο, ἀλλὰ καὶ ἐγώ, θαυμαστό μου βρέφος; Τί θνητὸ ὅλων τῶν ἀνθρώπων ἡ ἀπορία καὶ ἡ ὄνομα νὰ δώσω στὸν καρπὸ τοῦ Ἁγίου ἔκπληξη. Σὲ βαθμὸ μάλιστα πολὺ με- Πνεύματος; Νὰ σοῦ προσφέρω θυμία- γαλύτερο. Γίνονται ἀδυναμία, ἀφοῦ μα ἢ γάλα; Ἔχεις ἀνάγκη ἀπὸ τὶς μη- ἡ γλώσσα τῶν ἀνθρώπων δὲν εἶναι τρικές μου φροντίδες ἢ νὰ πέσω στὰ σὲ θέση ἀπὸ μόνη της νὰ ὑψωθεῖ τό- πόδια σου νὰ σὲ λατρεύω; Τί ἀνεξήγη- σο, ὥστε νὰ ἀποδώσει μὲ ἀκρίβεια τὴν τη ἀντίθεση!... Ὁ οὐρανὸς εἶναι ὁ θρό- οὐσία τοῦ Θεοῦ. Μόνον ὅταν κατὰ Ἁγία Γραφὴ
  • 49.
    49 θεία οἰκονομία καὶπρόνοια κινεῖται ὁ ἀλλάζει τὴ ροὴ τῆς ἱστορίας. Στὴν νοῦς τοῦ ἀνθρώπου, μόνο τότε μπορεῖ ἀναγγελία καὶ στὴν ἐξάπλωση τοῦ σω- νὰ συλλάβει καὶ διὰ τῆς γλώσσης νὰ τηριώδους μηνύματός του δὲν χρησι- ἀποδώσει ὅσα ἁρμόζουν στὴν παντο- μοποίησε τὴ γλώσσα τῶν Ρωμαίων, τὴ δυναμία τοῦ Θεοῦ. λατινική, ἀλλὰ τὴν ἑλληνική. Αὐτὴ Ἀπὸ αὐτὴν τὴ γλώσσα, τὴ δική μας, ἡ ἱστορικὴ νομοτέλεια προσδιόρισε ποὺ δοξάστηκε ἀπὸ τὸν Θεό, προέρχε- καὶ τὴν ἀφετηρία γιὰ τὴ μελλοντικὴ ται τὸ ὑλικὸ μὲ τὸ ὁποῖο δοξολογεῖται συμπόρευση τῆς νέας θρησκείας μὲ ὁ Θεός. Αὐτὴν τὴ γλώσσα χρησιμο- τὴ γλώσσα μας καὶ γενικότερα μὲ τὸν ποίησαν κατ̓ ἀρχὴν οἱ Ἑβδομήκοντα Ἑλληνισμό. γιὰ τὴ μετάφραση τῶν Βιβλίων τῆς Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα εἶχε ἤδη κα- Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ κατὰ τοὺς με- ταστεῖ ἀγαθὸ μεγάλης ἀξίας λόγῳ τέπειτα αἰῶνες οἱ Ἀπόστολοι, οἱ Πα- τοῦ ὅτι ἐπὶ αἰῶνες συγγραφεῖς τέρες τῆς Ἐκκλησίας, οἱ ὑμνογράφοι, (ποιητές, φιλόσοφοι, ἱστορικοί, ρήτο- οἱ ποιητὲς Κανόνων καὶ ἄλλων ποιη- ρες) τὴ χρησιμοποιοῦσαν ὁδηγώντας τικῶν ἔργων, οἱ θεολόγοι, οἱ δια- την ὣς τὴν κορυφὴ τοῦ πνευματικοῦ νοητές, οἱ μοναχοί, οἱ ἀσκητές. Ὅλοι Ὀλύμπου. Ἐπιστέγασμα τῆς σχέσης ὅσοι κάτι ἤθελαν νὰ ποῦν γιὰ τὸν ποὺ ἀναπτύχθηκε ὑπῆρξε τὸ μέγα Θεό, ὅσοι ἤθελαν νὰ σκεφτοῦν ἢ νὰ πλῆθος τῶν ὀνομασιῶν οἱ ὁποῖες χρη- ἀνακοινώσουν τὴν ἱκεσία ἢ τὸν ὕμνο σιμοποιήθηκαν γιὰ δήλωση τοῦ Ἁγίου τους πρὸς τὸν οὐράνιο Πατέρα ἀπὸ τὴν προσώπου τοῦ Ἰησοῦ. Δὲν παραγνωρί- ἑλληνικὴ γλώσσα ξεκινοῦσαν καὶ σ̓ ζουμε βέβαια τὸ ὅτι καμμία ἀνθρώπινη αὐτὴν κατέληγαν. Τὸ «μυστήριον τῆς γλώσσα δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ ἐκφράσει θεολογίας» ἄρχισε ν̓ ἀποκαλύπτεται τὸ μεγαλεῖο τῆς δόξας τοῦ Θεοῦ. Ὁ στὸ γένος τῶν ἀνθρώπων μὲ τὴ βοή- Πλάτων θὰ ἔλεγε ἰλιγγιῶ ὑπὸ τῆς θεια τῆς ἴδιας αὐτῆς γλώσσας. Μὲ λέ- τοῦ λόγου ἀπορίας. Κατὰ τὸν ὑμνωδό, Τὸ ὄνομα Χριστὸς στὴν Καινὴ Διαθήκη πλέον ἀποδίδεται στὸν Ἰησοῦ, διότι ἔχει ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι χρισθεῖ μέγιστος ἀρχιερεύς. ξεις ἑλληνικὲς ὑποδέχτηκαν τὸ Θεῖο ἀπορεῖ πᾶσα γλῶσσα εὐφημεῖν πρὸς Βρέφος οἱ ἄγγελοι: δόξα ἐν ὑψίστοις ἀξίαν, ἰλιγγιᾷ δὲ νοῦς καὶ ὑπερκόσμιος Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη... ὑμνεῖν... Ἐνῷ, ὅπως λέγει ὁ Εὐφραὶμ ὁ Σὲ μιὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία τὴν Σῦρος, τίς αὐτὰ διηγήσεται; ἢ τίς τολ- πολιτικὴ καὶ στρατιωτικὴ κυριαρ- μήσει ἐξειπεῖν; ποῖον στόμα ἀπαγγελεῖ; χία τῆς Ρώμης δὲν ἦταν σὲ θέση νὰ ποταπὴ γλῶσσα φθέγξεται; ἢ ποία ἀμφισβητήσει κανένας, τότε ποὺ πλέ- φωνὴ δηλώσει; ἢ ποία ἀκοὴ χωρήσει ον εἶχε ἔρθει τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου ἐκεῖνα ἀκοῦσαι; Πάλι ὅμως κατὰ χά- καὶ ὁ Θεὸς ἐξαπέστειλε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ριν Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴ δυνατό- τὸν Μονογενῆ, ὁ Χριστιανισμὸς ἄρχισε τητα τοῦ λόγου, μὲ τὸν ὁποῖο ξεφεύγει νὰ ριζώνει καὶ μὲ ταχεῖς ρυθμοὺς νὰ ἀπὸ τὰ γήινα καὶ ἀνυψώνεται.
  • 50.
    50 Ἀπὸτὶς ἐπωνυμίες καὶ τὰ ὀνόματα τε μὲν συσχετίζουν πρὸς τὸν Πατέρα: τὰ σχετικὰ μὲ τὸν Ἰησοῦ ἄλλα μὲν κα- ἡ ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρός, ὁ τέρχονται ἀπὸ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη, χαρακτὴρ τῆς ἀιδιότητος τοῦ Πατρός, ἄλλα ὅμως ὑπῆρξαν δημιούργημα τῆς τοῦ Πατρὸς τὸ ἀπαύγασμα, εὐδοκία μετὰ τὴν ἐνανθρώπηση τοῦ Υἱοῦ τοῦ τοῦ Πατρός, τῆς μεγάλης βουλῆς Θεοῦ ἐποχῆς. (τοῦ Πατρὸς) ἄγγελος. Ἄλλοτε πάλι Μιὰ ὁμάδα τῶν σχετικῶν μὲ τὸν ἀναφέρονται στὴν προέλευση ἢ στὴν Ἰησοῦ ὀνομασιῶν ἀποτελοῦν ὀνόματα ἡλικία τοῦ Υἱοῦ μὲ προέκταση εἴτε οὐσιαστικὰ καὶ ἐπίθετα, μετοχὲς ρη- μάτων, περιφράσεις καὶ ἄλλα λεκτικὰ σύνολα, τὰ ὁποῖα μὲ τὴ νέα χρήση τους ἀπέκτησαν πρόσθετο βάρος, με- τατοπίστηκαν πρὸς ἐννοιολογικοὺς χώρους πρωτόφαντους, ἀπετέλεσαν τὸ θεμέλιο μιᾶς φρασεολογίας ἡ ὁποία ἔμελλε νὰ μπολιάσει δημιουργικὰ τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. Τὸ γλωσσικὸ ὑλικὸ αὐτῆς τῆς ὁμάδας εἶναι ἀπέραντο. Καὶ εἶναι μὲν παγκοίνως γνωστὸ ὅτι συμβολικῶς ὁ Χριστὸς ἐλέχθη ἀμνὸς καὶ ΙΧΘΥΣ. Ὅτι ὀνομάστηκε Λόγος, Σοφία, Δύναμις, Κύριος, Σω- τήρ, Δεσπότης, Βασιλεύς. Ὅμως ἡ ὑμνολογία τῶν δεσποτικῶν ἑορτῶν στὸ σύνολό τους παρέχει ἄφθονο Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης ὑλικὸ σὲ ὅποιον ἐπιχειρήσει νὰ διε- ρευνήσει καὶ νὰ ἐμβαθύνει στὸ θέμα πρὸς τὸ παρελθὸν εἴτε πρὸς τὸ μέλλον: αὐτό. Σὲ κάθε περίπτωση προκαλοῦν ἐκ Παρθένου ἐκλάμψας Θεός, ῥάβδος θαυμασμὸ καὶ κατάπληξη τὰ ποιητικὰ καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί, φῶς τεμάχια τὰ ὁποῖα κατὰ καιροὺς συνέ- ἐκ φωτός, ὁ πρὸ ἡλίου Λόγος, ὁ πρὸ θεσαν ποιητὲς ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὴν αἰώνων Λόγος, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός, ἀστείρευτη δεξαμενὴ τῶν Γραφῶν. ἄχρονος Υἱός, ὢν καὶ προών, ἀνατολὴ Ἡ ἀκολουθία τῆς Γεννήσεως τοῦ ἀνατολῶν, πατὴρ καὶ ἄρχων τοῦ μέλ- Χριστοῦ περιλαμβάνει ποιητικὰ ἔργα λοντος αἰῶνος. μικρότερης ἢ μεγαλύτερης ἔκτασης Δεύτερη ὁμάδα συνιστοῦν ὀνομασίες ἀρκετῶν ποιητῶν. Ὅπως εἶναι φυσι- ἐκ συνόλου λέξεων χρησιμοποούμενες κό, περιέχει καὶ πλῆθος ἀναφορὲς στὸ εἴτε μὲ μεταφορικὴ - ἀλληγορικὴ ση- πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ. Θὰ ἦταν δυνατὸν μασία εἴτε γιὰ δήλωση τῆς θεϊκῆς φύ- νὰ τὶς διαιρέσουμε βασιζόμενοι στὸ σης καὶ τῆς δύναμης τοῦ Ἰησοῦ: νοητὸς ἰδιαίτερο περιεχόμενό τους. ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, βασιλεὺς οὐ- Ὅσες ἅπτονται τοῦ δόγματος ἄλλο- ράνιος, βασιλεὺς τῶν αἰώνων, παιδίον
  • 51.
    51 Ἄναξ, Θεὸς τῶνὅλων, παντέλειος Θεός, διότι εἶναι βασιλεὺς τῶν βασιλέων, κύ- Θεὸς ἀληθινός, ποιητὴς τοῦ παντός, ριος ὁλόκληρου τοῦ κόσμου καὶ τῶν παιδίον νέον ἐκ φυράματος Ἀδάμ, ῥίζα αἰώνων καὶ ὁ μέγιστος τῶν προφητῶν. ἀπότιστος, φρέαρ ἀνόρυκτον, ὡς ὑετὸς Αὐτὸ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι, ὅπως καὶ ὡς σταγόνες. τονίζει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, ἐν αὐτῷ Τελευταία ὁμάδα ἀποτελοῦν μο- κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότη- νολεκτικοὶ χαρακτηρισμοί, οἱ ὁποῖοι τος σωματικῶς. Συνεκφορὰ τῶν δύο ἀνευρίσκονται καὶ σὲ ποιητικὰ κεί- μνημονευθέντων ὀνομάτων Ἰησοῦς μενα καὶ ἄλλων ἑορτῶν: ἀχώρητος Χριστὸς συνιστᾶ τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, (καὶ μάλιστα ἀχώρητος παντὶ ἀλλὰ ἐν τὸ ὑπεράνω παντὸς ὀνόματος. Μὲ τὸ σπηλαίῳ χωρούμενος), ἄχρονος, Δη- ὄνομα αὐτὸ ἐκφράζεται ἡ ἰδιότητα καὶ τὸ ἔργο τοῦ Κυρίου ὡς τοῦ Θεοῦ μιουργός, φιλάνθρωπος, εὐεργέτης, Σωτῆρος τοῦ κόσμου: οὐκ ἔστιν ὄνομα ὑπερούσιος, ἀπρόσιτος, ἄναρχος. ἕτερον ὑπὸ τὸν οὐρανὸν τὸ δεδομένον Εἶναι αὐτονόητο πὼς ἡ καταλογά- ἐν ἀνθρώποις ἐν ᾧ δεῖ σωθῆναι ἡμᾶς. δην παρουσίαση τῆς σχετικῆς μὲ τὸ Τὸ ὄνομα ἀνατολὴ ἐξ ὕψους ἢ ἅγιο πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ φρασεολο- ἀνατολὴ ἀνατολῶν ἐκφράζει τὴν γίας δυσχεραίνει τὴν ἐμβάθυνση στὸ ἀντίθεση τῆς νέας ἐποχῆς, κατὰ τὴν ἰδιαίτερο περιεχόμενο καθεμιᾶς, ἐπὶ ὁποία ἀνέτειλε το θεῖον φῶς, μὲ τὴν πλέον δὲ δὲν ἐγγυᾶται τὴν ἀποτύπωσή πρὸ Χριστοῦ καὶ μετὰ τὴν πτώση τῶν τους στὴ μνήμη τοῦ ἀνθρώπου. πρωτοπλάστων ἐποχὴ τοῦ σκότους Τὸ ὄνομα Ἰησοῦς, τὸ ὁποῖο προέρ- καὶ τοῦ θανάτου: τοῖς καθημένοις ἐν χεται ἀπὸ τὴν ἑβραϊκὴ καὶ σημαίνει χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν Σωτήρας, δόθηκε στὸν σαρκωθέντα αὐτοῖς λέγεται γιὰ τὴν ἐνανθρώπηση Θεὸν Λόγον ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου. διὰ τοῦ Ἀγγέλου: τέξῃ υἱὸν καὶ κα- Ἄγγελος τῆς μεγάλης βουλῆς ὀνο- λέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν, εἶπε μάζεται ὁ Ἰησοῦς, γιατὶ ἔγινε ἄγγελος, στην Παρθένο Μαρία. Τὸ ὄνομα αὐτὸ δηλαδὴ μηνυτής, τῆς μεγάλης καὶ χρησιμοποιοῦσε ὁ Κύριος γιὰ τὸν προαιώνιας βουλῆς τοῦ Πατρός, ἡ ἑαυτό του καὶ ὁ λαὸς γιὰ τὸν Κύριο, τὸ ὁποία ἦταν ἡ ἔνσαρκος οἰκονομία του. ἔγραψε δὲ ὁ Πιλάτος στὸν σταυρὸ τοῦ Ἦταν ὁ Ἄγγελος τῆς Διαθήκης, γιὰ μαρτυρίου. τὸν ὁποῖο εἶχαν μιλήσει οἱ Προφῆτες: Τὸ ὄνομα Χριστὸς εἶναι ἀπόδοση ὁ Υἱὸς καὶ Θεός, καὶ μεγάλης βουλῆς στὴν ἑλληνικὴ τοῦ ἑβραϊκοῦ ὀνόμα- ἄγγελος· αὐτὸς γὰρ ἡμῖν ἀπήγγειλε τος Μασίαχ, γνωστοῦ ὡς Μεσσίας. τοῦ Πατρὸς τὰ μυστήρια, ὅπως ἐξηγεῖ Τὸ ἀπέδιδαν σὲ πατριάρχες, ἱερεῖς, ὁ Ἅγιος Θεοδώρητος, γιὰ νὰ προσθέσει ἀρχιερεῖς, βασιλεῖς, προφῆτες καὶ στὸ ὁ Θεοφόρος Μάξιμος: ἡ μεγάλη βουλὴ λαό. Κυρίως ὅμως τὸ ἀπέδιδαν στὸν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ σεσιγημένον μέλλοντα λυτρωτὴ τοῦ κόσμου. Στὴν ἐστὶ καὶ ἄγνωστον τῆς οἰκονομίας μυ- Καινὴ Διαθήκη πλέον ἀποδίδεται στήριον. Ἤδη ὁ προφήτης Ἠσαΐας εἶχε στὸν Ἰησοῦ, διότι ἔχει ἐν Ἁγίῳ Πνεύ- προαναγγείλει: παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, ματι χρισθεῖ μέγιστος ἀρχιερεύς, καὶ υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, (...) καὶ καλεῖται τὸ
  • 52.
    52 ὄνομα αὐτοῦ μεγάληςβουλῆς ἄγγελος, τοὺς οὐρανούς, καὶ κλῖμαξ ἐπουράνιος θαυμαστὸς σύμβουλος, Θεός, ἰσχυρός, δἰ ἧς κατέβη ὁ Θεός. ἐξουσιαστής, ἄρχων εἰρήνης, πατὴρ Ἡ ἐπωνυμία Κύριος ἐκφράζει τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. τὴν κυριαρχία τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ σύ- Τὸ ὄνομα Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστι με- μπαντος. Κυριαρχία τοῦ τριαδικοῦ θερμηνευόμενον μεθ̓ ἡμῶν ὁ Θεός, Θεοῦ ὅπως αὐτὸς φανερώθηκε στοὺς ἀναφέρεται σὲ χριστολογικὴ προ- ἀνθρώπους διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως φητεία τοῦ Ἠσαΐα, μὲ τὴ σημασία τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Πατρός. Καὶ του δὲ παραπέμπει στὸ παγκοσμίου πρόκειται γιὰ ἐπωνυμία ἡ ὁποία δὲν ἐκτάσεως σωτηριολογικὸ ἔργο τοῦ ἔχει καμμιὰ σχέση καὶ δὲν ἐπιδέχεται Κυρίου. Μὲ τὴν ἐνανθρώπησή Του σύγκριση μὲ παρόμοιες ὑποδηλώσεις συνέδεσε καὶ πάλι τὰ μετὰ τὴν πτώ- ποὺ χρησιμοποιοῦνται γιὰ ἐπίγειους ση τῶν πρωτοπλάστων διεστῶτα, ὁ δὲ ἄρχοντες ἢ ἐπικυριάρχους. Ἡ ὀνομασία, τέλος, Υἱὸς τοῦ ἀνθ- ρώπου ἀνάγεται στὴν ἔξωση τῶν πρωτοπλάστων καὶ στὴν κατάρα τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ὄφι: ἔχθραν θή- σω ἀναμέσον σοῦ καὶ ἀναμέσον τῆς γυναικός, καὶ ἀναμέσον τοῦ σπέρ- ματός σου καὶ ἀναμέσον τοῦ σπέρ- ματος αὐτῆς· αὐτός σοῦ τηρήσει τῆν κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ τὴν πτέρναν. Ὅπως ἑρμηνεύει ὁ Ἅγιος Νεκτάριος, ἐπειδὴ ἐκ Παρθένου καὶ ἄνευ ἀνδρὸς ἔμελλε νὰ λάβει ζωὴ τὸ σπέρμα τῆς γυναικός, τὸ ἀνθρώπινο γένος μετὰ τὴν ἐπαγγελία αὐτὴ τοῦ Θεοῦ ἀνέμενε τὴν ἐνανθρώπηση τοῦ Υἱοῦ τῆς γυναικός, δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου. Γιὰ τοῦτο καὶ Ὁ Μέγας Διδάσκαλος τὸ χαρακτηριστικὸ αὐτὸ ὄνομα χρη- σιμοποιοῦσε πάντοτε ὁ Κύριος μιλώ- Θεός, ὁ ἀόρατος μέχρι τότε, φανερώ- ντας γιὰ τὸν ἑαυτό του. Σ̓ αὐτὸ πε- θηκε καὶ ἀποκαλύφθηκε στοὺς ἀνθ- ριλαμβάνονται ὅλα τὰ γνωρίσματα ρώπους ὡς ἄνθρωπος συγχρόνως καὶ τοῦ Κυρίου. Θεός. Κατὰ τὸν τρόπο αὐτὸν τερματί- Ἐπιτρέψετέ μου νὰ διατυπώσω τὴν σθηκε ἡ μεταπτωτικὴ περίοδος καὶ ὁ εὐχὴ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα νὰ συνεχίσει ἄνθρωπος λυτρώθηκε ἀπὸ τὸν θάνατο, και στὸ μέλλον νὰ διακονεῖ μὲ τὴν ἴδια, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν ἁμαρτία. Αὐτὸς εἶναι ὅπως μέχρι σήμερα, συνέπεια τὴν ὀρθόδο- καὶ ὁ λόγος γιὰ τὸν ὁποῖο ἡ Παρθένος ξη πίστη μας, καὶ νὰ ἔχει τὴν εὐλογία καὶ ὀνομάζεται γέφυρα μετάγουσα πρὸς τὴ σκέπη τῆς Ἐκκλησίας μας.
  • 53.
    53 1 ΕΡΓΟΝ ΠΡο ΠΑΝΤΩΝ ΒΙΟΤῳ ΦΑΟΣ Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη φιλολόγου-θεολόγου Σ τὸν ὄγδοο ψαλμό, τὸν χα- ρια τὴν ἀποστολὴ τῆς ἐργασίας καὶ ρακτηριζόμενο ὡς ἑσπερινὸ τὴν ἀνύψωσε στὴν πρέπουσα θέση ὕμνο, ὁ Δαβὶδ ἀνυμνεῖ τὸ της. Ἦταν λοιπὸν ἑπόμενο ἡ ἀρχαία ὄνομα τοῦ Θεοῦ, τοῦ ὁποίου ἑλληνικὴ λέξη ἐργασία5 νὰ ἀποκτήσει ἡ μεγαλοπρέπεια ἐξαπλώνεται σὲ ξεχωριστὴ σημασία. Ἡ ἀρχικὴ σημα- ὁλόκληρη τὴ γῆ. Στὸν στίχο 4 ὁ Θεὸς σία τῆς ἐργασίας ἦταν ἡ σωματικὴ ἢ κατασκευάζει τὸν οὐρανὸ μὲ τὰ δά- πνευματικὴ ἐνέργεια γιὰ παραγωγὴ κτυλά Του «ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργου. Τὸ ὁμόρριζο ὁμηρικὸ ἔργον δή- ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ λωνε τὸ σύνολο τῶν προσπαθειῶν καὶ ἀστέρας, ἃ σὺ ἐθεμελίωσας». Ἔχει με- ἐνεργειῶν ποὺ καταβάλλονται γιὰ νὰ γάλη σημασία ὅτι στὴν Ἁγία Γραφὴ ἡ πραγματοποιηθεῖ ἕνας στόχος· δήλω- δράση τοῦ Δημιουργοῦ περιγράφεται νε καὶ ἐνέργειες θεῶν «ἔργ̓ ἀνδρῶν φυσικὰ μὲ τὶς χειρονομίες τοῦ ἐργάτη2. τε θεῶν τε, τά τε κλείουσιν ἀοιδοί6». Μὲ τὶς περιγραφὲς αὐτὲς ἐξαίρεται ἡ Τὰ ὄργια, ἀπὸ τὴν ἴδια ρίζα μὲ τὸ ἀξία τῆς ἐργασίας, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ ἔργον, κυριολεκτικὰ εἶναι «ὅσα πράτ- προπτωτικὴ ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ «καὶ τονται» μὲ θρησκευτικὴ σημασία, ἔλαβε Κύριος ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, οἱ πράξεις ἰδιωτικῆς τελετουργίας7. ὃν ἔπλασε, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ Τὸ ἔθος ἐπέβαλε τὸν περιορισμὸ τῆς παραδείσῳ τῆς τρυφῆς, ἐργάζεσθαι χρήσης τῆς λέξης κυρίως σὲ ἰδιωτικὲς αὐτὸν καὶ φυλάσσειν»3· ὁ ἄνθρωπος τελετὲς τῆς μυστηριακῆς λατρείας διατάχθηκε νὰ ἐργάζεται τὸν Παράδει- καὶ ἰδίως σὲ ἐκεῖνες τοῦ Διονύσου. σο, γιὰ νὰ διαφυλάσσει τὴν ἀρχική του Ἡ σύγχρονη σημασία τῶν ὀργίων ὡραιότητα. Ἡ ἐργασία καὶ μετὰ τὴν προέρχεται ἀπὸ τὴν ἑλληνιστικὴ καὶ πτώση δὲν παύει νὰ ἀποτελεῖ ἀρετή, ρωμαϊκὴ ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση τῆς νὰ εἶναι διακονία, ποὺ ὀφείλει νὰ ἔχει Διονυσιακῆς θρησκείας8, καθὼς πί- ἀναφορὰ ὄχι στὴν ἐγωιστικὴ κάλυψη στευαν ὅτι κατὰ τὶς τελετὲς γίνονταν τῶν ἀναγκῶν τοῦ ἀνθρώπου ἢ στὴ δη- ἀφροδισιακὲς ἀκολασίες. μιουργία πρόσθετων ἀναγκῶν, ἀλλὰ στὴ χρεία τῶν ἀδελφῶν. Ἡ ἐργασία Ἐπανερχόμαστε στὸ ἔργον. Εἶναι κατὰ τὴ χριστιανικὴ ἀντίληψη γίνε- γνωστὴ ἡ ρήση τοῦ Ἡσιόδου «ἔργον δ̓ ται ἀρετὴ καὶ μέσο ἐπιστροφῆς τοῦ οὐδέν ὄνειδος, ἀεργίη δὲ τ̓ ὄνειδος»9, ἀνθρώπου στὴν ἀρχική του θέση, ἤτοι ἡ ἐργασία δὲν εἶναι ντροπή, ἀλλὰ τοῦ βασιλέως τῆς δημιουργίας τοῦ ντροπὴ εἶναι νὰ μὴν δουλεύεις. Ἤδη Θεοῦ4. Ὁ χριστιανισμὸς τόνισε καί- ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἡσιόδου ἡ ἀεργία,
  • 54.
    54 ἡ «ἀποχὴ ἀπὸτὴν ἐργασία λόγῳ ἐκεῖνος ποὺ ἐργάζεται χειρονακτικά, ὀκνηρίας, ἡ τεμπελιά, ἡ νωθρότη- μὲ σαφῶς περιφρονητικὴ σημασία. τα, ἡ φυγοπονία» ἐθεωρεῖτο ὄνειδος. Ἡ λ. βάναυσος χρησιμοποιεῖται στὸν Γιὰ τὸν ποιητὴ τῶν «Ἔργων καὶ τῶν Πλάτωνα καὶ τὸν Ξενοφώντα γιὰ νὰ Ἡμερῶν» τὸ καλύτερο εἶδος ζωῆς δηλώσει «τὸν τεχνίτη, τὸν χειρώνα- εἶναι τοῦ χωρικοῦ ποὺ ἔχει κάποια κτα», κυρίως δὲ αὐτὸν ποὺ κάνει χρήση ἰδιοκτησία· πολὺ κουραστικὴ βέβαια, τῆς φωτιᾶς, δηλαδὴ τὸν ἀγγειοπλάστη ἀλλὰ εἶναι ἡ μόνη ποὺ ἐξασφαλίζει τέ- καὶ σιδηρουργό, ἐνῷ συχνὰ ἀπαντᾶ λεια τὴν ἀξιοπρέπεια τοῦ ἀνθρώπου10. καὶ μὲ τὴ σημασία τοῦ «χυδαίου, πρό- Ὁ χειρῶναξ, ὁ ἄναξ11, βασιλιᾶς, ἄρχο- στυχου, ἀνάξιου». Τέχνη βάναυσος ντας τῶν χεριῶν, ἐκεῖνος ποὺ μὲ τὰ εἶναι ἡ μηχανικὴ ἐργασία, ἡ πρόστυ- χέρια του ἢ μὲ τὰ ὄργανα ( θ. ὀργ-, χη, ἡ ταπεινὴ τέχνη, ἐνῷ σήμερα μεταπτ. βαθμίδα τοῦ θ. ποὺ ἀπαντᾶ βάναυσο λέμε τὸν ἀγροῖκο. Ἀνάλογη στὴ λ. ἔργον), τὰ ἐργαλεῖα μὲ τὰ ὁποῖα σημασιολογικὴ ἐξέλιξη εἶχαν τὰ πε- ὄργωνε τὴ γῆ ἔχαιρε ἐκτιμήσεως στὴν ρισσότερα ἐπίθετα ποὺ δήλωναν τὸν ἐποχὴ τῶν ἐπῶν. ἐργατικὸ ἄνθρωπο. Ὁ ἄθλιος χρησι- Τὴν ἐποχὴ τοῦ Περικλῆ οἱ ἀντιλή- μοποιήθηκε στὴν ἀττικὴ διάλεκτο μὲ ψεις γιὰ τοὺς χειρώνακτες ἄλλαξαν. μεταφορικὴ σημασία γιὰ νὰ δηλώσει Τὰ χειρωνακτικὰ ἐπαγγέλματα ται- «τὸν ἄξιο λύπης, οἴκτου, τὸν ταλαί- ριάζουν στοὺς δούλους, ὄχι στοὺς πωρο», σημασία ἡ ὁποία προέκυψε ἐλεύθερους πολίτες. «Θὰ ἔπρεπε ν̓ ἀπὸ τοὺς μόχθους, τὴν κουραστικὴ ἀρνηθοῦμε τὴν ἰδιότητα τοῦ πολίτη σ̓ προετοιμασία καὶ τὴν ἀγωνία γιὰ ὅλους ἐκείνους ποὺ ἡ πόλη τοὺς ἔχει τὴν ἔκβαση τοῦ ἀγώνα. Ἔχουμε ἐδῶ ἀνάγκη γιὰ νὰ ζήσει. Ἡ τέλεια πόλη μία ἐνδιαφέρουσα σημασιολογικὴ Ἤδη ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἡσιόδου ἡ ἀεργία, ἡ «ἀποχὴ ἀπὸ τὴν ἐργασία λόγῳ ὀκνηρίας, ἡ τεμπελιά, ἡ νωθρότητα, ἡ φυγοπονία» ἐθεωρεῖτο ὄνειδος. δὲν θὰ κάνει ποτὲ τὸν ἐργάτη πολί- ἐξέλιξη ἀπὸ τὴ σημασία τοῦ ἐπάθλου τη. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχει κανεὶς καὶ τοῦ συναγωνισμοῦ (ἄθλιος ἦταν πολιτικὴ ἀρετὴ κάνοντας τὴ ζωὴ ἑνὸς ἀρχικὰ ὁ νικητὴς διαγωνισμοῦ) γιὰ ἐργάτη, ἑνὸς μισθωτοῦ... Ὀνομάζουμε τὸ ἔπαθλο στὴ σημασία τοῦ ἄθλιου, χειρωνακτικὰ ἐπαγγέματα ὅλα αὐτὰ τοῦ δυστυχοῦς, ἐξέλιξη παρόμοια ποὺ χαλοῦν τὶς διαθέσεις τοῦ σώμα- πρὸς ἐκείνη ποὺ σημειώθηκε στὴν τος»12. Ἡ σπουδὴ τοῦ λεξιλογίου εἶναι Ἑλληνικὴ καὶ κατὰ τὴ μετάβαση ἀπὸ ἀποκαλυπτική. Ὁ βάναυσος (βαῦνος τὴ σημασία τοῦ «ἀγώνα», καὶ τοῦ «φοῦρνος» + αὔω «ἀναβω φωτιά») εἶναι ἀναφερόμενου στὸν ἀγώνα (ἀγώνιος) ὁ τεχνίτης ποὺ χρησιμοποιεῖ τὴ φω- στὴ σημασία τοῦ ἄγχους γιὰ τὸν τιά (μεταλλουργός, ἀγγειοπλάστης), ἀγώνα, τῆς ἀγωνίας. Ὁ μοχθηρὸς ἀργότερα συνεκδοχικὰ βάναυσος εἶναι ἦταν ἀρχικὰ αὐτὸς ποὺ κατέβαλε μό-
  • 55.
    55 χθο, ὁ καταπονημένος.Ἐξαιτίας τοῦ μιουργήθηκε ἡ λέξη ἐπάγγελμα ποὺ ἀριστοκρατικοῦ χαρακτήρα τῆς ἀρχαίας σημαίνει ὑπόσχεση· ἄς θυμηθοῦμε ἑλληνικῆς κοινωνίας, ποὺ θεωροῦσε, τὴ «γῆ τῆς ἐπαγγελίας» τὴ Χαναάν, ὅπως ἀναφέραμε, τὴ χειρωνακτικὴ ἐ- τὴ χώρα ποὺ ὑποσχέθηκε ὁ Θεὸς ργασία χαρακτηριστικό τοῦ δούλου καὶ στοὺς Ἑβραίους. Καὶ σήμερα τὸ ὄχι ἰδεώδη ἀπασχόληση τοῦ ἐλεύθερου ἐπάγγελμα εἶναι μιὰ ὑπόσχεση ποὺ ἀνθρώπου τὸ ἐπίθετο κατάντησε νὰ ση- δίνει ὁ ἐργαζόμενος στὸν ἐργοδότη μαίνει τὸν φαῦλο. Ὁμοίως καὶ ὁ πονη- ὅτι θὰ ἀσκήσει εὐσυνειδήτως τὴν ρός, ὁ κοπιώδης, αὐτὸς ποὺ πονοῦσε ἐργασία ποὺ ἔχει ἀναλάβει. Ὁρισμένοι (ἐξ οὗ καὶ τὸ πόνημα «ἔργο τὸ ὁποῖο ὅμως λησμονοῦν τὴν ὑπόσχεσή τους ἔχει παραχθεῖ μὲ πολὺ κόπο καὶ μό- χθο, τὸ συγγραφικὸ ἔργο, τὸ βιβλίο). Ἀπὸ τὴν ἴδια ἐτυμολογικὴ οἰκογένεια ὁ πονηρὸς καὶ τὸ πόνημα, μὲ ἀρνητικὴ σημασιολογικὴ χροιὰ τὸ πρῶτο καὶ μὲ θετικὴ τὸ δεύτερο. Ὁ πανοῦργος, αὐτὸς ποὺ ἔκανε κάθε εἴδους ἔργο, ἦταν ἕτοιμος νὰ κάνει ὁτιδήποτε κα- κό· ἡ λέξη προϊόντος τοῦ χρόνου ἀπέκτησε ἀρνητικὴ σημασία «πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ Βυζαντινὸ χειρόγραφο ἀντίγραφο ἔργου σοφία φαίνεται13». Ὁ ραδιοῦργος, τέ- τοῦ Ἀριστοτέλη. λος, ἦταν ἐκεῖνος ποὺ εὔκολα (ῥάδιος «εὔκολος», ῥᾶ «εὔκολα», ῥάθυμος «αὐ- καὶ γίνονται κάπηλοι. Κάπηλος τὸς ποὺ ἐνεργεῖ ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ») στὴν ἀρχαιότητα ἦταν ὁ οἰνοπώλης, ἔκανε κάποιο ἔργο, συνήθως κακό. ὁ ἰδιοκτήτης ταβέρνας (καπηλειοῦ). Σήμερα θεωροῦμε αὐτονόητο ὅτι Ἐπειδὴ ἐκμεταλλευόταν τοὺς πελά- ὅποιος ἐργάζεται πρέπει νὰ πληρώνε- τες του, ἰδιαίτερα αὐτοὺς ποὺ ἔπι- ται. Στὴν Ἀθήνα τοῦ Περικλῆ ἡ κατά- ναν ὑπὲρ τὸ δέον, ὁ κάπηλος ἔγινε σταση ἦταν διαφορετική. Ὁ Πλάτων συνώνυμο τοῦ ἀπατεώνα, ἐκείνου κατηγορεῖ τοὺς σοφιστές, ἐπειδὴ δίδα- ποὺ ἐκμεταλλεύεται ὑψηλὴ ἰδέα ἢ σκαν ἐπ̓ ἀμοιβῇ. Ὁ Πρωταγόρας ἦταν αἴσθημα14, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἔχουμε πιθανὸν ὁ πρῶτος δάσκαλος ποὺ δίδα- πολλῶν εἰδῶν κάπηλους, ἀρχαιοκά- σκε μὲ ἀνταμοιβὴ καὶ ἦταν ξακουστὸς πηλους, γλωσσοκάπηλους, ἐθνοκάπη- γιὰ τὰ ὑψηλὰ δίδακτρα ποὺ χρέωνε λους, ἐργατοκάπηλους, θεοκάπηλους, τοὺς μαθητές του. Ἐπισκεπτόταν τὶς πατριδοκάπηλους, πολεμοκάπηλους. ἑλληνικὲς πόλεις καὶ ὑποσχόταν νὰ Ὅπως ὅλες οἱ ἀξίες, ἔτσι καὶ ἡ ἐργασία διδάξει στοὺς νέους τὴν ἀρετή. Ἀπὸ μποροῦν νὰ γίνουν ἀντικείμενο κα- τὶς ὑποσχέσεις ποὺ ἔδιναν οἱ σοφιστὲς πηλείας. Ἡ γλώσσα καραδοκεῖ· τοὺς νὰ ἐκπαιδεύσουν τοὺς μαθητές τους ἀργόσχολους (ἄεργος + σχολή στὴ ρητορικὴ καὶ δικανικὴ τέχνη δη- «ἀπραξία») τοὺς στιγματίζει, ἐνῷ στοὺς
  • 56.
    56 ρέκτες15 ἐπιδαψιλεύει ἐπαίνους. 11. Ἄναξ (θηλ. ἄνασσα) ἦταν ὁ ἀνώτατος ἄρχοντας, ὁ βασιλιᾶς, ἦταν ἐπίσης προσωνυμία τῶν θεῶν, ἰδιαίτερά του Ἀπόλλωνος (στὰ λειτουργικὰ κείμενα ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ἡ Παναγία μας ἀποκαλεῖται Παντά- νασσα, βασίλισσα τῶν πάντων) καὶ τῶν ὁμηρικῶν ἡρώων καὶ ἰδιαίτερα 1. Πινδάρου, Ὀλυμπιονῖκαι Χ,26. Ἡ τοῦ Ἀγαμέμνονος ἢ ἄλλων ἔξοχων ἐργασία πρὸ πάντων εἶναι φῶς γιὰ τὴ προσώπων. Ἡ παλαιὰ κλητικὴ ἀνὰ ζωή. (τύπος ποὺ ἀντικαταστάθηκε γενικὰ 2. Ὁμοίως καὶ στὴ δημιουργία τοῦ ἀπὸ τὸ ἄναξ) λέγεται γιὰ τὸν Δία στὴν ἀνθρώπου «καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν Ἰλιάδα καθὼς καὶ γιὰ τὸν Ἀπόλλωνα. ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ Ἡ κύρια σημασία τῆς λέξης φαίνεται ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὅτι εἶναι αὐτὴ τοῦ «προστάτη, σωτή- πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος ρα», πράγμα ποὺ πιστοποιεῖται καὶ εἰς ψυχὴν ζῶσαν» Γεν. 2,7. ἀπὸ τὴν ἐτυμολογία τοῦ τ. Ἀστυάναξ «ὁ προστάτης, ὁ σωτήρας τοῦ ἄστεως». 3. Γεν.2,7 Στὴν ἀττικὴ διάλεκτο σώζεται ὡς 4. Π. Ἀντ. Ἀλεβιζόπουλου, Τὸ νόη- ἐπίθετο θεῶν, στοὺς ὁποίους γίνεται μα τῆς ζωῆς στὸ φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ἐπίκληση (π. χ. τοῦ Ἀπόλλωνα στὸν Ἀθῆναι 1997, σελ. 203. Ἀριστοφάνη) ἢ ἀπὸ λυρικὲς σκηνὲς 5. Ἀπαντᾶται ἤδη στὸν Πίνδαρο, τῆς τραγωδίας. Ὀλυμπιονῖκαι 8,42. 12. Ἀριστοτέλους Πολιτικὰ Γ΄, 3, 2-4. 6. Ὀδ. α 338. 13. Πλάτων, Μενέξενος, 247a. 7. Ὁμ. Ὕμν. εἰς Δήμ. 473. 14. «Οὐ γάρ ἐσμεν ὡς οἱ λοιποὶ καπηλεύοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, 8. E.R.Dodds, Εὐριπίδου Βάκχαι, ἐκδ. ἀλλ̓ ὡς ἐξ εἰλικρινείας, ἀλλ̓ ὡς ἐκ Καρδαμίτσα, Ἀθήνα 2004, σελ. 71-72. Θεοῦ κατενώπιον τοῦ Θεοῦ ἐν Χριστῷ 9. Ἡσιόδου, Ἔργα καὶ Ἡμέρες 311. λαλοῦμεν» (Β΄ Κορ. 2,17). 10. André Aymard, L. idée de travail 15. Ρέκτης, ὁμόρριζο μὲ τὸ ἔργο, dans la Gréce archaique (Journal de εἶναι ὁ δραστήριος, ὁ ἐνεργητικός, ὁ Psychologie, 1948, σελ. 29-50. δημιουργικός.
  • 57.
    57 ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ Κων/ντίνου Χατζηαντωνίου λογοτέχνη-ἱστορικοῦ ΜΕΡΟΣ Β΄ ἱστορία Σ ὲ λίγους μῆνες καὶ στὴ διάρκεια τοῦ Κριμαϊκοῦ Πολέμου, ποὺ τότε ξεσπᾶ, τὸ σύνθημα «Ἑλληνικὴ Αὐτοκρατορία» θὰ κυριαρχεῖ ἀπὸ τὸ στρατόπεδο τοῦ Πέτα (διακήρυ- ξη τοῦ Σπύρου Καραϊσκάκη, κατὰ τὴν ἐπανάσταση τῆς Ἠπείρου), μέ- χρι τὸ νέο βιβλίο τοῦ Βυζαντίου (τὸ ἐκδιδόμενο στὰ γαλλικὰ Ἀνα- τολικὸν Ζήτημα), προκαλώντας με- ταφυσικοὺς συνειρμοὺς μὲ τὰ 400 χρόνια ἀπὸ τὴν Ἅλωση. Μετὰ τὴ διακήρυξη τῆς ἑλληνικῆς διαχρονί- ας ἀπὸ τὸν Ζαμπέλιο, τὸν Βυζάντιο καὶ τὸν Παπαρρηγόπουλο, καὶ ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τοῦ Κριμαϊκοῦ πολέ- μου, τῶν ἐπαναστατικῶν κινημά- των στὴν Ἤπειρο καὶ τὴ Θεσσαλία, τὸν ἀναβρασμὸ σὲ ὅλα τὰ Βαλκάνια καὶ ἐν τέλει μὲ τὸν ἀποκλεισμὸ τῆς Ἑλλάδας ἀπὸ τὸν ἀγγλογαλλικὸ στό- λο, ποὺ κορυφώνεται μὲ τὴν Κατοχὴ τοῦ Πειραιῶς, ἡ ἀπογοήτευση θὰ εἶναι μεγάλη. Τὰ ἰδεολογήματα τοῦ διαφωτισμοῦ κατέρρεαν, ὁ ἀντιδυτι- κὸς λόγος ὀξύνετο καὶ τὸ τέλος τῆς Βαυαροκρατίας, μὲ τὴν ἀνατροπὴ τοῦ Ὄθωνος ἦταν ζήτημα χρόνου.
  • 58.
    58 Βυζάντιος,Ζαμπέλιος καὶ Παπαρ- ἐκτέλεσαν οἱ Ἕλληνες στὶς περιοχὲς ποὺ ρηγόπουλος ἔγραψαν πραγματικὴ ἐνσωμάτωσαν στὸ ἑλληνικὸ κράτος. ἱστορία, δὲν ὄρθωσαν ἰδεολογικὲς κα- Ὁ Παπαρρηγόπουλος δὲν ἔκανε τασκευές, ὅπως οἱ σημερινές, ἢ ὅπως οἱ τίποτε ἄλλο ἀπὸ νὰ τονίσει μιάν αἴ- διαφωτιστικές, ποὺ καθιστοῦσαν τοὺς σθηση πάγια σὲ ἕνα συγκροτημένο Ἕλληνες δέσμιους τῆς εἰκόνας ποὺ συλλογικὸ σῶμα, αἴσθηση ποὺ μόνο κάθε φορὰ σχηματίζουν γι᾿ αὐτοὺς οἱ στοὺς διανοούμενους τοῦ φωτιδισμοῦ Εὐρωπαῖοι ἐπιστήμονες (πότε λατρευ- δὲν ἦταν καθαρή. Ὁ Παπαρρηγόπου- τική τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος, πότε δια- λος κατηγορήθηκε καὶ στὸν καιρό του λυτική τῆς νεολληνικῆς ἑνότητας). καὶ βέβαια καὶ στὸν καιρό μας. Μι- Ἡ ἀμφισβήτηση τοῦ Βυζαντίου φυ- στριώτης, Σαρίπολος καὶ Καλλιγᾶς σικὰ οὐδέποτε σταμάτησε. Ἦταν πά- συναγωνίζονταν σὲ χυδαῖες ὕβρεις ντα χρήσιμη, διότι διασπᾶ τὴν ἐθνικὴ κατὰ τοῦ Παπαρρηγόπουλου. Μά- συνέχεια καὶ ὑπηρετεῖ τὶς θεωρίες ταια! Ἡ γενιὰ τοῦ 1880 θὰ πάρει τὴ ποὺ θέλουν τὸ ἔθνος νεωτερικὸ κα- σκυτάλη ἀπὸ τὴ γενιὰ τοῦ 1850 καὶ τασκεύασμα. Διότι πῶς θὰ ἐξηγηθεῖ θὰ ὁδηγήσει τὸ ἔθνος στὴ λαμπρότερη ἡ ἐξαφάνιση δύο χιλιετιῶν ἀπὸ τὴν νεότερη στιγμή του: Τὶς δύο πρῶτες ἱστορία ἑνὸς ἔθνους; Συγχρόνως μὲ δεκαετίες τοῦ 20οῦ αἰώνα. Διόλου τὴν ἀμφισβήτηση ἐπιτυγχανόταν καὶ τυχαῖα, ὅταν τὸ 1888 ὁ Παπαρρηγό- κάτι ἄλλο. Ἐμφανίζεται ἡ ἑλληνικὴ πουλος ἐντάσσει τὴν ἔννοια τοῦ λαοῦ ἑνοποίηση τοῦ 19ου καὶ 20οῦ αἰώνα στὴν ἱστοριογραφία - δείχνοντας πὼς ὁ ὡς ἕνας ἐπεκτατισμός, ἀφοῦ δὲν πρό- ἀντιβυζαντινισμὸς καὶ ἡ ἀμφισβήτηση κειται γιὰ ἀποκατάσταση ἑνὸς ἀρχαί- τῆς συνέχειας ἦταν ἰδέες λογίων, ἐνῷ ου ἔθνους στὸν ἱστορικό του χῶρο ὁ κληρονόμος τοῦ ἔθνους λαὸς πά- Ἡ δική μας Ἱστορία εἶναι ἡ ἀγωνία καὶ τὸ αἷμα τοῦ λαοῦ μας. Αὐτὴ ἡ ἱστορία δὲν ἔχει τελειώσει. ἀλλὰ ἐπέκταση σὲ ἕναν χῶρο μικτῶν ντα τιμοῦσε τοὺς προγόνους τους - ὁ πληθυσμῶν (ὅπως ὅλος ὁ βαλκανικὸς Ψυχάρης δοξάζει λαὸ καὶ ἔθνος μὲ τὸ καὶ μικρασιατικὸς χῶρος), ἀφοῦ ἡ περίφημο «Ταξίδι» του ποὺ ἐκδίδεται ἐθνολογικὴ ἀλλοίωση δὲν ἦταν πιὰ ἐκείνη τὴ χρονιά, προσκλητήριο τῆς τὸ ἀπαράδεκτο ἀποτέλεσμα μίας κα- ἐθνικῆς ἀναγέννησης ποὺ οἱ Μυστρι- τάκτησης ἀλλὰ ἡ φυσικὴ σύνθεση ώτηδες ἀδυνατοῦσαν νὰ καταλάβουν χώρου καὶ πληθυσμοῦ, καθιστώ- θαμμένοι στὴν ἀρχαιολατρικὴ ἰδεολη- ντας ἔτσι τὴν ἀπόσχιση τελείως ὑ- ψία τους. ποκειμενικὸ ζήτημα ὡς πρὸς τὴ δι- Ὁ Νέος Ἑλληνισμὸς δὲν ὑπερέβη καιολόγησή της. Ἐδῶ ἀκριβῶς θεμε- μαγικὰ τὸ ἀνὰ μέσον χάσμα ποὺ ἔλεγε λιώνει τὰ ἐπιχειρήματά της ἡ τουρκι- ὁ Σαρίπολος. Εἶναι σύνθεση τοῦ ἀ- κὴ ἱστοριογραφία ἀλλὰ καὶ σύγχρο- ρχαίου κλασικοῦ ἰδεώδους ἀλλὰ καὶ νες ἀπόψεις ἀκόμη καὶ ἑλληνόφωνων τοῦ μεσαιωνικοῦ ρομαντικοῦ βάθους συγγραφέων περὶ ἐθνοκάθαρσης ποὺ τῆς δισυπόστατης ἑλληνικῆς ψυχῆς.
  • 59.
    59 Ἡ ἥττα τοῦ1922 καὶ ἡ εἴσοδος ἑνὸς μάτων, στοιχειώνουν νέες ἐλπίδες τελευταίου διαφωτιστικοῦ ρεύματος, συγκρότησης τῆς κοινωνίας τῶν ὑπο- τοῦ ἱστορικοῦ ὑλισμοῦ, προκάλεσε τελῶν». Λὲς καὶ οἱ ὑπόδουλοι πρὶν νέα ἀμφισβήτηση τῆς ἑλληνικῆς συ- ἀπὸ τὸν Διαφωτισμὸ δὲν ποθοῦσαν νέχειας ποὺ θεωρήθηκε ἰδεολόγημα τὴν ἐλευθερία καὶ τὴν ἀξιοπρέπειά τῆς ἀστικῆς ἱστοριογραφίας ἐνῷ δια- τους. Ποιός εἶναι ὁ στόχος; Νὰ φανεῖ νοούμενοι τῆς Ἀριστερᾶς, ἀπὸ τὸν Κορδάτο ὣς τὸν Χατζή, ταύτισαν τὴ Μεγάλη Ἰδέα μὲ τὶς ἐπιδιώξεις τῆς νεοελληνικῆς ἀστικῆς τάξης. Ἡ πτώ- ση τῶν σοσιαλιστικῶν καθεστώτων καὶ τὸ τέλος τῆς μαρξιστικῆς ἱστορικῆς ἀφήγησης προκάλεσε ἕνα νέο φαινό- μενο, ἰδιαίτερα ἔντονο στὰ ἑλληνικὰ πανεπιστήμια ποὺ παραδόθηκαν σὲ ἕνα μέτωπο νεοφιλελεύθερης Ἀριστε- ρᾶς, ἀναφέρω ὡς χαρακτηριστικὸ τρό- πο ἱστορικῆς ἐργασίας μία Ἱστορία τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ (τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους ἐνοχλοῦσε προφανῶς) ποὺ πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια ἐκδόθηκε ἀπὸ μεγάλο δημοσιογραφικὸ ὀργανισμό. Ἡ ἱστορία ἀρχίζει ἀπὸ τὸ 1770. Οἱ Ἕλληνες τοῦ 18ου αἰώνα χαρακτη- ρίζονται «πολιτιστικὴ ὀντότητα σὲ ἐθνοτικὴ διαδικασία». Ὀρθόδοξοι «ἑλ- Kων/νος Παπαρρηγόπουλος ληνόφωνοι» καὶ «ἑλληνότροποι» μὲ διπλὲς ἢ τριπλὲς ἐθνοπολιτισμικὲς πὼς ὅλα ἀρχίζουν μὲ τὸν Διαφωτι- ἀναφορὲς ποὺ προχωροῦν «πρὸς ἕνα σμό, πὼς τὸ ἔθνος εἶναι νεωτερικὸ ἀπροσδιόριστο ἀκόμη σημεῖο ποὺ οὔ- κατασκεύασμα. Στὴν Εἰσαγωγὴ τοῦ τε οἱ ἴδιοι γνώριζαν ποὺ ὁδηγοῦσε». (Β. ἴδιου ἔργου ὁμολογεῖται γιὰ τὸν τρόπο Παναγιωτόπουλος, Πρόλογος). συγγραφῆς, ἡ ὁδηγία πρὸς τοὺς συ- ντάκτες «νὰ μὴν προτάσσουν ἐκτετα- Εἶναι προφανὲς ὅτι θέλουν νὰ δεί- μένες χρονολογικὲς ἀναγωγὲς στοὺς ξουν πὼς ἡ νεοελληνικὴ ἐθνικὴ συ- προηγούμενους αἰῶνες». Σωστά! Διό- νείδηση διαμορφώνεται χάρη στὸν τι ἔτσι θὰ φαινόταν ἡ συνέχεια ποὺ Διαφωτισμὸ καὶ χάρη στὴν καπι- τόσο ἐνοχλεῖ! ταλιστικὴ ἀνάπτυξη ποὺ βλέπουν στὸ τέλος τοῦ 18ου στὸν ἑλληνικὸ Μία μοντέρνα φράση στὴν ὁποία χῶρο. «Οἱ ἰδέες τῆς ἐλευθερίας καὶ ἀρέσκεται αὐτὴ ἡ σχολὴ εἶναι ὁ ὅρος τῆς ἀξιοπρέπειας διεισδύουν στὶς ἑλ- «ἐθνικὸ ἀφήγημα», ἐνῷ μιλοῦν περὶ ληνικὲς κοινωνικὲς ὁμάδες καὶ δια- ἱστορίας. Αὐτοὶ οἱ ποῦροι ἐπιστήμονες βρώνουν τὴν προαιώνια τάξη πραγ- χαρακτηρίζουν ἔτσι τὴν ἱστορία σκο-
  • 60.
    60 πίμως. Διότι τὸἀφήγημα εἶναι εἶδος λο- σχολὲς τοῦ ἱστορικοῦ ὑλισμοῦ) καὶ γοτεχνικό. Θέλουν ἔτσι νὰ εἰσαγάγουν ἀφετέρου ἡ ἀπόλυτη ἐξειδίκευση μὲ στὴν ἱστορία τὸν σχετικισμὸ καὶ τὴν ἀποτέλεσμα νὰ μὴν ἔχουν βασικὲς ὑποκειμενικότητα. Ὁ ἱστορικὸς δί- γνώσεις γιὰ περιόδους παλαιότε- νει νόημα καὶ γράφει ἕνα ἀφήγημα ρες ἢ γιὰ φαινόμενα συναφῆ καὶ μὲ βάση κάποια ἀσαφῆ φαινόμενα. ἀλληλένδετα. Σύνδρομο αὐτῆς τῆς Ἔτσι μποροῦν νὰ χαρακτηρίζουν ἀντίληψης εἶναι καὶ ἡ ἐπιλεκτικὴ «ἐθνότητα» τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος, «ἀλ- καὶ ἐγγενῶς ἰδεολογικὰ σημασιο- δοτημένη ὁριοθέτηση τῶν πεδίων ἱστοριογραφικῆς παρατήρησης. Οἱ συνεχεῖς ἐξεγέρσεις ὑποβαθμίζονται ἢ διαστρέφονται σὲ κοινωνικές, ὅ- πως ἡ συμμετοχὴ Ἑλλήνων στὶς συγκρούσεις τῶν ξένων στρατῶν μὲ τοὺς Ὀθωμανούς. Τονίζονται φαινό- μενα ἐνσωμάτωσης καὶ ἐθελοδουλίας ἢ ἡ ἀνοχὴ τῶν κατακτητῶν. Μεθερ- μηνεύουν καὶ νοηματοδοτοῦν μὲ βά- ση τὴν ἰδεολογία τους καὶ μάλιστα ἀποδίδουν αὐτὴν τὴ μέθοδο στοὺς ἐθνοκεντρικούς. «Ἀλβανικὴ» γράφει ὁ Ἀσδραχᾶς γιὰ τὴν ἀρβανίτικη μετα- νάστευση τοῦ 14ου αἰώνα, ἐνῷ ὅλοι Ἅγ. Θεόδωρος ὁ Στουδίτης, 780 μ.X. ξέρουμε τὴν τεράστια διαφορὰ τῶν δυὸ Ὁ μέγας ἀντιγραφέας τῶν ἀρχαίων ὅρων, ἀφοῦ ὁ ἕνας σημαίνει ἔθνος καὶ ὁ κειμένων στὸ Βυζάντιο. ἄλλος φυλὴ χωρὶς ἐθνικὴ συνείδηση. Κι ὅμως! Στὸ τέλος τοῦ Προλόγου τοῦ λαγὴ τοῦ ἡγεμονικοῦ μορφώματος» ἔργου ποὺ ἀνέφερα ὁ διευθυντὴς τῆς (Ἀσδραχᾶς) τὸ 1453, «ἐκ τῶν ὑστέρων ἔκδοσης γράφει πὼς «ἐθνοκεντρικὴ ἱστοριογραφικὴ κατασκευὴ» τὴν τρί- εἶναι καὶ ἡ δική μας ἱστοριογραφικὴ σημη ἑλληνικὴ ἱστορία. Οἱ ὅροι ἔθνος προσπάθεια»! Σκεφθεῖτε σύγχυση πού, καὶ Ἕλληνες «ἀνήκουν στὸ ἐννοι- ἐνῷ ρητὰ λέει «πὼς οἱ συντάκτες δὲν ολογικὸ στερέωμα τῆς ἐποχῆς τῆς κα- αἰσθάνονται καμιὰ* ἐχθρότητα καὶ τασκευῆς καὶ ὄχι τῆς ἐποχῆς στὴν καμιὰ ἀλληλεγγύη στὶς πράξεις τῶν ἱ- ὁποία ἀναφέρονται». Ἀκόμη καὶ τὸν στορικῶν ὑποκειμένων», θεωρεῖ ἐθνο- ὅρο Ἑλληνισμὸ τὸν ἀναλύουν ὡς ὅρο κεντρικὴ τὴν προσπάθεια, ἐπειδὴ φαί- δηλωτικὸ ἐνέργειας (ἐξελληνισμοῦ) νεται δὲν καταγγέλουν ἀρκούντως καὶ ὄχι κατάστασης. τὴν ἑλληνικὴ ἄποψη. Ἡ αἰτία τοῦ φαινομένου αὐτοῦ εἶναι Τὸ συγκεκριμένο ἔργο δὲν εἶναι βέ- διπλὴ: ἀφενὸς οἱ ἰδεοληψίες (φαινόμε- βαια συμπτωματικό. Πληθαίνουν τὰ νο ἀρκετὰ εἰρωνικὸ γιὰ ἀνθρώπους τελευταῖα χρόνια οἱ ἀναθεωρητικὲς ποὺ συνήθως προέρχονται ἀπὸ τὶς ἰδεολογικὲς ἐφευρέσεις, τὶς ὁποῖες
  • 61.
    61 κάποιοι φιλοδοξοῦν νὰἐπιβάλουν τοὺς «ἀθώους ἀμάχους» στὴ Γερμανία στὴ θέση τῶν ἱστορικῶν δεδομένων. - κι ἂς κέρδιζε τὸν πόλεμο ὁ Ἄξονας. Ἔτσι ἀπὸ τοὺς ἴδιους ἀνθρώπους ποὺ Γιὰ μία ὁλόκληρη σχολὴ ἱστορικῶν καταγγέλλουν τὸ Πατριαρχεῖο γιὰ τελευταῖα, ὅλα εἶναι ἴδια καὶ ὅμοια. Οἱ ἐνδοτισμό, μαθαίνουμε τώρα γιὰ τὴν ἀγῶνες καὶ ἡ βία τῶν ὑπόδουλων δὲν «ἀνεκτικὴ ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία» ἔχουν καμμιὰ ἀξιολογικὴ διαφορὰ μὲ καὶ ἀγωνιζόμαστε νὰ καταλάβουμε ἐ- αὐτὴ τῶν κατακτητῶν. Ὅλα εἶναι σχε- κείνους τοὺς ἀνόητους προγόνους μας τικά, ἄτακτα καὶ αὐθαίρετα. Ταραχὲς ποὺ δὲν εἶχαν τὴν ἴδια ἄποψη καὶ ξεση- παροδικὲς καὶ ὁρμὲς χωρὶς σκοπὸ τὰ κώνονταν κάθε τρὶς καὶ λίγο βυθίζο- ἱστορικὰ γεγονότα, καμμιὰ ἀνάμνηση ντας τὸν τόπο καὶ τὶς οἰκογένειές τους ἀλλὰ γνώσεις ἀκαλλιέργητες, ἕρπου- στὸ αἷμα - ἀπὸ πλήξη προφανῶς μέσα σες, ἀνίκανες νὰ γίνουν ἱστορία, νὰ στὴν ὀθωμανικὴ εὐημερία. Ἀκοῦμε δώσουν στὴ ζωὴ σκοπὸ καὶ ἐλευθερία. ἐπίσης γιὰ τὰ «ἐγκλήματα» τῶν Ἑλ- Πλῆθος γεγονότων, μὰ ἱστορία πουθε- λήνων, ὅταν κατέλαβαν τὴν Τριπολι- νά. Οἱ μεταμοντέρνοι ἐπαγγελματίες τσά, λὲς καὶ σὲ μία Ἐπανάσταση μετὰ ἱστορικοὶ κάνουν σήμερα αὐτὸ γιὰ ἀπὸ αἰῶνες κατατρεγμοῦ δὲν ὑπάρχει τὸ ὁποῖο κατηγοροῦσαν κάποτε τοὺς φυσικὸ ξέσπασμα βίας. Ἄλλος δη- ἰδεαλιστὲς φιλοσόφους. Ξεκινοῦν λώνει - μιλάω πάντα γιὰ ἀπόψεις μὲ a priori ἰδεολογικὲς ἐφευρέσεις ποὺ ἐξέφρασαν ἄτομα ποὺ κατέχουν καὶ ἀναζητοῦν τὰ στοιχεῖα ποὺ θὰ ἕδρες Ἱστορίας σὲ ἑλλαδικὰ πανεπι- τὶς στηρίξουν. Εἶναι οἱ ἱστορικοὶ ποὺ στήμια- πὼς δὲν ξέρουμε ἂν τὴ φωτιὰ νιώθουν καμαριέρηδες (καὶ ξέρουμε στὴ Σμύρνη τὸ 1922 τὴν ἔβαλε ὁ πὼς κανένας ἥρωας δὲν εἶναι ἥρωας τουρκικὸς ἢ ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς - κι γιὰ τὸν καμαριέρη του, ὄχι γιατί δὲν ἂς εἶχε φύγει ὁ τελευταῖος ἀπὸ τὶς 27 ὑπάρχουν ἥρωες ἀλλὰ γιατί αὐτοὶ Αὐγούστου, τρεῖς μέρες πρίν ἀρχίσει εἶναι καμαριέρηδες), ποὺ πασχίζουν ὁ ἐμπρησμὸς γιὰ νὰ ἐξαλειφθεῖ κάθε νὰ καταρρίψουν τὰ πρότυπα τῆς ἴχνος τῆς Γκιαοὺρ Ἰσμίρ. Καὶ βέβαια ἡρωϊκῆς ζωῆς σὲ αὐτὸν τὸν τόπο. Οἱ κοινὸς τόπος ὅλων ὅτι «κι ἐμεῖς κάνα- καμαριέρηδες καὶ οἱ καμαριέρες τοῦ με ἐγκλήματα κατὰ τῶν Τούρκων», ἐξισώνοντας ἔτσι πράξεις βίας φυγά- δων καὶ λιποτακτῶν ἑνὸς ἡττημένου στρατοῦ μὲ τὴν κρατικὴ πολιτικὴ γενοκτονίας ποὺ ἡ Τουρκία εἶχε ἐξαπολύσει πολὺ πρὶν ἀπὸ τὴν εἴσοδο τῆς Ἑλλάδας στὸν πρῶτο παγκόσμιο πόλεμο καὶ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Σμύρνης τὸ 1919. Διαβάζουμε ἀκόμη, γιὰ τὰ «ἐγκλή- ματα τῶν Συμμάχων» στὸν Β΄ Παγκό- σμιο Πόλεμο καὶ σκεπτόμαστε ὅτι προ- φανῶς δὲν ἔπρεπε νὰ βομβαρδίζουν Bουδαπέστη. Μνημεῖο ἑλληνισμοῦ, 26/3/11.
  • 62.
    62 ἐκσυγχρονισμοῦ ποὺ βρέθηκανστὰ ψουν μία Ἱστορία τῆς προκοπῆς, μία ἑλληνικὰ πανεπιστήμια θυμίζουν ἐ- Ἱστορία ποὺ θὰ μείνει μετὰ τὸ βιοτικό κεῖνο τὸ χαριτωμένο παράδειγμα τοῦ τους πέρασμα, περιορίζονται σὲ μία Χέγκελ γιὰ τὸν ἠθικολόγο δημοδι- δημοσιογραφικὴ ἀρθρογραφία στὰ δάσκαλο ποὺ καταφέρεται κατὰ τοῦ συγκροτήματα ποὺ ζοῦν καὶ κερδί- Μ. Ἀλεξάνδρου, ἐπειδὴ «παραφέρθηκε ζουν ἀπὸ τὸν ἐθνικό μας ἐκφυλισμό. ἀπὸ τὰ πάθη τῆς δόξας καὶ τῆς κατά- Μάταιος κόπος! Ἡ ἱστορική ἐμπειρία κτησης» καὶ ἔτσι ὁ δημοδιδάσκαλος δὲν ὑποτάσσεται στὶς τάχα καθαρὲς (καὶ ὁ ἱστορικὸς τῶν ἑλληνικῶν πανε- ἰδέες. Κατασκευὴ ἰδεολογικὴ εἶναι τὸ πιστημίων -συμπληρώνουμε ἐμεῖς-) ἔργο τους, καὶ ἂς παριστάνει τὴν «ἀνα- θεωρεῖ «πὼς ἀξίζει πιὸ πολὺ ἀπὸ τὸν θεώρηση». Δὲν εἶναι Ἱστορία. Ἱστορία Μ. Ἀλέξανδρο γιατί δὲν ἔχει τὰ ἴδια εἶναι ἡ ἐμπειρία τοῦ γεγονότος καὶ πάθη, ἀπόδειξη πὼς δὲν κατέκτησε ὄχι ἡ ἑρμηνεία γι᾿ αὐτὸ τὸ γεγονὸς τὸ τὴν Ἀσία, ἀλλὰ ζῆ ἥσυχα καὶ ἀφήνει ὁποῖο δὲν τὸ ζήσαμε ὅλοι μὲ τὸν ἴδιο καὶ τοὺς ἄλλους νὰ ζοῦν ἥσυχοι καὶ τρόπο καὶ ἀπὸ τὴν ἴδια πλευρά. Ἡ δι- αὐτοί». κή μας Ἱστορία εἶναι ἡ ἀγωνία καὶ τὸ Κήρυκες μιᾶς ἠθικῆς δούλων, γραι- αἷμα τοῦ λαοῦ μας. Αὐτὴ ἡ ἱστορία δὲν κύλοι, ἀντάξιοι τῶν προγόνων τους ἔχει τελειώσει. Κάθε ἄξιος νὰ ζήσει (ἂν ὑπάρχει συνέχεια καταγωγῆς) στὸν ἱστορικὸ χρόνο λαὸς εἶναι φο- τῆς Ρωμαιοκρατίας, τρόφιμοι τοῦ ρέας ἑνὸς πνευματικοῦ κόσμου, μιᾶς κράτους ὅλοι, μὰ ἀνίκανοι νὰ γρά- παράδοσης. Αὐτὴ ἐνσαρκώνει τὴν Ἀρχαῖο Θέρμο. Τὸ κέντρο τῆς Αἰτωλικῆς Συμπολιτείας. Ἡ πρώτη ἕνωση τῶν πόλεων-κρατῶν.
  • 63.
    63 ἱστορική του ἀξίακαὶ τὴν ξέχωρη φυ- σπουδῶν σήμερα στὴν Ἑλλάδα, μὲ σιογνωμία του καὶ αὐτὴν ἔχει χρέος τὴ συστηματικὴ ἀμφισβήτηση τῆς ἐ- νὰ περιφρουρεῖ ἡ πολιτεία. θνικῆς μας συνέχειας, τὴν ἐπίμονη Ἡ νεοελληνικὴ ταυτότητα ἔχει καλλιέργεια τῆς σχετικοποίησης καὶ καὶ πάλι ἀπέναντί της μία πρόκλη- τῆς ἡττοπάθειας, προκαλεῖ καὶ μᾶς ση. Ἡ ἐποχή μας, ἐποχὴ ἀπιστίας θέτει ἐνώπιον σοβαροῦ ὑπαρκτικοῦ καὶ ἀποθάρρυνσης, εἶναι ἀκριβῶς διλήμματος: Ἢ θὰ ἐνσωματωθοῦμε σὲ γι᾿ αὐτὸ ἡ πιὸ κατάλληλη γιὰ τὴν ἀ- μία παρηκμασμένη Εὐρώπη ὡς μία μά- ναζήτηση τοῦ ἀληθινοῦ μας προσώ- ζα ξεριζωμένων ποὺ θὰ ἀναζητᾶ φθηνὲς που. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει πρόοδος ἡδονὲς ἢ θὰ ἐργαστοῦμε γιὰ τὴ διαμόρ- χωρὶς τὴ βίωση τῆς Ἱστορίας μας, χωρὶς τὴ συναίσθηση ὅτι εἴμαστε φωση ἑνὸς σύγχρονου ὑποδείγματος ὑπεύθυνοι ἀπέναντί της στὴν κα- βίου, ὀργανικῆς ἐξέλιξης τῆς μακρᾶς θημερινή μας ζωὴ καὶ ὅτι τὸ χρέος παράδοσης ποὺ γεννήθηκε σ᾿ αὐτὸν μας δὲν τὸ ἐπιτελοῦμε μὲ ἐπετειακὲς τὸν τόπο μὲ θεμέλια τὴν Πίστη καὶ ὡραιολογίες, ἀλλὰ μὲ τὴ συνειδητο- τὴν Ἐλευθερία. ποίηση ὅτι τὸ πνεῦμα τοῦ πολιτισμοῦ μας εἶναι ἡ ἐλευθερία τοῦ μοναχικοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ συλλογικοῦ μας προ- * Σ.τ.Ἐ.: Διατηροῦμε τὴν ὀρθογραφία σώπου. Ἡ κατάσταση τῶν ἱστορικῶν τῶν συγγραφέων. Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑ Λ ΑΩΡΙΤΗΣ Κ ΑΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΜΑΣ ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ Εὐάγγελου Στ. Πονηροῦ δρ. Θ., Μ.Φ. Α. Ὁ εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος πόλεμος πρόκειται γιὰ ζητήματα ἀσήμαντα, εἶ- Ἡ Ἑλλὰς σήμερα ἀντιμετωπίζει ἕ- ναι διατεθειμένοι νὰ παραχωρήσουν ναν πολυμέτωπο πόλεμο εἰς βάρος της. πολλὲς νίκες στὸν ἐχθρό, ἕναν ἐχθρὸ ὁ Ἕναν πόλεμο οἰκονομικό, κατὰ τὸν ὁποῖος παραμένοντας ἀόρατος ἀπαιτεῖ ὁποῖον ἔχουμε χάσει πολλὲς μάχες. νὰ ἀποβάλει ἡ Ἑλλὰς ὅλα ἀνεξαιρέτως Ἕναν πόλεμο ἰδεολογικό, τὸν ὁποῖο τὰ ψυχολογικά της στηρίγματα: γλώσ- ἀρκετοὶ ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες δὲν ἔχουν σα, ἱστορία, θρησκεία, ἤθη, ἔθιμα, πα- συνειδητοποιήσει καὶ γι᾿ αὐτὸ κάποι- τροπαράδοτο τρόπο ζωῆς. οι ἀπὸ αὐτούς, ἔχοντας πεισθεῖ πὼς Ἐὰν οἱ δυὸ αὐτοὶ πόλεμοι, οἰκονο-
  • 64.
    64 πάντοτε μὲ τὸ «ἐμεῖς». Ἀγωνίσθηκε μὲ ὅλες του τὶς δυνάμεις ὡς πληρε- ξούσιος τῆς ἑπτανησιακῆς βουλῆς γιὰ τὴν ἕνωση τῆς Ἑπτανήσου μὲ τὴ μητέρα Ἑλλάδα καὶ ἀργότερα ὡς βουλευτὴς τοῦ ἑλληνικοῦ κοινοβου- λίου. Ἀρνήθηκε τὴ θέση τοῦ προέδρου τῆς Ἐθνοσυνελεύσεως, ἀλλὰ καὶ τὴ θέση τοῦ ὑπουργοῦ τῶν ἐξωτερικῶν. Ἔγραψε στὴ σύζυγό του: «ἡ ψυχή μου δὲν εἶναι πρὸς πώλησιν. Εἰς μί- αν καὶ μόνην δόξαν ἀτενίζω: νὰ ζή- σω καὶ νὰ ἀποθάνω ἄνευ κηλῖδος καὶ ἄμεμπτος.» Ἔλεγε στὶς 22-6-1864 ὁ ἄμεμπτος αὐτὸς Ἕλληνας, μόλις τριανταπέ- ντε ἔτη μετὰ τὴ λήξη τῆς Ἑλληνικῆς μικὸς καὶ ἰδεολογικός, ἐπιτύχουν ἱκα- Ἐπαναστάσεως, κατὰ τὴν ἀγόρευσή νοποιητικῶς τοὺς ἀντικειμενικούς του στὴ Β΄ Συνέλευση τῶν Ἑλλήνων: τους σκοπούς, τότε δὲν ἀποκλείεται «Τὸ δὲ ἑλληνικὸν ἔθνος, κύριοι, ἔχει νὰ ὑπάρξει καὶ ἔνοπλος πόλεμος, ὁ ἀνάγκην ἀνέσεως. Τὸ ὄνομα ἡμῶν ὁποῖος θὰ ἔχει ὡς ἀντικειμενικὸ σκοπὸ κατήντησεν ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ τὴν πλήρη κατάλυση τοῦ ἑλληνικοῦ καὶ περιφρονήσεως. Ἀπεκαλύψαμεν κράτους καὶ τὴν ὑποδούλωση τῶν τὰς πληγάς μας καὶ τώρα πρέπει νὰ Ἑλλήνων. φροντίσωμεν ὅσον οἷόν τε τάχιον νὰ Θὰ ξανακούσει ἡ γενιά μας, ἡ κάποια ἀπὸ τὶς ἑπόμενες γενιές, ἐὰν ὑπάρξει ἡ ὁποιαδήποτε εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος ἐπιβουλή, ἕνα ἀκόμη «νε- νικήκαμεν» ἢ θὰ ξανακούσει ἕνα ἀκόμη «ἡ πόλις ἑάλω». Β. Ὁ Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης τὰς θεραπεύσωμεν. Ἡ δημοσία πίστις ἐπίκαιρος ὅσο ποτέ ἐξέλιπεν. Ἡ Ἑλλὰς θεωρεῖται χρεωκό- Ὁ Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824- πος. Τὸ εὐμετάβλητον τῆς κυβερνή- 1879) ἦταν ἐθνικὸς ποιητής, μὲ τοὺς σεως τηρεῖ τὸ κράτος εἰς διηνεκῆ δο- στίχους του ζωντάνευε τὸ ἡρωικὸ νισμόν. Αἱ βάσεις τοῦ οἰκοδομήματος κλεφταρματωλικὸ καὶ ἐπαναστατικὸ σαλεύονται. παρελθὸν τῶν Ἑλλήνων, γιὰ νὰ κρα- Τοιαύτης καταστάσεως πραγμά- τήσει μέσα τους ἄσβεστη τὴ δίψα των τὴν διατήρησιν οὐ μόνον δὲν τὴν γιὰ ἐλευθερία, γιὰ ἀγῶνες. Κατὰ τὸν ἐπιθυμοῦμεν, ἀλλὰ παντὶ σθένει θέλο- Κωστὴ Παλαμὰ ποτὲ δὲν ἐκφράσθηκε μεν ἐργασθῆ πρὸς ἐπανέλευσιν τῆς τά- στὰ ποιήματά του μὲ τὸ «ἐγώ», ἀλλὰ ξεως, πρὸς ἐνίσχυσιν τοῦ νόμου, πρὸς
  • 65.
    65 παγίωσιν τῆς πολιτείας. εἰς βάρος ἄλλων λαῶν καὶ μάλιστα Τὸ κατ᾿ ἐμὲ φρονῶ ὅτι, ἂν ἕκαστος λαῶν οἱ ὁποῖοι δὲν ἐπιθυμοῦν νὰ μᾶς ἡμῶν δὲν θυσιάσῃ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ βλάψουν. Ἐννοοῦμε προάσπιση τῆς συμφέροντος τὰς ἰδιαιτέρας του ἀπαι- ἐλευθερίας μας, τῆς ἀκεραιότητας τῆς τήσεις, ἂν δὲν ἐννοήσωμεν καλῶς ὅτι πατρίδας μας, διαφύλαξη τῆς ταυτό- ἡ ὕπαρξις τοῦ ἔθνους κρέμαται οὐχὶ τητάς μας. Ἂν τὰ ἐπιτύχουμε αὐτά, ἐκ τῆς ἀνεγέρσεως ἡ ἐκ τῆς πτώσε- θὰ ἀποφύγουμε τὸν ὄλεθρο, ὁ ὁποῖος ως τῆς δεῖνα ἢ δεῖνα μερίδος, ἀλλ̓ διαρκῶς ἀπειλεῖ τοὺς ἀμελεῖς καὶ τοὺς ἐκ τῆς κανονικῆς διατάξεως καὶ τῆς ἐπιπόλαιους. Καὶ φυσικὰ οἱ θυσίες γιὰ ἁρμονικῆς ὀργανώσεως τῶν ἠθικῶν τὶς ὁποῖες ὁμιλεῖ ὁ Βαλαωρίτης δὲν θὰ δυνάμεων τῆς Ἑλληνικῆς κοινωνίας, πρέπει νὰ ἀπαιτοῦνται μόνον ἀπὸ τοὺς ἂν δὲν πεισθῶμεν ὅτι ἀνεξαρτήτως φτωχούς, ἀλλὰ ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρέτως τῶν συμπαθειῶν καὶ τῶν ἀντιπαθειῶν ἀναλόγως μὲ τὶς δυνάμεις τὶς ὁποῖες ὁ μας ὑπάρχει ἀνώτερόν τι ἠθικὸν ὄν, καθένας διαθέτει. τὸ Ἑλληνικὸν ἔθνος, πρὸς τὸ ὁποῖον ὀφείλομεν ἅπαντες νὰ ἀτενίζωμεν, ἂν Γ. Ἀπώλεια ἡ προάσπιση τῆς δὲν ἀσχοληθῶμεν ἄνευ προκαταλήψε- ἐλευθερίας μας; ων, οὐχὶ ἀποβλέποντες εἰς ἀφηρημένας Ὑπάρχουν πολιτικοὶ σὰν τὸν ἐπιστημονικὰς θεωρίας, ἀλλ᾿ εἰς τὰς Ἀριστοτέλη Βαλαωρίτη στὴν Ἑλλάδα πραγματικὰς ἀνάγκας τῆς Ἑλλάδος, σήμερα; Ἂν δὲν ὑπάρχουν, πρέπει εἰς τὴν ὅσον ἔνεστι ταχύτερον κατάρ- τισιν τοῦ πολιτεύματος, κατ᾿ ἐμέ, κύ- ριοι, καὶ λέγω τοῦτο πρὸς ἀπαλλαγὴν πάσης εὐθύνης ἐκ μέρους ἡμῶν, ὁ ὄλεθρος εἶναι ἀναπόφευκτος1». Σήμερα, ἑκατὸν σαρανταεπτὰ ἔτη μετὰ τὴν ἐκφώνηση τοῦ ὡς ἄνω λό- γου τοῦ Βαλαωρίτη πρέπει καὶ πάλι νὰ σκεφθοῦμε καὶ νὰ ἐνεργήσουμε μὲ ὑπευθυνότητα, θάρρος καὶ σύστημα ὥστε τὸ ἑλληνικὸ ὄνομα νὰ μὴν εἶναι διεθνῶς «ἀντικείμενον ἐμπαιγμοῦ καὶ περιφρονήσεως» Οἱ «μερίδες», τὰ κόμματα τὰ ὁποῖα καταντοῦσαν, παλαιότερα ἀρκετὰ συ- χνά, ἀλληλοσπαρασσόμενες φατρίες, πρέπει κάποτε νὰ συμφωνήσουν ὅτι τὸ πᾶν δὲν εἶναι ἡ ἀπόκτηση τῆς ἐξου- σίας, ἀλλὰ τὸ κοινὸ συμφέρον. Καὶ ὅταν λέμε «συμφέρον», δὲν ἐννοοῦμε βλάβη, ἐπιβουλὴ ἢ ἔστω ἀπειλὴ Ἡ προτομή του.
  • 66.
    66 νὰ βρεθοῦν, ἂνδὲν βρίσκονται πρέ- στεως καὶ πατρίδος» τῆς ἑλληνικῆς πει νὰ ἐκπαιδευθοῦν μὲ γνώμονα τὸ ἐπαναστάσεως τοῦ 1821 ἢ μήπως ντρε- συμφέρον τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Πρέ- πόμαστε ἀκόμη καὶ νὰ λέμε τὶς λέξεις πει νὰ ἐπιλέγονται ἄνθρωποι ἱκανοί, «πίστη» καὶ «πατρίδα», ἐπειδὴ μερικοὶ ἐργατικοί, τίμιοι, ἀφιλοκερδεῖς, οἱ ἐθελοντὲς γενίτσαροι σπεύδουν νὰ μᾶς ὁποῖοι θὰ ἐκπαιδεύονται στὴν ἐξω- χλευάσουν μὲ ὅσες δυνάμεις καὶ μέσα τερικὴ πολιτικὴ ἡ ὁποία δὲν θὰ εἶναι διαθέτουν; δουλική, θὰ θέτει στόχους βάσει τῶν Ἡ ἐποχὴ τοῦ Βαλαωρίτη γνώρισε δυνάμεών μας τὶς ὁποῖες θὰ ἔχει πρῶ- καὶ κάποιες νίκες. Ὁ μεγάλος ποιητὴς τα ἐπισταμένως μελετήσει καὶ θὰ καὶ πολιτικὸς εἶδε τὰ ἀγαπημένα τοῦ τοὺς πραγματοποιεῖ˙ θὰ ἐκπαιδεύο- Ἑπτάνησα ἐλεύθερα καὶ ἑνωμένα μὲ νται στὴν ἐσωτερικὴ πολιτικὴ ἡ ὁ- τὴν Ἑλλάδα. Σήμερα δὲν ἔχουμε νὰ ποία δὲν θὰ εἶναι φατριαστική, διότι καυχηθοῦμε γιὰ καμμία πρόσφατη πρῶτα ἀπ̓ ὅλα καὶ πάνω ἀπ᾿ ὅλα θὰ νίκη. Οἱ πρόγονοί μας ποὺ δὲν δεί- θέτει τὸ συμφέρον τῆς Ἑλλάδος, τὸ λιασαν, δὲν ἔσκυψαν τὸ κεφάλι καὶ ὁποῖο τὰ φατριαστικὰ συμφέροντα καὶ μᾶς χάρισαν τὴν ἐλευθερία, αὐτὴ ποὺ οἱ ἐμφύλιες διαμάχες ὑποσκάπτουν γιὰ ἄλλη μιὰ φορὰ ἀπειλεῖται, θὰ μᾶς ἀνεπανόρθωτα. διδάξουν ἀκόμη μιὰ φορά, ὥστε νὰ μὴ μοιάσουμε μὲ τέκνα ποὺ ποτὲ δὲν Πρέπει νὰ γίνουν αὐτά, ἀλλιῶς ἐργάσθηκαν καὶ ἔχασαν τὰ πάντα. ἔρχονται χαλεποὶ καιροί. Τὸ 2010 γιορτάσαμε τὰ δυόμισι χιλιάδες ἔτη ἀπὸ τὴ μάχη τοῦ Μαραθῶνος. Θὰ ξα- νακούσει ἡ γενιά μας, ἡ κάποια ἀπὸ ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ τὶς ἑπόμενες γενιές, ἐὰν ὑπάρξει ἡ ὁποιαδήποτε εἰς βάρος τῆς Ἑλλάδος 1. Ἀριστοτέλη Βαλαωρίτη Ἔργα, ἐπιβουλή, ἕνα ἀκόμη «νενικήκαμεν» Πρόλογος καί σημειώματα Κώστα Καιροφύλα, τόμος 2ος, Βιβλιοπωλεῖον ἢ θὰ ξανακούσει ἕνα ἀκόμη «ἡ πόλις Ἰωάννου Ν. Σιδέρη, Ἐν Ἀθήναις ἄ.ἔ., ἑάλω»; σ. 298-299. Τὸ 2011 συμπληρώνονται ἑκατὸν ἐνε- νήντα ἔτη ἀπὸ τὴ Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση, θὰ εὐτυχήσουμε ὡς ἔ- θνος νὰ γιορτάσουμε καὶ τὰ διακόσια ἢ δὲν θὰ ἔχουν πλέον κανένα νόημα τέτοιοι ἑορτασμοί, ἀφοῦ ἐλευθερία δὲν θὰ ὑπάρχει; Διότι, κακὰ τὰ ψέματα, ὅποιος ἀπαιτεῖ ἀπὸ ἐμᾶς «συνεκμε- τάλλευση» καὶ «συνδιοίκηση» τῶν ἐδαφῶν καὶ τοῦ βυθοῦ τῶν θαλασσῶν μας, κινεῖται μὲ τὴ λογικὴ «τὰ δικά σου δικά μου καὶ τὰ δικά μου δικά μου». Μᾶς συνέχει ἡ ἀρχὴ «μάχου ὑπὲρ πί- Ἡ οἰκία τοῦ Βαλαωρίτη στὴ Λευκάδα.
  • 67.
    67 ΟΙ ΑΞΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Νίκου Χειλαδάκη δημοσιογράφου-συγγραφέως Τ ὸ Βυζάντιο ἢ ὀρθότερα ἡ Ἀνατολικὴ Ρωμαϊκὴ Αὐ- τοκρατορία, εἴτε τὸ θέλουν εἴτε ὄχι οἱ πολλοὶ ὄψιμοι ἐπικριτές του, εἶναι ἡ μόνη αὐτοκρα- τορία σὲ ὅλη τὴν ἀνθρώπινη ἱστορία ποὺ κράτησε ἐπὶ τόσους αἰῶνες καὶ ἐπιβίωσε σὲ πολὺ δύσκολες συνθῆκες καὶ μὲ τόσες ἐπιβουλὲς καὶ ἀπὸ ἀνα- τολὰς καὶ ἀπὸ δυσμάς. Ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ μεγάλη μακροβιότητα αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας, ποὺ γιὰ πολλοὺς ἔχει Ἡ γυναῖκα στὴ βυζαντινὴ τέχνη ταυτιστεῖ σκόπιμα (σύμφωνα μὲ τὶς νεοεποχίτικες ἀντιλήψεις γιὰ τὴν Ὀρθοδοξία καὶ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. ἱστορία) μὲ τὴ διαφθορά, τὴν ἴντριγκα Τὸ δέος ποὺ προκαλεῖ σήμερα σὲ ἕναν καὶ τὸ σκοτεινὸ παρασκήνιο, εἶναι ἀνυποψίαστο ἐπισκέπτη, ἡ σὲ κά- ἕνα μεγάλο θέμα καὶ χρήζει τουλά- ποιον προσκυνητὴ τὸ ἐσωτερικὸ τῆς χιστον γιὰ μᾶς τοὺς Ἕλληνες μιᾶς Ἁγίας Σοφίας, ἐκφράζει ἀκριβῶς αὐτὸ ἀντάξιας προσοχῆς καὶ ἔρευνας. Καὶ τὸ αἴσθημα τοῦ πνευματικοῦ φωτὸς εἶναι δυστύχημα ποὺ οἱ μεγαλύτε- τῆς ἑλληνορθόδοξης χριστιανικῆς ροι βυζαντινολόγοι διακρίθηκαν στὸ αὐτοκρατορίας. Ἀλλὰ καὶ ἐπιγραφὴ ἐξωτερικὸ καὶ ὄχι ἐδῶ, στὴ χώρα ποὺ σὲ καρκινικὸ στίχο στὰ ἑλληνικὰ ἀποτέλεσε ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα ποὺ βρίσκεται στὸ προαύλιο αὐτοῦ τμήματα τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς τοῦ μεγαλειώδους οἰκοδομήματος, τὸ Αὐτοκρατορίας καὶ τὴν οὐσιαστικὴ «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟ- κληρονομιά της. ΝΑΝ ΟΨΙΝ» προβάλλει τὶς βάσεις Οἱ συνεκτικοὶ κρίκοι αὐτῆς τῆς της, δηλαδὴ τὸν Χριστιανισμὸ καὶ τὴν αὐτοκρατορίας ἦταν δυὸ θεμελιώδη Ἑλληνικότητα, δηλαδὴ τὴ Ρωμηοσύ- στοιχεῖα ποὺ ἔγιναν οἱ στυλοβάτες νη. Αὐτὲς οἱ θεμελιώδεις βάσεις στή- τοῦ μεγαλοπρεποῦς αὐτοῦ οἰκοδομή- ριξαν, χαρακτήρισαν καὶ ἐμψύχωσαν ματος, τὸ ὁποῖο παρήγαγε πολιτισμὸ σὲ ὅλους τους αἰῶνες τὴν ὕπαρξη τὴν ἴδια περίοδο ποὺ στὴ Δύση αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας. ὑπῆρχε σκοταδισμός. Αὐτοὶ ἦταν ἡ Εἶναι ἀπαραίτητο σήμερα γιὰ νὰ
  • 68.
    68 μελετήσει κάποιος ὅλητὴν πορεία ρακτήρισε αὐτὴν τὴν τόσο σκόπιμα αὐτῆς τῆς Ἀνατολικῆς Αὐτοκρατορίας, παρεξηγημένη αὐτοκρατορία, αὐτὴν νὰ μελετήσει τὴ θρησκεία καὶ τὴν τὴ γνήσια Ρωμηοσύνη ἦταν πά- τέχνη της ποὺ συνδέθηκε μὲ τὴν Ὀρθοδοξία. Ἕνας ὁλόκληρος τρόπος ζωῆς ποὺ εἶναι πολὺ διαφορετικὸς ἀπὸ τὸν σημερινὸ φθοροποιὸ καὶ πλήρως ἐκδαιμονισμένο μοντέλο τῆς σύγχρονης ἐκμοντερνιστικῆς μας κοινωνίας. Καὶ εἶναι πράγματι τόσο θλιβερὴ ἡ διαπίστωση πὼς ὅλος αὐ- τὸς ὁ τεχνολογικὸς πολιτισμός, ποὺ ὑποτίθεται ὅτι δημιουργήθηκε γιὰ νὰ βελτιώσει τὸ ἐπίπεδο διαβίωσης, ὁδήγησε στὴν πλήρη ἀλλοτρίωση τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν καὶ στὴ με- Ἡ Ὀρθοδοξία ὡς προϋπόθεση ἑνότητας γάλη οἰκονομικὴ κρίση. Σήμερα βρι- στὸ Βυζάντιο. Οἱ συνεκτικοὶ κρίκοι αὐτῆς τῆς αὐτοκρατορίας ἦταν δυὸ θεμελι- ώδη στοιχεῖα ποὺ ἔγιναν οἱ στυλοβάτες τοῦ μεγαλοπρεποῦς αὐτοῦ οἰκοδομήματος, ἡ Ὀρθοδοξία καὶ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. σκόμαστε τόσο μακριὰ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ ντα τὸ θρησκευτικὸ αἴσθημα. Μπο- ἐκείνη στὸν προθάλαμο τοῦ κοινωνι- ρεῖ νὰ ὑπῆρχαν συχνὰ ἔντονες θρη- κοῦ ὁλοκαυτώματος τῶν ἀνθρωπίνων σκευτικὲς διαφωνίες, ἀλλὰ ὅλοι πί- μαζῶν πρὸς δόξαν μίας ἐλὶτ τῆς νέας στευαν ὅτι αὐτὴ ἡ ζωὴ εἶναι ὁ προθά- δαιμονικῆς τάξης. λαμος τῆς μέλλουσας ἀληθινῆς ζωῆς, Ὁ κόσμος στὸ Βυζάντιο σίγουρα γι᾿ αὐτὸ καὶ τὰ κίνητρα τῆς ἐπιβίωσης δὲν ἔμεινε ὁ ἴδιος σὲ ὅλη τὴν πορεία κινοῦνταν γύρω ἀπὸ αὐτὴν τὴ βασικὴ τῆς ὕπαρξής του. Εἶχε ἀλλάξει πολὺ πίστη. Πόσο παράξενο ἀκούγεται αὐτὸ ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὣς τὸ τέλος του, ἀλλὰ σὲ μία σημερινὴ ἀνθρωποκεντρική, ἐκεῖνο ποὺ ἔμεινε σταθερὸ καὶ χα- καταναλωτικὴ καὶ ἡδονιστικὴ κοι- νωνία, ποὺ τρώγει μὲ εὐχαρίστηση χωρὶς τέλος τὶς ἴδιες της τὶς σάρκες. Ὁ σεβασμὸς καὶ ἡ ἐκτίμηση στὶς τέχνες ποὺ ἐξυμνοῦσαν καὶ εὐχαριστοῦσαν τὸν Θεό, διατηρήθηκε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὣς τὸ τέλος τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας. Καὶ εἶναι σημαντικὸ νὰ διαπιστώσει κανεὶς πὼς ἀκριβῶς Ἡ μουσικὴ στὸ Βυζάντιο στοὺς δυὸ τελευταίους αἰῶνες τῆς
  • 69.
    69 ὕπαρξης αὐτῆς τῆςαὐτοκρατορίας, ἄλλο σημαντικὸ γνώρισμα ποὺ στα- ὅταν ὅλα ἔδειχναν πὼς ἔρχεται ἀργά, θεροποιήθηκε σταδιακὰ καὶ ἔγινε ὁ ἀλλὰ σταθερά, τὸ τέλος, ἄνθισε ἡ με- πολιτιστικὸς πῶλος τῆς αὐτοκρατο- γαλύτερη καὶ ἐνδοξότερη περίοδος ρίας. Αὐτὸ ἦταν ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα. τῆς θρησκευτικῆς πνευματικότη- Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα γρήγορα καθιε- τας. Τότε ἐμφανίστηκαν οἱ μεγάλοι ρώθηκε καὶ ἔγινε ὁ μοχλὸς τῆς διάδο- νεότεροι Πατέρες τῆς Ὀρθοδοξίας, ὁ σης τῶν Εὐαγγελίων ποὺ γράφτηκαν κολοφώνας τῶν ὁποίων ἦταν ὁ μεγά- ἀκριβῶς σὲ αὐτὴ τὴ γλώσσα, τὴ γλώσ- λος ἅγιος καὶ φῶς τῆς Ὀρθοδοξίας, ὁ σα ποὺ ὁμιλοῦνταν σχεδὸν σὲ ὅλη τὴν ἅγιος Γρήγορος ὁ Παλαμᾶς. Ἔτσι, παρόλο ποὺ οἱ συνθῆκες καὶ οἱ πολιτικὲς καταστάσεις ἄλλαζαν στὴν πορεία τῆς αὐτοκρατορίας, ὑπῆρχε μία θρησκευτικὴ ἀκεραιότητα ποὺ ἦταν σταθερὴ καὶ καθοδηγοῦσε τὸ ποίμνιο σὲ ἐκεῖνο ποὺ πραγματικὰ πίστευαν καὶ λάτρευαν, τὴ χριστιανικὴ Ὀρθοδοξία. Στὸ Βυζάντιο ὅλοι θεωροῦσαν ὅτι οἱ Καππαδόκες Πατέρες (στὸ ὄψιμο Βυζάντιο προστέθηκε καὶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς) ἦταν τὰ σύμ- βολα τῆς ὕπαρξής του. Ὅσοι σήμερα ὑποστηρίζουν ὅτι τὸ Βυζάντιο δὲν εἶχε τέχνη ποὺ ἐμφυσοῦσε τὸ θρησκευτικὸ συναίσθημα, φαίνεται πὼς δὲν ἔχουν ἰδέα ἀπὸ τέχνη, ὅπως ὑποστήριξε καὶ Ὁ ὅσιος Λουκᾶς - σπουδαῖο δεῖγμα βυζαντινῆς τέχνης. ὁ μεγάλος βυζαντινολόγος Στῆβεν Ράνσιμαν. Ὁ σκελετὸς αὐτῆς τῆς αὐ- τοκρατορίας ἦταν ἀπὸ τὴν ἀρχή της αὐτοκρατορία παρὰ τοῦ ὅτι γίνονταν ἡ ὀρθόδοξη ἐκκλησία. Τὸ σῶμα τῆς δεκτὲς καὶ ἐλεύθερες ἡ χρήση καὶ πίστης τῆς αὐτοκρατορίας, δηλαδὴ ἡ τῶν ἄλλων τοπικῶν γλωσσῶν. Ἡ ἑλ- Ἐκκλησία, ἔπαιξε βασικὸ ρόλο στὴν ληνικὴ γλώσσα καὶ ἡ κληρονομιὰ τῶν ἐμψύχωση, διατήρηση καὶ καθιέρωση ἑλληνιστικῶν βασιλείων τῶν διαδό- της ἀνὰ τοὺς αἰῶνες καὶ εἶναι πράγμα- χων τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου, ἀποτελοῦσε τι θαυμαστὸ τὸ κοινωνικὸ ἔργο τῶν τὸν συνδετικὸ κρίκο ἑκατομμυρίων μοναστηριῶν ποὺ φρόντιζαν γιὰ τοὺς ἀνθρώπων, ποικίλων θρησκευτικῶν, γέρους καὶ τὴ νεολαία τὴν ὁποία οἱ κοινωνικῶν καὶ φυλετικῶν προελεύ- μοναχοὶ μόρφωναν καθὼς ἦταν οἱ σεων, γιὰ νὰ ἐκφράσουν μὲ τὸν καλύ- φάροι τῆς πνευματικῆς ζωῆς στὴν τερο τρόπο τὴν ἔννοια τῆς πολιτικῆς αὐτοκρατορία. συνοχῆς. Τὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὴν ἵδρυση Οἱ κάτοικοι τῆς Ἀνατολικῆς Ρω- τῆς αὐτοκρατορίας ἀσκοῦσαν ἤδη μία μαϊκῆς Αὐτοκρατορίας εἶχαν καὶ ἕνα μεγάλη γοητεία καὶ ἦταν ἡ γλώσσα
  • 70.
    70 τοῦ πνεύματος σὲὅλη τὴν Ἀνατολικὴ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία καὶ μὲ τὴν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις ἐπικράτηση τοῦ Χριστιανισμοῦ ἀπέβη- σου, Θεοτόκε. Ἀλλ᾿ ὡς ἔχουσα τὸ κρά- σαν ὁ στύλος καὶ τὸ σῶμα τῆς ἔκφρασης τος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με αὐτῆς τῆς ρωμαίηκης ψυχῆς. κινδύνων ἐλευθέρωσον. Ἵνα κράζω Οἱ Ρωμηοὶ τοῦ Βυζαντίου χρησι- σοι, Χαῖρε, Νύμφη Ἀνύμφευτε». Καὶ μοποιοῦσαν τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα. στὸ τέλος τῆς ζωῆς τῆς αὐτοκρατορίας, Αὐτὸ ἦταν ἕνα μεγάλο κίνητρο γιὰ τὴ μὲ τὸν περίφημο λόγο τοῦ Κωνστα- μελέτη τῆς φιλοσοφίας καὶ τὴ συνεχῆ ντίνου Παλαιολόγου, τοῦ τελευταίου ἄνοδο τοῦ πνευματικοῦ ἐπιπέδου αὐτοκράτορα, τοῦ Μαρμαρωμένου τοῦ λαοῦ. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα χα- Βασιλιᾶ στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα: «Γιὰ ρακτήρισε ὅλη τὴν ἱστορική πορεία τέσσερα πράγματα ἀξίζει ὅλοι μας νὰ τῆς αὐτοκρατορίας. Πολλοὶ ὑψηλοὶ πεθάνουμε, γιὰ τὸ καθένα μόνο του ἀξιωματοῦχοι τῆς αὐτοκρατορίας ἀ- ξεχωριστά: πρῶτον μὲν ὑπὲρ τῆς πί- κόμα καὶ αὐτοκράτορες, δὲν ἦταν ἐκ στεως ἡμῶν καὶ εὐσεβείας, δεύτερον γενετῆς Ἕλληνες, ὅμως ἡ ἀπαραίτητη δὲ ὑπὲρ τῆς πατρίδος, τρίτον δὲ ὑπὲρ προϋπόθεση τῆς ἀνόδου τους ἦταν ἡ τοῦ βασιλέως ὡς Χριστοῦ Κυρίου, καὶ ὀρθόδοξη πίστη τους καὶ ἡ ἑλληνικὴ τέταρτον ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων». γλώσσα. Ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα εἶναι Πόσο ἀλήθεια ὅλα αὐτὰ ἀκούγονται αὐτὴ ποὺ σηματοδότησε τὴν ἵδρυση τοῦ Βυζαντίου μὲ ἐκεῖνο τὸ περίφημο ἀπόμακρα στὴ σημερινὴ νεοελληνικὴ στὰ ἑλληνικὰ «Ἐν τούτῳ νίκα» καὶ ἐποχή! Καὶ ὅμως, ἡ ταυτότητα καὶ ἡ στὴ συνέχεια μὲ τὸν ἑλληνικὸ ἐθνικὸ ἐπιβίωση τοῦ Νεοέλληνα εἶναι ἄμεσα ὕμνο τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτο- συνδεδεμένη μὲ τὴ συνειδητοποίη- κρατορίας, ὅταν ὑψώθηκε ἀπὸ τὴν σή του ὡς τοῦ ἄμεσου κληρονόμου ἁγία Ἑλένη ὁ Τίμιος Σταυρός. «Σῶσον, αὐτῆς τῆς περιόδου. Μόνο τότε θὰ Κύριε, τὸν λαόν Σου καὶ εὐλόγησον κατανοήσουμε ὅτι ἡ Ρωμηοσύνη τῆς τὴν κληρονομίαν Σου, νίκας τοῖς βα- Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορί- σιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος ας, εἶναι τὸ μόνο σωσίβιο στὴ σημερινὴ καὶ τὸ σὸν φυλάττων, διὰ τοῦ Σταυροῦ τραγική μας πραγματικότητα σὲ ἕναν Σου, πολίτευμα». Αἰῶνες μετὰ μὲ λαὸ ποὺ παραπαίει μὲ μία ὀλέθρια τὸν περίφημο ἑλληνικὸ Ἀκάθιστο οἰκονομικὴ κρίση, ἀπόρροια τῆς βα- Ὕμνο, «Τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ θύτερης πνευματικῆς του κρίσης.
  • 71.
    71 ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΜΕΤΟΧΙΤΗΣ Ἕνας βυζαντινὸς λόγιος Στυλιανῆς-Εἰρήνης Σ. Κουρῆ μεταπτυχιακῆς φοιτήτριας Α.Π.Θ. H ̔ ἀρχαία ἑλληνικὴ λογοτε- μελέτησε τὸν Βυζαντινὸ Οὐμανισμό χνία καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ ὅπως αὐτὸς διαμορφώθηκε κατὰ τὸν παιδεία στὴ Βυζαντινὴ Αὐ- δέκατο τέταρτο αἰώνα, κυρίως μέσα τοκρατορία εἶχαν μία συ- ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Θεόδωρου Μετοχίτη, νεχῆ παρουσία καὶ παραμονή. Τὸ Βυ- τὸν ὁποῖο θεωρεῖ θερμὸ ὑποστηρικτὴ ζάντιο δὲν εἶχε ποτὲ ἀποκοπεῖ ἀπὸ τοῦ ἀρχαίου πνεύματος, τῆς λογικῆς τὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα σὲ ἀντίθε- καὶ ταυτόχρονα, ὑποστηρικτὴ τῆς ση πρὸς τὴ δυτικὴ Εὐρώπη ποὺ γιὰ βασικῆς ἀρχῆς τοῦ Χριστιανισμοῦ αἰῶνες τὴν εἶχε σχεδὸν ξεχάσει. Ἔτσι σχετικὰ μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς ζωῆς. μὲ τὸν ὅρο Ἀναγέννηση τῆς ἑλληνικῆς Ὅπως στὴν Κίνα, ἔτσι καὶ στὸ Βυ- γραμματείας κατὰ τὴν πρώιμη ἐποχὴ ζάντιο οἱ αὐτοκράτορες ἔδιναν μεγά- τῶν Παλαιολόγων ἐννοεῖται ἁπλῶς λη προσοχὴ στὴν ἐκπαίδευση τῶν ἡ ἐντατικοποίηση μιᾶς ἀδιάλειπτης κρατικῶν ὑπαλλήλων. Ἡ παιδεία ἔ- παραδόσεως (1), ποὺ οὔτε ἡ λατινικὴ παιζε σημαντικὸ ρόλο στὴν ἀνέλιξη κατοχὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως τῶν κρατικῶν λειτουργῶν. δὲν διέκοψε (2). Τὴν ἴδια ἄποψη ἔχει καὶ ὁ Marcello Gigante (3), ὁ ὁποῖος Ἡ ἀναγέννηση στὴ λογοτεχνία καὶ στὶς ἐπιστῆμες ἔφθασε στὸ μέγι- στο βαθμό της κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ βυζαντινοῦ αὐτοκράτορα Ἀνδρόνικου Β΄, ὁ ὁποῖος ἀνέβηκε στὸν θρόνο τὸν Δεκέμβριο τοῦ 1282. Ἡ περίοδος αὐτὴ συμπίπτει μὲ τὴν παιδικὴ ἡλικία, τὴ νεότητα καὶ τὴν ὅλη πορεία στὴ ζωὴ τοῦ Θεοδώρου Μετοχίτη, τὴν ἐξέλιξή του στὸ ἀξίωμα τοῦ Μεγάλου Λογο- θέτη καὶ ἀνθρώπου τῶν γραμμάτων, ἀλλὰ καὶ ἀναστηλωτὴ -καὶ τοῦτο ἀξίζει νὰ τονισθεῖ- τῆς Μονῆς τῆς Χώ- ρας καὶ δημιουργοῦ τῆς περίφημης Μονή της Χώρας: ὁ Μετοχίτης προσφέρει βιβλιοθήκης της. στὸν Σωτήρα Χριστό τὸν ναό. (Πηγή Διαδίκτυο: http://upload.wikime- Ὁ Θεόδωρος Μετοχίτης κρατικὸς dia.org λειτουργός, μελετητὴς καὶ προστά-
  • 72.
    72 της τῶν τεχνῶν,καταγόταν ἀπὸ Quadrivium. Ὅταν τελείωσε τὴ σχο- μία ἀξιόλογη οἰκογένεια τῆς ὑστε- λή, συνέχισε νὰ μελετάει κατ᾿ ἰδίαν ροβυζαντινῆς περιόδου ποὺ διαδραμά- κυρίως τοὺς ἀρχαίους κλασικοὺς καὶ τισε σημαντικὸ ρόλο κατὰ τὴν ἐποχὴ εἰδικότερα τοὺς ρήτορες. Στὰ εἴκοσί τῶν Παλαιολόγων. Τὸ ὄνομα Μετοχί- του χρόνια συνέθετε δοκίμια ἐπὶ της προέρχεται κατὰ πᾶσα πιθανότη- τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας καὶ ἐγκώμια τα ἀπὸ τὴ λέξη «μετόχιον». Ὁ Θεό- Ἁγίων, ἐνῷ παράλληλα διάβαζε καὶ δωρος Μετοχίτης γεννήθηκε στὴν μελετοῦσε τοὺς ἀρχαίους φιλοσόφους Κωνσταντινούπολη τὸ 1269/70 (4) καὶ καὶ τὰ ἱερὰ βιβλία. Ἀκόμη, σπούδασε πατέρας του ἦταν ὁ Γεώργιος Μετο- θεολογία, φυσικὰ τὴν ὀρθόδοξη, δεδο- χίτης (γεννημένος τὸ 1250), ὁ ὁποῖος μένου ὅτι ἦταν ἕνας προνοητικὸς νέος ἦταν ἀρχιδιάκονος στὴν Κωνσταντι- καὶ δὲν ἐπιθυμοῦσε νὰ ἀκολουθήσει νούπολη (1276-1282) καὶ στάλθηκε ὡς τὰ ἀχνάρια τοῦ πατέρα του. πρεσβευτὴς σὲ διάφορες ἀποστολὲς Ὁ Μετοχίτης ἀντιλήφθηκε ἔγκαιρα πρὸς τοὺς πάπες τῆς Ρώμης κατὰ ὅτι γιὰ αὐτὸν σπουδὲς σήμαινε μέ- τὴν περίοδο 1275-1278 (5). Ὁ Θεόδω- σον ἐπιβίωσης καὶ ὄχι μόνο σπουδές. ρος Μετοχίτης εἶναι μία ἀπὸ τὶς πιὸ Ὄντας υἱὸς γονέων ὑπὸ δυσμένεια, ἐνδιαφέρουσες προσωπικότητες ἐπὶ χωρὶς τὴ δυνατότητα ὑπάρξεως βοή- βασιλείας τοῦ Ἀνδρονίκου Β΄, τόσο γε- θειας ἀπὸ αὐτούς, δὲν ἤλπιζε στὴν νικότερα ὅσο καὶ εἰδικότερα, γιὰ τὴν αὐτοκρατορικὴ εὔνοια. Ὅμως, παρὰ πολιτισμικὴ ἱστορία τοῦ Βυζαντίου τὸ σοβαρὸ αὐτὸ μειονέκτημα γιὰ μία κατὰ τὸν δέκατο τρίτο καὶ τὸν δέκατο μελλοντικὴ κυβερνητικὴ σταδιοδρο- τέταρτο αἰώνα. Ἀπὸ τὸ 1290 χρημάτισε μία, τράβηξε τὸ 1290 τὴν προσοχὴ διπλωμάτης καὶ κρατικὸς ὑπάλληλος τοῦ αὐτοκράτορα Ἀνδρονίκου Β΄, ὁ καταλαμβάνοντας τὸ ὑψηλὸ ἀξίωμα ὁποῖος εἶχε ἐπισκεφθεῖ τὴ Νίκαια, καὶ τοῦ Μεσάζοντος ἐπὶ Ἀνδρονίκου Β΄. τοῦτο λόγῳ τῶν ἀσυνήθιστων λογί- Ὁ Θεόδωρος εἶχε μία ἄνετη παιδικὴ ων γνώσεών του. Ὁ Αὐτοκράτορας ἡλικία τουλάχιστον μέχρι τὸ 1283, συμπάθησε καὶ ἐκτίμησε τὸν νεαρὸ Ὁ Μετοχίτης ἄφησε μία σειρὰ ἀπὸ ἔργα σημαντικῆς ἐκτάσεως ἀλλὰ καὶ ἀξίας. Πίστευε ὁ ἴδιος ὅτι ποτὲ δὲν εἶναι ἀργὰ γιὰ περαιτέρω μάθηση καὶ παιδεία. ὁπότε ἀκολούθησε τὸν πατέρα του Μετοχίτη, εἰδικὰ μετά, ἀφοῦ τὸν στὴν ἐξορία στὴ Μικρὰ Ἀσία. Ἡ μόρ- ἄκουσε νὰ ἐκφωνεῖ ἕνα ἐγκώμιο γιὰ φωση τοῦ Μετοχίτη διακόπηκε τό- τὴν πόλη τῆς Νίκαιας, καὶ τὸν προ- τε, ἀλλὰ ὁ ἴδιος συνέχισε κατ᾿ ἰδίαν σέλαβε ἀμέσως στὴν ὑπηρεσία του τὶς μελέτες του καὶ ἀργότερα στὴν παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ πατέρας του ἡλικία τῶν δεκατριῶν ἐτῶν περί- ἦταν ἀκόμη στὴν φυλακή. Ὁ Με- που ἐνεγράφη σὲ μία σχολὴ ὅπου τοχίτης αἰσθάνθηκε ὅτι τὸ ἀδύνατο ἐκπαιδεύτηκε στὸ Trivium καὶ στὸ εἶχε γίνει δυνατό. Ἡ σκληρὴ δουλειὰ
  • 73.
    73 ἀνταμείφθηκε καὶ ἡπολυμάθεια καὶ νὰ ἀρέσκεται καὶ νὰ ἀπολαμβάνει τὸ λογοτεχνικὸ ταλέντο ἐκτιμήθηκαν κολακεῖες καὶ ἐπαίνους, νὰ παραχωρεῖ δεόντως. Στὰ πρώιμα χρόνια του μά- ἢ νὰ ἀρνεῖται χάρες, ἀκόμη καὶ τὶς λιστα ἀντιμετώπιζε τὸ δίλημμα νὰ ἀκροάσεις ἐνώπιον τοῦ Αὐτοκράτορα ἀκολουθήσει τὸν δρόμο τοῦ λογίου ἢ εἶχε ἀναλάβει. Καὶ πάνω ἀπὸ ὅλα ἐκεῖνο τοῦ πολιτικοῦ. Τελικὰ ἐπέλεξε πουλοῦσε ἀξιώματα, παραχωρήσεις τὴν πολιτικὴ ἐλπίζοντας παράλλη- γῆς καὶ ἀργομισθίες. Δὲν ἔχασε ὅμως λα νὰ ἀσχοληθεῖ καὶ μὲ τὴ φιλολογία ποτὲ τὴν ἀγάπη του γιὰ τὰ γράμ- στὸν ἴδιο βαθμό. ματα καὶ τὴν παιδεία. Τὴν ἡμέρα Μετὰ ἀπὸ ἕναν χρόνο στὴν ὑπηρε- ἀσχολούνταν μὲ τὰ δημόσια πράγ- σία τοῦ Αὐτοκράτορα, ταξιδεύοντας ματα καὶ τὴ νύχτα ἔγραφε καὶ με- μαζί του σὲ ὅλη τὴ Μικρὰ Ἀσία, ὁ Με- λετοῦσε. Τὸν Μάιο τοῦ 1328, ὅταν τοχίτης ἔλαβε τὸν τίτλο τοῦ Λογοθέ- ἐκθρονίστηκε ὁ Ἀνδρόνικος Β΄, συ- μπαρέσυρε στὴν πτώση του καὶ τὸν Μετοχίτη, φτάνοντας ἔτσι στὸ τέλος της ἡ πολιτικὴ του σταδιοδρομία. Φυ- λακίσθηκε καὶ ἐξορίστηκε στὸ Διδυ- μότειχο στὴ Θράκη, ὅπου ἔμεινε μέχρι τὸ 1330. Τὸ παλάτι του καταστράφη- κε καὶ ἡ περιουσία του κατασχέθηκε. Μετὰ ἀπὸ μία ἄθλια περίοδο δυὸ ἐτῶν ἐξορίας, κατάφερε νὰ ἐπιστρέψει στὴν Κωνσταντινούπολη, ὅπου ἔζησε ὡς μοναχός, μὲ τὸ ὄνομα Θεόληπτος, στὴ Μονὴ τῆς Χώρας μέχρι τὸ τέλος τῆς ζωῆς του, τὸ 1332. Ὁ Sevcenko (2) γράφει ὅτι κατὰ κάποιο τρόπο ἡ ζωή του ἦταν μία ἀποτυχία. Ὁ Μετοχίτης ἤθελε νὰ πλουτίσει. Ἐπὶ σειρὰ ἐτῶν λάμβανε ἀπὸ τὸν Αὐτοκράτορα ἐπιχορηγήσεις εἴτε γιὰ τὸν ἴδιο εἴτε γιὰ τὴ Μονὴ τῆς Χώρας, τὴν ὁποία εἶχε φροντίσει νὰ Ἐσωτερικὸ Μονὴ τῆς Χώρας. ἀνακαινίσει μεταξὺ τοῦ 1316 καὶ 1321 (Πηγή Διαδίκτυο). μὲ τεράστιο κόστος. Ἀξίζει νὰ σημειώ- σουμε ὅτι ἐνῷ ὁ Μετοχίτης ἔδειχνε τό- τη τῶν Ἀγελῶν καὶ μαζὶ μὲ αὐτὸν ση ὑπερβολικὴ φροντίδα γιὰ τὰ παιδιά ἐπιπλέον, καὶ ἐκεῖνον τοῦ μέλους του, φαίνεται ὅτι δὲν ἔκανε τὸ ἴδιο γιὰ τῆς συγκλητικῆς τάξεως. Τὸ 1321 τὸν πατέρα του, τὸν Γεώργιο. Κάποιοι ἔγινε Μέγας Λογοθέτης καὶ τὴν ἐπο- μελετητὲς θεωροῦν αὐτὸ σὰν ἔλλειψη χὴ αὐτὴν ἦταν πλέον ἕνας ἰσχυρὸς ἀλληλεγγύης μεταξὺ τῶν ἀτόμων στὸ καὶ πλούσιος ἄνδρας. Τότε ἄρχισε Βυζάντιο (4).
  • 74.
    74 ὉΜετοχίτης ἄφησε μία σειρὰ ἀπὸ ἀρχαίων Ἑλλήνων παρὰ στὴν ψυχὴ ἔργα σημαντικῆς ἐκτάσεως ἀλλὰ καὶ τῆς ἐποχῆς του. Καὶ ἔγραψε σὲ μία ἀξίας. Πίστευε ὁ ἴδιος ὅτι ποτὲ δὲν γλώσσα πού, γιὰ νὰ τὴν κάμει ὅσο τὸ εἶναι ἀργὰ γιὰ περαιτέρω μάθηση καὶ δυνατὸ περισσότερο ἀρχαΐζουσα, τὴν παιδεία, καὶ ἔτσι, κατὰ προτροπὴ τοῦ ἀπομάκρυνε ἀπὸ τὴ σαφήνεια τῶν αὐτοκράτορα Ἀνδρονίκου Β΄, στὴν ἀρχαίων Ἑλλήνων. ἡλικία τῶν σαράντα τριῶν ἐτῶν ἄρχισε νὰ ἀσχολεῖται μὲ τὴν ἀστρονομία. Ἀνάμεσα στὰ ἔργα του ὑπάρχουν ποιή- ματα, δοκίμια γιὰ τὴν ἀρχαία φιλο- σοφία καὶ τὴ λογοτεχνία, ρητορικὰ καὶ ἁγιολογικὰ ἔργα. Ὑπάρχει, γε- νικά, μία ἀσυμφωνία σχετικὰ μὲ τὴν πραγματικὴ ἀξία τοῦ Μετοχίτη ὡς συγγραφέα καὶ ὡς λογοτεχνικὴ προσωπικότητα. Ὅλα τὰ ἔργα τοῦ Μετοχίτη δια- σώθηκαν ἐκτὸς ἀπὸ μία συλλογὴ Ἐσωτερικὸ Μονὴ τῆς Χώρας. (Πηγή Διαδίκτυο: http://lefkadios.word- ἐπιστολῶν, ἡ ὁποία ἔχει χαθεῖ. Ἕνα press.com/. μεγάλο μέρος τοῦ ἔργου του εἶναι ἀκόμη ἀδημοσίευτο λόγῳ τοῦ γνω- στοῦ δυσνόητου ὕφους του. Ἕνα ἀπὸ Ἔτσι ἕνα ἀπὸ τὰ χαρακτηριστικὰ τὰ πιὸ ἐνδιαφέροντα ἔργα τοῦ Μετο- τοῦ συγγραφικοῦ ἔργου τοῦ Μετοχί- χίτη εἶναι τὸ Ὑπομνηματισμοὶ καὶ τη εἶναι ἡ περίπλοκη γλώσσα καὶ τὸ Σημειώσεις Γνωμικαί, γνωστὸ πλέον ἐπιτηδευμένο ὕφος ποὺ χρησιμοποιεῖ. μὲ τὸν λατινικὸ τίτλο Miscellanea(4). Ὁ Sevcenko αὐτό, τὸ βασανισμένο Αὐτὸ τὸ ἔργο εἶναι μία συλλογὴ δο- ὕφος, τὸ ἀποδίδει στὴν ἐπιθυμία τοῦ κιμίων ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ πολλὰ Μετοχίτη νὰ εἶναι διαφορετικός. Κάτι κεφάλαια διαφορετικῆς ἐκτάσεως τὸ ἀκόμα ποὺ διαφαίνεται στὸ ἔργο του καθένα καὶ τὰ ὁποία δίνουν μία ἱκα- εἶναι ἕνας μελαγχολικὸς τόνος, ὁ ὁποῖος νοποιητικὴ εἰκόνα τῆς Παλαιολόγει- ἴσως νὰ ὀφείλεται στὶς τραγικὲς συν- ας Ἀναγέννησης, τῆς ὁποίας προϊὸν θῆκες τῆς προσωπικῆς του ζωῆς, ἀλλὰ εἶναι ὁ Μετοχίτης. Ἀσχολήθηκε ὁ καὶ στὴν παρακμὴ τῆς βυζαντινῆς ἴδιος σὲ βάθος μὲ τοὺς ἀρχαίους Ἕλ- αὐτοκρατορίας (4). Ὁ Μετοχίτης εἶχε ληνες ἀφιερώνοντας τους πολὺ χρό- ἐπίγνωση τῆς παρακμῆς τῆς αὐτο- νο. Εἶχε τόσο πλημμυρίσει ἀπὸ τὴν κρατορίας (5), ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς ἀρχαία κληρονομιά, ὥστε νὰ λέγει πρώτους λογίους τοῦ δεκάτου τετάρ- ὅτι οἱ ἀρχαῖοι δὲν ἄφησαν τίποτε ση- του καὶ τοῦ δεκάτου πέμπτου αἰώνα, ὁ μαντικὸ καὶ ἀξιόλογο μὲ τὸ ὁποῖο νὰ ὁποῖος εἶδε τὸ Βυζάντιο νὰ ἀκολουθεῖ ἀσχοληθεῖ ἡ δική του γενεά. Ἔτσι, τὸν νόμο τῆς ἀνάπτυξης καὶ τῆς κα- θέλησε νὰ παραμείνει πιστὸς στὴ ταστροφῆς ποὺ ἐρχόταν. Ὁ Μετοχίτης γλώσσα καὶ στὸ διανοητικὸ ὕφος τῶν τονίζει στὸ ἔργο του τὴν ἀστάθεια τῆς
  • 75.
    75 ἀνθρώπινης ζωῆς, ἀλλὰὁ ἴδιος ἐλπίζει ληλα νὰ ἀναπτύξει τὸν ἑαυτὸν του νὰ κερδίσει τὴν ἀθανασία μέσα ἀπὸ τὸ ὡς τὸν πολυμερέστερο ἀνθρωπιστὴ πνευματικὸ ἔργο του. Τὰ ποιήματά τοῦ Βυζαντίου. Στὸν ἴδιο τόνο καὶ ὁ του περιγράφουν πολλὰ πράγματα, Marcello Gigante γράφει (3) ὅτι ὁ Με- ἐντυπώσεις καὶ αὐτοβιογραφικὰ περι- τοχίτης εἶναι θερμὸς ὑποστηρικτὴς στατικά. Ἐπίσης, σημαντικὲς εἶναι οἱ τοῦ ἀρχαίου λόγου ἀλλὰ παράλληλα θεωρητικὲς πολιτικὲς σκέψεις του (9), καὶ τῶν ἀξιῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ, ἀλλὰ καὶ ὅλο τὸ ποικίλο ἔργο του σὲ θέ- ἕνας βυζαντινὸς οὐμανιστής. ματα ἠθικά, ἱστορικά, ἀστρονομικά. Ὁ Μετοχίτης ἦταν ἕνας μεγά- λος συλλέκτης βιβλίων, τοῦ ἄρεσαν ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ τὰ βιβλία περισσότερο ἀπὸ κάθε τι ἄλλο. Στὴ συλλογὴ τῶν βιβλίων του ἀναφέρονται πάνω ἀπὸ ὀγδόντα (1). I. Ševčenko, The Chora and the ἀρχαῖοι συγγραφεῖς. Τὴ βιβλιοθή- Intellectual Trends of His Time, The κη του τὴ δώρισε στὴ Μονὴ τῆς Χώ- Kariye Djami. Volume 4. Studies in ρας, τὴν ὁποία ἀνακαίνισε μεταξὺ the Art of the Kariye Djami and Its τοῦ χρονικοῦ διαστήματος 1316 καὶ Intellectual Background, P. A. Under- 1321. Μπορεῖ ἡ βιβλιοθήκη νὰ ἦταν wood, Routledge Kegan Paul, Prin- ἰδιωτική, ὅμως, ἦταν προσιτὴ σὲ ὅλους ceton 1975, 19-55; τοῦ ἰδίου, Études καὶ γιὰ αὐτὸν τὸν λόγο ἀποτελοῦσε sur la polemique entre Théodore ἕνα σημαντικὸ πνευματικὸ φάρο στὴ Métochite et Nicéphore Choumnos ζωὴ τῶν Βυζαντινῶν τοῦ δεκάτου τε- (Corpus Bruxellense Historiae Byzan- τάρτου αἰώνα. Θὰ μεταφέρουμε ἐδῶ tinae, Subsidia III), Byzantion 1962, αὐτὰ ποὺ ὁ Sevcenko (1) γράφει γιὰ τὸν Bruxelles; τοῦ ἰδίου, Observations sur Μετοχίτη καὶ τὴ Μονὴ τῆς Χώρας γιὰ les recueils des discours et des poemès νὰ δείξουμε τὸν ἄνθρωπο Μετοχίτη di Théodore Métochite et sur la bi- καὶ τὸ ἔργο του: «Χωρὶς νὰ παραλεί- bliothèque de Chora à Constantinople, πουμε τὰ ἐλαττώματά του, θὰ πρέπει Volume 5. Scriptorium 1951, 279-288. νὰ τοῦ παραχωρήσουμε τὸν θαυμασμό (2). H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτε- μας ὅτι γιὰ νὰ μᾶς δώσει τὴ Μονὴ τῆς χνία. Ἡ λόγια κοσμικὴ γραμματεία Χώρας θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἕνας ἄνδρας τῶν Βυζαντινῶν, Τόμος Β΄. Μετάφρα- πλούσιος, μὲ πλούσια καλαισθησία ση Γ. Χ. Μακρὴς κ.ἄ., Μορφωτικὸ καὶ εὐφυΐα». Καὶ ὁ Παναγιώτης Κα- Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης, Ἀθήνα νελλόπουλος γράφει γιὰ τὸν Μετο- 2005. χίτη στὴν Ἱστορία τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος (10) ὅτι πρόκειται γιὰ μία (3). M. Gigante, Il Ciclo delle poesie μεγάλη προσωπικότητα ποὺ κατάφε- inedite di Teodoro Metochites a se ρε νὰ εἶναι ἀδιάκοπα ὑπεύθυνος γιὰ stesso o sull’ instabilità della vita, Vol. τὴ ζωὴ τοῦ κράτους, καὶ μάλιστα σὲ 2. Byzantinische Forschungen [Po- μία ἐποχὴ ποὺ ἦταν γεμάτη ἀγωνίες lychordia, Festschrift Franz Dölger, καὶ πολεμικὲς περιπέτειες, καὶ παράλ- 2], Amsterdam 1968, 204-224; τοῦ
  • 76.
    76 ἰδίου, Per l’interpretazione di Teodoro des im 14. Jahrhundert, Munich 1952, Metochites quale umanista bizantino, 3-25; R. Guilland, Les poésies inédites Rivista di Studi Bizantini e neoellenici de Théodore Métochite, Vol. 3, Byzan- N.S. 4, 1967, 11-25. tion 1926, 262-302 ; Ch. Diehl, Les (4). J. M. Featherstone, Theodore mosaïques de Kahrié Djami dans son Metochites’ s Poems ‘To Himself’. In- livre Etudes Byzantines, Paris 1905, troduction, Text and Translation (By- 392-431. zantina Windobonensia, Band XXIII), (8). E. de Vries-Van der Velden, Wien 2000. Théodore Métochite. Une réévaluati- (5). J. O. Rosenquist, Ἡ Βυζαντινὴ on, Amsterdam 1987, 31-104. Λογοτεχνία ἀπὸ τὸν 6ο αἰ. ὣς τὴν (9). C. G. Müller-T. Kiessling, Theodo- ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ri Metochitae Miscellanea Philosophi- μεταφραστὴς Ἰωάν. Βάσσης, ἔκδ. Κα- ca et Historica, Leipzig 1821 (ανατ. νάκης 2008, 221-224. Amsterdam 1966). (6). Α. P. Kazhdan, The Oxford Dic- (10). Π. Κανελλόπουλος, Ἱστορία τοῦ tionary of Byzantium, New York: Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος, Ἀπὸ τὸν Oxford University Press 1991. Αὐγουστῖνο ὣς τὸν Φραγκίσκο τῆς (7). H. G. Beck, Theodor Metochites, Ἀσσίζης, τόμος 1ος, ἔκδ. Τὸ Βῆμα, die Krise des byzantinischen Weltbil- Ἀθήνα 2010. ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΤΑΤΖΗΣ Ὁ Ἕλλην αὐτοκράτορας τῆς Νικαίας στὸ Βυζάντιο (1222-1254) Λάζαρου Ἀραβανῆ συγγραφέως - ἐρευνητῆ Ο ̔ Ἰωάννης Γ΄ Δούκας Βα- στρατιωτικός ὑπῆρξε συνεχιστὴς τοῦ τάτζης (Διδυμότειχο 1193 ἔργου τοῦ προκατόχου του πετυχαί- - Νυμφαῖο 3 Νοεμβρίου νοντας νὰ ὑπερδιπλασιάσει τὶς κτή- 1254) ἦταν ὁ δεύτερος αὐ- σεις ποὺ παρέλαβε καὶ νὰ ἀνορθώσει τοκράτορας τῆς Νικαίας (1222-1254), κοινωνικὰ καὶ οἰκονομικὰ τὸ κράτος, διάδοχος καὶ γαμπρὸς τοῦ Θεοδώρου θέτοντας τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἀνακατά- Α΄ Λάσκαρη. ληψη τῆς Κωνσταντινούπολης. Ἡ τρια- Συνετὸς κυβερνήτης καὶ ἱκανὸς νταδιάχρονη βασιλεία του χαρακτη-
  • 77.
    77 ρίζεται ἀπὸ συνεχῆπρόοδο σὲ ὅλους νὰ ἐπιτυγχάνουν ὑψηλὲς τιμὲς γιὰ τὰ τους τομεῖς τῆς ζωῆς τῆς ἐξόριστης προϊόντα τους. Ἀπὸ τὰ χρήματα ποὺ αὐτοκρατορίας. ἀποκτήθηκαν ἀπὸ τὴν πώληση ἀβγῶν Ἀρκετὰ χρόνια μετὰ τὸν θάνατό του ἀπὸ τὰ αὐτοκρατορικὰ ὀρνιθοτροφεῖα ἀναγνωρίστηκε ὡς Ἅγιος καὶ ἡ μνήμη ὁ αὐτοκράτορας κατόρθωσε σὲ σύντο- του ἐτιμᾶτο μὲ ἰδιαίτερη εὐλάβεια ἀπὸ μο χρονικὸ διάστημα ν᾿ ἀγοράσει «χά- τοὺς μικρασιατικοὺς πληθυσμοὺς μέ- ριν τῆς συζύγου πολυτελὲς στέμμα ἐκ χρι καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ αἰώνα. μαργαριτῶν». Φυσικὸ ἐπακόλουθο τῆς Κατὰ τὰ διαλείμματα τῶν ἐκστρατειῶν καθολικῆς αὐτῆς εὐημερίας ὑπῆρξε του ὁ Βατάτζης ἀφοσιώθηκε, μὲ μεγά- ἡ αὔξηση τῆς πολυτέλειας, καὶ οἱ λη ἐπιτυχία, στὴν οἰκονομικὴ ἀνά- εὐπατρίδες δαπανοῦσαν τὸ χρῆμα πτυξη τῆς αὐτοκρατορίας. Ὑπὸ τὴν τους σὲ μεταξωτὰ ἐνδύματα ἀπὸ τὴν πατριαρχική του διοίκηση ἡ χώρα Ἰταλία καὶ τὴν Ἀνατολή. ἀπόλαυσε μεγάλη ὑλικὴ εὐημερία. Ὁ αὐτοκράτορας ἀποφάσισε νὰ πε- Ὑπῆρξεν οἰκονόμος τόσο ἐξαίρετος, ριστείλει τὴν περὶ τὶς δαπάνες ἀμετρία ὥστε τὸ προϊὸν τῶν κτημάτων τοῦ τῶν ὑπηκόων του καὶ συγχρόνως νὰ στέμματος ὄχι μόνον ἐπαρκοῦσε γιὰ ἐνθαρρύνει ΕΘΝΙΚΑΣ ΒΙΟΜΗΧΑ- τὴ συντήρηση τῆς τραπέζας του, ἀλλ᾿ ΝΙΑΣ ἐπὶ ζημίᾳ τῶν ξένων, οἱ ὁποῖοι ἄφηνε σὲ αὐτὸν καὶ περίσσευμα χάριν εἶχαν ὠφεληθεῖ ἀπὸ τὴν ἀτέλεια ποὺ ἱδρύσεως νοσοκομείων, πτωχοκομείων τοὺς εἶχε χορηγήσει ὁ προκάτοχός του. καὶ γηροκομείων οὕτως ὥστε μετὰ τὶς Γι᾿ αὐτὸ τοὺς ἀπαγόρευσε νὰ φοροῦν ἡμέρες του ἡ Νίκαια λεγόταν ὅτι εἶχε ξένα προϊόντα ἐπὶ ποινῇ τῆς ἀπώλειας φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα καλύτερα ἀ- τοῦ κοινωνικοῦ τους ἀξιώματος. πὸ κάθε ἄλλη πόλη. Ἔδειξε ἰδιαίτερο Ἐπέδειξε δὲ τὴν εἰλικρίνειά του, ὅ- ἐνδιαφέρον στὴν κτηνοτροφία κατὰ ταν ἐπιτίμησε αὐστηρῶς τὸν γιό τὸ σύστημα νεοτέρων μοναρχῶν καὶ του, «ἅτε μεταβαίνοντα εἰς κυνηγέ- προσπάθησε νὰ πείσει τοὺς εὐπατρίδες σια ἐν πλούσιᾳ μεταξωτῇ περιβολῇ, νὰ ζοῦν ἀπὸ τὰ δικά τους κτήματα. ὑπομνήσας αὐτόν ὅτι τοιαύτη χλιδὴ Στάθηκε ἀληθινὸς πατέρας τῶν Ἑλλήνων, πατάσσοντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἐκμετάλλευση τοῦ λαοῦ, νιώθοντας κάθε λεπτὸ ὄχι σὰν ἁπλὸς βασιλιάς, ἀλλὰ ὡς ταγμένος ἀπὸ τὸν Θεὸ νὰ βοηθάει τὸν λαό του καὶ τοὺς ἀδικουμένους! Τὸ κράτος τῶν «Σελδσουκιδῶν» εἶ- ἦτο δυσάρμοστος πρὸς τὸν καθ᾿ ἡμέ- χε ἀνάγκη πρόχειρης ἀγορᾶς χάριν ραν βίον τῶν Ἑλλήνων καὶ ὤφειλε προμήθειας θρεμμάτων καὶ σίτου ἐ- νὰ ἐπιδεικνύεται μόνον ὁσάκις ἦτο ξαιτίας τῶν δηλώσεων, ποὺ εἶχαν ἐπι- ἀναγκαῖον νὰ καταπλαγῶσι ξένοι φέρει στὶς χώρες τους οἱ Μογγόλοι, πρέσβεις ἐπὶ τῷ πλούτῳ τοῦ ἔθνους». καὶ ἡ ζήτηση ἦταν τόσο μεγάλη, ὥστε Ἀντὶ νὰ διασπαθίζει τοὺς πόρους τοῦ οἱ Ἕλληνες γαιοκτήμονες μποροῦσαν κράτους σὲ αὐλικὲς πομπὲς ἀφιέρωνε
  • 78.
    78 Κτηματολόγιο) καὶ ἐπίταξε κατόπιν τεμάχια γῆς ἀπὸ τοὺς μεγαλοκτήμο- νες καὶ τοὺς ἀριστοκράτες καὶ τὰ διέ- νειμε σὲ ὅλους τους φτωχοὺς ὑπη- κόους του, ὥστε νὰ ζοῦν ἄνετα καὶ ἀνθρώπινα! Στάθηκε ἀληθινὸς πατέ- ρας τῶν Ἑλλήνων, πατάσσοντας μὲ κάθε τρόπο τὴν ἐκμετάλλευση τοῦ λαοῦ, νιώθοντας κάθε λεπτὸ ὄχι σὰν ἁπλὸς βασιλιάς, ἀλλὰ ὡς ταγμένος ἀπὸ τὸν Θεὸ νὰ βοηθάει τὸν λαό του καὶ τοὺς ἀδικουμένους! Ἔλαβε ἀκόμη καὶ μέτρα οἰκονομίας τέτοια, ποὺ ἀπαγόρευαν τὴ σπατά- λη τοῦ δημοσίου καὶ τοῦ ἰδιωτικοῦ πλούτου, ἐνῷ ἵδρυσε φιλανθρωπικοὺς Ἱ. Ν. Ἁγ. Ἰωάννη Βατάτζη Διδυμοτείχου. καὶ εὐκτήριους οἴκους, πτωχοκομεῖα, νοσοκομεῖα, γηροκομεῖα, βιβλιοθῆκες, τὰ χρήματα στὴν αὔξησιν τῆς ἐθνικῆς ἔχτισε ναοὺς καὶ βοήθησε ἀποφασι- ἀμύνης ἐναντίον τῶν Μογγόλων. στικὰ τὰ μοναστήρια μας. Μάλιστα Ἐπίσης, προσπάθησε τὰ μέγιστα, νὰ τέτοια ἦταν ἡ πολιτικὴ ποιότητά του, γίνει ἡ ἐπανένωση τῶν Ἐκκλησιῶν, πού, ὅταν κάποτε συνάντησε τὸν γιό δηλαδὴ νὰ ἀναγνωρίσει ἡ Δύση τὸ του Θεόδωρο στὸ κυνήγι νὰ φορᾶ ὀρθὸ δόγμα. Κατάφερε μάλιστα νὰ πολυτελῆ ροῦχα, ἀρνήθηκε νὰ τὸν ἀποσταλοῦν πρέσβεις ἀπὸ τὸν Πά- χαιρετήσει! Καὶ ὅταν τὸ παιδὶ του τὸν πα Γρηγόριο Θ΄ καὶ νὰ ἀρχίσει διά- ρώτησε σὲ τί εἶχε σφάλει, ὁ Ἰωάννης λογος, προεξάρχοντος ἀπὸ τὴ δική τοῦ ἀπάντησε ὅτι ἐκεῖνα τὰ μεταξωτὰ μας πλευρὰ τοῦ τότε Πατριάρχου καὶ χρυσοΰφαντα ποὺ φοροῦσε ἦταν Γερμανοῦ τοῦ νέου. Ὁ Ἰωάννης θὰ ἀπὸ τὸ αἷμα τοῦ λαοῦ του καὶ πὼς θὰ κατάφερνε τότε τὸ εὐχόμενο, ἀλλὰ ἔπρεπε νὰ ξέρει ὅτι κάθε δαπάνη πρέπει δυστυχῶς οἱ Δυτικοὶ δὲν θέλησαν στὸ νὰ γίνεται γιὰ τὸν λαό. Ὁ πλοῦτος τῶν τέλος νὰ ἀφαιρέσουν τὴν ἀνορθόδοξη βασιλέων, ἔλεγε, ἀνήκει στὸν λαό! Ἡ προσθήκη ἀπὸ τὸ Σύμβολο τῆς Ὀρθῆς πίστη του στὸν Θεὸ ἦταν πολὺ μεγάλη Πίστεως, δηλαδὴ τὸ «καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸν βοήθησε ἀποφασιστικὰ σὲ κά- ἐκπορευόμενον». θε του βῆμα, ὅπως καὶ τότε ποὺ χρειά- Ὁ Βατάτζης, ὑπῆρξε ὁ προστάτης στηκε νὰ μονομαχήσει μὲ τὸν σκληρὸ καὶ συμπαραστάτης τῆς ἀγροτικῆς καὶ Ἀζατίνη, Σουλτάνο τοῦ Ἰκονίου, ποὺ ἀστικῆς τάξης καὶ ἐπιδίωκε διαρκῶς συχνὰ πυκνὰ λεηλατοῦσε τὶς πόλεις τὴν ἄνοδο τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου κυ- μας οἱ ὁποῖες ἦταν κοντὰ στὸν ποταμὸ ρίως τῶν γεωργῶν καὶ κτηνοτρόφων, Μαίανδρο. Ἄκουσε τότε νοερὰ θεία ἀφοῦ γιὰ νὰ τοὺς βοηθήσει ἔκανε με- φωνή, ποὺ τοῦ ἔλεγε: «Ὁ σταυρωθεὶς γάλη ἀπογραφὴ (κάτι σὰν Ἐθνικὸ ἐγήγερται, ὁ μεγάλαυχος πέπτωκεν,
  • 79.
    79 ὁ καταπεσὼν καὶσυντριβεὶς ἀνώρ- νὰ φανέρωνε πὼς ἦταν νεκρός!!! θωται» καὶ πῆρε εὐθὺς τέτοια δύνα- ΕΠΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ἦταν μέσα στὸν μη, ὥστε ὅρμησε καὶ κατανίκησε τὸν τάφο καὶ τὸ χρῶμα τοῦ σώματός του τρομερὸ Σουλτάνο! ἦταν ὅπως κάθε φυσιολογικοῦ ἐν ζωῇ Ποτὲ ὁ Ἰωάννης Βατάτζης δὲν ἔβγα- ἀνθρώπου! Ὁμοίαζε πραγματικὰ σὰν ζε ἀπὸ τὸν νοῦ τοῦ τὸ μεγάλο ποθού- ἕνας ὁλοζώντανος, ἀλλὰ ΜΑΡΜΑΡΩ- μενο, τὴν ἀνάκτηση τῆς Κωνσταντι- ΜΕΝΟΣ ΒΑΣΙΛΙΑΣ!!! Καὶ μάλιστα νουπόλεως καὶ τὴν ἀνασύσταση τῆς καὶ αὐτὰ ἀκόμη τὰ ροῦχα του ἐπίσης Ἑλληνοχριστιανικῆς Αὐτοκρατορίας. εἶχαν διατηρηθεῖ ἐπὶ ἑπτὰ χρόνια Γι᾿ αὐτὸ ἐργάστηκε καὶ πρὸς τὴν κα- ἀδιάφθορα καὶ ἔμοιαζαν σὰν νὰ εἶχαν τεύθυνση αὐτὴ μὲ ὅλη τὴ δύναμη μόλις ραφτεῖ!!! Γιατί ἔτσι ἀντιδοξάζει τῆς ψυχῆς του. Σώφρων, συνετὸς καὶ ὁ Θεὸς ἐκείνους ποὺ Τὸν δοξάζουσιν προνοητικὸς στὴν πολιτική του, ἂν στὴ γῆ! καὶ εἶχε ἐκλέξει ἱκανότατους στρα- τηγούς, ἐπιδίωκε τὴν ἀποφυγὴ τῶν Μάλιστα ἀπὸ τότε τὸ τίμιο λείψανο μαχῶν. Γνώριζε νὰ μὴν ἀναλαμβάνει τοῦ ἁγίου βασιλέως Ἰωάννη Δούκα Βα- τίποτε πρὶν τὸ προπαρασκευάσει κα- τάτζη τοῦ Ἐλεήμονος ἔκανε πάμπολλα τάλληλα, ἐνῷ εἶχε βαθειὰ εὐσέβεια καὶ θαύματα, ἰατρεύοντας θαυματουργικὰ ἔδειχνε σεβασμὸ καὶ στὸν πιὸ ἁπλοϊκὸ Χάριτι Θεοῦ ἀσθένειες, διώκοντας δαί- μοναχό. Ὁ λαὸς τὸν ὑπεραγαποῦσε μονες καὶ θεραπεύοντας ἕνα σωρὸ πά- καὶ ἡ Ἐκκλησία προσευχόταν μὲ θη, μὲ τὴν κατοικοῦσα ἐν αὐτῷ Χάρη χαρὰ γιὰ αὐτόν! Τὸ τίμιο σῶμα τοῦ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ! εὐσεβεστάτου, δικαίου, γενναίου καὶ ἐλεήμονος βασιλέως ἐνταφιάστηκε σὲ ἕνα μοναστήρι ποὺ εἶχε κτίσει ὁ ἴδιος καὶ τὸ εἶχε ὀνομάσει Σώσανδρα, ἐνῷ ἀργότερα διὰ θαυμαστῆς ἀποκα- λύψεως ὁ ἴδιος ὁ Ἰωάννης ἐζήτησε νὰ μετακομισθεῖ τὸ λείψανό του στὴ Μαγνησία (τῆς Μικρᾶς Ἀσίας). Ὅταν ὅμως πῆγαν νὰ ἀνοίξουν τὸν τάφο γιὰ νὰ ἐκτελέσουν τὴ μετακομιδή, ἀντὶ νὰ βγάλει τὴ γνωστὴ δυσωδία, μία γλυκειὰ εὐωδία ἁπλώθηκε τριγύρω, σὰν νὰ εἶχε ἀνθίσει ἀπότομα κῆπος ἀρωματικός! Ἀλλὰ δὲν ἦταν μονάχα αὐτό. Ὁ νεκρὸς φαινόταν σὰν νὰ κά- θεται ἐπὶ βασιλικοῦ θρόνου, χωρὶς νὰ ἔχει καμμιὰ μελανότητα, καμμιὰ δυ- σωδία, κανένα ἀπολύτως σημεῖο ποὺ Ἰωάννης Βατάτζης.
  • 80.
    80 ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΒΕΡΩΦ Μέγας Ἐθνικὸς Εὐεργέτης Σύλλογος Ἠπειρωτῶν Κοζάνης Γ εννήθηκε στὸ Μέτσοβο στὶς 15 Αὐγούστου τοῦ 1818 καὶ ὑπῆρξε, ἂν ὄχι ὁ μεγαλύτε- ρος, ἕνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύ- τερους εὐεργέτες τῆς χώρας μας. Ἦταν ὁ νεότερος ἀπὸ τὰ ἑπτὰ ἀδέλ- φια του. Τὰ παιδικά του χρόνια ἦ- σαν δύσκολα. Βοσκὸς καὶ μαθητὴς ταυτόχρονα. Γρήγορα ὅμως καὶ σὲ ἡλικία 22 χρονῶν ἐγκαταλείπει τὴν ἰδιαίτερη πατρίδα του καὶ μεταβαί- νει στὸ Κάιρο, δίπλα στὸν ἀδερφὸ τοῦ Ἀναστάσιο ὁ ὁποῖος ἐργαζόταν σὲ ὑφασματοπωλεῖο ποὺ διατηροῦσε ὁ θεῖος τους Ν. Στουρνάρας. Ὁ Γεώργιος Ἀβέρωφ Ἡ ἐργατικότητά του καὶ τὸ ἀνήσυχο πνεῦμα του τὸν ὁδηγοῦν γρήγορα στὴν τυχαῖο μάλιστα ὅτι κατὰ τὸ ἔτος 1870 Ἀλεξάνδρεια, ὅπου ἀσχολεῖται μὲ δική ἀναγνωρίζεται στὴν Αἴγυπτο ὡς ὁ με- του ἐμπορικὴ ἐπιχείρηση εἰσαγωγῶν γαλύτερος ἔμπορός της. - ἐξαγωγῶν. Ἀσχολεῖται ἐπίσης μὲ τὸ Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ ἐκείνη καὶ μετὰ ἐμπόριο σίτου στὴ Ρωσία καὶ μέσα ἀπὸ ἀρχίζει νὰ παίρνει σάρκα καὶ ὀστὰ Χρηματοδοτεῖ τὸν Ἐθνικοαπελευθερωτικὸ ἀγώνα τῶν Ἑλλήνων στὸν πόλεμο τοῦ 1897 ἐνάντια στοὺς Τούρκους μὲ τὸ ποσὸ τῶν 1.000.000 χρυσῶν φράγκων. τὶς ἐπιχειρηματικές του δραστηριότη- τὸ πλούσιο φιλανθρωπικό του ἔργο. τες εἰσαγάγει καὶ ἐμπορεύεται μεγάλες Ἀνεγείρει νοσοκομεῖο γιὰ τοὺς ἀπό- ποσότητες χρυσονημάτων (τὰ γνωστὰ ρους Ἕλληνες τῆς Ἀλεξανδρείας. Χρη- ὡς μπρισίμ) τὰ ὁποῖα τοῦ ἀποδίδουν ματοδοτεῖ πλήρως τὴν ἀνέγερση τεράστια οἰκονομικὰ ὀφέλη. Δὲν εἶναι ἐκκλησιῶν, δημοτικῶν σχολείων καὶ
  • 81.
    81 γυμνασίων. Ταυτόχρονα δίδειτερά- τόκη δέκα χρόνια ἀργότερα μεταφέρε- στια ποσὰ πρὸς εὐεργεσίες στὴν ἰδιαί- ται μὲ τὸ εὔδρομο «ΜΙΑΟΥΛΗΣ» στὴν τερη πατρίδα του, τὸ Μέτσοβο καὶ Ἑλλάδα. Ὡς ἰδιαίτερη τιμὴ ἡ Πατρίδα σιγὰ - σιγὰ ξεδιπλώνει τὴ δράση του μας τοῦ ἀπένειμε τὸν τίτλο τοῦ «Με- ὡς εὐεργέτη σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα. γάλου Ἐθνικοῦ Εὐεργέτη». Ἱδρύει τὴν Ἀβερώφεια Γεωργικὴ Σχο- λὴ στὴ Λάρισα, χρηματοδοτεῖ τὴν ἀποπεράτωση τοῦ Πολυτεχνείου ΘΩΡΗΚΤΟ «ΑΒΕΡΩΦ» στὴν Ἀθήνα, ἔργο ποὺ ξεκίνησαν οἱ Ἡ μεγαλύτερη προσφορὰ τοῦ Γε- συμπατριῶτες του Μιχ. Τοσίτσας καὶ ωργίου Ἀβέρωφ πρὸς τὴ Χώρα Ν. Στουρνάρας. μας, θεωρεῖται ἀπὸ ἀρκετοὺς καὶ Μὲ δικές του δαπάνες κτίζεται ἡ ὄχι ἄδικα ἡ συμμετοχή του στὴν Στρατιωτικὴ Σχολὴ Εὐελπίδων, τὸ ἀγορὰ ἑνὸς θωρακισμένου εὔδρομου Ὠδεῖο Ἀθηνῶν, ἀναμορφώνεται τὸ πολεμικοῦ πλοίου τοῦ πασίγνωστου Παναθηναϊκὸ Στάδιο, ἀνεγείρονται καὶ θρυλικοῦ «Ἀβέρωφ». Ἡ ἀγορὰ οἱ ἐφηβικὲς καὶ γυναικεῖες φυλακὲς αὐτὴ συντελέστηκε δέκα χρόνια μετὰ στὴν Ἀθήνα οἱ ὁποῖες ἔφεραν τὸ ὄνομά τὸν Ἑλληνοτουρκικὸ Πόλεμο τοῦ του καὶ δίδονται χρήματα γιὰ τοὺς 1897 τὴν ἐποχὴ ποὺ τὸ Πολεμικό μας ἀνδριάντες τοῦ Ρήγα Φεραίου καὶ Ναυτικὸ διέθετε ἕναν ἀπαρχαιωμένο τοῦ Πατριάρχη Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ποὺ στόλο ἀνήμπορο νὰ καλύψει τὶς τόσες κοσμοῦν τὰ προπύλαια τοῦ Πανεπι- ἀνάγκες τῆς Ἑλληνικῆς Πολιτείας στὶς στημίου Ἀθηνῶν. ἑλληνικὲς καὶ ὄχι μόνο θάλασσες. Χρηματοδοτεῖ τὸν Ἐθνικοαπελευ- Ἀρχικὰ τὸ πλοῖο τὸ ὁποῖο κατα- θερωτικὸ ἀγώνα τῶν Ἑλλήνων στὸν πόλεμο τοῦ 1897 ἐνάντια στοὺς Τούρ- κους μὲ τὸ ποσὸ τῶν 1.000.000 χρυσῶν φράγκων . Μετὰ τὴν πτώχευση τοῦ Ἑλληνικοῦ Κράτους ἀπὸ τὴν Κυβέρνηση Χαρ. Τρικούπη δανείζει τὸ Ἑλληνικὸ Δη- μόσιο μὲ 70.000 λίρες, ποσὸ ποὺ τελικὰ χαρίζει. Ἀπὸ τὶς πλέον σημαντικότερες προσφορές του ὑπῆρξε ἡ συμμετο- χή-δωρεά του γιὰ τὴν ἀπόκτηση τοῦ Τὸ θρυλικὸ θωρηκτὸ «ΑΒΕΡΩΦ» θρυλικοῦ θωρηκτοῦ «Ἀβέρωφ» γιὰ τὸ ὁποῖο γίνεται ξεχωριστὴ μνεία. σκευαζόταν στὸ Λιβόρνο τῆς Ἰταλίας Ὁ Γεώργιος Ἀβέρωφ πέθανε στὴν καὶ προορίζονταν γιὰ τὸ Ἰταλικὸ Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου στὶς 15 Πολεμικὸ Ναυτικό. Ἡ ἀκύρωση ὅμως Ἰουλίου τοῦ 1899. Ἡ σορός του μὲ τῆς παραγγελίας ἀπὸ τοὺς Ἰταλοὺς ἐντολὴ τῆς Κυβέρνησης τοῦ Γ .Θεο- καὶ ἡ ἄμεση προκαταβολὴ τοῦ 1/3
  • 82.
    82 τῆς ἀξίας τουἀπὸ τὴν διαθήκη τοῦ ἡρωικὰ κατορθώματα τῆς πατρίδας Γ. Ἀβέρωφ συνετέλεσαν στὴν ἄμεση μας κατὰ τὴ διάρκεια τόσο τοῦ Πρώ- ἀπόκτησή του ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸ Ναυ- του Βαλκανικοῦ πολέμου ὅσο καὶ τικό. Τὸ ὕψος τῆς δωρεᾶς ἦταν τέτοιο κατὰ τὸν Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. ποὺ ἀρκεῖ νὰ ἀναλογισθεῖ κανεὶς πὼς τὸ ὑπόλοιπο τῆς ἀξίας καλύφθηκε Στὸν Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο ἐκπρο-σω- ἀπὸ τὸ Ἑλληνικὸ Δημόσιο μὲ σύναψη πώντας τὴν Ἑλλάδα τὸ θωρηκτὸ «Ἀβέ- ἐξωτερικοῦ δανείου. ρωφ» περιπολεῖ στὴν Ἀλεξάνδρεια τῆς Αἰγύπτου καὶ στὴν Βομβάη στὶς Ἰνδίες. Τὸ θωρηκτὸ «Ἀβέρωφ» ὑπῆρξε ἀπὸ τὰ πιὸ σύγχρονά τῆς ἐποχῆς του καὶ Παροπλίστηκε τὸ 1951 καὶ σήμερα βρί- ἀποτέλεσε τὴν αἰχμὴ τοῦ δόρατος γιὰ σκεται ἀγκυροβολημένο ὡς πλωτὸ τὸν ἑλληνικὸ στόλο. Τὸ ὄνομά του μουσεῖο, στὸ Φάληρο, ἀποτελώντας ἕνα συνδέθηκε στενὰ μὲ τὸν Κυβερνήτη ζωντανὸ μνημεῖο τῶν ἔνδοξων ναυτικῶν του, ναύαρχο Κουντουριώτη καὶ τὰ ἀγώνων τῆς πατρίδας μας. ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ: ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΕΤΗ ΕΛ ΛΗΝΙΚΟΣ Δρ. Ἐρατοῦς Ζέλλιου-Μαστοροκώστα, ἱστορικοῦ-ἀρχαιολόγου ΜΕΡΟΣ A΄ Η ̔ φύση τῶν Ἑλλήνων, ἡ καὶ τὸ Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο γεωγραφικὴ θέση τοῦ Θεσσαλονίκης, τῶν ὁποίων ἀπώτερος ἑλλαδικοῦ χώρου, ἡ μορ- στόχος ἦταν νὰ διερευνηθεῖ ἡ βιο- φολογία τοῦ ἐδάφους, ἡ λογικὴ ἱστορία τῶν εὐρωπαϊκῶν πλη- πενία τῶν ὀρεινῶν περιοχῶν καὶ τῶν θυσμῶν, μετὰ τὴν τελευταία παγε- νησιῶν συντέλεσαν νὰ ἐξαπλωθοῦν τωνικὴ ἐποχὴ (10.000 περίπου π.Χ.) οἱ Ἕλληνες στὰ παράλια τῆς Μεσο- ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι εἶχαν καταφύγει γείου. Ὅπως ἀποδεικνύουν πρόσφα- στὶς πεδιάδες τῆς Θεσσαλίας καὶ Μα- τες ἔρευνες τοῦ DNA, ποὺ ἔγιναν ἀπὸ κεδονίας, κυρίως γυναῖκες, μετακι- πολλὰ πανεπιστήμια τῆς Εὐρώπης καὶ νήθηκαν διὰ τῆς κοιλάδας τοῦ Ἀξιοῦ τῆς Ἀμερικῆς, στὶς ὁποῖες συμμετεῖχε πρὸς τὴ Δ. Εὐρώπη, ἐνῷ οἱ ἄνδρες
  • 83.
    83 μετακινήθηκαν μὲ σκάφηκυρίως ἐπιβεβαιώνουν ὅτι ἀπὸ τὴν 9η ἢ 8η στὰ παράλια τῆς Ἰταλίας, Γαλλίας π.Χ. χιλιετία πλοιάρια κινοῦνται καὶ Ἰσπανίας. Γἰ αὐτὸ, ἕως πρὶν ἀπὸ στὸ Αἰγαῖο καὶ στὰ παράλια τῆς Δ. 8000 ἔτη, τὸ DNA τῶν κατοίκων τῆς Εὐρώπης. Ἴσως νὰ ὑπῆρχε θαλάσσια Ἰταλίας ἦταν ὅμοιο μὲ τῶν κατοίκων συγκοινωνία καὶ ἐνωρίτερα, διότι τὴ τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου˙ τὴν ἀρχαία 12η π.Χ. χιλιετία θὰ ὑπῆρχε στὴ Θά- ἐποχὴ ἕνας στοὺς τέσσερις κατοί- σο ἀνθρώπινη ἐγκατάσταση, ἀφοῦ κους ὅλης τῆς Ἰταλίας καὶ σήμερα ὑπῆρχε μεταλλεῖο ὤχρας. Πῶς πῆγαν ἕνας στοὺς τέσσερις κατοίκους τῆς Ν. οἱ ἄνθρωποι στὴ Θάσο; Ἰταλίας (Μεγάλης Ἑλλάδας) ἔχει τὴν Ἀφοῦ εἶχαν φθάσει μὲ τὰ σκάφη ἕως σφραγίδα τοῦ DNA τῶν Ἑλλήνων. τὴν Ἰσπανία, γιατί νὰ μὴν δεχθοῦμε Καὶ ἐπιστημονικὸ συνέδριο, ποὺ ἔγινε ὅτι λίγο ἀργότερα κάποιοι τολμηροὶ στὴ Μῆλο 12-15 Σεπτεμβρίου 2002, Ἕλληνες θαλασσοπόροι θὰ ἔπλευσαν μὲ θέμα «Θαλάσσιες μεταφορὲς καὶ καὶ στὴ θάλασσα στὴν ὁποία ἔδωσαν ἐπικοινωνίες στῆν Μεσόγειο: Ἀπό τὴν τὴν ὀνομασία Ἄξεινο (ἄξενο) Πόντο. παλαιολιθική ἐποχὴ στοὺς πρώιμους Τῆς ἔδωσαν αὐτὴ τὴν ὀνομασία, ἐπειδὴ ρωμαϊκοὺς χρόνους» καὶ ἡ μεταφορὰ τὸν χειμώνα κυρίως καλύπτεται ἀπὸ τῆς Παπυρέλλας, τοῦ σκάφους ποὺ ἐπικίνδυνες ὁμίχλες καὶ ἐπικρατοῦν εἶχε κατασκευασθεῖ τὸ 1989 καὶ χρη- σφοδροὶ ἄνεμοι, οἱ ὁποῖοι κάνουν δύ- σιμοποιήθηκε γιὰ τὴν ἀναπαράσταση σκολη τὴ ναυσιπλοΐα καὶ προκαλοῦν μεταφορᾶς ὀψιδιανοῦ λίθου κατὰ πολλὰ ναυάγια. Γἰ αὐτό, ὅπως γρά- τὴ μεσολιθικὴ ἐποχὴ (8000-7000 π. Χ.) φει ὁ Στράβων, «μὴ πελαγίζειν... ἀλλὰ Γιὰ τὰ πλούσια μεταλλεῖα χρυσοῦ, ἀργυροῦ, σιδήρου καὶ τὴ συγκέ- ντρωση μὲ δέρματα ψηγμάτων χρυσοῦ ὑπὸ τὶς ὄχθες τῶν ποταμῶν τῆς περιοχῆς τοῦ Εὐξεινοῦ Πόντου ἔγινε καὶ ἡ ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὴν Κολχίδα στὴν ὁποία συμμετεῖχαν οἱ ἐκλεκτότεροι Ἕλληνες. Ὁ Προμηθέας Ὁ Ἡρακλῆς στὴν τέχνη
  • 84.
    84 παρὰ γῆν πλεῖν»,δηλαδὴ οἱ ναυτικοὶ ἐξανθρωπιστὴς καὶ ἐκπολιτιστὴς ἔπλεαν πλησίον τῶν παραλιῶν τοῦ ἐξάπλωσε τὴν ἑλληνικὴ ἰσχὺ ἕως τὸν Ἀξείνου Πόντου. Ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ στὰ Καύκασο τῆς Σκυθίας, ἀλλὰ ἡττηθεὶς παράλια κατοικοῦσαν ἡμιάγριοι βάρ- ἀπὸ ἄγριο λαὸ καθηλώθηκε καὶ βαροι λαοί, τοὺς ὁποίους οἱ Ἕλληνες ἀπέθανε. Κατὰ τὸν Ἡσίοδο4, ἐπειδὴ ὁ ἴσως γνώριζαν, ἀφοῦ ἔφθαναν μὲ σκά- Προμηθεὺς ἔδωσε στοὺς ἀνθρώπους φος στὰ παράλια της Μ. Ἀσίας, ποὺ τὸ πῦρ, ὁ Ζεὺς τὸν ἔδεσε μὲ χάλκινες βρέχονται ἀπὸ τὸ Αἰγαῖο πέλαγος. ἁλυσίδες σὲ ἕναν κίονα καὶ ὅρισε ἀετὸ Ἀργότερα κατ̓ εὐφημισμὸν ἀλλὰ καὶ νὰ κατατρώγει τὸ ἧπαρ του τὴν ἡμέρα, ἐξαιτίας τῆς πλούσιας ἐνδοχώρας τὴν τὸ ὁποῖο ἀναγεννᾶτο τὴ νύκτα. Μετὰ ὀνόμασαν Εὔξεινο Πόντο καὶ τὸ 1225 ἀπὸ πολλὰ ἔτη, τετρακόσια κατὰ τὸν μ.Χ. συναντοῦμε στοὺς Μογγόλους Αἰσχύλο, τὸν ἐλευθέρωσε ὁ Ἡρακλῆς καὶ Τατάρους τὴν ὀνομασία Μαύρη καὶ μὲ τὴν ἄδεια τοῦ Διὸς ἀνῆλθε στὸν θάλασσα. Ὄλυμπο καὶ ἔγινε ἀθάνατος. Πάντως ὅλοι μένουμε ἔκθαμβοι πρὸ Κατὰ τὴ μυθολογία καὶ ὁ Ἡρακλῆς, τῶν ψηγμάτων τῆς ἱστορίας μας, τὰ ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ὁ ἐλευθερωτὴς τῆς ὁποῖα ἀναφέρονται στὸν Εὔξεινο Πό- ἀνθρωπότητας ἀπὸ τὰ ἄγρια θηρία, ὁ ντο καὶ εἶναι κατεσπαρμένα στὴν ἄνθρωπος ποὺ δάμασε τὴ φύση καὶ ἀχλὺ τῆς μυθολογίας. Ὅπως π.χ. ὁ ὑποχρέωσε αὐτὴν στὴν ἐξυπηρέτηση Προμηθεύς, ὁ κατὰ τὸν Αἰσχύλο τοῦ ἀνθρώπου, ἔφθασε στὸν Πόντο, αὐτόχθων ἄνθρωπος, ὁ διὰ τοῦ υἱοῦ ὅπου ἐλευθέρωσε τὸν Προμηθέα γιὰ τοῦ Δευκαλίωνος γενάρχης τῆς ἀνθ- κάποιους ἀπὸ τοὺς ἄθλους του. Καὶ ρωπότητας γενόμενος, ἀλλὰ καὶ ὁ ὁ Ἡρόδοτος5 ἀναφέρει ὅτι οἱ Σκύθες εὐεργέτης αὐτῆς, διότι οἱ ἄνθρωποι ἔλαβαν τὸ ὄνομά τους ἀπὸ τὸν υἱὸ τοῦ μετὰ τὸν κατακλυσμὸ τοῦ Δευκαλί- Ἡρακλέους καὶ τῆς Ἐχίδνας Σκύθη, ωνος ζοῦσαν σὲ μεγάλη ἀθλιότητα, ὁ βασιλικὸς οἶκος τῶν Σκυθῶν κατά- ὅπως τὰ ἄγρια ζῶα. Ὁ Προμηθεὺς δί- γεται ἀπὸ τὸν Ἡρακλέα, οἱ Σκύθες δαξε στοὺς ἀνθρώπους «νήπιους ὄντας Καλλιπίδες εἶναι Ἑλληνοσκύθες καὶ τὸ πρὶν ἔννους ἔθηκα καὶ φρένων στὸν Πόντο κατοικοῦν Ἕλληνες. ἐπηβόλους2» νὰ οἰκοδομοῦν οἰκίες, Ὁ Ἡρακλῆς ἔλαβε μέρος καὶ νὰ διαιροῦν τὸν χρόνο στὴν ἐκστρατεία τῶν σὲ ἐποχὲς καὶ νὰ ρυθμί- Ἀργοναυτῶν, ἡ ὁποία ζουν τὸν βίο τους κατὰ τὶς ἔγινε στὴν Κολχίδα6 τοῦ ἐποχές, τὴν ἀρίθμηση καὶ Εὔξεινου Πόντου. τὶς συνθέσεις τῶν γραμ- Καὶ ὁ Φρίξος, ὁ υἱὸς μάτων, τὴ θεραπεία τῶν τοῦ Ἀδάμαντος καὶ τῆς ἀσθενειῶν, τὴν ναυπηγική, Νεφέλης καὶ ἀδελφός τῆς τὴν ἱστιοπλοΐα, τὴν ἐξόρυξη Ἕλλης, ἡ ὁποία πνίγηκε τῶν θησαυρῶν τῆς γῆς στὴ θάλασσα ποὺ ἔλαβε (χρυσοῦ, ἀργύρου, χαλκοῦ, τὸ ὀνομά της, Ἕλλης πό- σιδήρου), τὴ μαντική καὶ ντος- Ἑλλήσποντος, ἀπὸ ἄλλα3. Ὁ πρῶτος αὐτὸς Ὁ Στράβων τὴν Κεντρικὴ Ἑλλάδα
  • 85.
    85 ἔφθασε στὴν πόληΑἴα τῆς Κολχίδος θυσίασε τὸν κριό, ποὺ τοὺς μετέφε- ρε, στὸν προστάτη τῶν φρυγάδων Φύξιο Δία καὶ τὸ χρυσόμαλλο δέρας στὸν βασιλιὰ αὐτῆς Αἰήτη ὁ ὁποῖος τὸ κρέμασε σὲ μία βελανιδιὰ τοῦ ἱεροῦ ἄλσους τοῦ Ἄρεως. Δηλαδὴ καὶ οἱ κάτοικοι τῆς Κολχίδος, λάτρευαν τοὺς θεοὺς τῶν Ἑλλήνων, ποὺ σημαί- νει ὅτι παλαιότερες γενεὲς Ἑλλήνων Ἡ Ἀργοναυτικὴ ἐκστρατεία ἐπισκέφτηκαν τὶς περιοχὲς αὐτὲς ἢ Εὔφημος καὶ Πολυλκύμενος, ὁ υἱὸς εἶχαν ἐγκατασταθεῖ καὶ εἶχαν μυήσει τοῦ Ἀπόλλωνος Ἴδμων, ὁ Θησεύς, ὁ τοὺς βαρβάρους λαοὺς τῶν περιοχῶν Ὀρφεύς, ὁ Τίφυς, ὁ πηδαλιοῦχος τῆς αὐτῶν στὴν ἑλληνικὴ θρησκεία, στὸν Ἀργοῦς, καὶ ἄλλοι. Ὅταν ἔφθασαν ἑλληνικὸ πολιτισμό. Μήπως ὁ Φρίξος στὴν Κύζικο τῆς Προποντίδος τὴ συνετέλεσε στὴν ἐκμετάλλευση τῶν χώρα τῶν Δολιόνων, ὁ βασιλιᾶς ποὺ πλουσίων μεταλλείων τῆς περιοχῆς, ὀνομάζονταν Κύζικος, καὶ ὁ λαὸς γἰ αὐτὸ ἡ μυθολογία λέγει ὅτι ἔφερε τοὺς ὑποδέχτηκαν φιλόξενα, ὅπως τὸ χρυσόμαλλο δέρας καὶ ἔλαβε σύ- καὶ στὴν ἀκτὴ τῆς Μυσίας, ὅπου τοὺς ζυγο τὴν κόρη τοῦ Αἰήτη Χαλκιόπη, ὑποδέχτηκαν μὲ δῶρα καὶ στὴ χώ- ἀδελφή τῆς Μήδειας, μὲ τὴν ὁποία ρα τῶν Μαριανδυνῶν στὸν Εὔξεινο ἀπέκτησε τέσσερις υἱούς. Ἕνας ἀπὸ Πόντο. Ἡ συγκομιδὴ σὲ χρυσὸ ἢ σὲ τοὺς υἱοὺς ἦταν ὁ Ἄργος, ὁ ναυπηγὸς ἄλλα μέταλλα πρέπει νὰ ἦταν πλού- τῆς Ἀργοῦς7. Ἀπόδειξη τῆς παρα- σια, ἀφοῦ ἐπέστρεψαν μὲ τὸ χρυσό- μονῆς καὶ προσφορᾶς τοῦ Φρίξου μαλλο δέρας. Τὰ πολλὰ Ἰασόνεια στὴν περιοχὴ ἦταν τὸ Φρίξειον (ἱερό), (ἡρῶα) ποὺ ὑπῆρχαν στὴν Ἀρμενία ποὺ ὑπῆρχε στὰ ὅρια Κολχίδος καὶ καὶ Μηδία καὶ τὰ ὀνόματα συγγενῶν Ἰβηρίας καὶ ὅσα ἀναφέρει ὁ Στέφανος τῶν Ἀργοναυτῶν, ποὺ ἀναφέρονται Βυζάντιος: «... ἔστι καὶ Φρίξου λιμὴν στὰ ἀρχεῖα τῶν Χετταίων στὸ Boghaz παρὰ τῷ στόματι τοῦ Πόντου». - Κeui, ἐνισχύουν τὴν ἄποψη ὅτι ἡ Γιὰ τὰ πλούσια μεταλλεῖα χρυσοῦ, ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὸν ἀργύρου, σιδήρου καὶ τὴ συγκέντρω- Εὔξεινο Πόντο ἦταν ἱστορικὸ γεγονὸς ση μὲ δέρματα ψηγμάτων χρυσοῦ ὑπὸ καὶ ὅτι ὁ Ἰάσων ὑπῆρξε ὁ ἄριστος τῶν τὶς ὄχθες τῶν ποταμῶν τῆς περιοχῆς ἐρευνητῶν, ἔκανε πολλὰ ἐξερευνητικὰ τοῦ Εὐξεινοῦ Πόντου ἔγινε καὶ ἡ ταξίδιακαὶὠφέλησετὴνἀνθρωπότητα. ἐκστρατεία τῶν Ἀργοναυτῶν στὴν Πρέπει δὲ νὰ ἔγινε ἡ τῶν Ἀργοναυτῶν Κολχίδα στὴν ὁποία συμμετεῖχαν ἐκστρατεία τόν 13ο π.Χ. αἰώνα, πρὶν οἱ ἐκλεκτότεροι Ἕλληνες. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν Τρωικὸ πόλεμο, διότι οἱ πε- ἀπὸ τὸν ἀρχηγὸ αὐτῆς Ἰάσονα συμ- ρισσότεροι ἀρχηγοὶ τῆς στρατιᾶς μετεῖχαν ὁ Ἡρακλῆς καὶ ὁ Ἄργος, ποὺ ἦταν ἀπόγονοι ἢ εἶχαν συγγενικοὺς ἀναφέραμε, οἱ Διόσκουροι Κάστωρ καὶ δεσμοὺς μὲ τοὺς Ἀργοναῦτες, ὅπως Πολυδεύκης, οἱ υἱοὶ τοῦ Ποσειδῶνος τονίζει ὁ Ὅμηρος, ἀπόδειξη τῆς ση-
  • 86.
    86 μασίας ποὺ εἶχεγιὰ τοὺς μετέπειτα Ταύρων8. Ἐδῶ ἦλθε καὶ ὁ μητροκτό- Ἕλληνες ἡ συμμετοχὴ τῶν προγόνων νος, ὁ ἀδελφός της Ὀρέστης9 μὲ τὸν τους στὴν πολυύμνητη ἐκστρατεία. φίλο του Πυλάδη, γιὰ νὰ μεταφέρει τὸ Ὁρισμένοι ὅμως σύγχρονοι μελετητὲς ἄγαλμα τῆς Ἀρτέμιδος στὴν Ἀττική, δέχονται ὅτι καὶ ἡ ἐκστρατεία τῶν Ἄργος ἢ Σπάρτη καὶ νὰ ἀπαλλαγεῖ ἀπὸ Ἀργοναυτῶν καὶ ὁ Τρωϊκὸς πόλε- τὶς Ἐρινύες. Καὶ ἥρωες τοῦ Τρωικοῦ μος ἔγιναν πολὺ ἐνωρίτερα καὶ οἱ πολέμου συνδέθηκαν ἐκτὸς τῆς Προ- Ἀργοναῦτες ἀπὸ τὸν Εὔξεινο Πόντο ποντίδας καὶ μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο, διὰ τῶν ποταμῶν ἔφθασαν στὶς θάλασ- μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ ὁ Ἀχιλλεὺς σες τῆς Β. Εὐρώπης καὶ ἀπὸ ἐκεῖ στὴν καὶ ὁ Ὀδυσσεύς. Δ. Μεσόγειο. Ἡ σύνδεση τοῦ πρώτου κατὰ τὴ μυθολογία ἀνθρώπου, τῶν σημαντι- κότερων γεγονότων, τῶν ἡρώων, τῶν θεῶν, τῆς μακρινῆς ἐκείνης ἐποχῆς μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο ἀποδεικνύει ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐνδιαφέρονταν ἀπὸ τοὺς παλαιότερους χρόνους ἰδιαιτέρως γιὰ τὴν περιοχὴ λόγῳ τῶν μετάλλων, τῆς ξυλείας, τῶν δερμάτων ἀπὸ τὴν ἄγρια πανίδα, τῶν σιτηρῶν καὶ πολὺ νωρὶς θὰ εἶχαν φροντίσει γιὰ κάποιες μόνι- μες ἐγκαταστάσεις γιὰ τὴν καλύτερη ἐκμετάλλευση αὐτῶν τῶν προϊόντων. Πότε ἀκριβῶς ἔχουμε τὴν ἀρχὴ τοῦ ἑλληνικοῦ ἀποικισμοῦ, ἑνὸς ἀπὸ τὰ θαύματα τῆς φυλῆς μας, δὲν γνω- ρίζουμε, ἀλλὰ τὴν 3η π.Χ. χιλιετία τοποθετοῦμε τὶς πρῶτες συγκροτη- μένες ἀποκίες στὴν Μ. Ἀσία, τὸν Εὔξεινο Πόντο, τὴν Αἴγυπτο, διότι τὸ 1500 π.Χ. ἔχουμε μαζικὴ μετανά- Ἡ Ἁγία Ἑλένη ἐκ Σινώπης Πόντου στευση Θεσσαλῶν στὴν Παλαιστί- νη καὶ Ἀρκάδων στὴν Κύπρο, ὅπου Μὲ τὸν Εὔξεινο Πόντο συνδέεται τὴν 6η π.Χ χιλιετία ὑπάρχει ἡ 1000 καὶ ὁ Τρωϊκὸς πόλεμος, διότι ἡ θεὰ στρογγυλῶν οἰκοδομημάτων μικρὴ Ἄρτεμις, ἔσωσε τὴν Ἰφιγένεια τὴν πόλη τῆς Χοιροκροιτίας καὶ παρόμοια στιγμὴ ποὺ τὴ θυσίαζαν στὴν Αὐλίδα οἰκοδομήματα τῆς νεολιθικῆς ἐποχῆς καὶ στὴ θέση της τοποθέτησε ἐλάφι, γιὰ βρέθηκαν καὶ στὴν Πέτρα τῆς ΒΔ νὰ πνεύσουν εὐνοϊκοὶ ἄνεμοι καὶ νὰ Ἀραβίας, ἡ ὁποία ἦταν κτισμένη πλη- ξεκινήσει ὁ στόλος γιὰ τὴν ἐκστρατεία σίον ποταμοῦ καὶ δέσποζε τῶν διερχο- ἐναντίον τῆς Τροίας καὶ τὴν ἔκανε μένων ἐμπορικῶν ὁδῶν. Ἄλλοι ὅμως ἱέρεια στὸν ναό της στὴ χώρα τῶν πιστεύουν ὅτι ὁ ἑλληνικὸς ἀποικισμὸς
  • 87.
    87 ἔγινε πολὺ ἀργότερα. τοῦ Ἑλλησπόντου καὶ τοῦ Βοσπόρου Ἀναφέρεται ὅτι τὴ Σινώπη τὴν καὶ τὸν 5ο π.Χ. αἰώνα ἀναπτύσσουν ἵδρυσαν οἱ Ἀργοναῦτες καὶ στὴν πε- ἀκόμη περισσότερο τὸ ἐμπόριο μὲ ριοχὴ τοῦ Βόλου, ἀπ̓ ὅπου ξεκίνησε τὴν περιοχὴ τοῦ Εὔξεινου Πόντου ἡ ἀργοναυτικὴ ἐκστρατεία, ἡ ἀρχαιο- καὶ σὲ κάποιες πόλεις ἐγκατέστησαν λογικὴ σκαπάνη ἔφερε στὸ φῶς Ἀθηναίους κληρούχους. Μετὰ τὸν θά- οἰκισμό, ὁ ὁποῖος, δὲν ὑπέστη κατα- νατο τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου τμῆμα τῆς στροφή, ἀλλὰ δὲν βρέθηκαν ἀγγεῖα Μ. Ἀσίας στὸν Ν.Α Εὔξεινο Πόντο πε- καὶ ἄλλα εἴδη οἰκιακῆς χρήσεως. Μή- ριῆλθε στὸν Εὐμένη, τὸν Νικάνορα, πως οἱ κάτοικοι εἶχαν μεταναστεύσει τὸν Ἀντίγονο (321-301 π.Χ.) καὶ ἀπὸ ὁμαδικῶς. Τὸ πιθανότερο εἶναι ὅτι τὸ 281 π.Χ. ὁ Μιθριδάτης Α΄ ἱδρύει τὸ ἡ Σινώπη ἱδρύθηκε ἀπὸ τοὺς Μιλή- βασίλειο τοῦ Πόντου, τὸ ὁποῖο φθάνει σιους στὶς ἀρχὲς τοῦ 8ου π. Χ. αἰώνα στὴν μέγιστη ἔκσταση μὲ τὸν Μιθριδά- καὶ αὐτὴ ἵδρυσε τὴν Τραπεζοῦντα τη τὸν Εὐπάτορα (120-63 π.Χ.). Τὸ 62 τὸ 756 π.Χ, τὴν Κερασοῦντα, τὰ Κο- π.Χ. γίνεται ρωμαϊκὴ ἐπαρχία. Στὸν τύωρα. Ἕως τὸν 5ο π.Χ αἰώνα στὸν Β. Εὔξεινο Πόντο δημιουργεῖται ἀπὸ Εὔξεινο Πόντο ὑπῆρχαν τουλάχιστον τὸ α΄ ἥμισυ τοῦ 4ου αἰώνα τὸ κράτος σαράντα τρεῖς ἑλληνικὲς ἀποικίες10. Κιμμερίου Βοσπόρου μὲ πρωτεύουσα Ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀνωτέρω εἶναι: Κάλ- τὸ Ποντικάπαιον καὶ ὅλες σχεδὸν οἱ πη, Ἡράκλεια Ποντική, Τίειον, Σή- ἄλλες παρευξείνειες ἑλληνίδες πόλεις, σαμος, Κυτῶρος, Κρώμνα, Ἀμισός, οἱ ὁποῖες δὲν ἀνῆκαν στὸ βασίλειο τῶν Σίδη, Φάσις, Διοσκουρᾶς, Πίτμους, διαδόχων τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου ὅπου Ἑρμώνασα, Γοργιππίας, Φαναγορεία, ἄνηκε ἡ Μ. Ἀσία, γίνονται μικρὰ Τάναϊς, Ἡράκλειον, Ποντικάπαιον, ἀνεξάρτητα ἑλληνικὰ κράτη. Κατὰ Νυμφαῖον, Θεοδοσία, Ἀθήναιον, Χά- τὴ ρωμαϊκὴ ἐποχὴ κάποιες ἀπὸ τὶς ραξ, Χερσόνησος, Κερκινίτις, Καλὸς πόλεις ὑπάγονται στὸ ρωμαϊκὸ κρά- Λιμήν, Καρκίνη, Ταμυράκη, Ὀλβία, τος, ὅπως καὶ κάποιες ἀπὸ τὶς νέες Τύρας, Ἀλμυρίς, Ἰατρός, Τόμοι, Κάλ- πολυάνθρωπες ἑλληνίδες πόλεις, ποὺ λατις, Κροῦνοι, Ὀδησσός, Μεσημ- εἶχαν δημιουργηθεῖ στὸν Εὔξεινο Πό- βρία, Ἀγχίαλος, Ἀπολλωνία, Ἀγα- ντο ἀπὸ τὸν 5ο π.Χ. αἰώνα καὶ μετὰ μὲ θάπολις, Σαλμυδησός. Πολλὲς ἀπὸ τὴν ἐγκατάσταση νέων Ἑλλήνων. αὐτὲς γίνονται πολυάνθρωπες, μὲ με- γάλη ἐμποροναυτικὴ ἀνάπτυξη καὶ Συνεχίζεται ὁ συμπαγὴς ἑλληνικὸς πληθυσμὸς ἐξανθρωπίζει τοὺς πέριξ τοῦ Εὔξεινου Πόντου βάρβαρους λαούς. Ἤδη στὸ β΄ ἥμισυ τοῦ 6ου π.Χ. αἰώνα οἱ Πεισιστρατίδες ἐνίσχυαν πολύ τὶς ἐμπορικὲς σχέσεις μὲ τὴν περιοχὴ αὐτή, ἐπειδὴ προβλέπονται ὀφέλη γιὰ τὸ ἀθηναϊκὸ κράτος. Οἱ Ἀθηναῖοι ἐξασφαλίζουν τὶς διόδους Ὁ Μιθριδάτης ὁ στ΄ ὁ Εὐπάτωρ
  • 88.
    88 ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ 4. Ἡσιόδου, Θεογονία, 565 κ.ἐξ 5. Ἡρόδοτος, Δ, 8-10, 17 1. Ὁ ὀψιδιανὸς λίθος ὑπῆρχε στὴ 6. Γεωργία Μῆλο καὶ Θήρα καὶ ἦταν πολύτι- 7. Ἀργὸς=ταχύς, λαμπρὸς (Ὀδύσσεα μος στοὺς ἀνθρώπους τῆς ἐποχῆς β, 11). Ἄεργος=ἄνευ ἔργου, ἐκείνης, καθὼς λόγῳ τῆς σκληρό- ἄνευ ἐργασίας, ὀκνηρός, βραδὺς τητας καὶ τῆς ἰδιότητας νὰ θραύεται (Ἡρόδοτος, Ε, 6). Ἡ Ἀθήνα εἶχε κα- σὲ τεμάχια μὲ ὀξεῖες ἀκμές, τὸν τασκευάσει τὴν πλώρη τῆς Ἀργοῦς χρησιμοποιοῦσαν γιὰ τὴν κατασκευὴ ἀπὸ τὴν Ἱερὴ βελανιδιά της... ὅπλων καὶ αἰχμηρῶν ἐργαλείων 8. Κριμαία. 2. Αἰσχύλου, Προμηθεὺς Δεσμώτης, 9. Ὀδύσσεια, γ 254-310, δ. 514-537, 443-444 λ. 405-434. Εὐριπίδης, Ἰφιγένεια ἐν 3. Μὲ τὸν Αἰσχύλο συμφωνοῦν ὁ μυ- Ταύροις. Παυσανίας, Ι, 28, 5 ΙΙΙ, 3, 6, θογράφος Ἀπολλόδωρος, ὁ Πλάτων ΙΙΙ16, 7-9. (Πρωταγόρας, κεφ. ΙΧ), ὁ Παυσανίας 10. Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, (Χ,4,4) καὶ ἄλλοι ἀρχαῖοι συγγραφεῖς. τ. Γ1, 6. 171. Τὰ Κοτύωρα
  • 89.
    89 ΜΕΡΕΣ ΜΑΪΟΥ ΤΟΥ 1822 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑ ΛΟΝΙΚΗ Ἀθηνᾶς Τζινίκου- Κακούλη φιλολόγου- ἱστορικοῦ Ο ̔ Μάιος τοῦ 1822 εἶχε ξανά; Καὶ πνιχτὰ ἀπὸ στόμα σὲ στόμα φτάσει γεμάτος δροσιὰ ἀργοσέρνονταν τὸ φοβερὸ μαντάτο: καὶ ἀρώματα στὴ Θεσσα- «Ἡ Νιάουστα... Ἡ Νιάουστα... λονίκη. Εἶχε φρεσκάρει Πᾶνε μέρες ποὺ ἔπεσε. Τὴν πάτησε ὁ τὸν Κεδρηνὸ λόφο, εἶχε στολίσει μὲ Λουμποὺτ πασάς. Δὲν ἄφησε πέτρα ἄνθη αὐλὲς καὶ μπαλκόνια κι εἶχε πάνω στὴν πέτρα. Σκότωσε ἄντρες, ξε- δώσει περίσσεια χάρη στὴν καταγά- κοίλιασε ἔγκυες, κατέσφαξε βρέφη καὶ λανη θάλασσα. Μὰ τὶς καρδιὲς τῶν σήμερα φέρνει στὴν πόλη μας ἑκατο- ἀνθρώπων δὲν μπόρεσε νὰ τὶς ἀγγίξει. ντάδες αἰχμάλωτες ἀρχόντισσες νὰ τὶς Γιατί ἐκεῖ εἶχε κράτος ὁ τρόμος, τὸ πουλήσει σκλάβες...» πένθος κι ἡ ἀγωνία. Ἕνας χρόνος συμπληρώνονταν κιόλας, ἀφότου ὁ Ἔπειτα οἱ πόρτες ξανάκλειναν Γιουσοὺφ Μπέης, γιὰ νὰ προλάβει κά- μὲ ἀποτροπιασμὸ κι ἀγανάκτηση. θε ἐπαναστατικὴ κίνηση στὴν πόλη, Μὰ σὰν περνοῦσε ἡ πρώτη ταραχή, πρὶν ἀκόμα ἐκδηλωθεῖ, εἶχε ἀφανίσει μάζευαν οἱ νοικοκυραῖοι τὰ γρόσια σ̔ ἕνα λουτρὸ αἵματος δυὸ χιλιάδες τους καὶ τὰ στολίδια τῶν γυναικῶν γυναικόπαιδα στὴ Μητρόπολη κι εἶχε τους, σύναζαν τὶς φαμελιές τους καὶ ἀποκεφαλίσει τοὺς Προκρίτους στὸ κινοῦσαν κατὰ τὸ Διοικητήριο. Πῶς, Καπάνι. μαθές, μποροῦσαν νὰ κάνουν δια- φορετικά; Ἂν δὲν πειθαρχοῦσαν, τὸ Γἰ αὐτὸ κι ὅταν πρωὶ-πρωὶ στὶς 8 γιαταγάνι θὰ αἱματοκυλοῦσε ξανὰ Μαΐ-ου τοῦ 1822 βάρεσε ἡ τρομπέτα στὴ Θεσσαλονίκη. Ὡστόσο στὸ βά- κι ὁ Τελάλης μὲ τὴ βραχνὴ φωνή του ἄρχισε νὰ καλεῖ ἄνδρες, γυναῖκες καὶ θος τῆς καρδιᾶς τους φωλίαζε ἀμυδρὴ παιδιὰ σὲ γενικὴ σύναξη στὸ Διοικη- ἡ ἐλπίδα, πὼς τὴν ὕστατη ἔστω ὥρα τήριο, οἱ καρδιὲς τῶν Ἑλλήνων τῆς κάτι θὰ μποροῦσαν νὰ κάνουν γιὰ τὶς Θεσσαλονίκης πάγωσαν. Τί εἶχαν νὰ δύστυχες Ναουσαῖες. δοῦν πάλι τὰ μάτια τους; Ποιὸ και- Σὰν ἔφτασε τὸ μεσημέρι, ἐνῷ πιὰ ἡ νούργιο κακὸ τοὺς περίμενε; πλατεία ἦταν κατάμεστη ἀπὸ πλῆθος, Οἱ πόρτες δειλὰ-δειλὰ μισάνοιγαν, κατὰ τὴ μεριὰ τοῦ Βαρδάρη σηκώθη- πρόβαλλαν φοβισμένες οἱ κυράδες κε κουρνιαχτός. καὶ ρωτοῦσαν μεταξύ τους: Τί τρέ- «Ἔρχονται! Ἔφτασαν!» Δόνησε τὸν χει; Ποιὰ συμφορὰ θὰ μᾶς χτυπήσει ἀέρα φωνὴ μεγάλη κι ἔπειτα ἔγινε
  • 90.
    90 νεκρικὴ σιγή, καθὼςἀπ̓ τὴ στροφὴ μάτια, ἄξια νὰ ἐξαγοραστεῖ μὲ χρῆ- τοῦ δρόμου φάνηκε ἡ θλιβερὴ πομπὴ μα. Πόσο φτηνὴ φάνταζε ξαφνικὰ ἡ τῶν αἰχμαλώτων. ἀνθρώπινη ὕπαρξη.. Προπορεύονταν δυὸ ἀγριωποὶ Του- Ὁ Σεΐζης βαροῦσε ἀδιάκοπα τὴν ρκαλβανοί, ποὺ κρατοῦσαν πασσά- τρομπέτα κι ὁ Τελάλης γιὰ κάθε μία λους μὲ καρφωμένα τὰ κεφάλια τοῦ Ναουσαία διαλαλοῦσε τέτοια περίπου: Καπετὰν Ζαφειράκη καὶ τοῦ γυιοῦ - Πάρτε, κόσμε! Ἄιντε! Ἕξι χιλιάδες τοῦ γερο-Καρατάσσου, τοῦ Γιάννη. γρόσια τοῦτο τὸ οὐρὶ τοῦ Παραδείσου! Ἀκολουθοῦσαν πισθάγκωνα δεμένες Δέστε κορμὶ φειδίσιο, χείλια βύσσινο οἱ μελλοθάνατες, μὲ προεξάρχουσες καὶ μεταξένια κατσαρὰ μαλλιά. Πάρ- τὴ Ζαφειράκαινα, τὴ Γάτσαινα καὶ τε! Πάρτε, κόσμε, τὸν ἀνθὸ τῆς Νιά- τὴν Καρατάσαινα, ποὺ δὲν ἔκλαιγαν, δὲν κόπτονταν, δὲν μαδιοῦνταν. Μόνο ουστας! Οἱ χριστιανοί, σὰν νὰ τὄχαν προχωροῦσαν στητές, μὲ ξεσχισμένα ἀπὸ καιρὸ σχέδιο καταστρωμένο, με- τὰ ἀρχοντικά τους φορέματα καὶ μὲ τροῦσαν τὰ γρόσια ἐξαγόραζαν τὴ μία πληγωμένα τὰ πόδια. Μὲ χείλη σφιγ- μετὰ τὴν ἄλλη τὶς αἰχμάλωτες, γιὰ μένα, μὲ ψηλὰ τὸ κεφάλι καὶ λυτὰ νὰ τὶς ἀφήσουν στὴ συνέχεια ἐλεύ- μαλλιά. Καὶ μὲ βλέμμα, ἴδιο ρομφαία, θερες. Κι εἶναι ἀλήθεια, πὼς γλύ- κατακεραύνωναν τὸν τουρκικὸ ὄχλο, τωσαν ἀρκετὲς ἀπὸ τὴν ἀτίμωση καὶ ποὺ ἀραδιασμένος σ̓ ὅλο τὸ μῆκος τοῦ τὸν ἠθικὸ ξεπεσμὸ τοῦ χαρεμιοῦ. Μὰ οἱ δήμιοι πῆραν τὶς Καπετάνισσες καὶ μαζὶ μὲ τὸν τουρκικὸ ὄχλο ἔφτασαν στὴ Ἁγιὰ Σοφιά, ποὺ ἦταν τότε Τζαμί, τὶς ἔκτισαν ζωντανὲς σὲ ἕναν τοῖχο, ἀφήνοντας ἀπ΄ἔξω μόνο τὰ κεφάλια τους. δρόμου βγῆκε νὰ προϋπαντήσει τὸν Μὰ δὲν ἦταν λίγες καὶ κεῖνες, ποὺ πορθητὴ τῆς Νάουσας καὶ ποὺ ὅμως τὴν ἐπαύριο θὰ ἔπαιρναν τὸν πικρὸ τώρα ἔμενε βουβός, μὲ μετέωρα τὰ δρόμο γιὰ τὰ χαρέμια τῆς Ἀνατολῆς, χέρια, χωρὶς νὰ ζητοκραυγάζει τὸν ἀγορασμένες ἀπὸ Τούρκους σωματέ- νικητὴ Λουμποὺτ πασά. μπορους. Μετὰ ἀπὸ ὧρες εἶχαν πιὰ Ὅταν ἔφτασαν στὸ Διοικητήριο, οἱ πουληθεῖ ὅλες οἱ σκλάβες. Ἔμεναν πάσσαλοι μὲ τὰ κεφάλια τῶν ἡρώων ἀκόμα τρεῖς; Ἡ Ζαφειράκαινα, ἡ Γά- καρφώθηκαν δεξιὰ κι ἀριστερὰ τῆς πύ- τσαινα καὶ ἡ Καρατάσαινα. λης κι ἔπειτα ἄρχισε ὁ πλειστηριασμὸς «Ἄφεριμ», ἔσκουξε ὁ Λουμπούτ· τῶν σκλάβων. Πρώτη φορὰ γνώρι- «αὐτὲς δὲν τὶς πουλάω. Εἶναι Καπετά- ζε ἡ Θεσσαλονίκη τόσο σπάνιο καὶ νισσες. Γιὰ τὴ ζωή τους θέλω πράγμα μοναδικὸ ἐμπορεύσιμο εἶδος. Ἡ ἴδια ἡ ἀκριβὸ καὶ πολύτιμο. Θέλω τὴν πίστη ζωή, ἡ τιμή, ἡ ὀμορφιὰ κι ἡ ἀξιοπρέπεια τους!». τῶν ἁλυσοδεμένων γυναικῶν τῆς Νά- ουσας προσφέρονταν ἐκεῖ στὸ πλα- Ἔπειτα στράφηκε στὶς τρεῖς γυναῖ- κόστρωτο σὰν μία ὁποιαδήποτε πρα- κες καὶ ρώτησε μὲ σημασία:
  • 91.
    91 -Δέχεστενὰ τουρκέψετε, γιὰ νὰ τὶς ἔκανε τὴ δελεαστικὴ πρόταση: γλυτώσετε; -Δέχεστε νὰ τουρκέψετε, γιὰ νὰ γλυ- -Ποτέ! Βγῆκε καρδιόβγαλτη ἀπὸ τώσετε; τὰ στήθια τους ἡ ἀπάντηση. Κοφτή, Μὲ τὸ λιόγερμα τῆς τρίτης μέρας- μονολεκτικὴ καὶ περήφανη. ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ὁ ἱστορικὸς -Θάνατος στὶς σκύλες! Γρύλισε τότε ὁ Τρικούπης- ἡ Γάτσαινα λύγισε. Ἀνα- πασὰς ὀργισμένος καὶ κατακόκκινος. λύθηκε σὲ λυγμοὺς. Δέχτηκε νὰ δια- πραγματευτεῖ τὴ ζωή της μὲ τοὺς Οἱ δήμιοι ἅρπαξαν βάναυσα τὴν Κα- τυράννους... Μὰ ἡ Ζαφειράκαινα ἔ- ρατάσαινα καὶ τὴν ἔκλεισαν σὲ σακὶ μὲ φτασε περήφανη, ἀπροσκύνητη κι φίδια. Πίστευε ὁ θηριώδης Λουμπούτ ἀστέναχτη στὴν πέμπτη μέρα τῶν πὼς ἔτσι τὸ τέλος της θὰ ἦταν ἀργό, βασάνων της, ὅποτε μία τσιγγάνα τῆς μαρτυρικό, μὲ φρικτοὺς πόνους καὶ βα- κλώτσησε δυνατὰ τὸ κεφάλι καὶ τὴ σάνους. Ὅμως τὰ ἑρπετὰ ἔχυσαν τόσο λύτρωσε.. δηλητήριο στὶς φλέβες τῆς μάρτυρος, ὥστε ἔπεσε σὲ κῶμα κι ἔτσι πέρασε Ἦταν τὰ μέσα Μαΐου τοῦ 1822... στὴν ἀγκαλιὰ τοῦ Θεοῦ ἤρεμα καὶ γα- Ἑνὸς Μαΐου δροσεροῦ, γελαστοῦ καὶ λήνια. Ὁ Λουμποὺτ ἐξαγριώθηκε καὶ ἀνθοστόλιστου, σὰν ὅλους τοὺς Μαΐ- ἔδωσε ἄλλη διαταγὴ: ους τῆς Θεσσαλονίκης. Ἑνὸς Μαΐου ὅμως ποὺ δὲν μπόρεσε νὰ ἀγγίξει τὶς - Τὶς ἄλλες δυὸ θάψτε τις ζωντανές. καρδιὲς τῶν ἀνθρώπων, γιατί ἐκεῖ Μὲ μόνο τὰ κεφάλια ἀπ̓ ἔξω, γιὰ νὰ τὶς εἶχε κράτος ὁ τρόμος, τὸ πένθος καὶ ἡ φᾶνε ἀργὰ-ἀργὰ τὰ ζούζουλα τῆς γῆς. ἀγωνία. Οἱ χριστιανοὶ πάγωσαν ἀπὸ τὸν τρό- μο. Μὰ οἱ δήμιοι πῆραν τὶς Καπετά- νισσες καὶ μαζὶ μὲ τὸν τουρκικὸ ὄχλο ἔφτασαν στὴ Ἁγια- Σοφιά, ποὺ ἦταν τότε Τζαμί, καὶ κατὰ πληροφορία τοῦ Πουκεβίλ, τὶς ἔκτισαν ζωντανὲς σὲ ἕναν τοῖχο, ἀφήνοντας ἀπ̓ ἔξω μόνο τὰ κεφάλια τους, σύμφωνα μὲ τὴν προσταγὴ τοῦ ἀφέντη τους. Μάλι- στα τὶς ἄλλειψαν τὰ πρόσωπα μὲ μέ- λι, γιὰ νὰ ἔρχονται οἱ μέλισσες, νὰ τὶς τσιμπᾶνε καὶ νὰ πολλαπλασιάζουν τὸ μαρτύριο. Τρεῖς μέρες ἔμειναν ἐκεῖ οἱ δυὸ γυναῖ- κες κι ὑπέμειναν σιωπηλὲς τὰ βασανι- στήρια, τὴν ἴδια ὥρα ποὺ ὁ τουρκικὸς ὄχλος τὶς ἔφτυνε, τὶς περιγελοῦσε καὶ τὶς φοβέριζε, ἐνῷ ὁ ἐκπρόσωπος τῆς τουρκικῆς ἐξουσίας διαρκῶς Tὸ μνημεῖο τῆς θυσίας στὴν Ἀραπίτσα.
  • 92.
    92 ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ Θεσσαλονίκη, 2/5/2011 Ἀξιότιμε κ. Διευθυντά, Στό τεῦχος 5 (Ἰαν.-Μάρτ. 2011) τοῦ ἔγκριτου περιοδικοῦ σας Ε.ΡΩ. (σελ. 84-88) δημοσιεύθηκε ἐπιστολή τοῦ ἐπιτ. Καθηγητοῦ Ἀρχαιολογίας τοῦ Παν/μίου τοῦ Berkley τῶν Η.Π.Α. κ. Stephen G. Miller πρός τό περιοδικό τοῦ Αμερικανικοῦ Ἀρχαιολογικοῦ Ἰνστιτούτου «Archaeology Magazine». Στήν ἐπιστολή αὐτή μέ τήν ἐκπληκτικῆς ἐμπνεύσεως κατακλεῖδα ὁ φιλέλληνας Καθηγητής «κα- ταρρίπτει τούς ἰσχυρισμούς τῶν Σκοπίων περί τοῦ δῆθεν δικαιώ-ματός τους νά ἀποκαλοῦνται Μακεδονία καί Μακεδόνες». Θά μᾶς ἐπιτρέψετε, κ. Διευθυ- ντά, διατηρώντας ἀμείωτο τόν βαθύ σεβασμό μας πρός τό πρόσωπο τοῦ με- γάλου Ἀμερικανοῦ ἐπιστήμονος καί ἀναγνωρίζοντας τόν βαθύ του πόθο νά ἀποκαταστήσει τήν παραποιούμενη ἀπό τούς Σκοπιανούς ἱστορική ἀλήθεια-κάτι τό ὁποῖο βεβαίως καί ἐπιτυγχάνει-νά θέσουμε ὑπό τήν κρίση τῶν ἀναγνωστῶν σας τίς ἀκόλουθες ἐπιγραμματικές παρατηρήσεις μας πρός ἄρση κάποιων πιθανῶν παρερμηνειῶν τῶν ἀπόψεών του. Ὁ προφανής στόχος τοῦ Καθηγητοῦ εἶναι νά ἀποδείξει πώς τό σημερινό κρά- τος τῶν Σκοπίων δέν ὑπῆρξε ποτέ τμῆμα τῆς πάντοτε ἑλληνικῆς Μακεδονίας, ἀλλά ἦταν στήν ἀρχαιότητα μιά ξεχωριστή περιοχή, γνωστή μέ τό ὄνομα Παι- ονία. Ἑπομένως ὅτι οἱ Σκοπιανοί δέν εἶναι Μακεδόνες ἀλλά Παίονες. Αὐτό τό ἀποδεικνύει μέ μιά σειρά ἐπιχειρημάτων. Οἱ δικές μας παρατηρήσεις ἐντοπίζονται στά ἑξῆς σημεῖα: 1. Στή σελίδα 84 τοῦ περιοδικοῦ («Ἀνοίγοντας σήμερα - βρίσκεται το Κόσο- βο») ὁ κ. Miller ταυτίζει ἀπολύτως τά σημερινά βόρεια σύνορα τῆς Ἑλλάδος μέ τά νότια ὅρια τῆς ἀρχαίας Παιονίας! Ἡ ἄποψη αὐτή παρέχει ἕνα πολύ καλό ἄλλοθι-τουλάχιστον ὡς πρός τό συγκεκριμένο γεωγραφικό σημεῖο - σ̓ ἐκείνους πού ἐπέβαλαν κάποτε μέ τρόπο στυγνό τά τόσο στενά σύνορα στή σύγχρονη Ἑλλάδα. Ἐν προκειμένῳ ὅμως δέν εὐσταθεῖ, διότι δέν συνάγεται ἀπό τήν προ- σεκτική μελέτη τῶν παρατιθέμενων στήν ἐπιστολή παραπομπῶν (45.29.7 καί 12) τοῦ Ρωμαίου ἱστορικοῦ Τίτου Λίβιου (Titus Livius, 59 π.Χ.-17 μ.Χ.), στόν ὁποῖο ἀποκλειστικά στηρίζεται ὁ Καθηγητής, προκειμένου νά προβεῖ στήν προαναφερθεῖσα ταύτιση. 2. Στή σελ. 85 («Βεβαίως... πού περιγράφει ὁ Θουκυδίδης») ἀναφέρεται στό ἀκόλουθο χωρίο τοῦ Θουκυδίδη: (Οἱ Μακεδόνες) «τῆς δέ Παιονίας παρά τόν
  • 93.
    93 Ἀξιόν ποταμόν στενήντινα καθήκουσαν ἄνωθεν μέχρι Πέλλης καί θαλάσσης ἐκτήσαντο» (Β΄99). Προβαίνει μάλιστα καί σέ μιά ἑλκυστικότατη παραχώρη- ση πρός τούς Σκοπιανούς προσφέροντάς τους ἕνα ἀκόμη ἐπιχείρημα ὑπέρ τῶν στρεβλῶν θέσεών τους. Ὅμως στό κεφάλαιο αὐτό τῆς Ἱστορίας του ὁ Θουκυ- δίδης ἀναφέρεται κυρίως σε ἀρχαιότατες καί ἀπροσδιορίστου χρονικοῦ βάθους κτήσεις στήν εὑρύτερη περιοχή ἐκ μέρους τῶν Τημενιδῶν, πανάρχαιων ἱδρυτῶν τῆς Μακεδονίας, ἀπογόνων τοῦ μυθικοῦ Ἡρακλῆ. Ἡ ἀνάγνωση ὁλόκληρου τοῦ κεφαλαίου 99 τοῦ Β΄βιβλίου δέν ἐπιτρέπει παρανοήσεις. 3. Στίς σελ. 87-88 («Ἄς λεχθεῖ ἀκόμη μία φορά - δέν ἦταν ποτέ ἡ Μακεδονία»), καθώς καί στήν ἀρχή τῆς σελίδας 85, ἐφαρμόζοντας ὁ ἐπιφανής ἀρχαιολόγος ἕνα ὑπερβολικό συμψηφισμό, τοποθετεῖ τήν ἀρχαία Παιονία-τήν ἀπό τούς μυθικούς χρόνους ἀνήκουσα στή Μακεδονία-στήν ἴδια μοῖρα μέ πόλεις και περιοχές τῆς Ἀνατολῆς (π.χ. Παλαιστίνη, Τάξιλα, Βαβυλώνα, Αἴγυπτο κ. ἄ.) οἱ ὁποῖες εἶχαν γίνει μακεδονικές κατά τή μεγάλη Πανελλήνια ἐκστρατεία τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου καί ἑξῆς, ὅταν κατακλείει: «Ὅλες αὐτές εἶχαν γίνει μακεδονικές γιά μία περίοδο, ἀλλά καμμία ἀπό αὐτές δέν ἦταν ποτέ ἡ Μακεδονία». Χωρίς οὐδόλως νά ἔχει τέτοια πρόθεση, μέ τό νά θεωρεῖ ὁ κ. Miller ὁλόκληρο συλλήβδην τό κράτος τῶν Σκοπίων ὡς Παιονία, ἄρα, ὅπως λέει, ὡς περιοχή ἄσχετη μέ τή Μακεδονία καί κατά συνέπεια ἄσχετη καί μέ τήν Ἑλλάδα, ἀνεπαισθήτως ὑποβαθμίζει, ἄν δέν ἀγνοεῖ, τήν ἐκεῖ ἑλληνική παρουσία ἀπό τά βάθη τῶν αἰώνων. Ἡ περιοχή βρίθει ἑλληνικῶν μνημείων μέ ἑλληνικές ὀνομασίες καί ἐπιγραφές. Ἡ Ἀχρίδα, γιά νά ἀναφέρω ἕνα καί μόνο παράδειγμα, ἦταν μέ τήν ἀρχαιότερη ἑλληνική ὀνομασία της Λυχνιδός ἕδρα ἐπισκόπου ἀπό τόν 4ο ἤδη αἰώνα καί ἀπό τόν 11ο κι ὥς τόν 18ο αἰώνα ἕδρα ἀρχιεπισκόπου μέ πάρα πολύ διευρυμένη δικαιοδοσία -ὥς τή Σόφια κι ἀκόμη βορειότερα- καί ἐπιφανεστάτους ἀρχιεπισκόπους, ὅλους Ἕλληνες. Βέβαια, ὅλα αὐτά εἶναι προφανῶς γνωστά στόν διακεκριμένο Καθηγητή. Τοῦ ἀνήκει ὁ βαθύς σεβασμός μας. Σᾶς εὐχαριστῶ γιά τή φιλοξενία. Μέ ἐξαιρετική τιμή Ἀρχιμ. Χρίστος Κυριαζόπουλος Δρ Ἱστορίας
  • 94.
    94 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗ ΡωσΙΑ Βασιλικῆς Τσίρου- -Μαρκαντωνάτου φιλολόγου, θεολόγου, ἱστορικοῦ Τέχνης τέχνη Α ̓ πὸ τὸ 1980 καὶ μετὰ ὁ ἀριθ- μὸς τῶν πιστῶν τῆς Ρωσι- κῆς Ἐκκλησίας αὐξήθηκε σημαντικά, καθὼς πολλὲς πρώην κλειστὲς Ἐκκλησίες ἄνοιξαν. Κατ᾿ αὐτὸν τὸν τρόπο αὐξήθηκαν καὶ οἱ ἀνάγκες γιὰ θρησκευτικὴ ζω- γραφική. Πολλὲς Σχολὲς Καλῶν Τε- χνῶν, διδάσκουν τὴν τεχνική τῆς εἰ- κονογραφίας, ὅπως στὴ Θεολογικὴ Σχολὴ τοῦ ἁγίου Σεργίου Πασάτ, ἀπὸ τὸ 1957 καὶ στὸ Θεολογικὸ Ἰνστιτοῦ- το τοῦ ἁγίου Τύχωνα στὴ Μόσχα, ἀπὸ τὸ 1992, ἔτος ἱδρύσεώς του. Χαρακτηριστικὸ ὅμως παράδειγ- μα Ἀκαδημαϊκῆς ζωγραφικῆς εἶναι ἡ διακόσμηση τοῦ Ναοῦ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ, στὴ Μόσχα. Θὰ πρέπει νὰ ἀναφέρουμε ὅτι ἡ ζωγραφικὴ αὐτοῦ τοῦ ναοῦ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς θρησκευτικῆς τέχνης στὴ Ρωσία. Ὅλες οἱ συνθέ- σεις, οἱ ὁποῖες εἶχαν ζωγραφιστεῖ τὸν ΙΘ΄αἰῶνα μὲ ρεαλιστικὴ τεχνοτρο- πία, ἐγκρίθηκαν ἀπὸ τὴν συσταθεῖσα ἐπιτροπὴ γιὰ τὴν ἀνοικοδόμηση τοῦ ναοῦ. Ὁ ναὸς τοῦ Σωτῆρος Χρι- στοῦ ἀνεγέρθηκε τὸ 1839, μετὰ τὴν
  • 95.
    95 ἀπόσυρση τῶν στρατευμάτωντοῦ παραστάσεις ἀπὸ ἀσπρόμαυρες φωτο- Ναπολέοντα ἀπὸ τὴ Ρωσία τὸ 1812. γραφίες τοῦ κατεδαφισθέντος ναοῦ. Ὁ Δυστυχῶς τὸ 1931 κατεδαφίστη- καθηγητὴς Μαξίμωφ παρασημοφορή- κε ἀπὸ τὸ ἄθεο καθεστὼς αὐτὸ τὸ θηκε ἀπὸ τὸν μακαριστὸ Πατριάρχη μεγαλοπρεπὲς μνημεῖο, τὸ ὕψος τοῦ Ἀλέξιο τὸ Β΄ γιὰ τὴν ἐξαιρετικὴ δου- ὁποίου ἔφτανε τὰ 103μ. καὶ ἡ χωρη- λειά του στὸν ἀνωτέρω ναό. τικότητά του ἦταν 10.000 ἀτόμων. Τὸ σχέδιο προέβλεπε νὰ ἐγερθεῖ στὸν ἴδιο χῶρο, μνημεῖο, ὕψους 480μ. μὲ τὸ ἄγαλμα τοῦ Λένιν, τὸ ὁποῖο τελικὰ ἀντικαταστάθηκε ἀπὸ ἐγκαταστάσεις δημοσίου κολυμβητηρίου. Στὸ τέλος τῆς δεκαετίας τοῦ 1980 ἄρχισε νὰ κυοφορεῖται ἡ ἰδέα ἀνοι- κοδόμησης τοῦ παλαιοῦ Ναοῦ. Τε- λικὰ καὶ μετὰ τὴν πτώση τοῦ κομ- μουνιστικοῦ καθεστῶτος, ἡ ἰδέα ἄρχι- σε νὰ ὑλοποιεῖται, μὲ τὴν ὑποστήριξη τοῦ ἐπισήμου κράτους καὶ ἄλλων φορέων. Τὸ 1994 συστήθηκε μία εἰ- δικὴ ἐπιτροπὴ γιὰ τὴν οἰκονομικὴ ὑποστήριξη τοῦ ἔργου προκειμένου νὰ ἀνεγερθεῖ ὁ ναός, ἐκ θεμελίων, πα- νομοιότυπος μὲ τὸν προηγούμενο. Ση- μειώνουμε ὅτι καὶ ἡ Ἑλλάδα συμμε- τέσχε στὴν οἰκονομικὴ ἐνίσχυση γιὰ τὴν ἀνοικοδόμησή του. Τὸν Ἰανουάριο τοῦ 1995, τὴν ἡμέρα Θὰ ἀδικούσαμε τὸν καθηγητὴ Μα- τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων, τίθε- ξίμωφ ἐὰν τὸν ἀξιολογούσαμε μὲ βά- ται ὁ θεμέλιος λίθος γιὰ τὴν ἀνέγερση ση μόνο τὸ ἔργο του στὸν Ναὸ τοῦ τοῦ ναοῦ. Τὸ Πάσχα τοῦ ἰδίου ἔτους Σωτῆρος. Ὁ καθηγητὴς ἔχει φιλοτε- τελεῖται ἡ πρώτη Θεία Λειτουργία στὸν χνήσει τὶς Ἐκκλησίες τῆς Παναγίας ὑπόγειο χῶρο τοῦ οἰκοδομήματος. τοῦ Βλαδιμὶρ καὶ τοῦ Καζάν, στὴν Τὸν Αὔγουστο τοῦ 2000 τελοῦνται τὰ Μονὴ τῆς Ὄπτινα, μὲ τεχνοτροπία ἐγκαίνια τοῦ ναοῦ καὶ συγκροτεῖται Βυζαντινὴ καὶ τὴν τεχνική τῆς νω- ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῶν Ἐπισκόπων. Ὁ πογραφίας. καθηγητὴς τῆς Ἀνωτάτης Σχολῆς Κα- Δεξιὰ τοῦ κιβωρίου, στὸν Ναὸ τοῦ λῶν Τεχνῶν τῆς Μόσχας «Σουρίκωφ» Σωτῆρος Χριστοῦ, ἐκτίθεται φορητὴ καὶ Ἀκαδημαϊκός, Εὐγένι Νικολά- εἰκόνα μὲ παραδοσιακὴ ρωσικὴ τεχνο- γιεβιτς Μαξίμωφ, συνετέλεσε στὴν τροπία, μεγέθους 1,60 x 1,30μ.,ἡ ὁποία διακόσμηση τοῦ Ναοῦ τοῦ Σωτῆρος παρουσιάζει ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἀπὸ Χριστοῦ, ἀντιγράφοντας τὶς παλαιὲς πλευρᾶς θεματολογίας.
  • 96.
    96 Ἡεἰκόνα αὐτὴ ἐπιγράφεται «Ἡ ρκεια τῆς Σοβιετικῆς περιόδου, οἱ Σύναξη τῶν Νεομαρτύρων καὶ Ὁμο- ὁποῖοι ἀνακηρύχθηκαν Ἅγιοι ἀπὸ τὴ λογητῶν τῆς Ρωσίας, οἱ ὁποῖοι μαρ- Σύνοδο τῆς Ρωσικῆς Ἐκκλησίας, τὸ τύρησαν γιὰ τὸν Χριστό, γνωστοὶ καὶ 2000. ἄγνωστοι». Στὸ κέντρο τῆς εἰκόνας πα- Μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς παραστάσεις τοῦ ριστάνεται ὁ Ναὸς τοῦ Σωτῆρος, σύμ- πλαισίου, ἡ ὁποία ἐπιγράφεται ὡς βολο τῆς ἀναγέννησης τῆς Ρωσικῆς «Οἱ ἄθεοι δικάζουν τὸν ἅγιο μάρτυρα Ἐκκλησίας. Οἱ παραστάσεις τοῦ πλαι- Βενιαμὶν καὶ τοὺς ὑπολοίπους σὲ θά- σίου περιλαμβάνουν γεγονότα ἀπὸ τὸ νατο», παριστάνεται ὁ Μητροπολίτης μαρτύριο Ρώσων πιστῶν, κατὰ τὴ διά- Βενιαμὶν μαζὶ μὲ συγκατηγορούμε- Ὁ ἀνακαινισμένος ναὸς τοῦ Σωτῆρος.
  • 97.
    97 νούς του στὴδίκη τῆς Ἁγίας Πετρού- μουσεῖο ἀθεΐας, στὴν Ἁγία Πετρούπο- πολης. Στὸ βάθος διακρίνεται ὁ ναὸς λη καὶ τὸ κλείσιμο τοῦ Μοναστηριοῦ τοῦ Ἁγίου Ἰσαάκ. ὅπου ἐφυλάσσετο μέχρι τότε τὸ λεί- Χαρακτηριστικὴ εἶναι καὶ ἡ παρά- ψανο τοῦ Ἁγίου, τό 1927. Δὲν λείπουν σταση μὲ τὶς φυλακὲς τοῦ Σλοβα- καὶ οἱ συμβατικὲς ἀπεικονίσεις ὅπως κί, πρώην ἀκμάζουσα Μονή, τῆς ἐπαρ- ἡ βίαιη ἀπομάκρυνση ἱερέα ἀπὸ τὴν χίας Ἀρχαγγέλσκ, ὅπου πολλοὶ Μάρ- Ἁγία Τράπεζα τὴν ὥρα τέλεσης τῆς τυρες ἀπεικονίζονται ἔγκλειστοι, ἐ- Θείας Λειτουργίας καὶ ἡ περιφρόνη- νῷ ἄλλοι τουφεκίζονται, ἀνάμεσά ση πρὸς τοὺς «ἐχθρούς τοῦ λαοῦ», τους καὶ ὁ Ἀρχιεπίσκοπος τοῦ Βορο- ὅπως ἐθεωροῦντο οἱ οἰκογένειες τῶν νέζ Πέτρος. Θὰ ἦταν παράλειψη νὰ ἱερέων, οἱ ὁποῖοι ὑποχρεώνονται νὰ μὴν ἀπεικονιστεῖ στὴ φορητὴ αὐτὴ ἀποχωρήσουν ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία. εἰκόνα καὶ ἡ Λαύρα τοῦ ἁγίου Σεργίου, Ἀνάμεσα σὲ τόσους ἄλλους Μάρτυρες τὸ τελευταῖο προπύργιο τῆς Ρωσικῆς καὶ παραστάσεις αὐτῆς τῆς ἐξαι- ρετικῆς εἰκόνας, ἀπεικονίζεται καὶ ὁ γνωστὸς στὴν Ἑλλάδα, ἅγιος Λουκᾶς ὁ Ἰατρός, Ἀρχιεπ. Συμφερουπόλεως. Θὰ μπορούσαμε ἑπομένως νὰ δια- κρίνουμε τρεῖς τάσεις στὴ σύγχρονη ζωγραφικὴ θρησκευτικῆς Τέχνης στὴ Ρωσία σήμερα. Ἡ πρώτη τάση ἔχει τὶς βάσεις της στὴ βυζαντινὴ τε- χνοτροπία... Ἡ δεύτερη στήν ρωσικὴ κλασικὴ παράδοση τοῦ 15ου-17ου αἰ., πού ἀναπτύχθηκε κυρίως στὴν Μό- σχα, Ροστώφ, Γιαροσλὰβ κ.ἄ. καὶ ἡ τρίτη, στὴν Ἀκαδημαϊκὴ Τέχνη ἡ ὁποία διδάσκεται σήμερα στὶς Σχολὲς Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ρωσίας μὲ χαρα- κτηριστικὸ παράδειγμα τὸ Ναὸ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ποὺ ἤδη ἀναφέρα- με. Τέλος εἶναι γενικῶς παραδεκτὸ ὅτι ἡ εἰκονογραφικὴ τέχνη στὴν Ρω- σία συμβάλλει σημαντικὰ στὴν ὅλη Τὸ ἱερὸ τοῦ ναοῦ τοῦ Σωτῆρος προσπάθεια ἀνασυγκρότησης τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρωσίας, κατὰ τὴ με- Ἐκκλησίας κατὰ τὴν περίοδο τῶν τασοβιετικὴ περίοδο. Θὰ πρέπει νὰ διωγμῶν. Ἐδῶ παριστάνεται ἡ βίαιη σημειωθεῖ ὅτι ἡ ἐπίδραση τῶν σύγ- ἐκδίωξη τῶν μοναχῶν καὶ ἡ βεβήλω- χρονων εἰκονογράφων καὶ τῶν τριῶν ση τῶν Λειψάνων τοῦ Ἁγίου. Ἐπίσης ἀνωτέρω τάσεων στὴ νεορωσικὴ ἀπεικονίζεται ἡ μεταφορὰ τοῦ Λειψά- ζωγραφικὴ ἀλλὰ καὶ γενικὰ στὸ χῶρο νου τοῦ ἁγίου Σεραφεὶμ τοῦ Σαρὼφ στὸ τῶν εἰκαστικῶν τεχνῶν, καὶ στὴν
  • 98.
    98 πνευματικὴ ζωὴ τοῦτόπου τους εἶναι ἀφοῦ θὰ προσδιορίσει σὲ σημαντικὸ ἀναντίρρητη καὶ καθοριστική. Ἡ Τέ- βαθμὸ τὴν μελλοντικὴ πορεία τῆς ὅλης χνη τους εἶναι ἀποφασιστικῆς σημασί- θρησκευτικῆς Τέχνης στὴ Ρωσία ἀλλὰ ας, ὄχι μόνο γιὰ τὴν σύγχρονη ἐποχὴ καὶ στὸν Ὀρθόδοξο κόσμο γενικότερα. Ὁ τροῦλος τοῦ ναοῦ τοῦ Σωτῆρος.
  • 99.
    99 Ο ΕΚΚ ΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΤΕΧΝΙΤΗΣ Σπυρίδωνος Μαρίνη συντηρητῆ εἰκόνων Ο ̔ σύγχρονος ἄνθρωπος τῆς τὴν Ἐκκλησία πρὸς δόξαν Θεοῦ. Κι τέχνης ἀδυνατεῖ νὰ ξεπε- ἂν τύχει νὰ συναντήσει κανεὶς καλ- ράσει τὰ ἀτομικὰ ὅρια τῆς λιτέχνες ποὺ βιώνουν τὴν τέχνη τους ἰδιοφυΐας, τὸ λεγόμενο genie. κατὰ τρόπο ἐκκλησιαστικὸ συνήθως Ἡ πλειοψηφία τῶν καλλιτεχνῶν ποὺ κρύβεται πίσω ἀπὸ τὰ γεγονότα τῆς ἐργάζονται μέσα στὴν Ἐκκλησία προ- ζωῆς τους ὀρθόδοξη χριστιανικὴ ἀ- βάλλουν, κατὰ τὰ πρότυπα τοῦ κο- γωγή, μιὰ καθοριστικὴ ἐπέμβαση σμικοῦ καλλιτέχνη, τὸ ἀτομικὸ στοι- τοῦ Θεοῦ, μιὰ ἀποκάλυψη. Ποιὰ εἶναι χεῖο τῆς τέχνης τους καὶ ζητοῦν νὰ ὅμως, ἡ ἐκκλησιαστικὴ θεμελίωση καταξιωθοῦν μέσα ἀπ̓ αὐτό. Σπάνι- τοῦ καλλιτεχνικοῦ ταλέντου; ες εἶναι οἱ περιπτώσεις ἐκεῖνες τῶν «Καὶ ἐλάλησεν Κύριος πρὸς Μωυ- ἀνθρώπων ποὺ βιώνουν τὸ καλλιτε- σῆν λέγων. Ἰδοὺ ἀνακέκλημαι ἐξ ὀνό- χνικό τους ταλέντο σὰν ἕνα θεολογικὸ ματος τὸν Βεσελεὴλ τὸν τοῦ Οὐρίου γεγονός. Πολλὲς φορὲς μάλιστα ἀ- τὸν Ὢρ τῆς φυλῆς Ἰούδα καὶ ἐνέπλη- ρνοῦνται νὰ δοῦν τὸ ταλέντο τους ὡς σα αὐτὸν πνεῦμα θεῖον σοφίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης ἐν παντὶ ἔρ- γῳ διανοεῖσθαι καὶ ἀρχιτεκτονῆσαι ἐργάζεσθαι τὸ χρυσίον καὶ τὸ ἀργύρι- ον καὶ τὸν χαλκὸν καὶ τὴν ὑάκινθον καὶ τὴν πορφύραν καὶ τὸ κόκκινον τὸ νηστὸν καὶ τὴν βύσσον τὴν κε- κλωσμένην καὶ τὰ λιθουργικὰ καὶ εἰς τὰ ἔργα τὰ τεκτονικὰ τῶν ξύλων ἐργάζεσθαι κατὰ πάντα τὰ ἔργα. Καὶ ἐγὼ ἔδωκα αὐτὸν καὶ τὸν Ἐλιὰβ τὸν τοῦ Ἀχισαμὰχ ἐκ φυλῆς Δὰν καὶ παντὶ συνετῷ καρδίᾳ δέδωκα σύνεσιν καὶ Ἀπόστολος Πέτρος ποιήσουσιν πάντα ὅσα σοὶ συνέταξα...» ἕνα δῶρο τοῦ Θεοῦ, ἕνα χάρισμα ποὺ (Ἐξ.31,1-6) πρέπει νὰ ἀσκήσουν μὲ φόβο Θεοῦ Τί λέει λοιπόν, ὁ Κύριος στὸν Μωυ- καὶ μέσα ἀπ̓ αὐτὸ νὰ ὑπηρετήσουν σῆ; «Ἰδοὺ ἐξέλεξα εἰδικὰ τὸν Βεσελεήλ,
  • 100.
    100 τὸν γιὸ τοῦΟὐρίου κι ἐγγονὸ τοῦ Ὢρ κι ἐκλεκτικὸς πρὸς τὰ χαρίσματα ὁ ἀπὸ τὴ φυλὴ τοῦ Ἰούδα καὶ ἐπλήρωσα Θεὸς διὰ τῆς πράξεως αὐτῆς, ἀλλὰ αὐτὸν μὲ θεῖο πνεῦμα, μὲ ἐπιδεξιότη- δίνει ἁπλόχερα στὸν κάθε ἄνθρωπο τα, σοφία καὶ γνώση σ̓ ὅλες τὶς τέχνες, τὰ δικά του χαρίσματα. Κι ὅταν ἐκ- γιὰ νὰ ἐπινοεῖ ἔντεχνα ἔργα καὶ νὰ δου- λέγει τοὺς τεχνίτες, ἀναδεικνύει δἰ λεύει τὸν χρυσό, τὸν ἄργυρον καὶ τὸν ἐκλογῆς τοὺς καλλιτέχνες ποὺ θὰ χαλκό. Νὰ ἐπεξεργάζεται πολύτιμους ὑπηρετήσουν τὸ σχέδιο τῆς σωτηρίας λίθους καὶ νὰ τοὺς συναρμολογεῖ, τῶν ἀνθρώπων. Ἀλλοίμονο σ̓ ἐκεῖνον νὰ κάνει ξυλοτεχνία καὶ νὰ ἐκτελεῖ ποὺ θὰ οἰκειοποιηθεῖ τὸ χάρισμα αὐτό. γενικὰ κάθε καλλιτεχνικὴ ἐργασία. Κάθε ἐποχὴ ἔχει τοὺς δικούς της, Καὶ μαζὶ μ̓ ἐκεῖνον ὅρισα ἐπίσης καὶ ὁρισμένους ἐκκλησιαστικοὺς τεχνί- τὸν Ἐλιάβ, τὸν γυιὸ τοῦ Ἀχισαμὰχ τες. Ἡ ἐποχή μας ὅμως, δὲν μπορεῖ ποὺ ἀνήκει στὴ φυλὴ τοῦ Δάν. Ἀλλὰ νὰ βαστάξει τὰ ὁρισμένα αὐτὰ πρό- ἐπροίκησα μὲ ἐπιδεξιότητα ὅλους ὅσοι σωπα καὶ τὰ ἀπορρίπτει, γιατί οἱ ἐκ- ἔχουν ἐπινοητικὴ ἱκανότητα, ὥστε νὰ κλησιαστικοὶ τεχνίτες δὲν αὐτοορί- κατασκευάσουν ὅ,τι σὲ διέταξα.». Στὰ ζονται, ἀλλὰ ὁρίζονται τέτοιοι ἀπὸ λόγια αὐτὰ τοῦ Κυρίου κρύβονται οἱ τὸ προσωπικὸ κάλεσμα τοῦ Θεοῦ. βιβλικὲς καὶ κατ̓ ἐπέκταση θεολογικὲς Τὸ κάλεσμα αὐτὸ γίνεται μέσα στὴν προϋποθέσεις τοῦ καλλιτεχνικοῦ τα- ψυχὴ τοῦ καλλιτέχνη ἡ ὁποία δε- λέντου μέσα στὴν Ἐκκλησία. σμεύεται ἀπὸ τὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ Ὁ Θεὸς ὁρίζει δυὸ πρόσωπα, τὸν κι ἀφοσιώνεται στὴν τέχνη της. Ὁ Βεσελεὴλ καὶ τὸν Ἐλιὰβ καὶ τοὺς πα- κόπος ἀπὸ τὶς ἀμέτρητες ὧρες δου- ρέχει εἰδικὸ χάρισμα, πνεῦμα θεῖον σο- λειᾶς δὲν προσμετρᾶται ὑλικά, ἀλλὰ φίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης, γιὰ γίνεται χαρὰ καὶ πολλὲς φορὲς ξε- νὰ κατασκευάσουν ὅλα τὰ ἐξαρτήματα κούραση. Ἀκόμα καὶ τὰ προβλήμα- τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου, ὅπως ἦταν τα ὑγείας ἔρχονται σὲ δεύτερη μοίρα Ἀντιγράφοντας πιστὰ ἕνα παλαιότερο πρότυπο ὁ τεχνίτης τῆς Ἐκκλησίας ἐντάσσεσαι δημιουργικὰ μέσα στὸ μακραίωνο ρεῦμα τῆς Παράδοσης. ἡ τράπεζα, ἡ λυχνία ἀπὸ καθαρὸ χρυ- προκειμένου νὰ ὁλοκληρωθεῖ σωστὰ σό, τὸ θυσιαστήριο τοῦ θυμιάματος, τὸ ἔργο. Τὸ αἴσθημα τῆς δημιουργίας τὸ θυσιαστήριο τῶν ὁλοκαυτωμάτων, δὲν αὐτονομεῖται ἐγωκεντρικά, ἀλλὰ ὁ νιπτήρας μὲ τὴν βάση του, οἱ ἱε- αἰσθάνεται ὁ τεχνίτης ἐντονότερα τὶς ρατικὲς στολές, τὸ ἔλαιον τοῦ χρίσμα- ἐλλείψεις του μπροστὰ στὸ μεγαλεῖο τος καὶ τὸ θυμίαμα. Δὲν ἀφήνει, μ̓ τῆς τέχνης τῶν παλαιότερων. Ὁ ἐκ- ἄλλα λόγια ὁ Θεὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴ κλησιαστικὸς τεχνίτης πιστεύει συ- τέχνη στὴν τύχη της οὔτε στὰ χέρια χνὰ πὼς δὲν μπορεῖ νὰ συγκριθεῖ μὲ ὁποιουδήποτε, ἀλλὰ ὁρίζει πρόσωπα τοὺς μεγάλους τεχνίτες τοῦ παρελ- συγκεκριμένα. Δὲν εἶναι μονομερὴς θόντος γἰ αὐτὸ καὶ μαθητεύει σὲ ὅλη
  • 101.
    101 του τὴ ζωὴκι ἀποδίδει τὰ πάντα, ἀκριβῶς ἡ αὐθεντικότητά του ἔγκει- ὅπως τὴν ἐπιδεξιότητά του, σὲ χάρι- ται στὸ ὅτι δὲν ἔχει χάσει τὰ πρότυ- σμα, δοσμένο ἀπὸ τὸν Θεό. Μία πα- πά του. Τὰ πρότυπα αὐτὰ ποὺ στὴν ρόμοια στάση κρίνει τὸν κόσμο καὶ ἐκκλησιαστικὴ γλώσσα τῆς τέχνης τὸ φρόνημά του, στραγγαλίζει τὸν λέγονται «εἰκονογραφικὸς κανόνας» δαίμονα τοῦ ἐγωισμοῦ καὶ τῆς κυριαρ- ἀποτελοῦν τὴν ὑψηλότερη ἔκφραση χίας, γἰ αὐτὸ κι ὁ κόσμος ἀπορρίπτει τῆς χριστιανικῆς πίστης ποὺ δη- τὸν καλλιτέχνη αὐτόν. Ὁ γνήσιος ἐκ- μιούργησε στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων κλησιαστικὸς τεχνίτης, ὅταν ζῆ τὴν ἡ καθολικὴ σοφία τῆς Ἐκκλησίας. πίστη τῆς Ἐκκλησίας, δὲν μπορεῖ Συνήθως, στὰ μάτια τοῦ σύγχρονου παρὰ νὰ ἔχει ταπεινὸ φρόνημα. Ὅσο ἐκκοσμικευμένου ἀνθρώπου ὁ αὐ- ζῆ, βρίσκεται σχεδὸν στὴν ἀφάνεια θεντικὸς ἐκκλησιαστικὸς τεχνίτης καὶ τὶς περισσότερες φορὲς γίνεται μοιάζει σὰν ἕνας ἁπλὸς ἀντιγραφέας γνωστὸς στὸ εὐρύτερο κοινὸ μετὰ αὐτοῦ τοῦ «κανόνα», ἐκπρόσωπος μί- θάνατον. (Εἶναι κι αὐτὸ ἕνα κριτήριο ας στείρας καὶ δουλικῆς μίμησης. Φαί- ἐκκλησιαστικῆς γνησιότητας.) νεται ἔτσι, διότι ὁ ἐκκοσμικευμένος ἄνθρωπος ἀδυνατεῖ νὰ ζήσει τὸν κα- Ἔτσι, οἱ ὁρισμένοι ἀπὸ τὸν Θεὸ ἐκ- νόνα αὐτὸν σὰν μία σχέση, μία συ- κλησιαστικοὶ τεχνίτες ἀναγνωρίζο- νται εὔκολα, γιατί δὲν καθορίζονται ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ ἐξωστρέφεια καὶ τὸ ἐπικοινωνιακὸ παιχνίδι τοῦ κοσμικοῦ φρονήματος, δὲν δημιουργοῦν ἔργα ἐπιζητώντας τὸ ἴδιον ὄφελος, πολὺ πε- ρισσότερο δὲν κινοῦνται ἀπὸ τὸ φιλόυ- λο πνεῦμα τοῦ πλουτισμοῦ, οὔτε ὅμως ἀπὸ ἐνδόμυχες τάσεις αὐτοπροβολῆς καὶ ματαιοδοξίας. Τὰ ἔργα τους ποὺ παραπέμπουν εὐθέως στὰ πρότυπά τῆς ἐκκλησιαστικῆς Παράδοσης, εἶναι ἔργα πλήρη πνεύματος θείου, σοφίας Ἀπόστολος Παῦλος καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης. Ὁ Κύ- ριος ἐμπνέει τοὺς ἐκλεκτούς Του σὲ νεργεία: ὁ κατ̓ εἰκόνα Θεοῦ ἄνθρωπος κάθε ἐποχή. Ὅπως τότε στὴν ἐποχὴ σ̓ ὅ,τι δημιουργεῖ ὡς συνεργός Του τοῦ Βεσελεὴλ καὶ Ἐλιάβ, ἔτσι καὶ λαμβάνει ἀξία μόνον ὅταν φέρει καὶ σήμερα «παντὶ συνετῷ καρδίᾳ δίδει πραγματοποιεῖ τὸ σχέδιο τοῦ Θεοῦ. Κι σύνεσιν καὶ ποιεῖ πάντα ὅσα ὁ Κύριος ἀκριβῶς, «ὁ κανόνας αὐτὸς ἀποτελεῖ συντάσσει». τὸ πληρέστερο σχῆμα ποὺ ἐκφράζει Ὁ αὐθεντικὸς ἐκκλησιαστικὸς τε- τὴν ἀποκάλυψη, τὸ σχῆμα ποὺ ντύνει χνίτης δὲν παρασύρεται μέσα στὴν τὴ δημιουργικὴ σχέση μεταξὺ Θεοῦ δίνη τῆς σημερινῆς λαίλαπας τῆς καὶ ἀνθρώπου. Ὁ κανόνας προϋποθέ- καλλιτεχνικῆς προτοτυπίας, γιατί τει ὄχι τὸ ἀτομικό, ἀλλὰ ἀκριβῶς τὴν
  • 102.
    102 ἐνσωμάτωση στὴν καθολικὴδημιουρ- Ἐκκλησίας. Ἀπευθύνουμε τὴν ἱκεσία γία τῆς Ἐκκλησίας. Τὸ πρόσωπο τοῦ μας πρὸς τὸν Θεὸ εἰκονίζοντας τοὺς τεχνίτη πραγματώνεται μέσα στὴν δούλους ἐκείνους ἐνώπιον τοῦ θρό- καθολικότητα ὄχι μὲ τὴν προβολὴ τῆς νου τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἀρνίου, οἱ ὁποῖοι ἀτομικότητάς του, ἀλλὰ μὲ τὸ χάρι- θὰ Τὸν λατρεύουν καὶ θὰ βλέπουν τὸ σμά του: ἡ ὑπέρτατη φανέρωσή του πρόσωπό Του καὶ δὲν θὰ ὑπάρχει τό- συνίσταται στὸ ξεπέρασμα αὐτοῦ ποὺ τε νύχτα οὔτε ἀνάγκη φωτισμοῦ καὶ τὸν ξεχωρίζει ἀπὸ τοὺς ἄλλους», θὰ ἡλιακοῦ φωτός, «ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς γράψει μὲ πνεῦμα θεῖον σοφίας καὶ φωτιεῖ αὐτούς, καὶ βασιλεύσουσιν εἰς συνέσεως καὶ ἐπιστήμης ὁ Λεωνίδας τοὺς αἰώνας τῶν αἰώνων.» Οὐσπένσκυ στὴ θεολογία τῆς εἰκόνας. Ἀντιγράφοντας πιστὰ ἕνα παλαιότερο πρότυπο ὁ τεχνίτης τῆς Ἐκκλησίας ἐντάσσεσαι δημιουργικὰ μέσα στὸ μα- ΣΗΜΕΙΩΣΗ κραίωνο ρεῦμα τῆς Παράδοσης προ- σθέτοντας -κι αὐτὸ εἶναι τὸ σημαντι- * Οἱ εἰκονες ποὺ δημοσιεύονται ἐδῶ κό- τὴ θαλπωρὴ τῆς δικῆς του ἀγάπης πρὸς τὸν Θεό, τὴν πίστη του, ποὺ δὲν γιὰ πρώτη φορά, προέρχονται ἀπὸ τὸ εἶναι ἄλλο ἀπὸ τὸ κάλεσμα ποὺ εἴπαμε ἀρχεῖο συντήρησης τοῦ κ. Μαρίνη. πιὸ πάνω. Ἄγνωστος ὁ ἁγιογράφος τοῦ 17ου Ψάλλοντας ἢ διαβάζοντας ἕναν Ψα- αἰώνα. Ἀβγοτέμπερα. Μακεδονική λμὸ δὲν ἐπαναλαμβάνουμε μάταια τὰ τεχνοτροπία. Οἱ εἰκόνες προέρχονται ἴδια λόγια. Εἶναι ἕνας ἁπλὸς καὶ σίγου- ἀπὸ ἑκκλησία τῆς Β. Ἠπείρου κι ρος τρόπος νὰ ἐνταχθοῦμε κι ἐμεῖς, ἀνήκουν σὲ ἱδιωτική συλλογή. μὲ ὅλα τὰ πλήθη τῶν προηγούμενων Συντηρήθηκαν τὸ 2002-2003 στὴν ἀπὸ ἐμᾶς χριστιανῶν, στὸ σῶμα τῆς Ἀθήνα. Ἀπόστολος Ἀνδρέας
  • 103.
    103 eπικαιρa «ΟΙ ΣΚΟΠΙΑΝΟΙ ΕΙΝΑΙ ΣΛ ΑΒΟΙ» Μάθιου Νίμιτς ἐπίκαιρα O ἱ Σκοπιανοὶ εἶναι Σλάβοι» ἀναγνώρισε γιὰ πρώτη φορὰ δημοσίως ὁ εἰδικὸς διαμεσολαβητὴς τῶν Ἡ- νωμένων Ἐθνῶν Μάθιου Νίμιτς. Ὁ κ. Νίμιτς ἀναγνώρισε ἐπίσης ὅτι οἱ Σκοπιανοὶ «ἔκαναν τεράστιο λάθος στὴν προσπάθειά τους γιὰ ἀρχαιοποί- ηση τῆς κοινωνίας τους» ὅπως καὶ γιὰ στὴ χρησιμοποίηση... «τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν μακεδονικῶν συμβό- λων». Ὁ εἰδικὸς διαμεσολαβητὴς πα- ραδέχθηκε τὰ παραπάνω κατὰ τὴ διάρκεια 40λεπτης συνάντησης ποὺ εἶχε μὲ ἀντιπροσωπία τῆς Παμμα- κεδονικῆς στὶς ΗΠΑ. Ὁ πρόεδρος τῆς Παμμακεδονικῆς Ἀντώνιος Παπαδόπουλος ποὺ συμ- μετεῖχε στὴ συνάντηση ἀποκάλυψε τὸ περιεχόμενο τῆς συνομιλίας τους κατὰ τὴ διάρκεια ὁμιλίας ποὺ διορ- γάνωσε τὴν περασμένη Κυριακὴ ἡ Ἐπιτροπὴ Ἐθνικῶν Θεμάτων τῆς Ὁμοσπονδίας Ἑλληνικῶν Σωματεί- ων Μείζονος Νέας Ὑόρκης. Τὰ μέλη τῆς ἀντιπροσωπίας ποὺ συμ- μετεῖχαν στὴν ἴδια συνάντηση ἀ- νέφεραν ἀκόμη στὸν εἰδικὸ διαμε- σολαβητὴ ὅτι δὲν θὰ πρέπει νὰ
  • 104.
    104 χρησιμοποιεῖται ὁ ἐπιθετικὸςὅρος ὅρος «ὁ λαὸς τῆς τάδε Δημοκρατίας», ὁ «Μακεδονικὸς» γιὰ τὸν στρατό, τὴ «στρατὸς τῆς τάδε Δημοκρατίας» καὶ γλώσσα τους καὶ τὸν λαὸ τῶν Σκο- «ἡ γλώσσα τῆς τάδε Δημοκρατίας», πίων. ἀντὶ τοῦ ὅρου «Μακεδονικός». Ὁ κ. Νίμιτς ἀπάντησε ὅτι ἴσως μία καλὴ ἰδέα εἶναι νὰ χρησιμοποιεῖται ὁ citypress.gr.blogspot.com ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ LUCID Νίκου Χιδίρογλου H ̔ κυβέρνηση προσπαθεῖ νὰ στὰ γκισὲ τῶν Τραπεζῶν, στὰ ταμεῖα μᾶς πείσει ὅτι ἡ κάρτα τοῦ τῶν καταστημάτων, ὅπου κι ἂν πραγ- πολίτη εἶναι ἀκίνδυνη. Ἡ ματοποιοῦμε μία συναλλαγή. κάρτα, ἀργὰ ἢ γρήγορα, Γιατί στὴν ἐποχὴ ποὺ ζοῦμε, αὐτὸ θὰ ἀποτελέσει βραχίονα συστημάτων ποὺ λατρεύεται, εἶναι ἡ «συναλλα- ὅπως τὸ ὁλοκληρωτικὸ στὴ σύλλη- γή», εἶναι τὸ κέρδος. Καὶ αὐτὸ γιατί, ψή του project, LUCID. Τὸ προανα- ὅταν στὴν ἐποχὴ τῆς Γαλλικῆς Ἐπα- φερόμενο σύστημα εἶναι παγκόσμι- νάστασης τέθηκε τὸ ζήτημα «αἷμα ἢ ας ἐμβέλειας καὶ κάποια στιγμὴ θὰ χρυσός», οἱ Εὐρωπαῖοι καὶ ἡ παρακ- λειτουργήσει. μάζουσα τότε ἐλίτ τους, διάλεξε τὸν Τὸ σύστημα LUCID θὰ ἔχει πρό- δεύτερο. σβαση σὲ ὅλες τὶς βιομετρικοῦ τύπου Ὁ πλανήτης ὅμως, μὲ τὸ σύστημα ταυτότητες ποὺ θὰ ἐκδίδονται στὸν LUCID καὶ τοὺς βραχίονές του, κάρ- πλανήτη. τες πολίτη, φοροκάρτες καὶ ὅλα τὰ εἴ- Ἡ ζωή μας, ὅταν αὐτὸ γίνει πραγ- δη smart cards, θὰ μετατραπεῖ σὲ μία ματικότητα, δὲν θὰ εἶναι ὅπως τὴν ξέ- ἀπέραντη φυλακή, σὲ ἕνα ἀπέραντο ραμε. Θὰ χάσει κάθε ἔννοια ἱερότητας. στρατόπεδο συγκέντρωσης, ὅπου ὅλοι «Μυστικά», ὅπως τὰ ξέραμε ἀπὸ παι- θὰ φοβοῦνται τὸ μικρόφωνο ἢ τὸν διά, δὲν θὰ ὑπάρχουν. Ὅλος ὁ πλα- κοριὸ ποὺ τοὺς ἀκούει, τὴν κάμερα ποὺ νήτης θὰ εἶναι ἕνα ἀνοικτὸ open τοὺς παρακολουθεῖ καὶ πάνω ἀπ᾿ ὅλα, source, ἑλληνιστί, μία ἀνοικτὴ πη- τὸν μεγάλο ἀδελφό. Γιατί φυσικά, ἡ γή. Τὰ «μυστικὰ» θὰ «πεθαίνουν» κάθε πυραμίδα ἔχει μία «κορυφή». Καὶ
  • 105.
    105 ποιὸς θὰ μᾶςφυλάξει ἀπὸ αὐτήν, ὅταν μέχρι στιγμῆς δείχνουν νὰ κατανοοῦν μεθυσμένη ἀπὸ τὴν ὑπερεξουσία ποὺ ποιὸ εἶναι τὸ διακύβευμα. Ἴσως πρέ- θὰ βαστᾶ, χάσει τὸν ἔλεγχο καὶ προ- πει αὐτὸ νὰ ἐπαναλαμβάνεται συν- σπαθήσει νὰ ἐπιβάλλει τὴν «ὀπτική» εχῶς, ὥστε νὰ μαζικοποιηθοῦν οἱ ἀ- του, ἀσκώντας κοινωνικὴ μηχανικὴ ντιδράσεις... ἐπὶ τοῦ παγκόσμιου πληθυσμοῦ; Νῦν ὁ ὑπὲρ πάντων ἀγών. Καὶ ποιὸς θὰ μᾶς φυλάξει ἀπὸ τοὺς φύλακες; Τὸ ἐρώτημα αὐτό, παραμένει δυστυχῶς ἀναπάντητο. Κι ὅμως, λίγοι ΕΛΛΗΝΩΝ ΝΕΑ Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΙΠΕ ΟΧΙ ΣΤΗΝ Κ ΑΡΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ E ̓ κδήλωση κατὰ τῆς Κάρ- παρομοίασε τὴ σύγχρονη πραγματι- τας τοῦ Πολίτη πραγματο- κότητα μὲ τὴν ἐποχὴ τῶν διωγμῶν καὶ ποιήθηκε τήν Κυριακὴ, 8 παρότρυνε τοὺς πιστοὺς νὰ ἀρνηθοῦν Μαΐου 2011, στὸ Βελλίδειο νὰ παραλάβουν τὴν Κάρτα τοῦ Πολί- συνεδριακὸ κέντρο στὴ Θεσσαλονί- τη, πράξη πού θὰ ἀποτελέσει ὁμολογία κη, παρουσία πλῆθος κόσμου πού κα- τῆς ἐλευθερίας τῆς θρησκευτικῆς μας τέφθασαν ἀπὸ ὅλες τὶς περιοχὲς τῆς συνειδήσεως. Βορείου Ἑλλάδος. Ἀκολούθησε ὁ οἰκονομολόγος κ. Ἀρχικὰ ἀναγνώστηκε ἡ ἀνακοίνω- Ἀδαμόπουλος Στάθης, ὁ ὁποῖος κα- ση τῆς ἐπιστασίας τοῦ Ἁγίου Ὅρους, τέδειξε μὲ κάθε σαφήνεια τὴν ἀνα- στὴν ὁποία οἱ ἐκπρόσωποι τῶν Ἱερῶν σφάλεια πού κυριαρχεῖ στὸν χῶρο Μονῶν ἀπευθύνουν ἕνα βροντερὸ τῆς πληροφορικῆς καὶ συνεπῶς στὴν ΟΧΙ στὴν Κάρτα τοῦ Πολίτη καὶ στὴν ἠλεκτρονικὴ διακυβέρνηση, παρα- ἠλεκτρονικὴ διακυβέρνηση ἐνῷ στὴ θέτοντας καὶ ἀνάλογα παραδείγμα- συνέχεια ὁ Πανοσιολογιώτατος Κα- τα παραβίασης βάσεων δεδομένων θηγούμενος τῆς Ἱ. Μ Ξηροποτάμου, κρατικῶν ὑπηρεσιῶν, παγκόσμιων ἀρχιμανδρίτης Ἰωσήφ, τόνισε πώς ἐπιχειρήσεων καὶ τραπεζῶν τὰ τελευ- ἡ Κάρτα τοῦ Πολίτη δὲν εἶναι ζήτη- ταία χρόνια. μα μόνο νομικὸ ἢ κοινωνικό, ἀλλὰ Τέλος, ὁ δικηγόρος κ. Θανάσου- πνευματικὸ καὶ θρησκευτικὸ. Ἐπίσης, λας Δῆμος μὲ νομικὰ ἐπιχειρήματα
  • 106.
    106 ἀπέδειξε ὅτι ἐκτόςτῶν ἄλλων ἡ Κάρ- Συντάγματος. Ταυτόχρονα, πρότεινε τα τοῦ Πολίτη παραβιάζει βάναυ- στὴν πολιτεία τὴ διενέργεια δημοψη- σα τὴν κοινωνικὴ καὶ θρησκευτκὴ φίσματος, ὥστε οἱ ἴδιοι οἱ πολίτες νὰ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου καὶ συνεπῶς ἀποφασίσουν ἐλεύθερα γιὰ ἕνα τόσο προσκρούει σὲ πολλὲς διατάξεις τοῦ σοβαρὸ θέμα. Η ΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΚΚ ΛΗΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ Θ εωροῦμε ἀναγκαῖον νά Σύνοδος διά τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 2626/1997 ὑπενθυμίσωμε ὅτι ἡ Ἱερά ἐγκυκλίου της εἶχεν ἀπειλήσει ὅτι, σέ Σύνοδος ὁμοφώνως, διά περίπτωσιν ἐμμονῆς τῆς Πολιτείας, τῆς ὑπ᾿ ἀριθμ. 2641/1998 θά μετεβάλλετο «ἕνα τμῆμα τοῦ Ὀρ- βαρυσημάντου ἐγκυκλίου της, ἔλαβε θοδόξου λαοῦ, ἄν μή ὁλόκληρος, σέ σαφῆ, τελεσίδικον καί ὀρθοτομοῦσαν ἀντιρρησίες συνειδήσεως». τόν λόγον τῆς ἀληθείας ἀπόφασιν ἐπί Θά πρέπῃ νά ἐπισημανθῇ ὅτι τά τῶν συναφῶν θεμάτων. Τήν ἀπόφασιν ἀνωτέρω δέν ἀποτελοῦν ἁπλῶς μίαν δημοσίευσεν, στό ἐπίσημον δελτίον Συνοδικήν ἀπόφανσιν, ἀλλά τήν κα- της (περιοδικόν «Ἐκκλησία») καί ἀπέ- θολικήν πίστιν καί συνείδησιν τοῦ στειλε πρός ἀνάγνωσιν πρός ὅλους πληρώματος -ἐκτός φαιδροτάτων ἐ- τούς Ἱερούς Ναούς. Ἐδῶ παραθέτομεν ξαιρέσεων- τῆς τοπικῆς μας (καί μόνον τό κυρίως ἡμᾶς ἐνδιαφέρον ἐν ὄχι μόνον) Ἐκκλησίας. Αὐτό κατα- προκειμένῳ σημεῖον τῆς ἐγκυκλίου, δεικνύεται ἀναντιρρήτως ἀπό τίς τό ἀναφερόμενον, δηλαδή, στίς ταυ- πλεῖστες παρομοίου περιεχομένου τότητες μέ 666: συλλογικές καί προσωπικές ἀντι- «... Β. 2. Ἐάν ἑπομένως καί ἐφ᾿ ὅσον δράσεις τῆς περιόδου ἐκείνης ὑπό Ἱε- οἱ νέες ταυτότητες μέλλουν νά χρη- ραρχῶν, Ἱερῶν Μονῶν, Κληρικῶν, σιμοποιήσουν σάν κωδικό ἀριθμό Καθηγητῶν Πανεπιστημίου κ.ἄ. Ἐν- ἀναγνώσεώς τους ἀπό ἠλεκτρονικά δεικτικῶς ὑπογραμμίζομε1: μηχανήματα τό δυσώνυμο καί ἀπα- 1. Τήν ἐπιστολήν τῆς Ἱερᾶς Ἐπα- ράδεκτο ἀριθμό 666, τότε ἡ Ἱερά ρχιακῆς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Σύνοδος θεωροῦσα ὅτι παραβιάζεται Κρήτης πρός τήν Ἑλληνικήν Κυβέ- ἡ θρησκευτική συνείδηση τῶν ὀρθο- ρνησιν (22-3-93). Σ᾿ αὐτήν, μεταξύ δόξων πιστῶν, συνιστᾶ στούς πι- ἄλλων, προειδοποιεῖ: στούς νά μή δεχθοῦν τίς νέες ταυ- «... 2. Ὁ ἀριθμός τοῦ ἀντιχρίστου ὡς τότητες». κωδικός τοιοῦτος διά τάς μαγνητικάς Ὀλίγον δέ προγενεστέρως ἡ Ἱερά ταυτότητας θεωρεῖται παντελῶς ἀπα-
  • 107.
    107 ράδεκτος». («Ἡ ἀλήθεια«»σελ. 12). τοῦ Χριστοῦ καί προσχώρηση στήν Ἡ αὐτή Ἱερά Σύνοδος, διά τῆς ὑπ᾿ παράταξη τοῦ Σατανᾶ». («Ἐν συνει- ἀριθμ. 100/11-8-97 μεταγενεστέρας ἐ- δήσει», σελ. 20). γκυκλίου της, καλεῖ μάλιστα «ὅλους 4. Παρομοίου περιεχομένου ἀπόσπα- τούς Ὀρθοδόξους Κρῆτες... σέ συνεχῆ σμα ἀπό τό ἐκτενέστατο καί λίαν κα- ἐπαγρύπνηση καί ἑτοιμότητα γιά πρω- τατοπιστικό κείμενον τῶν Ἱ. Μονῶν τοβουλίες καί νόμιμες ἀγωνιστικές τῶν Ἁγίων Μετεώρων: κινητοποιήσεις». (Συμπληρωματικόν «Ἡ χρήση τοῦ ἀριθμοῦ 666 στίς νέες δίφυλλον, τεῦχος τοῦ «Ἐν συνειδήσει», ἠλεκτρονικές ταυτότητες ἀποτελεῖ τό σελ. 2). τελευταῖο βῆμα πρίν ἀπό τό χάραγμα [Δημιουργεῖ βαθυτάτην θλίψιν καί στό χέρι ἤ στό μέτωπο. Γι᾿ αὐτό καί ἡ εὔλογα ἐρωτηματικά ἡ πρόσφατος παραλαβή τους ἀπό τούς χριστιανούς συμβιβαστική δήλωσις τῆς Ἱ. Συνόδου σημαίνει ἄρνηση τοῦ Χριστοῦ, πο- ταύτης, ἡ ἔχουσα σαφῶς ἀλλότριον λιτογράφηση στήν παράταξη τοῦ πνεῦμα]. Σατανᾶ καί πνευματικό θάνατο». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 29-30). 2. Ἀρκετές ἀνακοινώσεις τοῦ Ἁγίου Ὄρους. Ἐξ αὐτῶν παραθέτομε τό ἀ- 5. Δύο ἀποσπάσματα ἀπό τό κόλουθον ἀπόσπασμα τοῦ ἀνακοι- κείμενον-καταπέλτης ὑπό τόν τίτλον: νωθέντος τῆς ΕΔΙΣ Αὐγούστου 1988: «Ὁ Βεελζεβούλ καί ὁ Ε.Κ.Α.Μ» τοῦ μα- καριστοῦ Γέροντος Ἐπιφανίου Θεο- «Προειδοποιεῖ ἀκόμη ἡ Ἱερά δωροπούλου: Κοινότης ὅτι οἱ Ἁγιορεῖται Μοναχοί δέν θά δεχθοῦν νά παραλάβουν τίς «Ἄν λοιπόν πράγματι εἰς τά νέα δελτία νέες ταυτότητες, ἐφ᾿ ὅσον διαπιστωθῆ ταυτότητος ἔχει ἀποτυπωθεῖ ἔστω καί ὅτι φέρουν τό 666». ὑποψία τῆς μορφῆς τοῦ Βεελζεβούλ, ἀσφαλῶς οἱ πιστοί ὄχι μόνον δέν θά 3. Τό ὁμολογιακόν ἐκεῖνο κείμενον παραλάβουν τά διαβολοδελτία αὐτά, τό φέρον 123 ὑπογραφάς (Καθηγουμέ- ἀλλ᾿ οὔτε κἄν θά τά ἐγγίσουν! νων Ἱ. Μονῶν καί Ἡσυχαστηρίων Τό αὐτό θά συμβῇ καί ἄν τά δελτία -ἀνδρώων καί γυναικείων-, λοιπῶν φέρουν τόν ἀριθμό 666. Ἐάν μέν ὁ ἀξιολόγων κληρικῶν, ἐξ ὧν ἀρκετοί ἀριθμός αὐτός ἐτέθη ἐπίτηδες, ὡς νῦν Μητροπολῖται καί Καθηγη- σχετιζόμενος μέ τόν ἀντίχριστον, θά ταί Πανεπιστημίου) τό ἀποσταλέν ἦτο ἀδιανόητον νά φέρωμεν ἐπάνω μας πρός τήν Ἱ. Σύνοδον τῆς Ἱεραρχίας. τά σύμβολα τοῦ ἀντιχρίστου! Ἀλλά Ἀντιγράφομε ἐκφραστικότατον ἀπό- καί ἐάν ὁ ἀριθμός αὐτός δέν ἐπελέγη σπασμά του, πού διατυπώνεται μέ τόν σκοπίμως, ἀλλ᾿ ἁπλῶς ὡς ἕνας ἀριθμός πιό κατηγορηματικό τρόπον. μεταξύ τῶν πολλῶν.., καί πάλιν τά «Ἡ ἀποδοχή ἐκ μέρους τῶν πιστῶν δελτία ταυτότητος, ὡς προκαλοῦντα ταυτότητος, πιστοποιητικοῦ δηλαδή τήν θρησκευτικήν μας εὐαισθησίαν τῆς προσωπικότητός τους, πού θά φέρῃ μέ τήν χρῆσιν ἑνός ὑπόπτου καί τόν ἀριθμό τοῦ Ἀντιχρίστου, ὅπως κι ἄν διαβλητοῦ ἀριθμοῦ, εἶναι ἀπολύτως ἀπεικονίζεται αὐτός, ἀποτελεῖ ἄρνηση ἀπαράδεκτα. ΔΕΝ ΘΑ ΤΑ ΠΑΡΑΛΑ-
  • 108.
    108 ΒΩΜΕΝ! 2 οἱ ὀρθόδοξοι τάς νέας ταυτότητας, ... Τέλος λόγου : Ἐάν τά διαδιδόμενα ἀνενέωσε δέ τήν ὁδηγίαν αὐτήν καί εἶ-ναι ἀληθῆ καί τά νέα δελτία ταυτότη- μέ τήν πρόσφατον Συνοδικήν ἐγκύ- τος θά φέρουν, ἐμφανῶς ἤ ἀφανῶς, κλιον. Εἰς τοῦτο συμφωνεῖ καί ὅλο εἴτε τήν μορφήν τοῦ Βεελζεβούλ, εἴτε τό Ἅγιο Ὄρος. Ἀγωνίζονται ἐπί- τόν ἀριθμόν 666, εἴτε ὁτιδήποτε ἄλλο σης, καί μάλιστα ἐντονώτερον ἡμῶν, ἀντιχριστιανικόν σύμβολον, ἤ ἀκόμη οἱ ὀρθόδοξοι χριστιανοί πού ἀκο- καί ἄν θά ἔχουν μόνον τόν Ε.Κ.Α.Μ, λουθοῦν τό παλαιόν ἡμερολόγιον, ἄνευ προηγουμένως νομοθετικῆς δια- συμπλέομεν δέ μετ᾿ αὐτῶν εἰς τόν σφαλίσεως τῶν δημοκρατικῶν δικαιω- ἀγῶνα τοῦτον. Ἔγκυροι τέλος φωναί μάτων καί ἐλευθεριῶν τοῦ πολίτου, χαρισματούχων γερόντων, ὡς τοῦ θά εἴπωμεν ΟΧΙ καί πάλιν ΟΧΙ καί π. Παϊσΐου, καί ἀπό τό ὑπερπέραν μυριάκις ΟΧΙ εἰς τά νέα αὐτά δελτία, ἀκόμη φωνάζουν νά φυλαχθῶμεν ὁτιδήποτε καί ἄν πρόκειται νά ἀν ἀπό τό «χάραγμα» τοῦ ἀντιχρίστου». τιμετωπίσωμεν...«Ἀκουέτω ταῦτα («Χριστιανική Σπίθα», Ἰούλ. 97, ἀρ. φ. καί Βασιλεύς (=Κυβέρνησις)!..». («Ἡ 543 καί «Ἡ ἀλήθεια», σελ. 50-51). ἀλήθεια», σελ. 43-44). 7. Ἀπόσπασμα συνεντεύξεως τοῦ 6. Ἀπόσπασμα ἀπό τό ἄρθρον: «Εἴμε- μακαριστοῦ Ἀρχιεπισκόπου Χριστο- θα ἕτοιμοι διά θυσίας;» τοῦ μακαριστοῦ δούλου (ὄντος τότε Μητροπολίτου Σεβ. Μητροπολίτου Φλωρίνης κ. Αὐ- Δημητριάδος) : γουστίνου: «Ἔχει ἐπισήμως, ἀπό ἁρμόδια ἑλ- «Τό συμπέρασμα εἶναι· ὅταν ἴδωμεν ληνικά χείλη, ὁμολογηθῆ ὅτι στίς νά μᾶς καλοῦν διά χάραξιν ἐπί τῆς νέες ταυτότητες ὁ δυσώνυμος ἀριθ- δεξιᾶς χειρός καί ἐπί τοῦ μετώπου, ἦλ- μός 666 θά ἀποτελῇ ὄντως τό «κλει- θε πλέον ἡ ὥρα τῆς πραγματοποιήσεως δί» γιά τήν ἀνάγνωση ἀπό τά εἰδικά τῆς προφητείας. Φρονοῦμεν ὅμως, ὅτι μηχανήματα ἀφανῶν στοιχείων πού ἡ ἀντίστασις δέν πρέπει νά προβληθῇ αὐτές θά περιέχουν. Οἱ ἁρμόδιοι εἰς τό τελευταῖον ἐκεῖνο στάδιον, διότι πρέπει νά προβληματισθοῦν ἐμπρός τότε θά εἶναι ἀργά. Διά τοῦτο ὀρθῶς στήν ἐπιχειρούμενη ἀπό ἄγνωστη οἱ πιστοί, αἰσθανόμενοι τόν κίνδυνον κατεύθυνση ὑποχρεωτική ὑποταγή πλησιάζοντα, ἤρχισαν νά ἀντιδροῦν ὅλων τῶν Εὐρωπαίων στό σύστημα ἀπό ἐτῶν ἤδη... Ποῦ εὑρισκόμεθα τοῦ ἀριθμοῦ αὐτοῦ. Ἄσχετα μέ τό τί τώρα; Μετά τήν ψήφησιν τοῦ νόμου πιστεύει ὁ καθένας γιά τό 666, σημασία διά τήν προστασίαν «δῆθεν» τοῦ ἀ- ἔχει πώς δέν πρόκειται γιά ἕναν τυ- τόμου ἀπό τήν ἐπεξεργασίαν τῶν προ- χαῖο ἀριθμό. Καί καλῶς οἱ πιστοί σωπικῶν δεδομένων καί μετά τήν ἐκδηλώνουν ἀποτροπιασμό πρός αὐ- κύρωσιν τῆς Συνθήκης Σένγκεν τί τόν». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 54-55). μένει; Αἱ νέαι ταυτότητες μέ τό 666. 8. Ἀπόσπασμα ἀπό τό λίαν διευ- Καί πάλιν οἱ πιστοί θά ἀντισταθοῦν κρινιστικό θεολογικά καί συγχρόνως καί θά ἀγωνισθοῦν. Ἀπό τοῦ 1993 ὁμολογιακό κείμενον: «Ἠλεκτρονικές ἤδη ἡ Ἱ. Σύνοδος εἶπε νά μή λάβουν ταυτότητες. Ὥρα γιά ὁμολογία ἤ ἄρνη-
  • 109.
    109 σι» τοῦ σεβαστοῦΚαθηγουμένου τῆς Ἕλληνες καί ξένοι, ἐκτός ἀπό ἐμᾶς, Ἱ. Μονῆς Ὁσ. Γρηγορίου π. Γεωργίου.: καί μάλιστα πού θά μποροῦν ἀπό «Θέλουν λοιπόν νά μᾶς ἐπιβάλουν ἐπιτηδείους νά διαστραφοῦν εἰς βάρος τό 666, καί μάλιστα σέ ἔγγραφο ἀ- μας; Καί ἀκόμη διότι, ἐάν περιέχῃ τό πολύτως προσωπικό μας πού τό 666, θά τό θεωρήσουμε ἄρνησι τοῦ φέρουμε πάντα μαζί μας, ὅπως εἶναι Χριστοῦ. Κανείς δέν ἐπιτρέπεται νά τό δελτίον ταυτότητός μας. διακινδυνεύῃ τήν σωτηρία του». («Ἡ ἀλήθεια», σελ. 86-87). Λέγουν μερικοί ἀφελῶς ὅτι τό 666 τῆς ταυτότητος ἤ καί τό πιθανολογούμενο 9. Ἀπόσπασμα συνεντεύξεως τοῦ χάραγμα στό χέρι ἤ στό μέτωπο δέν σεβαστοῦ καί γνωστοῦ π. Γεωργίου μποροῦν νά μᾶς ἀφαιρέσουν τήν ἀνε- Μεταλληνοῦ : ξίτηλη σφραγίδα τοῦ Χριστοῦ πού «Ἡ χρήση τοῦ ἀριθμοῦ 666 στό νέο ἐλάβαμε μέ τό Ἅγιο Βάπτισμα καί τό σύστημα (ἀναπόφευκτη κατά τούς Ἅγιο Χρίσμα. εἰδικούς) προσδίδει πραγματικές δια- Πράγματι δέν μποροῦν νά μᾶς τήν στάσεις στά τεκταινόμενα. Διότι δέν ἀφαιρέσουν, ὅταν βιαίως μᾶς τά ἐπι- εἴμεθα ἔτσι μόνον ἐμεῖς οἱ Χριστιανοί, βάλουν, δηλαδή ὅταν μᾶς δέσουν καί πού γνωρίζουμε τή σημασία τοῦ μᾶς σφραγίσουν, ἤ προσαρτήσουν ἀριθμοῦ αὐτοῦ (πρβλ. σχετική με- ἐπάνω μας τίς ἠλεκτρονικές ταυ- λέτη, πλήν ἄλλων, τοῦ καθηγητοῦ- τότητες. ἀκαδημαϊκοῦ κ. Μάρκου Σιώτου), ἀλ- λά καί ὅσοι τόν χρησιμοποιοῦν στό Ὅταν ὅμως μέ τήν θέλησή μας τά ἠλεκτρονικό σύστημά τους! Δέν ἀποδεχθοῦμε, τότε βεβαίως θά ἀποστῇ γνωρίζω δέ πῶς μπορεῖ Χριστιανός ἀπό ἐμᾶς ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ, διότι δέν νά ἀντιπαρέρχεται ἐν ἠρεμίᾳ μιά ὡμολογήσαμε τόν Χριστό καί διότι ἀπό τέτοια ἐνέργεια. Ἐδῶ ἀκριβῶς, ὅμως, δειλία ἤ συμφέρον ἤ ἀδιαφορία ἤ καί εἶναι πού φαίνεται ἡ πλάνη κάποιων ἀπό πνευματική ὀλιγωρία δεχθήκαμε «θεολόγων» καί μάλιστα «μητροπο- τό σύμβολο τοῦ Ἀντιχρίστου. λιτῶν», πού ἰσχυρίζονται ὅτι ὁ ἀριθ- Ὅσοι λέγουν στόν εὐσεβῆ λαό μός 666 ἤ τό «χάραγμα» εἶναι κάτι «δέν πειράζει τό 666, πάρετε τίς ἠ- τό «ἐσωτερικό», πού ἀφορᾶ μόνο λεκτρονικές ταυτότητες», δέν σκέ- στό φρόνημα τοῦ Χριστιανοῦ καί πτονται τί εὐθύνη ἀναλαμβάνουν. Δέν στήν ἐσωτερική διάθεσή του. («Ἐν προβληματίζονται μήπως ἔχουν λάθος συνειδήσει», σελ. 10). καί ἔτσι γίνουν ἠθικοί αὐτουργοί Θά ἦταν δυνατόν νά παρατεθοῦν ἀποστασίας τῶν Χριστιανῶν. πολλά ἀκόμη, ἀλλά νομίζομε ὅτι τά Δέν θά δεχθοῦμε ἠλεκτρονική ἀνωτέρω εἶναι ὑπερεπαρκῆ διά νά ταυτότητα, διότι θεωροῦμε ὅτι ἐξευ- καταδείξουν ἀναμφισβήτητα ὅτι ἡ τελίζει τά πρόσωπά μας. Πῶς θά Ἐκκλησία ΕΧΕΙ ΛΑΒΕΙ ΘΕΣΙΝ, τό- φέρουμε μαζί μας ἕνα ἔγγραφο πού σον διά τοῦ θεσμικοῦ της ὀργάνου, θά γράφῃ πλῆθος πληροφοριῶν γιά ὅσον καί διά τῆς καθολικῆς ἀποδοχῆς μᾶς, πού θά μποροῦν νά διαβάσουν τοῦ πληρώματος. Καί ἀναντίρρητα
  • 110.
    110 σέ θέματα πίστεως-ὡς τό παρόν- δέν β) Τό ἀπομένον -ἤτοι ἡ ἐξέτασις χωροῦν μεταβολές, παραλλαγές, πο- τῆς «Κ.τ.Π» διά τήν ἐξακρίβωσιν τῶν λυφωνίες, διαφορετικότητες, συμβι- ἀνωτέρω (ὕπαρξις 666 καί παραβίασις βασμοί κ.τ.τ., ὅσες πιέσεις καί ἐάν ἐλευθερίας)- εἶναι οὐσιαστικῶς ἁρμο- ἐξασκοῦνται, ὅσα ἀνταλλάγματα καί διότης τῶν εἰδικῶν ἐπιστημόνων πού ἐάν προσφέρωνται... ἔχουν ὁρισθῆ διά τόν σκοπόν αὐτόν, Γι᾿ αὐτό καί ἡ Ἱερά Σύνοδος καί στό ἡ δέ ἐπισφράγισις τῶν πορισμάτων πρόσφατο ἀνακοινωθέν της (17-11- τους ὑπό τῆς Ἱερᾶς Συνόδου συνιστᾷ 2010), εὑρίσκεται σέ πλήρη ταυτότητα δευτερεῦον ἔργον αὐτῆς. μέ τήν πρό 12ετίας ἐγκύκλιό της, γ) Ὅπως θά δειχθῇ σέ ἑπομένην διακηρύττουσα καί πάλιν : ἑνότητα, ὑπάρχουν πολλές ἐνδείξεις, «Ἡ Ἐκκλησία εἶναι ὑποχρεωμένη πού ἐγγίζουν τά ὅρια τῆς ἀποδείξεως, νά διαφυλάττῃ τήν ἐλευθερία τοῦ ὅτι τά προαναφερθέντα ἀπαράδεκτα προσώπου καί νά ὑπερασπίζεται τήν θά ὑπάρχουν στήν «Κ.τ.Π» τῆς ὁποίας ἀκεραιότητα τῆς πίστεως. Γι᾿ αὐτό : τό ὑπό τῶν κρατικῶν Ὑπηρεσιῶν ὑποσχεθέν καί ὑπό τῆς Ἱ. Συνόδου α) Ἡ «Κάρτα τοῦ Πολίτη» δέν πρέπει ἀναμενόμενον σχέδιον ἔχει πρό πολ- νά περιέχῃ κατ᾿ οὐδένα τρόπο, ἐμφανῆ λοῦ ἤδη δοθῆ πρός δημοσίαν δια- ἤ ἀφανῆ, τόν ἀριθμό «666». βούλευσιν. β) Ἐπίσης κατ᾿ οὐδένα τρόπο πρέ- πει μέ αὐτή νά παραβιάζονται οἱ προ- δ) Τό κυριώτερον: Τά περί ὧν ὁ σωπικές ἐλευθερίες». λόγος κακόδοξα δημοσιευόμενα κεί- μενα σχεδόν καθόλου δέν ἀσχολοῦ- Πῶς, λοιπόν, εἶναι δυνατόν νά προ- νται μέ ὅσα ἀναμένονται νά ἐξα- βάλλεται ὁ ἰσχυρισμός ὅτι ἡ Ἐκκλησία κριβωθοῦν ὑπό τῆς Ἱ. Συνόδου - μᾶλ- δέν ἔχει λάβει ἀκόμη θέσιν καί ὅτι λον τά θεωροῦν δεδομένα. Αὐτό τό θά ἀναμένωμε τήν θέσιν της γιά νά ὁποῖον ἀπορρίπτουν, ἀλλά καί εἰ- τοποθετηθοῦμε; (!) ρωνεύονται, εἶναι ἡ θεολογική τοπο- Ἴσως προχείρως δοθῆ ὡς ἀπάντησις θέτησις (ἡ ὁποία, ὡς ἐλέχθη, ἔχει ὁλο- ἡ δήλωσις τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ὅτι ... κληρωθῆ) περιγελώντας μέ ἔπαρσιν ἀναμένει τό καταρτιζόμενο σχέδιο ἀπό καί περιφρόνησιν πάντας τούς ἀπο- τίς ἁρμόδιες Ὑπηρεσίες γιά τήν ἔκδοση δεχομένους αὐτήν. τῆς «Κάρτας» γιά νά τοποθετηθῇ ὑπευθύνως». Ὅμως : α) Ὅπως κατεδείχθη ἀνωτέρω, ἡ θεολογική τοποθέτησις -ἤτοι: τό Ἡ διδασκαλία τοῦ Γέροντος ἀπαράδεκτον τῆς ὑπάρξεως τοῦ 666 Παϊσίου. στήν «Κ.τ.Π», ὅπως καί τό ἀπαράδεκτον Δέν θά ἐπεκταθοῦμε πολύ ἐπ᾿ αὐ- τῆς παραβιάσεως μέ αὐτήν («Κ.τ.Π») τῆς, διότι στούς περισσοτέρους εἶ- τῶν προσωπικῶν ἐλευθεριῶν- (πού ναι γνωστή, καί λόγῳ τῆς κυκλο- συνιστᾷ καί τό πρωτεῦον ἔργον τῆς φορήσεως σέ ἑκατοντάδας χιλιάδων Ἐκκλησίας) ἔχει ἤδη ὁλοκληρωθῆ. τοῦ γνωστοῦ κειμένου του «Σημεῖα
  • 111.
    111 τῶν καιρῶν», ὅπωςἐπίσης καί τῶν νίκην τοῦ Ἀρνίου καί τήν ἐξόντωσιν ἀπομαγνητοφωνημένων ἀποσπασμά- τοῦ Θηρίου, ἀλλά καί βεβαιώνοντας των σχετικῆς συνομιλίας του, ἀλλά ὅτι καί κατά τήν σύντομη δαιμονική καί λόγῳ τῆς καταγραφῆς τῶν θέσε- μπόρα θά δοθῇ ἄφθονος ἡ Θεία ών του στά αὐθεντικά βιβλία πού ἀνα- συναντίληψις πρός ὅσους δέν ὑπο- φέρονται στόν Βίο ἤ τούς λόγους του. κύψουν, ἐνῶ, ἀντιθέτως, ὅσοι δεχθοῦν Ἐπιγραμματικῶς μόνον ἀναφέρομεν τό σφράγισμα, θά ὑποφέρουν καί ψυ- ὅτι ὁ μακαριστός Γέρων : χικῶς, ἀλλά καί σωματικῶς, παρά τίς 1.Τόνιζεἀπερίφρασταὅτιὁδεχόμενος ψευδεῖς ἐπαγγελίες, πού θά τούς ἔχουν τό 666 στό σῶμα του, δέχεται τήν δοθῆ ἀπό τόν Ἀντίχριστο ἤ τά ὄργανά σφραγίδα (χάραγμα) τοῦ Ἀντιχρίστου του περί δῆθεν ἐξυπηρετήσεως καί ἀσφαλείας. καί ὅτι μέ τήν ἐνέργειά του αὐτήν ἀρνεῖται τό «Ἅγιο Σφράγισμα τοῦ Στήν διδασκαλία τοῦ μακαριστοῦ Χριστοῦ πού τοῦ δόθηκε στό Ἅγιο Γέροντος εἶναι ἐμφανέστατος ὁ φω- Βάπτισμα», ἀποδιώκει ἀπό μέσα του τισμός τοῦ Ἁγίου Πνεύματος πού «τήν Θεία Χάρη τοῦ Χριστοῦ» -ἔστω κινοῦσε τήν χεῖρα καί τήν γλῶσσα καί ἄν αὐταπατώμενος μπορεῖ νά του. Γι᾿ αὐτό καί ταυτίζεται ἀπόλυτα ἰσχυρίζεται «ὅτι ἔχει μέσα του τόν μέ τήν διαχρονική διδασκαλία καί ζωή Χριστό»-, καί ἀπογυμνώνεται ἀπό τῆς Ἐκκλησίας καί ἰδίως μέ τήν ἁγίαν «τήν δύναμη τοῦ Τιμίου Σταυροῦ τοῦ εὐαισθησίαν τῶν Ἁγίων Μαρτύρων. Ἁγίου Συμβόλου» καθιστώντας την Γι᾿ αὐτό καί «πληροφόρησε» καί «πλη- ἀνενεργόν δι᾿ ἑαυτόν. ροφορεῖ» ἀνενδοίαστα τίς καρδιές τῶν πιστῶν. Γι᾿ αὐτό συνετέλεσε τά μέ- 2. Ἀλλά καί στήν ταυτότητά μας γιστα στήν ἀπλανῆ τοποθέτησιν τῆς θεω-ροῦσε ἀδιανόητη τήν ὕπαρξιν τοῦ Ἐκκλησίας ἐπί τοῦ θέματος. Γι᾿ αὐτό δαιμονικοῦ συμβόλου. Τήν τοιαύτην καί πολεμήθηκε καί συκοφαντήθηκε ἀποδοχήν της ἐχαρακτήριζεν ὡς «εἰσα- ὑπερβαλλόντως ἀπό ὅσους εἴτε ἐξ γωγήν στό σφράγισμα» καί ἄρνησιν· ἰδιοτελείας, εἴτε ἐξ ἐγωϊσμοῦ καί καθ᾿ ὅσον δέν πρόκειται γιά ἕνα ἁπλό ὀρθολογισμοῦ -στοιχοῦντες τῇ ἰδίᾳ ἔγγραφον, ἀλλά γιά τό κυρίως προσω- κρίσει («ἑρμηνεύοντας μέ τό μυαλό πικόν μας ἔγγραφο, πού ταυτιζόμαστε τους» κατά τόν Γέροντα)- ὑπεστήριξαν δι᾿ αὐτοῦ καί πού ἡ ὑπογραφή μας σ᾿ πεπλανημένες ἀπόψεις. Ψευδόμενοι αὐτό δηλώνει τήν ἀποδοχή μας. ἀσυστόλως, εἶπαν καί ἔγραψαν, λένε 3. Ἀναιροῦσε ὅλες τίς «γνωστικές» καί γράφουν: -σοφιστικές ἑρμηνεῖες καί τίς «Ἰησου- α) Ὅτι, δῆθεν, παρεποιήθη ἀπό ἄλ- ΐτικες» - συμβιβαστικές μεθόδους, λους τό χειρόγραφό του καί ὅτι, δῆ- χρησιμοποιώντας ἁγιογραφικά καί θεν, γραφολόγος ἀμφισβήτησε τόν γρα- πατερικά ἐπιχειρήματα καί παρα- φικόν του χαρακτῆρα! Παρ᾿ ὅλον πού δείγματα Ἁγίων Μαρτύρων. Καί πλεῖστοι γνωρίζομε ὅτι ὁ ἴδιος τό εἶχε 4. Παρηγοροῦσε καί ἀνεπτέρωνε τό γράψει -πέραν ἀπό τό ἐμφανέστατο ὁμολογιακό καί μαρτυρικό φρόνημα, τοῦ γραφικοῦ του χαρακτῆρος-, ὁ ἴδι- ὄχι μόνον ἀναφερόμενος στήν τελικήν ος, προβλέποντας τήν κακοήθειαν με-
  • 112.
    112 ρικῶν, εἶχε δώσειἐντολήν νά διαδοθῇ σκαλία του πολεμούμενοι ἀστράφτουν φωτοτυπικά καί ὄχι δι᾿ ἐκτυπώσεως περισσότερο καί φωτίζουν καί στη- καί ὁ ἴδιος τό μοίραζε σέ πολλούς. ρίζουν ὅσους μέ καθαρή καί ἀνιδιοτελῆ β) Ὅτι δῆθεν τόν παρέσυραν ἄλλοι, ἀγάπη ἀγαποῦν τόν Χριστόν. Μόνον καί αὐτός ἀπό ἀφέλεια καί ἄγνοια ὅσοι ζητοῦν φίλαυτα τό βόλεμά τους ἐπείσθη! Ἀλλά μόνον κάποιος πού δέν εὑρίσκουν ἔρεισμα στίς συκοφαντίες, εἶχε γνωρίσει καθόλου τόν Γέροντα θά γιά νά δικαιολογήσουν τήν πτῶσιν μποροῦσε νά ἰσχυρισθῇ κάτι τέτοιο! τους καί νά κατασιγάσουν τήν διαμαρ- τυρομένη συνείδησίν τους. «Μόνον οἱ γ) Ὅτι δῆθεν ἀργότερα μετάνοιωσε βλαμμένοι βλάπτονται», ὅπως ἔλεγε ὁ καί ἄλλαξε τοποθέτησιν. Παρ᾿ ὅλον Γέροντας. πού ὑπάρχει ἡ κασέτα μέ τήν σχετικήν συνομιλίαν του περί τό τέλος τῆς ζωῆς του, μέ τίς ἴδιες θέσεις καί σέ αὐ- στηρότερο μάλιστα ὕφος! ΠΑΡΑΠΟΜΠEΣ δ) Ὅτι δῆθεν δέν εἶχε γιά τίς θέσεις του αὐτές βεβαιότητα περί «τοῦ ἐν 1. Ὅλα σχεδόν τά κείμενα, στά αὐτῷ λαλοῦντος Χριστοῦ» καί ὅτι ὁποῖα θά γίνῃ ἀναφορά κατωτέρω, γι᾿ αὐτό προέτρεπε σέ τυφλῆ -δῆθεν εὑρίσκονται στό: «Ἡ ἀλήθεια γιά τίς ἀπροϋπόθετα- ὑπακοήν σέ ὅ,τι πεῖ ἠλεκτρονικές ταυτότητες καί τήν ἡ Ἐκκλησία. Καί τά λένε καί τά συνθήκη Σένγκεν» (Συλλογή ἐγγρά- γράφουν αὐτά, ἐνῷ γνωρίζουν, ἀφ᾿ φων καί κειμένων), Ἔκδοση Ἱεραπο- ἑνός μέν, ὅτι ἡ Ἐκκλησία καί τό στολικοῦ Συνδέσμου «Ἅγιος Κοσμᾶς 1998 καί πρόσφατα ἀποδέχθηκε καί ὁ Αἰτωλός», Θεσσαλονίκη (στό ἑξῆς: ἐπισφράγισε τίς πεφωτισμένες θέσεις «Ἡ ἀλήθεια»). Ἐπίσης ἀρκετά ἐξ του, ἀφ᾿ ἑτέρου, ὅτι ὁ μακαριστός αὐτῶν εὑρίσκονται στήν ἔκτακτη Πατήρ τίς ὑπεστήριζε μέ αὐστηρότη- ἔκδοσιν τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Μεγάλου τα, ὁμιλώντας μέ ἐντονώτατο τρόπο Μετεώρου «Ἐν συνειδήσει», Ἅγια κατά τῶν διαφόρων «γνωστικῶν» - Μετέωρα, Αὔγουστος 1997 (στό καί φημισμένων πνευματικῶν καί ἐ- ἑξῆς: «Ἐν συνειδήσει»). Ἀπόσπασμα πισκόπων- πού «φάσκιωναν» τά πνευ- κειμένου πού τό προσυπογράφουν ματικά τους παιδιά, ἐκ τρίτου δέ οἱ Ἱερομ. Ἀρσένιος καί Μοναχός ὅτι ἦτο ἡ μοναδική φορά στήν ζωή Ἡσαΐας, ἀπό το Κουτλουμουσιανό του, πού εἶχε δώσει ἐντολήν γιά Κελλί «Παναγούδας» καί ἀρκετές δε- φωτοτυπική (μέ τά ὀρθογραφικά του κάδες Ἁγιορειτῶν πατέρων. λάθη) διάδοσιν χειρογράφου του! 2. Θέσιν τήν ὁποίαν λογοκρίνει ὁ π. Ἀλλ᾿ ὅσον καί ἐάν συκοφάντησαν Βασ. Βολουδάκης, παρουσιάζοντας καί συκοφαντοῦν «πρός κέντρα λα- ψευδῶς ὅτι δῆθεν ὁ π. Ἐπιφάνιος κτίζουν». Ὁ Γέροντας καί ἡ διδα- συμφωνεῖ μαζί του.
  • 113.
    113 ΚΑΡΥΑΙ ΤΗι 22.4/5.5.2011 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ ΙΕΡΑΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ Κ ΑΙ ΤΗΣ «Κ ΑΡΤΑΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ» Ἐξ ἀφορμῆς τῆς προσφάτου καταθέσεως στὴ Βουλὴ τῶν Ἑλλήνων τοῦ νομοσχεδί- ου «Γιὰ τὴν Ἠλεκτρονικὴ Διακυβέρνηση» καὶ τὴν ἀπορρέουσα ἐκ τούτου μελλοντικὴ ἔκδοσι τῆς «Κάρτας τοῦ Πολίτη», ἡ Ἱερὰ Κοινότης τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἐπιθυμεῖ νὰ ἐπισημάνη τὰ ἀκόλουθα: Ἡ «Κάρτα τοῦ Πολίτη» ταυτοποιεῖ τὴν προσωπικότητα τοῦ πολίτη καὶ τὸν μετατρέ- πει σὲ ἕνα ἀριθμὸ τοῦ συστήματος τῆς ἠλεκτρονικῆς διακυβερνήσεως. Ὅλοι οἱ πολίτες ἐντάσσονται πλέον σὲ ἕνα ἠλεκτρονικὸ σύστημα, τὸ ὁποῖο ἐλέγχει καὶ ἐπεξεργάζεται τὰ στοιχεῖα τῆς προσωπικῆς τους ζωῆς (οἰκονομικὴ δραστηριότης, θέματα ὑγείας, ἐργασίας, κοινωνικῆς συμπεριφορᾶς κ.λπ.), καταργώντας οὐσιαστικὰ τὶς προσωπικές τους ἐλευθερίες. Ἐπειδὴ τὸ σύστημα αὐτὸ ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ μετεξελίσσεται εὔκολα, θεωροῦμε ὅτι εἶναι ὁρατὸς ὁ κίνδυνος γιὰ τοὺς Χριστιανοὺς νὰ παραβιάζεται ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς τους συνειδήσεως, στερώντας τους τὴν δυνατότητα νὰ ὁμολογοῦν ἐλεύθερα τὴν πίστι τους καὶ νὰ κηρύσσουν τὸ Εὐαγγέλιο τοῦ Χριστοῦ. Ἐπειδὴ μάλιστα ἡ ἐξουσία χρήσεως τοῦ συστήματος αὐτοῦ παραδίδεται σὲ φορεῖς ἀκαθόριστους ὡς πρὸς τὸν δημόσιο ἢ ἰδιωτικό τους χαρακτήρα καὶ τοὺς δίδεται ἡ εὐχέρεια νὰ προσθαφαιροῦν στὴν Κάρτα δεδομένα, ὑπάρχει τὸ ἐνδεχόμενο ἀκόμη καὶ τῆς ἀνεπίγνωστης ἐκ μέρους τῶν πιστῶν χρήσεως ἀντιχριστιανικῶν συμβόλων. Γιὰ ὅλους τοὺς παραπάνω λόγους ἡ Ἱερὰ Κοινότης τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἐκφράζει τὴν ἔντονη ἀνησυχία της καὶ ὑποβάλλει θερμὴ παράκλησι πρὸς τὴν Ἑλληνικὴ Κυβέρ- νησι νὰ μὴ προχωρήση στὴν ἔκδοσι τῆς ἠλεκτρονικῆς «Κάρτας τοῦ Πολίτη», συνιστᾶ δὲ στοὺς χριστιανοὺς νὰ χρησιμοποιοῦν τὰ συμβατικὰ μέσα ταυτοποιήσεώς τους. Ἡ ὑποχρεωτικὴ ἐπιβολὴ τοιούτου εἴδους Κάρτας μᾶς εὑρίσκει ἀντιθέτους. Ὡς Ὀρθόδοξοι Χριστιανοὶ δὲν λησμονοῦμε ὅτι «μείζων ὁ ἐν ἡμῖν ἢ ὁ ἐν τῷ κόσμῳ», καὶ ὅτι ὁ Χριστὸς «νενίκηκε τὸν κόσμον»· τοῦτο ὅμως δὲν συνεπάγεται καὶ τὴν συμφωνία μας σὲ ὑποχρεωτικὲς καὶ ἀνελεύθερες πρακτικές. Εὐχόμεθα ὁλοψύχως ἡ Κυρία Θεοτόκος, ἡ Προστάτις καὶ Ἔφορος τοῦ Ἁγίου Ὄρους, νὰ δίδη στὸν εὐλαβῆ λαὸ τῆς πατρίδος μας τὴν δύναμι νὰ ἀντεπεξέρχεται σὲ ὅλες τὶς δυσκολίες τοῦ βίου, μάλιστα μέσα στὴ δυσχερῆ αὐτὴ συγκυρία ποὺ διερχόμεθα. Ἅπαντες οἱ ἐν τῇ κοινῇ Συνάξει Ἀντιπρόσωποι καὶ Προϊστάμενοι τῶν εἴκοσιν Ἱερῶν Μονῶν τοῦ Ἁγίου Ὄρους Ἄθω.
  • 114.
    114 ειδησεισ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Οἰκουμενικό Ἑλληνισμό Τὸ περιοδικό μας, σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα, θὰ ἀφιερώνει αὐτὲς τὶς σελίδες σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς καὶ πνευματικὲς προσπάθειες καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἢ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.. ΔΗΜΟΣΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΒΕΡΟΙΑΣ Ἡ Βιβλιοθήκη μὲ λίγα λόγια Ὁ σκοπὸς Ἡ Βιβλιοθήκη εἶναι Νομικὸ Πρό- Ἡ Δημόσια Κεντρικὴ Βιβλιοθή- σωπο Δημοσίου Δικαίου. Ἀριθμεῖ κη τῆς Βέροιας παρέχει ὑπηρεσίες ἐ- πάνω ἀπὸ 21.000 μέλη σήμερα καὶ κπαίδευσης, πληροφόρησης καὶ ψυ- τὸ 2007 δάνεισε 210.000 τεκμήρια χαγωγίας, ποὺ συμβάλλουν στὴ βελ- στὴν Κεντρικὴ Βιβλιοθήκη. Ἡ Δημό- τίωση τῆς ποιότητας τῆς ζωῆς. Ἀνα- σια Βιβλιοθήκη Βέροιας παρέχει τὶς πτύσσει ἕνα δίκτυο παραδοσιακῶν καὶ ὑπηρεσίες της μέσῳ τοῦ Κεντρικοῦ διαδικτυακῶν ὑπηρεσιῶν, οἱ ὁποῖες της κτηρίου, τοῦ παραρτήματος, καὶ βοηθοῦν τοὺς πολίτες νὰ συμμετέ- τῶν δύο Κινητῶν Βιβλιοθηκῶν της, οἱ χουν πιὸ ἐνεργὰ στὴν κοινωνία τῆς ὁποῖες ἐπισκέπτονται περισσότερα ἀπὸ γνώσης. 50 δανειστικὰ κέντρα, σὲ περιοχὲς τῆς ΚΔ Μακεδονίας. Τὸ Παράρτημά της, Τὸ ὅραμα στεγάζεται στὸ σχολικὸ συγκρότημα τοῦ 7ου καὶ 11ου Σχολείου δίπλα στὸ Μία Βιβλιοθήκη χῶρος συνάντησης Ἀρχαιολογικὸ Μουσεῖο. καὶ ἀνταλλαγῆς ἰδεῶν γιὰ τοὺς κατοί- κους τῆς περιοχῆς - κέντρο προώθη- Ἡ συλλογή της περιλαμβάνει πάνω σης τῆς δημιουργικῆς ἔκφρασης καὶ ἀπὸ 1.000.000 τόμους βιβλίων (50.000 τῆς καινοτομίας. ἀπὸ αὐτοὺς εἶναι καταχωρημένοι σὲ ἠλεκτρονικὴ μορφή) καὶ μποροῦν νὰ ἀναζητηθοῦν μέσῳ τοῦ διαδικτύου. Μελλοντικά σχέδια Ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ἔντυπο ὑλικὸ ἡ συλ- Ἡ Βιβλιοθήκη ἀκολουθώντας τὸ ὅρα- λογὴ περιλαμβάνει καὶ ὀπτικοακου- μα καὶ τὴν ἀποστολή της, ποὺ πρόσφατα στικὸ ὑλικὸ (VHS, DVD, CD-ROM, ἐπαναπροσδιορίστηκαν ὀργανώνει τὶς DVD-ROM, CD μουσικῆς). μελλοντικὲς δράσης της σὲ τρεῖς κατευ-
  • 115.
    115 θύνσεις: «Ὑπηρεσίες σὲπεριοχὲς ποὺ ἤδη πλήρως αὐτοματοποιημένος. Τὸ μειονεκτοῦν», «Ἀνάπτυξη συνεργασιῶν» 1996 ἡ Βιβλιοθήκη ἦταν ἡ πρώτη στὴ καὶ «Δημιουργία ἐμπειριῶν» χώρα ποὺ παρεῖχε στοὺς χρῆστες της δωρεὰν πρόσβαση σὲ ἠλεκτρονικοὺς ὑπολογιστὲς καὶ στὸ Διαδίκτυο. Τὸ «Ὑπηρεσίες Βιβλιοθήκης σὲ 1997 ἦταν ἡ πρώτη ποὺ δημιούργη- ἀπομακρυσμένες περιοχὲς» σε τὴ δική της ἱστοσελίδα.Ἡ Βιβλιο- Ἡ Βιβλιοθήκη σχεδιάζει νὰ ἐπε- θήκη ἐξυπηρετεῖ τοὺς 50.000 κατοί- κτείνει τὶς ὑπηρεσίες της σὲ χωριὰ κους τῆς Βέροιας καὶ ἀκόμη 130.000 ποὺ δὲν ἐξυπηρετοῦνται καθόλου. ἀνθρώπους στὶς γύρω περιοχές. Δί- νει ἰδιαίτερη ἔμφαση στοὺς νέους Ἡ Βιβλιοθήκη ἔχει ἀναδειχθεῖ ὡς ἀνθρώπους μὲ τὸ νέο της τμῆμα γιὰ κορυφαία στὴν Ἑλλάδα προσφέρο- παιδιὰ καὶ ἐφήβους, τὰ Μαγικὰ Κου- ντας μία σειρὰ ὑπηρεσιῶν καὶ προ- τιά, τὰ ὁποῖα παρέχουν ἠλεκτρονικοὺς γραμμάτων γιὰ παιδιὰ καὶ ἐνήλικες, ὑπολογιστές, σταθμοὺς μουσικῆς, καὶ βοηθώντας ἄλλες βιβλιοθῆκες νὰ περιοχὲς παιχνιδιοῦ σὲ ἐσωτερικοὺς ἀναπαράγουν τὴν ἐπιτυχία της. Ἡ καὶ ἐξωτερικοὺς χώρους καὶ πλῆρες Βιβλιοθήκη τῆς Βέροιας ἀντιλήφθηκε πρόγραμμα δραστηριοτήτων - ἀπὸ τὴ δύναμη τῆς τεχνολογίας ἀπὸ νω- ἀφήγηση ἱστοριῶν μέχρι τέχνες καὶ ρίς. Τὸ 1992, ὁ κατάλογός της ἦταν χειροτεχνίες (ἐκφραστικὰ μέσα). ΑΠΟ ΤΟΝ ΗΡΑΚ ΛΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΜΕΓΑ Α ΛΕΞΑΝΔΡΟ T ὸ μουσεῖο τῆς Ὀξφόρδης ντρια τῆς ἐφορίας προϊστορικῶν καὶ Ashmolean θὰ φιλοξενή- κλασικῶν ἀρχαιοτήτων, γιὰ πρώτη σει ἀπὸ τὶς 7 Ἀπρ. μέχρι φορὰ ἐκτίθενται ἐκτὸς Ἑλλάδος τὸ τέλος Αὐγ. 2011 ἔκθεση καὶ ὁρισμένα ἀπὸ αὐτὰ «δὲν ἔχουν μὲ τίτλο «Ἀπὸ τὸν Ἡρακλῆ μέχρι παρουσιαστεῖ οὔτε στὴν Ἑλλάδα». τὸν Μ. Ἀλέξανδρο», μὲ 550 ἀντικεί- Στὰ ἀντικείμενα τῆς ἔκθεσης περι- μενα μεγάλης ἀρχαιολογικῆς καὶ ἱ- λαμβάνονται ἀκόμη εὑρήματα ἀπὸ στορικῆς σημασίας τὰ ὁποῖα βρέ- τοὺς τάφους τῶν βασιλικῶν γυ- θηκαν στὶς ἀνασκαφὲς τῶν Βα- ναικῶν τῆς Μακεδονίας, τὰ ὁποῖα σιλικῶν τάφων στὴ Βεργίνα ἀπὸ ἀποκαλύπτουν τὸν ἡγετικὸ ρόλο τὸν θάνατο τοῦ καθηγητῆ Μανώ- ποὺ εἶχαν αὐτὲς οἱ γυναῖκες, ὡς βα- λη Ἀνδρόνικου μέχρι σήμερα. Ὅλα σίλισσες, πριγκίπισσες καὶ ἱέρειες. τὰ ἀντικείμενα τῆς ἔκθεσης δήλω- σε σὲ σχετικὴ συνέντευξη τύπου, ἡ Ἀγγελικὴ Κοταρίδη, Διευθύ- Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ, Ὀξφόρδη
  • 116.
    116 ΒΡΕΘΗΚΕ Η ΠΡΩΪΜΟΤΕΡΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΣΤΗΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ H ̔ ἀρχαιότερη εὐρωπαϊκὴ σχέση μὲ τὴν ἐξάπλωση τῆς γραφῆς. ἐπιγραφὴ τὴν ὁποία μπο- Ἂν καὶ ἡ Γραμμικὴ Β εἶναι πολὺ πιὸ ροῦμε νὰ διαβάσουμε εἶναι ὄψιμη ὡς σύστημα γραφῆς ἀπὸ ἐκεῖ- ἑλληνική, σώζεται σὲ πή- να τῆς Ἐγγὺς καὶ Μέσης Ἀνατολῆς - λινη πινακίδα καὶ γράφτηκε πρίν ἀπὸ ἐνδεικτικά, τὴν ἐποχὴ τῆς πινακίδας 3.500 χρόνια σὲ Γραμμικὴ Β΄. τῆς Ἴκλαινας, οἱ Αἰγύπτιοι φαραὼ Αὐτὸ ὑποστηρίζει ὁ ἀρχαιολόγος μετροῦσαν ἤδη 18 Δυναστεῖες - τὸ εὕ- Μιχάλης Κοσμόπουλος ὁ ὁποῖος ἀ- ρημα θεωρεῖται ξεχωριστό. ποκάλυψε μία ἐπιγραφὴ στὴ θέση Εἶναι ἄλλωστε ἡ πρωιμότερη ἀνα- Ἴκλαινα, τὴν ὁποία ἀνασκάπτει. γνώσιμη καὶ κατανοήσιμη ἐπιγραφὴ Ἡ χρονολόγηση τῆς πινακίδας ποὺ ἔχει βρεθεῖ σὲ εὐρωπαϊκὸ ἔδαφος - πολὺ πρώιμη σὲ σχέση μὲ ἐκείνη καὶ ἡ πρώτη γνωστὴ ἑλληνικὴ ἐπι- τῶν ὑπόλοιπων γνωστῶν πινακίδων γραφή! - ἀλλάζει πολλὰ δεδομένα στὴ γνώση μας γιὰ τὴ χρήση τῆς Γραμμικῆς Β. Ἀλλάζει ἐπίσης τὰ δεδομένα μας σὲ Πηγή: National Geographic ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚ Α ΛΙΑ ΑΡΧ ΑΙΩΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΩΝ E ̓ κστρατεία γιὰ τὴ διδασκα- ἔχουν ἤδη ἐνισχύσει τὴν ἐκστρατεία λία ἀρχαίων Ἑλληνικῶν μὲ 250.000 στερλίνες, ἐνῷ στόχος καὶ Λατινικῶν στὰ βρε- εἶναι νὰ συγκεντρώνεται τὸ ποσὸ αὐ- τανικὰ σχολεῖα, ξεκίνησαν τὸ κάθε χρόνο. Οἱ ὑπεύθυνοι τῆς ἐκ- συγγραφεῖς, ἠθοποιοὶ καὶ ἱστορικοὶ στρατείας φιλοδοξοῦν νὰ εἰσάγουν στὴν Βρετανία. Ἐπικεφαλῆς τῆς ἐκ- τὰ ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Λατινικὰ στρατείας εἶναι ἡ ἱστορικός, συγγρα- στὴ διδακτέα ὕλη 100 δημόσιων σχο- φέας καὶ παρουσιάστρια ἱστορικῶν λείων ἕως τὸ 2020. «Εἶναι τραγωδία, ἐκπομπῶν, Μπέτανι Χιούγκς. μὲ τὴν ἑλληνικὴ ἔννοια τοῦ ὅρου, νὰ Ἡ Χιούγκς, ἡ ὁποία ἔχει παρουσιά- στεροῦμε ἀπὸ τὰ παιδιὰ αὐτὴν τὴν σει στὴ Βρετανικὴ τηλεόραση ντο- εὐκαιρία» ἀναφέρει στοὺς Sunday κιμαντὲρ γιὰ τὴν ἀρχαία Σπάρτη, ἐπι- Times ἡ Χιούγκς. σημαίνει ὅτι ὑπάρχει αὐξημένο ἐν- διαφέρον γιὰ τὶς γλῶσσες αὐτὲς. Χο- ρηγοὶ-λάτρεις τῶν κλασικῶν σπουδῶν, www.lygeros.gr
  • 117.
    117 ΕΛ ΛΗΝΙΚΗ ΑΚ ΑΔΗΜΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Μία Ἑλληνίδα «μυεῖ» τοὺς κατοίκους τοῦ Νόρθβιλ στὴν ἑλληνικὴ γλώσσα καὶ κουλτούρα. Γ εννήθηκε καὶ μεγάλω- πολιτισμοῦ. σε στὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ τὰ Οἱ καθηγητὲς ποὺ ἐργάζονται στὴν βήματα τῆς ζωῆς της τὴν Ἀκαδημία τῆς κ. Παπαναστασοπού- ὁδήγησαν στὶς μακρινὲς λου ἐπιθυμοῦν νὰ συνεργαστοῦν ΗΠΑ. Ὡστόσο, ἡ φλόγα τῆς ἀγάπης καὶ μὲ Γυμνάσια καὶ Λύκεια τῆς πε- της γιὰ τὴ γλώσσα καὶ τὸν πολιτισμὸ ριοχῆς, προκειμένου ἡ συμμετοχὴ τῆς Πατρίδας της παρέμεινε ἄσβεστη τῶν μαθητῶν στὴν ἐκμάθηση τῆς στὴν καρδιά της κι ἔτσι ἀποφάσισε νὰ Ἑλληνικῆς νὰ ἔχει ἀντίκρισμα καὶ μεταλαμπαδεύσει τὴν ἑλληνικὴ κουλ- στὴ σχολική τους βαθμολογία. Ὅλα τούρα στὴ νέα της πατρίδα. Ὁ λόγος γιὰ τὰ μαθήματα στὸ μεσαῖο ἐπίπεδο καὶ τὴν Ἑλένη Παπαναστασοπούλου-Μα- στὶς τάξεις τῶν ἐνηλίκων διδάσκονται ρέσκας, ἡ ὁποία ἵδρυσε καὶ λειτουργεῖ ἢ ἐπιβλέπονται ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν κ. στὸ μακρινὸ Νόρθβιλ (Northville) τῆς Παπαναστασοπούλου. πολιτείας τοῦ Μίτσιγκαν, τὴν Ἑλ- ληνικὴ Ἀκαδημία Ἀριστοτέλη (Ari- stotle Hellenic Academy), ποὺ προσφέ- ρει μαθήματα ἑλληνικῆς γλώσσας καὶ Πηγή: ΑΠE-ΜΠΕ Η ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΛ ΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ - 30.000 Ἕλληνες φοιτητὲς στὴ μάχη τῆς... ἔρευνας Π ερισσότεροι ἀπὸ 30.000 γράμματα καὶ ἐρευνητικὸ ἔργο, ἀλλὰ εἶναι οἱ νέοι ἐρευνητές, ἀξιοσημείωτες εἶναι καὶ οἱ μελέτες μεταπτυχιακοὶ φοιτητές, ποὺ ἐκπονοῦνται ἀπὸ τὰ περιφερειακὰ ποὺ ὑλοποιοῦν 80% τῆς ἱδρύματα, τὰ περισσότερα ἐκ τῶν ὁ- συνολικῆς ἐρευνητικῆς δραστηριό- ποίων ἔχουν βραβευθεῖ μὲ διεθνεῖς τητας, ἡ ὁποία ἀναπτύσσεται κυρίως διακρίσεις, ἐνῷ βοηθοῦν σημαντικὰ στὰ ἑλληνικὰ Πανεπιστήμια. Τὴν ἴδια στὴν ἀνάπτυξη τῆς οἰκονομίας καὶ τῆς ὥρα, πολλοὶ Ἕλληνες ἐρευνητὲς δια- ἐπιχειρηματικότητας τῶν περιοχῶν, κρίνονται καὶ σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο. ὅπου βρίσκονται. Τὰ κεντρικὰ Πανεπιστήμια, ποὺ βρί- σκονται στὶς μεγάλες πόλεις, ἔχουν ἴσως τὴ «μερίδα τοῦ λέοντος» σὲ προ- PROTOTHEMA
  • 118.
    118 Η ΝΗΣΤΕΙΑ Κ ΑΝΕΙ Κ Α ΛΟ Κ ΑΘΩΣ ΕΙΝΑΙ ΚΟΝΤΑ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΙΤΑ Πέννης Μπουλουτζᾶ Η ̔ «Μεγάλη Σαρακοστὴ» εἶ- μηθοῦν ἀτομικὰ καὶ νὰ καθοριστεῖ ναι ἡ πιὸ γνωστὴ περίοδος ἀναλόγως ἡ διατροφή τους. Πάντως, νηστείας στὴν ἑλληνικὴ τὰ τρόφιμα ποὺ συνεισφέρουν στὴν Ὀρθοδοξία. Εἴτε ἡ νηστεία πρόσληψη ἀσβεστίου πλὴν τῶν γα- γίνεται γιὰ καθαρὰ θρη- λακτοκομικῶν εἶναι τὸ μαῦρο ψωμί, σκευτικοὺς λόγους εἴτε γιὰ «ἀποτο- τὰ ἀμύγδαλα, τὰ ξερὰ φασόλια, τὸ ξίνωση» τοῦ ὀργανισμοῦ, ἕνα εἶναι λάχανο καὶ τὰ μπρόκολα. Λόγῳ τοῦ σίγουρο: Αὐτὸς ποὺ θὰ ἐπιλέξει νὰ ἀποκλεισμοῦ τοῦ ἐλαιόλαδου σὲ κά- νηστέψει -χωρὶς νὰ καταφύγει σὲ ποιες ἀπὸ τὶς ἡμέρες νηστείας, μπο- ὑπερβολὲς- θὰ βγεῖ ὠφελημένος, κα- ροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν σπορέλαια θὼς οἱ διατροφικὲς «ἐπιταγὲς» τῆς ἢ ταχίνι. Τὰ πουλερικὰ μποροῦν νὰ νηστείας ἔχουν «ὁμοιότητες» μὲ τὴν ἀντικατασταθοῦν μὲ ψάρι, ὅταν ἡ νη- ἑλληνικὴ ἐκδοχὴ τῆς μεσογειακῆς στεία τὸ ἐπιτρέπει, μὲ θαλασσινὰ ἢ μὲ δίαιτας, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν καλύτερη ὄσπρια συνδυασμένα μὲ δημητριακά. ἐπιλογὴ γιὰ τὴν προαγωγὴ τῆς ὑγείας μέσῳ διατροφῆς. «Ἡ μεγαλύτερη γκά- Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ κόκκινο κρέ- μα τῶν τροφίμων ποὺ ἐπιλέγονται στὸ ας καὶ τὰ ἀβγά. Ξηροὶ καρποὶ μὲ μέ- πλαίσιο τῆς νηστείας ὑπάρχουν στὴ λι, παστέλια, δημητριακὰ μὲ πετιμέζι, γνωστὴ πυραμίδα τῆς μεσογειακῆς κομπόστες, ἀποξηραμένα φροῦτα ἢ διατροφῆς», ἐπισημαίνει στὴν «Κ» ἡ παρασκευάσματα μὲ ἀλεύρι καὶ μέλι Διευθύντρια τοῦ Συμβουλευτικοῦ ἢ ζάχαρη ἀποτελοῦν ἐπιλογὴ γλυκοῦ Κέντρου Διατροφῆς τοῦ Σισμανόγλει- στὴ νηστεία. ου κ. Ἀγγελικὴ Τσαρούχη ἡ ὁποία ἔχει Ὡστόσο ἀκόμα καὶ οἱ χρόνια πά- προχωρήσει σὲ μία καταγραφή τῶν σχοντες δύναται νὰ νηστέψουν ὑπὸ διατροφικῶν ἐπιλογῶν κατὰ τὴ διάρ- προϋποθέσεις. Τὰ ἄτομα μὲ ὑπέρταση κεια τῆς νηστείας. Ἔτσι μὲ βάση τὴν θὰ πρέπει νὰ ἀποφεύγουν νηστήσι- «νηστήσιμη» ἐκδοχὴ τῆς μεσογειακῆς μα τρόφιμα ποὺ περιέχουν ἁλάτι. Τὰ δίαιτας, δημητριακά, φροῦτα, λαχα- ἄτομα μὲ σακχαρώδη διαβήτη θὰ πρέ- νικὰ καὶ τὰ ὄσπρια ἀποτελοῦν τὴ πει νὰ τηροῦν καὶ κατὰ τὴ νηστεία βάση τῆς διατροφῆς μας. Τὸ ἐπίμαχο σταθερὴ τὴν ἐνεργειακὴ πρόσληψη στοιχεῖο ἀφορᾶ τὴν πρόσληψη ἀσβε- στίου ποὺ συνήθως γίνεται μὲ τὴν καὶ τὴν κατανομὴ τῶν γευμάτων κατανάλωση γαλακτοκομικῶν προ- τους, ἐνῷ ὀφείλουν νὰ συνεννοηθοῦν ϊόντων. Τὰ βρέφη, τὰ παιδιά, οἱ ἔφη- μὲ τὸν γιατρό τους, ὅπως καὶ τὰ ἄτομα βοι, οἱ ἐγκυμονοῦσες, οἱ γαλουχοῦσες μὲ καρδιοπάθειες. καὶ οἱ ὑπερήλικοι θὰ πρέπει νὰ ἐκτι- Ἐφημ. «Καθημερινή»
  • 119.
    119 51ο ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΘΕΜΑ: Ἐθνικὴ φυσιογνωμία καὶ Ὀρθόδοξη Οἰκουμενικότητα στὴ σημερινὴ Ἑλλάδα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ΔΙΑΚΟΝΙΑ) 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 - ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ . Τὸἑλληνικὸ ἔθνος πορεύεται διὰ τῶν αἰώνων θεμελιώνοντας τὴν κοινή του συνείδηση σὲ ἰσχυροὺς δεσμούς, ἱστορικούς, θρησκευτικούς, γλωσσικοὺς καὶ πο- λιτισμικούς. Στὴν Ὀρθοδοξία καὶ στὴ γλώσσα μας ὀφείλουμε τὴν ἐπιβίωσή μας καὶ τὴν ἰδιαιτερότητα τοῦ πολιτισμοῦ μας. Μ̓ αὐτὰ ὀφείλουμε νὰ διαπαιδαγωγή- σουμε μὲ ἀγάπη πολλὴ τὴ νέα γενιὰ καὶ νὰ ὑπηρετήσουμε τὸν ἀπογοητευμένο ἄνθρωπο. . Δυστυχῶς στὶς ἡμέρες μας, ἐν ὀνόματι τῆς πολυπολιτισμικότητας ἐπιχειρεῖται μία ἄκριτη μεταφορὰ καὶ εἴσοδος στὴν πατρίδα μας προτύπων κοινωνιῶν ποὺ καμμία σχέση δὲν ἔχουν μὲ τὴν ἱστορία μας, τὴν ψυχοσύνθεσή μας, τὶς κοινωνικὲς ἀνάγκες μας. Μία ματιὰ ἐντούτοις στὴν ἱστορία μας μᾶς πείθει ὅτι ἡ Ἀρχαία Ἑλλάδα καὶ τὸ Βυζάντιο (χωρὶς νὰ ἀπαξιώνουν τοὺς ξένους πολιτι- σμούς) διέσωσαν τὴ συνέχεια τοῦ Ἑλληνισμοῦ. . ὩςὈρθόδοξοι Ἕλληνες ἀντιτιθέμεθα στὰ δυὸ ἄκρα: καὶ στὸν φυλετισμό- ρατσισμό, ἀλλὰ καὶ στοὺς πολυπολιτισμικοὺς καὶ ἐθνομηδενιστικοὺς μύθους. Οὔτε μποροῦμε ὡς ἔθνος νὰ γίνουμε φρούριο μὲ κλειστὲς πόρτες, οὔτε νὰ μετατραποῦμε σὲ «ξέφραγο ἀμπέλι», γιὰ νὰ δεχόμαστε τὸν κάθε λαθρομετανά- στη καὶ δουλέμπορο. Ἡ ἑλληνορθόδοξη ταυτότητά μας διδάσκει κατανόηση καὶ ἀνεκτικότητα πρὸς τοὺς ἄλλους πολιτισμοὺς ὄχι ὅμως εἰς βάρος τῶν ἐθνικῶν μας συμφερόντων καὶ τῆς ἱστορικῆς μας αὐτοσυνειδησίας. . Ὁἅγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως, 90 χρόνια ἀπὸ τὴν ἐκδημία τοῦ ὁποίου συ- μπληρώνονται φέτος, θέτει πολὺ ψηλὰ τὸν πήχη τοῦ χρέους καὶ τῆς ἀποστολῆς τοῦ Ἕλληνα. «Ὁ Ἕλλην, γράφει ὁ Ἅγιος, ἐγεννήθη κατὰ θείαν πρόνοιαν διδά- σκαλος τῆς ἀνθρωπότητος. Τοῦτο τὸ ἔργο ἐκληρώθη εἰς αὐτόν, αὕτη ἡ ἀποστολὴ αὐτοῦ. Αὕτη ἡ κλῆσις αὐτοῦ ἐν τοῖς ἔθνεσιν». . «Ἡ πατρὶς καὶ ἡ Ἐκκλησία ἔχει σήμερον ὑπὲρ πότε ἀνάγκην ἀνδρῶν ἀφοσιωμένων εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ σταυροῦ, ἀνδρῶν ἀκαταπονήτων, ἀνδρῶν ζώ- ντων οὐχὶ δἰ ἑαυτοὺς ἀλλὰ διὰ τὸ γένος καὶ τὴν Ἐκκλησίαν». Καὶ οἱ λόγοι του ἠχοῦν προφητικοὶ κατεξοχὴν σήμερα ποὺ ἡ ἀλλοτρίωση, ἡ μαζοποίηση, ἡ ἀπανθρωποποίηση καὶ ἡ πνευματικὴ ὑποδούλωση ἀπειλοῦν ὄχι μόνον τὸ ἔθνος
  • 120.
    120 μας, ἀλλὰ καὶὅλη τὴν ἀνθρωπότητα. . Ἴσως ἔχει φτάσει ὁ καιρός, μέσα ἀπὸ τραυματικὲς ἐμπειρίες ποὺ θὰ μᾶς τα- πεινώσουν, νὰ βάλουμε ἀρχή, νέα ἀρχή, ποὺ δὲν θὰ στηρίζεται στὴ δύναμη καὶ τὴν ἐξουσία ποὺ ὑπόσχονται νίκες καὶ κυριαρχίες, ἀλλὰ στὴν ἀξιοποίηση τῆς ἀποτυχίας. Ὁ Κύριος Ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς «ἐξῆλθε νικῶν καὶ ἵνα νικήσῃ» (Ἀποκ. 6,2). Ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ ἡ Ἁγία Του Ἐκκλησία φρουροῦν τὸν Ἑλληνισμὸ καὶ τὸν ὁδηγοῦν στὴν ἀναγέννηση καὶ τὴν πρόοδο. ΠΡΩΗΝ ΠΡΟΤΕΣΤΑΝΤΗΣ ΠΑΣΤΟΡΑΣ ΑΣΠΑΣΘΗΚΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ Κ ΑΙ ΧΕΙΡΟΤΟΝΗΘΗΚΕ Τ ὴν Ὀρθοδοξία ἀσπάστηκε τέρες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, καὶ ἕνας πρώην Προτεστάντης καθημερινὰ συνομιλοῦσε μὲ ἱερεῖς, μὲ ἱερέας, στὴν περιοχὴ τοῦ ἀποτέλεσμα νὰ λάβει τὴν ἀπόφαση νὰ Ἴρκουτσκ, μετὰ ἀπὸ δεκα- γίνει ἱερέας καὶ ἡ οἰκογένειά του νὰ οχτὼ ὁλόκληρα χρόνια διακονίας. ἐπιστρέψει στὴν Ὀρθοδοξία. Ὁ πρώην Προτεστάντης κληρικὸς π. Σὲ συνέντευξή του ὁ π. Ἴγκορ μεταξὺ Ἴγκορ χειροτονήθηκε ἱερέας τῆς Ρω- ἄλλων τόνισε, ὅτι τὰ βιβλία ποὺ τὸν σικῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας. Νὰ ση- βοήθησαν νὰ ἀσπαστεῖ τὴν Ὀρθοδοξία μειωθεῖ, ὅτι, ὅπως ὁ ἴδιος ἐξομολογή- ἦταν τοῦ Μητροπολίτη Σουρὸζ Ἀντω- θηκε, ἀπὸ τὸ 1990 ἄρχισε νὰ συμμετέχει νίου, τοῦ ἁγ. Ἰωάννη τῆς Κροστάνδης, σὲ συνεδρίες τῆς Προτεσταντικῆς τοῦ πρωθ. Ἀλεξάνδρου Σμέμαν καὶ τοῦ ἐκκλησίας. Ἐπίσης, τόνισε ὅτι τα- ἁγίου Νικολάου τῆς Ἰαπωνίας. ξίδευε ἀπὸ χωριὸ σὲ χωριὸ ὡς Ἱερα- «Ὁ καθένας ποὺ ἀναζητᾶ τὴν ἀλή- πόστολος, καὶ ἔκανε χιλιάδες κη- θεια, νὰ εἶναι βέβαιος ὅτι θὰ τὴν βρεῖ. ρύγματα ὅλα αὐτὰ τὰ χρόνια γιὰ τὸν Τὸ πιὸ σημαντικὸ εἶναι νὰ εἴμαστε Προτεσταντισμό. εἰλικρινεῖς μὲ τὸν ἑαυτὸ μας», πρόσθεσε Μέρα μὲ τὴν ἡμέρα ἔνιωθε ἀπο- κλείνοντας ὁ π. Ἴγκορ. γοήτευση γιὰ τὸν Προτεσταντισμό, καὶ ἔβλεπε μία Ἐκκλησία κενή. Ὁ π. Ἴγκορ ἀμέσως ἄρχισε νὰ διαβάζει Πα- www.impantokratoros.gr
  • 121.
  • 122.
    122 ΜΟΛ Ι ΣΚ Υ Κ ΛΟ Φ ΟΡΗ Σ Ε
  • 123.
    123 ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ ΟΣΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ Λόγος στὸν Προφήτη Ἰωνᾶ καὶ γιὰ τὴ μετάνοια τῶν Νινευϊτῶν. Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΑΣ Βιομετρικὰ διαβατήρια, Ἠλεκτρονικὲς ταυτότητες... (Δεύτερη ἔκδοση) Τιμή: 7 Εὐρώ Ο ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΪΣΙΟΣ - ΩΣ ΝΕΟΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ
  • 124.
    124 ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ ΒΙΟΣ ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ Ὀπτικοακουστικὴ ψηφιακὴ κασετίνα μὲ τὸν βίο τοῦ Γέροντος Παϊσίου. Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ «Τό Μυστήριο τοῦ Γάμου - Κοινωνία Ἀγάπης» Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ ΠΑΝΤΕΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗ (Παντέλ-Ἀγᾶ) «Μνῆμες τοῦ Ποντιακοῦ Ἔπους 1913-1922» Τιμή: 7 Εὐρώ
  • 125.
    125 ΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΜΑΣ «Ἐρῶ» «Ἐρῶ» Τεῦχος 3 Ἰούλ.-Σεπτ. 2010 ΟΙ EΚ- ΔΟΣΕΙς ΜΑΣ «Ἐρῶ» Τεῦχος 2 Ἀπρ.-Ἰούν. 2010 «Ἐρῶ» Τεῦχος 5 Ἰαν.-Μάρτ. 2011 «Ἐρῶ» Τεῦχος 4 Σεπτ.-Δεκ. 2010 «Ἐρῶ» Τεῦχος 1 Ἰαν.-Μάρτ. 2010 ΕΞΑΝΤΛΗΘΗΚΕ
  • 126.
    126 ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ (ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΤΗΛΕΦΩΝΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN Α Χ Ε Λ Ω ΟΣ T V «ΓΙΑΤΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»
  • 127.
    ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΜΑΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ www.enromiosini.gr ΑΚΟΥΣΤΕ ΤΙΣ ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΟΥ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΑΜΕ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΕ ΘΕΜΑ: «ΤΟ ΓΕΝΟΣ ΜΑΣ ΣΗΜΕΡΑ. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ»
  • 128.
    ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr www.enromiosini.gr