ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ., profile picture
Uploaded by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
1,303 views

¨ΕΡΩ¨ - 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)

Η ¨ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ¨ ΣΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΟ 17ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ¨ΕΡΩ¨ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΑΣ. ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Γραφεῖα Θεσσ/νίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 τηλ: 2310552207, τηλεομοιότυπο: 2310552209 Γραφεῑα Ἀθηνῶν: . Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, τηλ.2106930355 http://www.enromiosini.gr/

Embed presentation

Downloaded 12 times
1 / 114
2 / 114
3 / 114
4 / 114
5 / 114
6 / 114
7 / 114
8 / 114
9 / 114
10 / 114
11 / 114
12 / 114
13 / 114
14 / 114
15 / 114
16 / 114
17 / 114
18 / 114
19 / 114
20 / 114
21 / 114
22 / 114
23 / 114
24 / 114
25 / 114
26 / 114
27 / 114
28 / 114
29 / 114
30 / 114
31 / 114
32 / 114
33 / 114
34 / 114
35 / 114
36 / 114
37 / 114
38 / 114
39 / 114
40 / 114
41 / 114
42 / 114
43 / 114
44 / 114
45 / 114
46 / 114
47 / 114
48 / 114
49 / 114
50 / 114
51 / 114
52 / 114
53 / 114
54 / 114
55 / 114
56 / 114
57 / 114
58 / 114
59 / 114
60 / 114
61 / 114
62 / 114
63 / 114
64 / 114
65 / 114
66 / 114
67 / 114
68 / 114
69 / 114
70 / 114
71 / 114
72 / 114
73 / 114
74 / 114
75 / 114
76 / 114
77 / 114
78 / 114
79 / 114
80 / 114
81 / 114
82 / 114
83 / 114
84 / 114
85 / 114
86 / 114
87 / 114
88 / 114
89 / 114
90 / 114
91 / 114
92 / 114
93 / 114
94 / 114
95 / 114
96 / 114
97 / 114
98 / 114
99 / 114
100 / 114
101 / 114
102 / 114
103 / 114
104 / 114
105 / 114
106 / 114
107 / 114
108 / 114
109 / 114
110 / 114
111 / 114
112 / 114
113 / 114
114 / 114
IANOYAΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2014 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 17 ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ: ΑΡΧΙΜ. ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΠΕΤΤΑΣ, ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ, π. ΣΥΜΕΩΝ ΚΡΑΓΙΟΠΟΥΛΟΣ, ΒΙΛΛΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΒΟΛΟΥΔΑΚΗ ΝΙΝΕΤΑ, ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΙΟΣ, ΚΑΪΜΑΚΑΜΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΚΑΖΑΡΙΑΝ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΚΑΡΑΜΗΤΡΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ, ΛΕΒΕΝΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΜΑΓΙΑΤΗΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ, ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΠΑΠΑΛΑΖΑΡΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΠΕΡΣΥΝΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ, ΠΡΟΦΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΡΕΒΑΝΟΓΛΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, ΣΤΑΥΡΙΔΟΥ-ΖΑΦΡΑΚΑ ΑΛΚΜΗΝΗ, ΦΩΤΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ
1 ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ -ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ KATA TON ΝΟΜΟ Θεόφιλος Παπαδόπουλος, Πρόεδρος Τηλ.: 6985 085 012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Γεώργιος Βιλλιώτης Δῆμος Θανάσουλας Χαράλαμπος Στεργιούλης ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ Γεώργιος Βιλλιώτης Δήμητρα Τζίκα Χαράλαμπος Στεργιούλης ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ -ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ Μαρία Ἰωαννίδου, Τηλ.: 2310 552 207 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ἀναστάσιος 'Ιορδανίδης, Τηλ. 6976889447 Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ Ἀγγελική Καπετάνιου, Τηλ. 210 5227967 & 210 6930355 Τηλεομοιότυπο 210 6930355 EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ EUROBANK, BIC: EFGBGRAA IBAN: GR4002603220000140200352972 ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650 IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Γραφεῖα Θεσσαλονίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 Γραφεῖα Ἀθηνῶν: Πανεπιστημίου 34 & Ἱπποκράτους γωνία, Στοὰ Παλλάδος, 10679, 2ος ὄροφος, Τηλ.210 5227967 & Πανεπιστημίου 39, Στοὰ Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, Τηλ.210 6930355 Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@enromiosini.gr ISSN: 1792-2828 Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους. ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 17/ IANOYAΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2014 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Περισσότερο ἀπ ὅλα σὲ αὐτὲς τὶς κρίσιμες στιγμὲς ποὺ περνᾶμε εἶναι ἀνάγκη νὰ τονισθῇ πόσα κακὰ ἔφερε στὸ Ἔθνος μας ὁ ἐθνικὸς διχασμός, «τὸ σκῆπτρο» τῆς διχόνοιας. Εἶναι καιρὸς τὸ ἐπάρατο «ἐγὼ» νὰ παραμερισθῇ, τὸ πάθος τῆς φιλοδοξίας καὶ τοῦ ἐγωισμοῦ νὰ ξεριζωθῇ καὶ ἡ ἑνότητα ὅλων τῶν δυνάμεων τοῦ Ἔθνους νὰ καλλιεργηθῇ. Ἵνα ὦσιν ἕν. Ὁ ἅγιος Πορφύριος ἤθελε τὸ «ἵνα ὦσιν ἕν» μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ποὺ εἶναι ἁγνὸ καὶ ἀνιδιοτελές, ὄχι μὲ τὸ μπερδεμένο πνεῦμα τοῦ κόσμου –καὶ βέβαια ἀφοῦ ἔχουμε πρῶτα καθα- ρισθῆ ἀπὸ τὰ βασικὰ πάθη. Κάποτε γιὰ παράδειγμα τοῦ εἶπαν: «Γέροντα, δύο μοναχοὶ ζοῦν στὸ τάδε μέρος πολὺ καλά, ἁρμο- νικά». Χαμογέλασε λέγοντας: «Ταίριαξαν τὰ πάθη τους». Ὁ λαός μας χρειάζεται ἀγωγή. Καὶ τὴν ἀγωγὴ αὐτὴ ἔχουν τὴν ὕψιστη τιμὴ νὰ τὴν προσφέρουν οἱ ἱερεῖς, οἱ δάσκαλοι καὶ οἱ γονεῖς. Πρῶτα ὅμως ἀγωγὴ στὸν ἑαυτό μας. Αὐτοα- γωγὴ καὶ αὐτοέλεγχος. Θησαυρὸς ἀνεκτίμητος τῆς φυλῆς μας εἶναι τὸ ἑλληνορθόδοξο βίωμα. Τὸ βίωμα στὴν οἰκογέ- νεια, στὴν κοινωνία, στὴν παιδεία, στὴν σκέψη, στὴν τέχνη, στὴν αἰωνόβια Παράδοση τοῦ λαοῦ μας. Ὁ λαός μας ἔχει τὰ χαρακτηριστικὰ καὶ τὶς προϋποθέσεις νὰ μοιάσῃ τοῦ Χριστοῦ. Τὴν εὐφυία, τὴ δυναμική, τὸ ὅρα- μα, τὴν ἐφευρετικότητα, τὸ ἀνικανοποίητο ὡς πόθο γιὰ τὸ ἀνώτερο, καὶ φυσικὰ τὸ φιλότιμο, λέξη ποὺ δὲν συναντᾶς σὲ ἄλλη γλῶσσα. Αὐτὸς ὁ λαὸς πρὶν γνωρίσει τὸν Χριστὸ εἶχε φτάσει πολὺ κοντά Του. Ὅταν Τὸν ἀντάμωσε ἐκπληρώθη- καν οἱ πόθοι καὶ οἱ προσδοκίες του. Εἴμαστε λαὸς αἰσθητικὰ καλλιεργημένος. Ἡ ἀγάπη μας γιὰ τὸ ὡραῖο αὐτὸ δείχνει. Εἴμαστε ὀργισμένοι μὲ τὴν τε- χνητὴ κρίση, πρέπει ὅμως νὰ τὴν ὑποφέρουμε σὰν νὰ εἶναι ἀληθινή; Ξέρουμε τὸν τρόπο νὰ βιώνουμε τὴν ὀργή, καὶ νὰ τὴν μετατρέπουμε σὲ κατανόηση, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχῃ κίν- δυνος ἀπὸ τὸ βίαιο αὐτὸ συναίσθημα. Μία Γαλλίδα ἀκαδη- μαϊκὸς στὸ βιβλίο της γιὰ τοὺς Ἕλληνες γράφει πὼς τὸ οὐσι- αστικὸ γνώρισμα τῆς ψυχῆς τους εἶναι ἡ ἠπιότητα. Ἡ ὀργὴ εἶναι θεῖο συναίσθημα. Ἡ ὀργὴ χωρὶς ἁμαρτία. «Ὀργίζεσθε καὶ μὴν ἁμαρτάνετε», λέει ὁ Χριστός. Στὴν προκειμένη περίπτωση οὔτε ὀργὴ θὰ ἄξιζε σ’ αὐτὴν τὴν κατάσταση, στὴν ὁποία χωρὶς ντροπὴ ὁδήγησαν, γιὰ τὸ κέρδος καὶ τὴν ἀπληστία, τὸν αἰσθητικὰ καλλιεργημένο ἑλληνικὸ λαό μας. «Ἂν καὶ ὁ ἐξωτερικὸς ἄνθρωπος φθείρε- ται, ὁ ἐσωτερικὸς ἀναγεννᾶται μέρα μὲ τὴν ἡμέρα», γράφει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος». «Στὶς ἀσθένειές μου ἡ δύναμή μου τελειοῦται». Τέλος, δύο πράγματα ἀκόμα πρέπει νὰ τραβήξουν τὴν προ- σοχή μας. Τὸ ἕνα εἶναι ἡ συνειδητοποίηση ὅτι αὐτὸ ποὺ συμβαίνει δὲν εἶναι αἰώνιο. Καὶ τὸ ἄλλο εἶναι νὰ ξαναβροῦμε τὴν ἐμπι- στοσύνη στὸν Θεό. Νὰ συνειδητοποιήσουμε πὼς ὁ Θεὸς δὲν βοηθάει τὴν ἰδιοτέλεια. Στὸν ἰδιοτελῆ λέει νὰ τὰ βγάλῃ πέρα μόνος του. Ἂν θέλῃ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ, νὰ δουλέψῃ γιὰ τοὺς ἄλλους. Ἄς  φανταστοῦμε  μιὰ   κοινωνία ἀγάπης, συνεργασίας, εἰρήνης, μὲ ἀνθρώπους ποὺ μοχθοῦν, ποὺ χαμογελᾶνε καὶ ἀλληλοβοηθιοῦνται καὶ ἂςβαδίσουμεκάθεμέραπρὸςαὐτὴν τὴν κατεύθυνση καὶ μία μέρα αὐτὴ θὰ εἶναι ἡ κοινωνία μας, μία κοινωνία χριστιανική, γιατί ἔτσι τὴν ὀνειρευτήκαμε, καὶ γιατί ἐργαστήκαμε νὰ γίνῃ ἔτσι. (σχετικὸ ἐξώφυλλο)
2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ianoyaρioy - m aρtioy 2 0 1 4 ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ σ. 4 σ. 7 σ. 13 σ. 18 σ. 22 σ. 26 ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ-ΝΕΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑ ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρχιµ. Νεκταρίου Ν. Πέττα ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δηµητρακόπουλου ΤΙΘΕΣΗΕΧΕΙΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑΠΟΥΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑΜΥΣΤΗΡΙΑ; ΝινέταςΒολουδάκη Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ Σεραφείµ Γ. Κωνσταντίνου σ. 45 σ. 50 σ. 54 ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρχιµ. Νεκταρίου Ν. Πέττα ΑΡΧΙΜ. ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ (1937-2008) Ἕνας ἀφανὴς ἐργάτης τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἄσκησης Ἰωάννου Καραµήτρου ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΗΣ ΤΗΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ) ἀρχιμ. Νικοδήμου Κανσίζογλου ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δηµητρακόπουλου ΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Δρ. Καϊµακάµη Βασιλείου ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ Γεωργίου Καζαριὰν Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Δηµητρίου Κ. Χατζηµιχαὴλ ΤΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ: ΜΙΑ ΑΦΟΡΜΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προκοπίου Μαγιάτη ΠΕΡΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΙΝΩΝ Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη σ. 32 σ. 37 σ. 40 ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ στὴν καθηµερινὴ ζωὴ π. Συµεὼν Κραγιόπουλου Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ Σεραφείµ Γ. Κωνσταντίνου ΤΙ ΘΕΣΗ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ; Νινέτας Βολουδάκη
3 ΤΕΧΝΗ σ. 106 σ. 108 ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ «ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ» ΕΙΔΗΣΕΙΣ σ. 94 σ. 100 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Ἐμμανουὴλ Περσυνάκη ΙΣΤΟΡΙΑ ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Μαντζικέρτ: Μία προσπάθεια διάσωσης τῆς αὐτοκρατορίας. Ἰωάννη Μιχαλόπουλου Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Γεωργίου Ἀ. Λεβενιώτη Η ΠΕΝΘΕΚΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ Αἰκατερίνης Μ. Ρεβάνογλου Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΛΑΟΥΣ Ἀλκµήνης Σταυρίδου-Ζαφράκα ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ἴλαρχος, ἡρωικῶς πεσὼν στὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν (20-10-1912) Παπαλαζάρου Ἰωάννη σ. 58 σ. 63 σ. 68 σ. 74 σ. 80 ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Ἰωάννη Μιχαλόπουλου ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Παπαλαζάρου Ἰωάννη Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟ ΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Ἐμμανουὴλ Περσυνάκη σ. 86 σ. 90 ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟ ΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη «ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ» ξαναζοῦνε στὰ χρόνια τὰ δικά µας Μιχαήλ Φωτίου «Ἡ Δημοκρατία μας αὐτοκαταστρέφεται διότι κατεχράσθη τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἰσότητας. Διότι ἔμαθε τοὺς πολῖτες νὰ θεωροῦν τὴν αὐθάδεια ὡς δικαίωμα, τὴν παρανομία ὡς ἐλευθερία, τὴν ἀναίδεια τοῦ λόγου ὡς ἰσότητα καὶ τὴν ἀναρχία ὡς εὐδαιμονία». Ἰσοκράτης
4 ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥΑΓΙΟΥΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρ­χιμ. Νε­κτα­ρί­ου Ν. Πέτ­τα Δρ. Φι­λο­σο­φί­ας Μ ὲ τὴ χά­ρη τοῦ Θε­οῦ ἐ­μεῖς οἱ Ἕλ­λη­νες ἔ­χου­με νὰ πα­ρου­σι­ά­ σου­με στρα­τι­ὲς ἀ­μέ­τρη­τες Ἁ­γί­ ων καὶ Μαρ­τύ­ρων. Ἕ­νας τέ­τοι­ος με­γά­λος Ἅ­γι­ος, ποὺ κα­ τά­γε­ται ἀ­πὸ τὰ ἁ­γι­α­σμέ­να χώ­μα­τα τῆς Βο­ρεί­ου Ἠ­πεί­ρου εἶ­ναι ὁ ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ας ὁ Γραι­κός. Ὁ πα­τέ­ρας του Να­οὺμ ἦ­ταν με­ γα­λέμ­πο­ρος καὶ ἡ μη­τέ­ρα του Ἀ­να­στα­σί­α κα­τα­γό­ταν ἀ­πὸ τὴν πλού­σι­α ἐμ­πο­ρι­κὴ οἰ­κο­γέ­νει­α Μου­σί­ου. Καὶ οἱ δύ­ο γο­νεῖς του κα­τά­γον­ταν ἀ­πὸ τὸ Γκράμ­πο­βα τῆς Βο­ρεί­ου Ἠ­πεί­ρου. Οἱ ἐμ­πο­ρι­κὲς δρα­στη­ρι­ό­τη­τες τῶν οἰ­κο­γε­νει­ῶν τους ὁ­δή­γη­σαν τὰ βή­μα­τά
5 τους στὴ Ρου­μα­νί­α, στὴν πό­λη Pesta. Τὸ νε­α­ρὸ ζευ­γά­ρι τοῦ Να­οὺμ καὶ τῆς Ἀ­να­στα­σί­ας με­τοί­κη­σαν στὸ γει­το­νι­κὸ Miscolt, ὅ­που ἀ­πέ­κτη­σαν τρί- ­α παι­δι­ά. Ὁ ἅγι­ος Ἀν­δρέ­ας, ποὺ ἦ­ταν τὸ μι­κρό­τε­ρο, γεν­νή­θη­κε στὶς 20 Δε­κεμ­βρί­ου 1808 καὶ στὸ Ἅ­γι­ο Βά­πτι­σμα ἔ­λα­βε τὸ ὄ­νο­μα Ἀ­να­στά­σι­ος. Τὴ ζω­ὴ τῆς οἰ­κο­γέ­νει­ας σκί­α­ σαν, ὅ­μως, ση­μαν­τι­κὰ οἰ­κο­νο­μι­ κὰ προ­βλή­μα­τα, ποὺ ἀ­νάγ­κα­σαν τὸν πα­τέ­ρα, προ­κει­μέ­νου νὰ ἐ­πι­ βι­ώ­σει, νὰ ἀ­παρ­νη­θεῖ τὴν Ὀρ­θο­ δο­ξί­α καὶ νὰ ἀ­σπα­στεῖ τὸν Κα­θο­ λι­κι­σμό. Ὑ­πέ­κυ­ψε στὸν πει­ρα­σμὸ μί­ας ἐ­φή­με­ρης οἰ­κο­νο­μι­κῆς ἄ­νε­ σης καὶ μά­λι­στα ἔ­βα­λε τὰ παι­δι­ά του οἰ­κό­τρο­φα σὲ ἕ­να κα­θο­λι­κὸ ἵδρυ­μα. Ἡ εὐ­σε­βὴς ὅ­μως μη­τέ­ ρα, με­γα­λω­μέ­νη μὲ τὰ νά­μα­τα τῆς Ὀρ­θο­δο­ξί­ας μας, ἀν­τέ­δρα­σε! Ἐ­ναν­τι­ώ­θη­κε στὴν ἀ­πό­φα­ση τοῦ συ­ζύ­γου της καὶ πῆ­ρε τὰ παι­δι­ὰ ἀ­πὸ τὸ κα­θο­λι­κὸ οἰ­κο­τρο­φεῖ­ο. Οἱ Κα­θο­λι­κοὶ προ­σπά­θη­σαν νὰ τῆς τὰ πά­ρουν, ἀλ­λὰ ἐ­κεί­νη μὲ ἀ­γω­ νι­στι­κὸ πνεῦ­μα προ­σέ­φυ­γε στὸν Αὐ­το­κρά­το­ρα καὶ τὰ δι­εκ­δί­κη­σε. Ἔτ­σι ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος με­γά­ λω­σε σὲ ἑλ­λη­νορ­θό­δο­ξο πε­ρι­βάλ­λον καὶ φοί­τη­σε στὸ ὀρ­θό­δο­ξο ἑλ­λη­νο­ρου­μα­νι­κὸ σχο­λεῖ­ο τοῦ Miscolt καὶ ἀρ­γό­τε­ρα στὸ Γυ­μνά­σι­ο τῆς Pesta. Ἦ­ταν ἕ­νας ἐ­πι­με­λὴς καὶ ἄ­ρι­στος μα­θη­τὴς καὶ στὴ συ­νέ­χει­α, τὸ 1826, γράφ­τη­κε στὸ Πα­νε­πι­στή­μι­ο τῆς Pesta, ὅ­που σὲ μό­λις τρί­α χρό­νι­α ὁ­λο­ κλή­ρω­σε τὶς σπου­δές του στὰ Νο­μι­κὰ καὶ στὴ Φι­λο­σο­φί­α. Τὸ πε­ρι­βάλ­λον του τὸν πί­ε­ζε νὰ ἀ­σπα­ στεῖτὸνκα­θο­λι­κι­σμό,ποὺθὰτοῦἐ­ξα­σφά­ λι­ζε κοι­νω­νι­κὴ ἀ­νέ­λι­ξη καὶ οἰ­κο­νο­μι­κὴ εὐ­η­με­ρί­α, ἀλ­λὰ ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος, ὡς σύγ­χρο­νος ὁμο­λο­γη­τὴς, μὲ μί­α ἐμ­πνευ­ σμέ­νη ἐ­πι­στο­λή του δι­α­κή­ρυ­ξε ὅ­τι δὲν ἐγ­κα­τα­λεί­πει τὴν Ἁ­γί­α Ὀρ­θο­δο­ξί­α. Κα­τὰ τὴ δι­άρ­κει­α τῶν σπου­δῶν του τὸν φι­λο­ξε­νοῦ­σε ὁ θεῖ­ος του Ἀ­θα­νά­σι­ος, στὸ σπί­τι τοῦ ὁ­ποί­ου συγ­κεν­τρώ­νον­ ταν ἐ­πι­φα­νῆ μέ­λη τῶν Γραμ­μά­των καὶ τοῦ Πνεύ­μα­τος, ποὺ ἐ­ξέ­φρα­ζαν τὸν προ­ βλη­μα­τι­σμὸ τοῦ ὀρ­θό­δο­ξου ρου­μα­νι­κοῦ ἔθνους ἀ­πὸ τοὺς αὐ­στρι­α­κοὺς δυ­νά­στες, κα­θο­λι­κούς, λου­θη­ρα­νοὺς καὶ καλ­βι­νι­ στές. Ἀ­πο­φα­σι­σμέ­νος νὰ ἀ­γω­νι­στεῖ γι­ὰ τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος, ὑ­πα­κού­ον­τας στὴν πρό­σκλη­ση τοῦ Σέρ­ βουἐ­πι­σκό­πουMaximManuilovici(1829- 1834), πῆ­γε στὸ Varset τῆς τό­τε Σερ­βί­ας, ὅ­που σπού­δα­σε ὀρ­θό­δο­ξη θε­ο­λο­γί­α. Ἐ­κεῖ δι­έ­πρε­ψε μὲ τὴ γνώ­ση του καὶ τὸ ἦ­θος ποὺ τὸν δι­έ­κρι­ναν, μὲ ἀ­πο­τέ­λε­σμα ὁ Σέρ­ βος μη­τρο­πο­λί­της τοῦ Carlovit, Stefan Stratimirovici (1790-1836) νὰ τὸν δι­ο­ρί­ σει κα­θη­γη­τή στὴ Θε­ο­λο­γι­κὴ Σχο­λὴ τῆς Ἅγιος Ἀνδρέας ὁ Γραικός
6 ἐ­παρ­χί­ας του καὶ προ­σω­πι­κό του γραμ­ μα­τέ­α. Τὴν 1 Νο­εμ­βρί­ου 1833 ὁ Ἀ­να­στά­ σι­ος σὲ ἡ­λι­κί­α 25 χρό­νων πῆ­ρε τὴ με­γά­λη ἀ­πό­φα­ση. Ἐ­κά­ρη μο­να­χὸς στὴ σερ­βι­κὴ μο­νὴ τοῦ Horovo καὶ ἔ­λα­βε τὸ ὄ­νο­μα Ἀν­ δρέ­ας. Ἀρ­γό­τε­ρα χει­ρο­το­νή­θη­κε ἀ­πὸ τὸν Μη­τρο­πο­λί­τη Stefan Staritimirovici δι­ά­ κο­νος στὶς 2 Φε­βρου­α­ρί­ου 1834 καὶ πρε­ σβύ­τε­ρος στὶς 29 Ἰ­ου­νί­ου 1837. Δι­α­κρί­θη­κε γι­ὰ τὴν ἀ­σκη­τι­κὴ ζω­ή του, τὶς ἐ­ξαι­ρε­τι­κὲς δι­οι­κη­τι­κὲς ἱ­κα­νό­τη­ τες καὶ τοὺς ἀ­γῶ­νες του γι­ὰ τὴν Ὀρ­θο­ δο­ξί­α, ποὺ σύν­το­μα τὸν ἀ­νέ­δει­ξαν πρω­ το­σύγ­κελ­λο καὶ στὴ συ­νέ­χει­α ἡ­γού­με­νο δι­α­δο­χι­κὰ τῶν Μο­νῶν Besenova, Horovo καὶ Covil. Με­τὰ τὴν κοί­μη­ση τοῦ ἐ­πι­σκό­που Στε­φά­νου κλῆ­ρος καὶ λα­ὸς τὸν ἀ­να­δει­ κνύ­ουν Ἔ­ξαρ­χο τῆς ἐ­πι­σκο­πῆς τῶν Ρου­ μά­νων τῆς Τραν­συλ­βα­νί­ας τοῦ Ardeal. Ἀ­να­λαμ­βά­νον­τας τὴ δι­α­κο­νί­α του ὡς ἱε­ράρ­χης ὁ Ἀν­δρέ­ας δι­α­πί­στω­σε ὅ­τι ἔ­πρε­ πε νὰ προ­στα­τεύ­σει τὸ λο­γι­κὸ ποί­μνι­ο, ποὺ τοῦ ἐμ­πι­στεύ­θη­κε ὁ Χρι­στός, ἀ­πὸ τὴ λαί­λα­πα τῶν κα­θο­λι­κῶν, ποὺ εἴ­τε μὲ κο­λα­κεῖ­ες καὶ ὑ­πο­σχέ­σεις γι­ὰ ὑ­λι­κὴ εὐ­η­ με­ρί­α, εἴ­τε μὲ ἀ­πει­λὲς καὶ ὠ­μὸ ἐκ­βι­α­σμὸ προ­σπα­θοῦ­σαν νὰ ἀ­πο­σπά­σουν τοὺς εὐ­ σε­βεῖς ἀν­θρώ­πους τῆς ἐ­παρ­χί­ας του ἀ­πὸ τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α καὶ νὰ τοὺς ἀ­ναγ­κά­σουν νὰ ἀ­σπα­στοῦν τὸν κα­θο­λι­κι­σμό. Ὁ Ἅ­γι­ος ὄρ­γω­νε τὴν ἐ­πι­σκο­πή του, κή­ρυτ­τε, νου­θε­τοῦ­σε, συμ­πα­ρα­στε­κό­ ταν στὸν πι­στὸ λα­ὸ τοῦ Θε­οῦ καὶ ἐ­πέ­ στρε­φε ὅ­σους εἶ­χαν πλα­νη­θεῖ στὴν ὀρ­θὴ ὀρ­θό­δο­ξη πί­στη. Τὸ Σάβ­βα­το, 16 Ἰ­ου­νί­ου 1873, με­τὰ τὸν Ἑ­σπε­ρι­νό, ὁ ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ ας πα­ρέ­δω­σε τὴν ψυ­χή του στὰ χέ­ρι­α τοῦ Πλά­στη του. Ἡ ὁ­σι­α­κὴ βι­ο­τή του καὶ ἡ ἀ­γω­νι­στι­κή του προ­σή­λω­ση στὴν ὀρ­θό­δο­ξη πί­στη, μέ­σα σὲ ἕ­να ἰ­δι­αί­τε­ρα ἐ­χθρι­κὸ πε­ρι­βάλ­λον, τὸν ἀ­νέ­δει­ξαν στὴ συ­νεί­δη­ση τοῦ πλη­ρώ­μα­τος τῶν πι­στῶν ὡς ἕ­ναν ἄν­θρω­πο τοῦ Θε­οῦ. Εὐ­χό­μα­στε ὁ Ρωμηὸς ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ας Σαγ­κού­νης ὁ Γραι­κός, νὰ προ­στα­τεύ­ει τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α ἀ­πὸ τοὺς αἱ­ρε­τι­κούς, ποὺ πάν­το­τε προ­σπα­θοῦν νὰ τὴν ὑ­πο­νο­μεύ­ σουν. Η ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ Στὶς 21 Ἰ­ου­λί­ου 2011 ἡ Ἱ­ε­ρὰ Ὀρ­θό­ δο­ξος Σύ­νο­δος τῆς Ρου­μα­νί­ας, ὑ­πὸ τὴν προ­ε­δρί­α τοῦ Μα­κα­ρι­ω­τά­του πα­τρι­άρ­χη κ. Δα­νι­ήλ, ἀ­πο­φά­σι­σε τὴν ἁ­γι­ο­κα­τά­τα­ ξη τοῦ με­γά­λου Ρω­μη­οῦ ἁ­γί­ου Ἀν­δρέ­α Σαγ­κού­νη τοῦ Γραι­κοῦ, ὁ ὁ­ποῖ­ος ἦ­ταν Ἀρ­χι­ε­πί­σκο­πος Σιμ­πί­ου καὶ Μη­τρο­πο­ λί­της Τραν­συλ­βα­νί­ας. Σύμ­φω­να μὲ τὴν ἀ­πό­φα­ση τοῦ Πα­τρι­αρ­χεί­ου Ρου­μα­νί­ας, ἡ μνή­μη του θὰ τι­μᾶ­ται στὶς 30 Νο­εμ­βρί­ ου ἑ­κά­στου ἔ­τους, μα­ζὶ μὲ τὸν συ­νώ­νυ­μό του Ἀ­πό­στο­λο Ἀν­δρέ­α, τοῦ ὁ­ποί­ου ἔ­φε­ρε τὸ ὄ­νο­μα ὁ Ἠ­πει­ρώ­της Ἅ­γι­ος. Ἡ πράξη ἁγιοκατάταξής του Λάρνακα μὲ τὸ ἱερὸ λείψανο τοῦ Ἁγίου
7 † Αρχιμ. ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ (1937-2008) Ἕνας ἀφανὴς ἐργάτης τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἄσκησης Ἰωάννου Καραμήτρου, θεολόγου τ. διευθυντῆ Β/θμιας ἐκπαίδευσης Π. Σεραφεὶμ Δημόπουλος Σ τὴν πολυτάραχη ἐποχή μας, ἐποχὴ γενικευμένης ἀποστασίας, ὁ Θεὸς τῆς ἀγάπης δὲν ἐγκατέλειψε τόν κόσμο του. Ἀνέδειξε μορφὲς ἁγιασμένες καὶ χαριτωμένες, ποὺ ὡς φωτεινοὶ ὁδο- δεῖκτες μᾶς δείχνουν τὸν δρόμο γιὰ τὴν πνευματικὴ τελείωση. Μιὰ τέτοια μορφὴ ὑπῆρξε καὶ ὁ ἀρχι- μανδρίτης Σεραφεὶμ Δημόπουλος, ἱερο- κήρυκας τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Λαρί- σης καί Τυρνάβου. Ἡ ζωή του ἀποπνέ- ει τό ἄρωμα τῶν ἀσκητῶν τῆς ἐρήμου ἄλλων ἐποχῶν καὶ ἡ πολιτεία του μᾶς ὑπενθυμίζει μὲ τὸν πιὸ εὔγλωττο καὶ ζω- ντανὸ τρόπο ὅτι οἱ ἅγιοι καὶ οἱ ἀσκητὲς τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι πρόσωπα ποὺ μποροῦν νὰ ζοῦν καὶ στὶς μέρες μας. Στὶς γραμμὲς ποὺ ἀκολουθοῦν περιγρά- φονται μὲ συντομία πτυχὲς τῆς ζωῆς καὶ τοῦ ἔργου του. Ὁ π. Σεραφείμ, κατὰ κόσμον Χρῆστος Δημόπουλος, γεννήθηκε τὸ 1937 στὸ Ἡράκλειο Κρήτης, ὅπου καὶ ἔζησε μέχρι τὴν ὁλοκλήρωση τῶν γυμνασιακῶν του σπουδῶν. Οἱ γονεῖς του, Κωνσταντῖνος καὶ Εἰρήνη, εἶχαν ἑφτὰ παιδιὰ καὶ ὁ
8 Χρῆστος, ποὺ ἦταν τὸ δευτερότοκο παι- δί τους, ἀπὸ μικρὸς ἔδειχνε μιὰ ἰδιαίτερη κλίση στὴν ἱεροσύνη. Πολλὲς φορὲς στὸ σπίτι ἀντὶ γιὰ ἄλλα παιχνίδια τελοῦσε ἁγιαστικὲς πράξεις μιμούμενος τὸν ἱε- ρέα. Μετὰ τὸ Γυμνάσιο σπούδασε Θεο- λογία στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν καὶ ὡς φοιτητὴς συνδέθηκε μὲ ἀνθρώπους τοῦ πνεύματος. Τὸ 1963, στρατιώτης ὤν, μετέβη στὸ Ἅγιον Ὄρος γιὰ προσκύνημα. Ἐκεῖ γνω- ρίστηκε μὲ τὸν Σέρβο ἐρημίτη μοναχὸ π. Γεώργιο Μπράνκο, ἀπὸ τὸν ὁποῖο διδάχθηκε καὶ καλλιέργησε τὴ νοερὰ προσευχὴ καὶ μυήθηκε στὰ μυστικὰ τῆς ἀσκητικῆς καὶ ἐρημητικῆς ζωῆς. Μετὰ τὴν ἐκπλήρωση τῶν στρατιω- τικῶν του ὑποχρεώσεων πρὸς τὴν πα- τρίδα ἐπέστρεψε στὴν Κρήτη καὶ ἐντά- χθηκε, ὅπως ἦταν ὁ διακαὴς πόθος του, στὶς τάξεις τοῦ ἱεροῦ κλήρου, γιὰ νὰ ὑπηρετήσει τὸν Χριστὸ καὶ τὴν Ἐκκλη- σία. Χειροτονήθηκε διάκονος τὸ 1965 καὶ τὸ ἑπόμενο ἔτος πρεσβύτερος. Τὸν Μάρτιο τοῦ 1968 μετατέθηκε στὴ Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος, ὅπου γιὰ ἕνα καὶ πλέον ἔτος ὑπηρέτησε στὴν ἐνορία τοῦ ἁγίου Χαραλάμπους στὸν Πα- λαμᾶ Καρδίτσης. Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ τῆς ἀφίξεώς του στὴ θεσσαλικὴ αὐτὴ κωμόπολη ἵδρυσε οἰκοτροφεῖο, ὅπου στέγασε 50 περίπου ἄπορους μαθητὲς Γυμνασίου, τοὺς ὁποίους καὶ ἐπέβλεπε προσωπικὰ γιὰ τὴν πρόοδό τους στὸ ἦθος καὶ τὴν ἐπιμέλεια στὰ γράμματα. Ὁ ἴδιος δὲν εἶχε σπί- τι. Κοιμόταν στὸ δωμάτιο ποὺ χρησιμο- ποιοῦσε γιὰ γραφεῖο τῆς ἐνορίας. Τὸ μισθό του τὸν διέθετε γιὰ τὴ λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α τοῦ οἰκοτρο- φείου καὶ γιὰ ἀγαθοεργίεςσὲ τέτοιο βαθμὸ, ὥστε, ὅταν κά- ποτε ἀσθένησε καὶ εἶχε 40 πυ- ρετὸ, δὲν εἶχε χρήματα νὰ ἀγοράσει οὔτε ἀσπιρίνη καὶ παρακάλεσε τότε ἕναν ἐνορίτη του νὰ τοῦ δανείσει μιὰ δραχμὴ γιὰ νὰ ἀγοράσει τὸ παυσίπονο! Τὸ 1969 ἦρθε στὴ Λάρισα, ὅπου ἀνέπτυξε πλούσια πνευματική, κοινω- νικὴ καὶ φιλανθρωπικὴ δραστηριότη- τα. Ἵδρυσε καὶ λειτούργησε, ὅπως καὶ στὸν Παλαμᾶ, οἰκοτροφεῖο γιὰ μαθητὲς Γυμνασίου, γιὰ φτωχὰ ἐπαρχιωτόπουλα ποὺ ἔρχονταν στὴ Λάρισα γιὰ νὰ μάθουν γράμματα.Ἀρκετοὶἀπὸαὐτούς,χάρηστὴ βοήθειά του, εἶναι σήμερα ἐπιτυχημένοι ἐπιστήμονες καί θυμοῦνται μὲ πολλὴ εὐγνωμοσύνη τὴν εὐεργεσία ποὺ τοὺς προσέφερε στὰ μαθητικά τους χρόνια. Τὸ φιλανθρωπικό του ἔργο ἐπεκτάθηκε σταδιακὰ σὲ ὅλες τὶς ἐνδεεῖς κοινωνικὲς ὁμάδες καὶ τοὺς ἀλλοδαπούς. Ἔδινε ὅ,τι εἶχε σ’ ὅσους τὸν ἐπισκέπτονταν, ἔστελνε βοήθεια στὰ σπίτια, ὀργάνωσε σταθμοὺς Π. Σεραφεὶμ
9 ἐφοδίων στὴν πόλη καὶ σὲ γύρω χωριά, ἀπ’ ὅπου μποροῦσαν ἐκεῖνοι ποὺ εἶχαν ἀνάγκη νὰ προμηθεύονται τὰ χρειώδη καὶ τὰ ἀπαραίτητα πρὸς τὸ ζῆν. Ἐπειδὴ διέθετε ὅλα τὰ χρήματά του γιὰ τὶς ἀνά- γκες τῶν συνανθρώπων κάποιοι τὸν ἀπο- καλοῦσαν «ἀρχιεπίσκοπο τῶν φτωχῶν». Ὁ ἴδιος ζοῦσε ἀσκητικά, ἀσκητικότα- τα. Ἀπὸ τὸ 1990 περίπου ποὺ ἐγκαταστά- θηκε πίσω ἀπὸ τὶς δικαστικὲς φυλακὲς τῆς Λάρισας, τὶς λίγες ὧρες ποὺ ἐπέτρεπε «ὕπνον τοῖς βλεφάροις» του καὶ ἀνέπαυε τὸ σῶμα του, δὲν χρησιμοποιοῦσε κλίνη οὔτε στρωμνή. Ὅταν μετὰ τὸν θάνατό του ἀνοίχθηκε τὸ «κελλί» του δὲν βρέ- θηκε οὔτε κρεββάτι οὔτε στρῶμα. Γιὰ τὸν ἑαυτό του ἐφάρμοζε τὸ πατερικόν· «ἀρκετὸν τῷ μοναχῷ εἷς χιτὼν καὶ ἓν ὀστράκιον», ἄν καὶ θὰ μποροῦσε νὰ πεῖ κανεὶς μὲ βεβαιότητα πὼς οὔτε γιὰ τὸν χιτῶνα οὔτε γιὰ τὸ πιάτο του νοιαζόταν. Ἦταν δέ καί μεγάλος νηστευτής. Σπάνια ἔτρωγε μαγειρευμένο φαγητό. Παρότι στὸ κελλί του εἶχε μιὰ παλιὰ ξυλόσομπα δὲν τὴν ἄναβε. Δὲν χρησιμοποιοῦσε θέρ- μανση οὔτε καὶ τὶς πιὸ κρύες νύχτες τοῦ χειμῶνα. Τὸ μόνο θερμαντικό του ἦταν οἱ πύρινες προσευχές του. Ροῦχα και- νούργια καὶ ἀκριβὰ τοῦ ἦταν ἐντελῶς ἄγνωστα. Ὅλοι τὸν ἤξεραν μὲ παλιὰ καὶ τριμμένα ράσα. Μέσα ὅμως στὰ τριμμένα ράσα του κρυβόταν ἕνας πλοῦτος αἰσθη- μάτων, χαρισμάτων καὶ ἀρετῶν. Τὸ 2004 ἵδρυσε τὸν Παιδικὸ Σταθμὸ «Τὰ Χελιδονάκια», ποὺ συνεχίζει καὶ σή- μερα τὴ λειτουργία του καὶ στὸν ὁποῖο φιλοξενοῦνται ἐντελῶς δωρεὰν παιδιὰ ἀλλοδαπῶν καὶ ἡμεδαπῶν οἰκογενειῶν. Ἀψευδεῖς μάρτυρες τῆς μεγάλης του ἀγάπης ὑπῆρξαν καὶ οἱ φυλακισμένοι τῆς Λάρισας, τοὺς ὁποίους στήριζε καὶ κα- θοδηγοῦσε ποικιλότροπα ἀπὸ τὴν πρώ- τη ἡμέρα ποὺ ἦρθε στὴ Λάρισα. Συχνὰ μετέβαινε στὶς φυλακὲς συνοδευόμενος ἀπὸ πνευματικά του παιδιὰ καὶ ἐκτὸς ἀπὸ ροῦχα, ποὺ τοὺς μοίραζε, τοὺς ἔδινε τὴν εὐκαιρία νὰ γνωρίσουν τὴν ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ μὲ ἕνα καὶ μοναδικὸ σκοπό· νὰ τοὺς ἐλευθερώσει ἀπὸ τὴν πλάνη, τὴν ἄγνοια καὶ τὰ πάθη. Λειτουργοῦσε, κή- ρυττε, βάπτιζε καὶ νουθετοῦσε. Ἐνίσχυε καὶ παρηγοροῦσε ἀδιακρίτως ἐθνικότη- τας, θρησκεύματος καὶ βαρύτητας τῶν παραπτωμάτων τους. Τὸ 1978 μετέβη στὴν κεντρικὴ Ἀφρι- κή, ὅπου ἐργάστηκε ἱεραποστολικά. Ἐπι- στρέφοντας στὴν Ἑλλάδα συμπεριέλαβε στὴν καθημερινὴ φροντίδα του καὶ τοὺς ἀδελφοὺς τῆς μαύρης Ἠπείρου, στέλνο- ντας ἔκτοτε καὶ σὲ τακτικὰ διαστήματα βοήθεια σὲ φάρμακα καὶ διάφορα ἄλλα ἀναγκαῖα εἴδη καὶ σεβαστὰ χρηματικὰ ποσά. Σύστηνε σὲ ὅλους τὴν καλλιέργεια τοῦ ἱεραποστολικοῦ πνεύματος, διότι πί- στευε ὅτι «Ἐκκλησία χωρὶς ἱεραποστολὴ εἶναι Ἐκκλησία χωρὶς ἀποστολή». Βάπτισε πάνω ἀπὸ 1.000 ἀλλοεθνεῖς, κυρίως Ἀλβανούς. Στὸ φτωχικὸ καλύβι του ἔβρισκαν καταφύγιο καὶ ἀποκούμπι ὅσοι δὲν εἶχαν ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνω- σι. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας γνώρισε τὴν ἔμπρακτη ἀγάπη του, ὅπως καὶ ἡ Ἐκκλησία τῆς Σερβίας. Τὸ ἐνδιαφέρον του αὐτὸ γιὰ τὴν ἱεραποστολὴ δὲν ἦταν περιστασιακό. Ὑπῆρξε συνεχὲς καὶ ἀδιά- πτωτο. Παράλληλα μὲ τὸ κοινωνικὸ καὶ φιλανθρωπικὸ ἔργο καλλιεργοῦσε καὶ τὸ πνευματικό. Τὸ κήρυγμά του ἦταν χριστοκεντρικὸ καὶ ἐσχατολογικό. Σὲ κάθε συζήτησή του, εὐκαίρως - ἀκαίρως, ἀναφερόταν στὰ ἔσχατα. «Ἡ Δευτέρα Παρουσία, ἔλεγε, εἶναι τὸ πιὸ σημαντικὸ γεγονὸς στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος. Πιὸ σημαντικὴ ἀπὸ τὴν πρώτη. Θὰ κρι- θεῖ ὅλος ὁ κόσμος, θὰ βασιλεύσει ὁ Κύρι- ος, θὰ παύσει ἡ ἀδικία καὶ ἡ ἁμαρτία, θὰ σβήσει τὸ κακὸ καὶ ὁ θάνατος, θὰ δοξα- σθοῦν οἱ δίκαιοι καὶ οἱ ἀγωνιστές…». Ἡ μαθητεία του κοντὰ σὲ μεγάλα πνευματικὰ ἀναστήματα προοιωνιζό- ταν καὶ τὴ δική του πνευματικὴ πορεία. Ζοῦσε μέσα σὲ ἑκούσια πτωχεία. «Ὁ Χρι- στός μας, ἔλεγε, ἦταν ἀνυπόδητος καὶ μονοχίτων, ἔτσι πρέπει νὰ εἴμαστε καὶ μεῖς». Ἀποστρεφόταν τὶς ἐπίγειες, τὶς ἐφήμερες χαρὲς καὶ ἀπολαύσεις. «Ἄν γνώριζε ὁ κόσμος πόσες χαρὲς καὶ τί
10 χαρὲς αἰσθάνεται ὁ ἐρημίτης, ἔλεγε, θὰ ἄλλαζε τρόπο ζωῆς. Δὲν συγκρίνεται ἡ ζωὴ τοῦ ἐρημίτη μὲ τὴ ζωὴ στὸν κόσμο. Οἱ ἐρημῖτες εἶναι σὰν τὰ διαστημόπλοια. Ξεφεύγουν ἀπὸ τὴν ἕλξη τῆς γῆς. Ἐμεῖς εἴμαστε βιδωμένοι, σφηνωμένοι στὴ γῆ. Οἱ ἐρημῖτες ἔχουν μεγάλες χαρές, οὐράνιες. Ἔχουν γεύση τοῦ παραδεί- σου. Γνώρισαν ἁρπαγὴ στοὺς οὐρανούς, γι’ αὐτὸ καὶ ἐγκαταλείπουν τὸν κόσμο. Γνωρίζουν πραγματικὲς χαρὲς καὶ ὄχι φανταστικές, ὅπως οἱ ναρκομανεῖς ἢ οἱ φιλάργυροι. Οἱ πνευματικὲς χαρὲς δὲν εἶναι πρόσκαιρες καὶ οὔτε συγκρίνονται μὲ τὶς χαρὲς ποὺ προσφέρουν οἱ ὑλικὲς ἀπολαύσεις». Ἀπὸ τὰ νεανικά του ἀκόμη χρόνια ἀπέφευγε τὴν εὐχαρίστηση ποὺ παρέχειἡἀπόλαυσητῶνὑλικῶνἀγαθῶν. Ὡς φοιτητής, διηγοῦνται συνοικότροφοί του, ἔριχνε κρυφὰ στάχτη στὸ πιάτο του ἤ ἀνακάτευε τὸ φαγητὸ μὲ τὴ σαλάτα καὶ τὴν κρέμα καὶ μέσα σ’ ὅλα αὐτὰ ἔριχνε νερὸ κάνοντάς τα ἕναν πολτὸ γιὰ νὰ χά- νει τὸ φαγητὸ τὴ νοστιμιά του. Σὰν πύρινες βολίδες ἀνέβαιναν μέσα στὴν ἡσυχία τῆς νύχτας οἱ προσευχές του στὸν οὐρανὸ γιὰ τοὺς πτωχούς, τὶς χῆρες καὶ τὰ ὀρφανά, γιὰ τοὺς ναρκομα- νεῖς, τοὺς καρκινοπαθεῖς, τοὺς ἀλκοολι- κούς, γιὰ τοὺς ψυχικὰ ἀσθενεῖς, γιὰ τὴ νεότητα, γιὰ τὰ ζευγάρια, γιὰ τοὺς κεκοι- μημένους, γιὰ ὅλο τὸν κόσμο. Ὡς λειτουργὸς πρόσεχε τὶς ἐκφω- νήσεις, τὴν ἀνάγνωση τῶν μυστικῶν εὐχῶν, τὸ βλέμμα, τὸ κήρυγμα. Ἀπέ- φευγε τὰ φῶτα, τὶς συνομιλίες καὶ τὶς ἄσκοπες κινήσεις. Ὅλα ἔπρεπε νὰ εἶναι προσανατολισμένα στὸ μυστήριο ποὺ τελοῦσε. Ἦταν πρᾶος καὶ ταπεινός. Ἀθό- ρυβος καὶ ἀφανής. Συγχωρητικὸς καὶ εἰρηνικός. Βίωνε καὶ κήρυττε λόγῳ καὶ ἔργῳ τὴν ἀποστολικὴ προτροπὴ «μετὰ πάντων εἰρηνεύετε». Στοὺς ναοὺς τῶν χωριῶν ποὺ πήγαινε γιὰ νὰ λειτουργή- σει, μετέβαινε τὶς περισσότερες φορὲς μὲ τὰ πόδια, ἀκόμη καὶ σὲ μακρινὰ χωριά. Γρήγορα ἀπέκτησε φήμη ἁγίου καὶ χαρισματικοῦ. Αὐτό ὅμως τὸν ἐνοχλοῦσε καὶ προσπαθοῦσε νὰ κρύβεται, νὰ θολώ- νει τὰ νερὰ μέσα ἀπὸ παραξενιές, ποὺ ἄγγιζαν τὰ ὅρια τῆς διὰ Χριστόν σαλότη- τος. «Κακὸ πράγμα, ἔλεγε, νὰ σοῦ βγεῖ τὸ ὄνομα ὅτι εἶσαι πνευματικός. Δὲν μπο- ρεῖς νὰ κρυφτεῖς πουθενά». Γιὰ τὸν λόγο αὐτό καὶ πολλούς τοὺς ἔδιωχνε κακὴν κακῶς.«Φύγετε,φύγετε,δὲνἐξομολογῶ» τοὺς φώναζε ἀπὸ τὴ βεράντα τοῦ κελ- λιοῦ του. Εἶχε σχεδὸν μόνιμα κρεμασμέ- νη μιὰ πινακίδα στὴν αὐλόπορτά του μὲ τὴ φράση: «Μήν ἐνοχλεῖτε. Δὲν δέχομαι ἐπισκέψεις». Ἤθελε μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ νὰ ἀποφεύγει τοὺς περίεργους καὶ τοὺς ἀδιάκριτους ἐπισκέπτες. Ἀναγκαζόταν νὰ συμπεριφέρεται ἰδιότροπα προκει- μένου νὰ κρύψει τὴν ἁγιότητά του, νὰ ἀποφύγει τὸν ἔπαινο καὶ τὰ ἐγκώμια. Εὐλαβεῖτο καὶ τιμοῦσε τοὺς σύγχρο- νους ἁγίους π. Παΐσιο καὶ π. Πορφύριο, μὲ τοὺς ὁποίους εἶχε ἰδιαίτερο δεσμό. Θαύμαζε τὸν ὅσιο Πέτρο τὸν Ἀθωνίτη, τὸν ἅγιο Μᾶρκο τὸν Ἀθηναῖο, τὸν ἅγιο ἸσαὰκτὸΣῦρο,τὸνὈνούφριο,τὸνΠαῦλο τὸ Θηβαῖο, τὸν Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ, τὰ εὔοσμα αὐτὰ ἄνθη τῆς ἐρήμου, καὶ στὶς μνῆμες τους τελοῦσε Θ. Λειτουργία. Ἦταν ἐραστὴς τῆς σιωπῆς καὶ τῆς ἡσυχίας. Συχνὰ παρέμενε ἔγκλειστος γιὰ ἀρκετὲς ἡμέρες χωρὶς νὰ ἀνοίγει σὲ κανέ- να. «Ὅταν εἶμαι ἔγκλειστος, ἔλεγε, γίνο- μαι ἄλλος ἄνθρωπος». Ἐφάρμοζε τὸ Χρυ- σοστομικὸ λόγο «κρεῖσσον γάρ ψωμὸς ἐν ἅλατι μετὰ ἡσυχίας καὶ ἀμεριμνίας ἤ παράθεσις ἐδεσμάτων πολυτελῶν ἐν πε- ρισπασμοῖς καὶ μερίμναις». Ἦταν ἕνας ἀσκητὴς μέσα στὸν κόσμο, ἰσοστάσιος τῶν μεγάλων ἀσκητῶν τῆς ἐρήμου. Τὸν χρόνο του τὸν μοίραζε ἀνάμεσα στὴν προσφορὰ ἀγάπης πρὸς τὸ συνάν- θρωπο, τὴν προσευχὴ καὶ τὴ συγγραφή. Ἔγραψε καὶ ἐξέδωκε πάνω ἀπὸ 40 ψυχο- φελῆ συγγράμματα. Βιβλία εὐσύνοπτα, ἁπλά, κατανοητά, ποὺ διαβάζονται εὔκο- λα ἀπὸ ὅλους, μὲ μηνύματα δυνατά, τὰ ὁποῖα συγκινοῦν καὶ εὐαισθητοποιοῦν κάθε ψυχὴ ποὺ ἀναζητᾶ τὴν Ἀλήθεια. Μέσα ἀπὸ τὰ συγγράμματά του κήρυττε, νουθετοῦσε, στήριζε, καθοδηγοῦσε, παι- δαγωγοῦσε εἰς Χριστόν.
11 Γιὰ ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἀγῶνες του ὁ Θεὸς τὸν ἐπροίκησε μὲ ποικίλα χαρίσμα- τα. Τὸν ἀξίωσε νὰ βλέπει τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο αὐτῶν ποὺ τὸν πλησίαζαν, νὰ διαβάζει τὶς μύχιες σκέψεις καὶ τὶς δια- θέσεις τους. Νὰ τοὺς προσφωνεῖ μὲ τὸ μι- κρό τους ὄνομα χωρὶς προηγουμένως νὰ τοὺς γνωρίζει, νὰ προβλέπει τὴν ἐξέλιξη τῆς ὑγείας τῶν ἀσθενῶν καὶ νὰ εἰσακού- ονται οἱ προσευχές του. Στὶς σειρὲς ποὺ ἀκολουθοῦν περιγρά- φονται μερικὰ σύντομα καὶ ἐνδεικτικὰ περιστατικὰ ποὺ καταδεικνύουν τὰ χα- ρίσματά του. Κάποια κυρία τὸν Μάιο τοῦ 2000 πα- ρίστατο σὲ βάπτιση ἀλλοδαποῦ στὸν ναὸ τοῦ Προφήτη Ἠλία τῆς Λάρισας ποὺ τε- λοῦσε ὁ π. Σεραφεὶμ μὲ ἀνάδοχο τὸ σύ- ζυγό της. «Ἐγὼ εἶχα μιὰ προκατάληψη, ἀναφέρει, μὲ τοὺς ἀλλοδαπούς. Φοβό- μουν ὅτι πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς εἶναι φορεῖς ἡπατίτιδας καὶ ἄλλων λοιμωδῶν νοσημά- των καὶ δὲν ἤθελα πολλὰ πάρε-δῶσε μαζί τους. Στὸ τέλος τοῦ μυστηρίου μὲ πλη- σιάζει ὁ π. Σεραφεὶμ καὶ μοῦ λέει: «Ἔ, ἀκοῦστε κυρία μου, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τοὺς καλεῖτε στὸ σπίτι σας. Μαγειρέψ- τε κανένα κοτοπουλάκι, δῶστε καὶ λίγο τυράκι καὶ στεῖλτε τα μὲ τὸν σύζυγο». Ντράπηκα γιὰ τὴν ἀντίληψη ποὺ εἶχα, ἀλλὰ καὶ θαύμασα τὸν π. Σεραφείμ». Ἄλλοτε μιὰ φοιτήτρια τὸν ἐπισκέφθη- κε στὸ σπίτι του γιὰ ἐξομολόγηση. Μὲ τὸ ποὺ κάθησε στὴν καρέκλα ὁ π. Σεραφεὶμ τῆς λέει: «Ἕνας καθηγητὴς σὲ βαθμολό- γησε στὸ μάθημά του μὲ ὀκτώ, ἐνῷ ἐσὺ περίμενες πέντε». Ἡ φοιτήτρια ἔμεινε ἄναυδη ἀπὸ τὴ γνώση τοῦ Γέροντα γιὰ ἕνα θέμα ποὺ μόνο ἡ ἴδια γνώριζε. Κάποιος ἄλλος διηγεῖται: «Πῆγα γιὰ ἐξομολόγηση. Μὲ διακριτικὸ τρόπο, πρὶν προλάβω ἐγὼ νὰ τὶς ἐξομολογηθῶ, ἄρχισε ἐκεῖνος νὰ μοῦ λέει τὶς ἁμαρτίες μου. «Εἶναι μερικοὶ ἄνθρωποι ποὺ κά- νουν αὐτὸ κι ἐκεῖνο καὶ ζοῦν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο». Ἔτσι, ἀντὶ νὰ τοῦ λέω ἐγὼ τί ἔκανα, μοῦ ἔλεγε ἐκεῖνος τὰ δικά μου ἁμαρτήματα». «Τὸ 1995, διηγήθηκε ἱερεύς, ὁ π. Σε- ραφεὶμ ἦρθε νὰ λειτουργήσει στὸ χωριό μου. Μπαίνοντας στὸν ναὸ μὲ χαιρέτησε καὶ κατευθυνόμενος πρὸς τὸ ἱερὸ μοῦ λέει: - Αὐτὸ τὸ παράθυρο, πάτερ μου, νὰ τὸ κλείσεις μὲ πέτρες, τοῦβλα καὶ λάσπη, γιατὶ αὐτὴ τὴ βδομάδα θὰ σοῦ γίνει λη- στεία. Θὰ μποῦν κλέφτες, ἂν δὲν τὸ φτιά- ξεις. - Ἐγὼ παραξενεμένος τοῦ λέω: Γέρο- ντα, ἐδῶ δὲν ἔγινε ποτὲ ληστεία. - Κι ὅμως, ἄν δὲν ἀκούσεις, θὰ σοῦ γίνει τώρα, αὐτὴν τὴ βδομάδα, ποὺ μᾶς «Νά προσεύχεσθε ἀδιάκοπα. Νά εὐχαριστεῖτε τό Θεό γιά τά πάντα. Νά εἶσθε χαρούμενοι. Μήν ἀφήνετε νά κυριευθεῖτε ἀπό τό πνεῦμα τῆς ἀπογοητεύσεως. Σᾶς ἐμπιστεύομαι στό Θεό καί στήν Ὑπεραγία Μητέρα Tου. Μή φοβᾶσθε τίποτε ... ». «Ἄν γνώριζε ὁ κόσμος πόσες χαρές καί τί χαρές αἰσθάνεται ὁ ἐρη- μίτης θά ἄλλαζε τρόπο ζωῆς. Δέ συγκρίνεται ἡ ζωή τοῦ ἐρημίτη μέ τή ζωή στόν κόσμο. Οἱ ἐρημῖτες εἶναι σάν τά διαστημόπλοια. Ξεφεύ- γουν ἀπό τήν ἕλξη τῆς γῆς. Ἐμεῖς εἴμαστε βιδω- μένοι, σφηνωμένοι στή γῆ. Οἱ ἐρημῖτες ἔχουν μεγάλες χαρές, οὐρά- νιες. Ἔχουν γεύση τοῦ παραδείσου. Γνωρίζουν ἁρπαγή στούς οὐρα- νούς, γι’ αὐτό καί ἐγκα - ταλείπουν τόν κόσμο.  Ποθοῦσε τά ἀνώτερα καί τά τελειότερα, τά πνευματικότερα, τά μό- νιμα καί τά αἰώνια. Τή φλόγα τῆς ἀγάπης του πρός τό Χριστό καί τήν Ἐκκλησία, πού ἄναψε μέσα του στά ἀθῶα παι- δικά του χρόνια, ὄχι μόνο τήν κράτησε, ἀλλά τήν καλλιέργησε καί τήν αὔξησε σέ τέτοιο βαθμό, πού νά ζεῖ μόνο γιά τό Χριστό.
12 ἔρχεται. - Δὲν τοῦ ἔδωσα σημασία. Μετὰ ἀπὸ τρεῖς μέρες μπῆκαν κλέφτες στὸν ναὸ ἀπὸ τὸ συγκεκριμένο παράθυρο, κατέ- στρεψαν τὸ παγκάρι καὶ πῆραν ὅ,τι εἶχε μέσα. Καὶ δὲν ἔφτανε αὐτό. Τὴν ἑπόμε- νη Κυριακὴ ποὺ ὁ π. Σεραφεὶμ ἦρθε νὰ λειτουργήσει ξανὰ στὸν ἴδιο ναό, τὸν ἐνημέρωσα γιὰ τὴ διάρρηξη. Καὶ ὁ π. Σε- ραφείμ: - Δὲν σοῦ εἶπα, εὐλογημένε, νὰ κλεί- σεις τὸ παράθυρο; Κλεῖσ’ το, γιατὶ ἂν δὲν τὸ κλείσεις, θὰ σοῦ γίνει καὶ δεύτερη αὐτὴ τὴ βδομάδα. - Δὲν τὸν ἄκουσα ξανά. Εἶπα μέσα μου: Σιγά, τώρα, μὴ γίνει καὶ δεύτερη ληστεία. Κι ὅμως στὰ μέσα τῆς ἐβδομάδας ἔγινε καὶ δεύτερη διάρρηξη, ἀπὸ τὸ ἴδιο παρά- θυρο, μὲ τὰ ἴδια ἀποτελέσματα. Μετὰ ἀπὸ αὐτὸ ἀσφάλισα τὸ παράθυρο καὶ ὅλο τὸν ναό. Πλήρωσα ὅμως τὴν ἀνυπακοή μου μὲ δύο διαρρήξεις. Ἀπὸ τότε τὸ πάθημα μοῦ ἔγινε μάθημα καὶ ὅ,τι μοῦ ἔλεγε ὁ π. Σεραφείμ, τὸ ἄκουγα καὶ τὸ λογάριαζα σοβαρά». Ὁ π. Σεραφεὶμ αἰσθανόμενος ὅτι ἦρθε ἡ ὥρα νὰ φύγει ἀπὸ τὴν παροῦσα ζωὴ προέτρεπε τὰ πνευματικά του παιδιὰ νὰ ἀναζητήσουν ἄλλον πνευματικό, λέγο- ντάς τους ὅτι ὁ ἴδιος κουράστηκε. Ἀπὸ τὴν Τρίτη 15 Ἀπριλίου 2008 καὶ χωρὶς νὰ ἐμφανίσει προηγουμένως συμπτώμα- τα κάποιας ἀσθένειας ἔπαψε νὰ δέχεται ἐπισκέψεις. Δὲν ἄνοιγε σὲ κανέναν. Οὔτε καὶ σὲ στενοὺς συνεργάτες του. Τὸ πρωὶ τῆς Πέμπτης 17 Ἀπριλίου κατέβηκε, ξεκλεί- δωσε τὴ θύρα τοῦ κελλιοῦ καὶ τὴν αὐλόπορτα καὶ ἐπιστρέ- φοντας ἄφησε τὴν τελευταία του πνοὴ στὸ κεφαλόσκαλο τῆς εἰσόδου. Ἡ κηδεία του ἔγινε πάν- δημη τὸ Σάββατο τοῦ Λαζά- ρου (19-4-2008) στὸν ἱερὸ μητροπολιτικὸ ναὸ τοῦ Ἁγί- ου Ἀχιλλίου. Ἐτάφη στὸ Νέο Κοιμητήριο, ἀπέναντι σχεδὸν ἀπὸ τὸ «ἀσκητήριό» του. Ὁ τάφος του ἀποτελεῖ σημεῖο ἀναφορᾶς γιὰ πολλοὺς χρι- στιανοὺς ποὺ τὸν ἐπισκέπτο- νται γιὰ νὰ προσκυνήσουν, νὰ ἐναποθέ- σουν τὸν πόνο καὶ τὰ προβλήματά τους καὶ νὰ ζητήσουν τὴ μεσιτεία του πρὸς τὸν Θεό. Ἀπὸ τὸ φιλανθρωπικὸ σωματεῖο «Ἰω- άννης ὁ Χρυσόστομος»*4ἐκδόθηκε καὶ κυκλοφορεῖ βιβλίο μὲ τὸν τίτλο: «π. Σε- ραφεὶμ Δημόπουλος (1937-2008). Ἕνας ἀσκητὴς μέσα στὸ σύγχρονο κόσμο» (σ. 216), ἀναφερόμενο στὸν βίο, τὴ διδασκα- λία καὶ τὰ χαρίσματά του μὲ μαρτυρίες ἀνθρώπων ποὺ τὸν γνώρισαν ἀπὸ κοντὰ καὶ δέχτηκαν πλούσια τὴν εὐεργετικὴ ἐπίδρασή του στὴ ζωή τους. Εἴθε ὁ Ἅγιος Τριαδικὸς Θεὸς νὰ ἀνα- δείξει νὲους ἐργάτες καὶ συνεχιστὲς τοῦ ἔργου του καὶ νὰ ἔχουμε τὴν εὐχή του. *Ἡ διεύθυνση ἐπικοινωνίας μὲ τὸ Φιλαν- θρωπικὸ Σωματεῖο «Ἰωάννης ὁ Χρυσόστο- μος» εἶναι: Δαόχου 36, 41334 Λάρισα καὶ τὸ τηλέφωνο: 2410-614362.
13 Α. ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ ΔΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ 1. Δὲν ἔχουμε ὅλοι οἱ χριστιανοὶ τὴν ἴδια αἴσθηση καὶ ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση, τὸ βάθος καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἁμαρ- τίας ἐπὶ τῆς ὑπάρξεώς μας. Δὲν ἀξιολο- γοῦμε πάντοτε μὲ ἀκρίβεια τὸ ἠθικὸ καὶ πολὺ περισσότερο τὸ ὀντολογικὸ βάθος της. Τὸ νὰ ἀναγνωρίζουμε τὴν παρουσία τοῦ κακοῦ καὶ τῆς ἁμαρτίας μέσα μας εἶναι ἀφενὸς ἄθλημα ἔμπονης πνευμα- τικῆς ἐνδοσκόπησης καὶ ἀφετέρου δώρη- μα τοῦ Θεοῦ. Πρέπει καὶ ἐμεῖς νὰ προ- σπαθήσουμε καὶ ὁ Θεὸς νὰ μᾶς δωρίσει. Ὑπάρχουν μερικοὶ ποὺ ἁμαρτάνουν βα- ρέως καὶ δὲν αἰσθάνονται τὴ νόσο τους. Καὶ ἄλλοι ποὺ μὲ δυσκολία ὑποφέρουν καὶ τὸν παραμικρὸ νυγμὸ τῆς συνειδήσε- ώς τους, ὅπως δὲν ὑποφέρεται καὶ τὸ πα- ραμικρὸ σκουπιδάκι στὴν ἐπιφάνεια τοῦ ὀφθαλμοῦ μας. Ἡ ἐπίγνωση τῶν πνευ- ματικῶν μας νόσων εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς με- τανοίας, μιᾶς πνευματικῆς πορείας ποὺ καταλήγει στὴν ἐλευθερία τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. Γι’ αὐτὸ καὶ προσευχόμαστε ἐκ βαθέων: «Κύριε, βασιλεῦ, δός μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμᾶ πταίσματα». 2. Ἄνθρωποι ποὺ ἐπιδόθηκαν στὸν σωτήριο ἆθλο τῆς βυθοσκόπησης τῆς ψυχῆς τους καὶ τοὺς δωρήθηκε ἀπὸ τὸν Θεὸ ἡ ἐπίγνωση τῆς ἁμαρτωλότητός τους εἶδαν τὸν ἑαυτό τους ὡς «ὁλοσώμα- τον πληγή» καὶ ὡς «μέγα τραῦμα». Καὶ ζήτησαν κατόπιν ἀπὸ τὸν Θεὸ τὸ μέγα δώρημα τῆς μετανοίας, διότι γνώρισαν πὼς εἶναι ἀδύνατον ἄνευ τῆς μετανοίας νὰ θεραπευθοῦν καὶ νὰ εὐαρεστήσουν τὸν Θεό. Εἶναι αὐτὸ ποὺ τόσο συχνὰ καὶ διδακτικὰ ψάλλουμε στὴν Ἐκκλησία μας: «Τῶν ἁγίων ὁ χορὸς εὗρε πηγὴν τῆς ζωῆς καὶ θύραν παραδείσου, εὕρω κἀγὼ τὴν ὁδὸν διὰ τῆς μετανοίας». Οἱ Ἅγιοί μας βρῆκαν πὼς πηγὴ τῆς ζωῆς καὶ θύρα τοῦ παραδείσου εἶναι ἡ μετάνοια. Γιὰ νὰ εἰσέλθουμε στὸν Παρά- δεισο πρέπει νὰ τοὺς ἀκολουθήσουμε. 3. Ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι ποὺ κατά- λαβαν πολὺ καλὰ τὰ παραπάνω αἰσθά- νονται μία ἔντονη ἱκετευτικὴ διάθεση, ὅταν στὶς ἐκκλησιαστικὲς ἀκολουθίες ποὺ τελοῦμε καθημερινά, ἰδιαίτερα ὅμως στὴ Θ. Λειτουργία, δεόμαστε: «Τὸν ὑπό- λοιπον χρόνον τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐν εἰρήνῃ καὶ μετανοίᾳ ἐκτελέσαι». Θεωροῦν, ἐπί- ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΗΣ ΤΗΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ) ἀρ­χιμ. Νι­κοδή­μου Καν­σί­ζο­γλου ἱ­ε­ρο­κή­ρυ­κος Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως Ἐ­δέσ­σης, Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας
14 καὶ φαινόμενο, ποὺ δὲν ἀναγεννᾶ τὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ ἀντιθέτως τὸν καθιστᾶ κομπλεξικό, σκυθρωπό, προβληματικό, στενοκέφαλο, φανατικό, σκληρὸ καὶ μί- ζερο. 2. Ἂς προσπαθήσουμε νὰ περιγρά- ψουμε τὴν πορεία αὐτῆς τῆς παραμόρ- φωσης. Κάποια στιγμὴ ὁ Θεὸς ἀπὸ ἀγά- πη παραχωρεῖ νὰ ζήσουμε ὀξέως τὸν πόνο τῆς ἁμαρτίας. Πολλὲς φορές, μάλι- στα, παραχωρεῖ νὰ ζήσουμε αὐτὸν τὸν πόνο, τὸ ἀναπότρεπτο σύμπτωμα τῆς ἁμαρτίας στὴν ψυχή μας ἀλλὰ καὶ στὸ σῶμα μας. Ὁ Θεὸς ἀποσκοπεῖ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο στὴν ἀπὸ μέρους μας ἀναθεώ- ρηση τῆς ζωῆς μας. Αὐτὸ μερικοὶ τὸ ὀνο- μάζουν «πρόθεση τῶν συμπτωμάτων». Ἐπίσης, τὴν ἴδια στιγμὴ ὁ Θεὸς παρου- σιάζει μπροστά μας πρόσωπα ἢ γεγονότα ποὺ μᾶς ἐπηρεάζουν, ἀλλοιώνουν τὴν καλὴ ἀλλοίωση καὶ μᾶς ἐμπνέουν τὴν ἐπιθυμία γιὰ ἔξοδο ἀπὸ τὴν τελμάτω- ση τῆς ἁμαρτίας. Τότε, ἐμεῖς ἐλεύθερα ἀσπαζόμαστε τὸν δρόμο τῆς μεταστροφῆς καὶ διψᾶμε τὴν ἐλευθερία ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῶν ὀλεθρίων παθῶν. Ἀγωνιζόμαστε νὰ ἀκολουθήσουμε ἕναν καινούργιο τρόπο ζωῆς. Ὅλοι τότε βλέπουνε, πολλάκις δὲ σης, ὡς τὴ μεγαλύτερη δωρεὰ τὴ μετά- νοια. Κι ἂν ἕνα καὶ μόνο χάρισμα θὰ τοὺς δώριζε ὁ Θεός, θὰ ἐπιθυμοῦσαν νὰ εἶναι τὸ χάρισμα τῆς μετανοίας. Ὁπωσδήποτε τὸ μεῖζον πάντων χάρισμα εἶναι τὸ χά- ρισμα τῆς ἀγάπης πρὸς τὸν Θεό, ὡστόσο ἀποτελεῖ τόλμημα νὰ ζητοῦμε νὰ ἀγαπή- σουμε τὸν Θεό, ἐὰν πρωτύτερα δὲν καθά- ρουμε τὴν ψυχή μας μὲ τὸ χάρισμα τῆς μετανοίας. Μεγάλοι Ἅγιοι, ἐπιτελοῦντες θαύμα- τα φοβερά, φθάνοντας στὸ τέλος τῆς ζωῆς τους παρακαλοῦσαν τὸν Θεὸ νὰ τοὺς δώ- σει λίγο χρόνο ἀκόμη γιὰ νὰ μετανοή- σουν βαθύτερα. Β. ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ 1. Ὁ πονηρός, ὅμως, διάβολος ποὺ θέλει ὅλα τὰ καλά μας νὰ τὰ διαστρέ- φει καὶ ὅλες τὶς δωρεὲς τοῦ Θεοῦ νὰ τὶς ἀχρηστεύει, προσπαθεῖ νὰ μᾶς ὁδηγήσει σὲ μία παραμόρφωση τῆς μεγάλης δωρεᾶς τῆς μετανοίας καὶ πάρα πολλὲς φορὲς τὸ καταφέρνει. Ἀλλοιώνει μέσα μας τὸ πραγματικὸ φάρμακο τῆς μετανοίας καὶ τὸ μετατρέπει σὲ δηλητήριο. Μετατρέπει τὴ μετάνοιά μας σὲ φαρισαϊσμό, σκληρό- τητα καὶ φανατισμό. Καὶ ἐνῷ ἡ πραγμα- τικὴ μετάνοια εἶναι ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι δωρεὰ θερμαίνει, γλυκαίνει, καλοσυ- νεύει δηλαδὴ ὀμορφαίνει τὸν ἄνθρω- πο, ἡ δαιμονική της παραμόρφωση τὴν καθιστᾶ εὐάλωτο ψυχολογικὸ γεγονὸς Ἡ εὐχὴ τοῦ ἁγίου Ἐφραὶμ τοῦ Σύρου Καὶ ἐζητει ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν. Τίς ἐστιν...
15 καὶ θαυμάζουνε, τὴ μεταστροφή μας. Ἐδῶ, ὅμως, χρειάζεται τεταμένη ἡ προ- σοχή μας. Ἂν ἡ σχέση μας μὲ τὸν Θεὸ δὲν εἶναι σχέση ταπείνωσης καὶ γνήσιας ἀγάπης, τότε ἡ μεταστροφή μας στρέφε- ται σὲ διαστροφὴ καὶ καταλήγει σὲ κα- ταστροφή. Τὸ ἀσφαλέστερο κριτήριο γιὰ νὰ καταλάβουμε ὅτι ἡ μετάνοιά μας ἔχει γνησιότητα εἶναι ὁ τρόπος ποὺ τοποθε- τούμαστε ἀπέναντι στὸν συνάνθρωπό μας καὶ μάλιστα τὸν ἀδύναμο, τὸν μπερ- δεμένο, τὸν ρυπαρό, τὸν ἁμαρτωλό. Ἂν θέλουμε νὰ κάνουμε τὸν διδάσκαλο, ἂν θέλουμε νὰ λογαριάζεται ἡ γνώμη μας, ἂν καταδικάζουμε τὸν ἐμπαθῆ, ἂν κρί- νουμε τὸν ἁμαρτωλό, ἂν περιφρονοῦμε τὸν ἀδύναμο, ἂν ἐπιπλήττουμε τὸν μπερ- δεμένο, ἂν ἀποστρεφόμαστε τὸν ρυπαρό, τότε, ἂς μὴ πλανώμεθα, βρισκόμαστε σὲ διαστροφὴ τῆς μετανοίας. 3. Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ποτὲ πὼς τὰ πνευματικά μας κατορθώματα καὶ πολὺ περισσότερο οἱ δωρεὲς τοῦ Θεοῦ ἀπαιτοῦν συνεχῆ ἐργασία γιὰ νὰ διατη- ροῦνται, νὰ αὐξάνονται καὶ νὰ ὡριμά- ζουν μέσα μας. Δὲν σημαίνει πώς, ὅ,τι ἐφάπαξ κατανοήσαμε, βιώσαμε ἢ ἐλάβα- με, αὐτὸ θὰ εἶναι δεδομένο καὶ μόνιμο μέσα μας διὰ παντός. Μπορεῖ μιὰ στιγμὴ νὰ ζήσαμε τὸν μόχθο καὶ τὸν πόνο τῆς ἁμαρτίας καὶ νὰ τὴν ἀποστραφήκαμε, πρέπει, ὅμως, νὰ διατηρήσουμε ἐγκόπως αὐτὴν τὴν ἀποστροφή. Μπορεῖ σὲ μιὰ δύσκολη περίοδο τῆς ζωῆς μας νὰ γευθή- καμε τὴ δωρεὰ καὶ τὴν παράκληση τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ Τὸν ἀποδεχθήκαμε μὲ θαυ- μασμὸ καὶ εὐγνωμοσύνη, πρέπει, ὅμως, νὰ διατηρήσουμε αὐτὴν τὴν ἔκπληξη καὶ τὴν ταπείνωση στὴ σχέση μας μαζί Του. Ἡ μόνιμη ἀποστροφὴ πρὸς τὴν ἁμαρτία καὶ ἡ συνεχὴς οἰκοδόμηση καὶ ἀνακαί- νιση τῆς ἐν ταπεινώσει σχέσεώς μας μαζί Του, συνιστοῦν τὴ γνήσια μετάνοια, ἡ ὁποία ἐκφράζεται ὅλως ἀπαραιτήτως καὶ στὴ σχέση μας καὶ κοινωνία μας μετὰ πάντων τῶν ἀδελφῶν μας. Ἄνθρωπος ταπεινὸς μὲ τὸν Θεὸ καὶ ἐγωϊστὴς μὲ τὸν συνάνθρωπο εἶναι ἄνθρωπος ψευδὴς καὶ αὐτοαναιρούμενος. Αὐτὸς ποὺ ζητᾶ ἔλεος καὶ χάρη ἀπὸ τὸν Θεὸ καὶ φέρεται σκληρὰ καὶ ἄτεγκτα στὸν πλησίον εἶναι ἀθεράπευτα ὑποκριτὴς καὶ φονεὺς τοῦ ἑαυτοῦ του. Δὲν ἤπιε τὸ φάρμακο τῆς μετανοίας, ἀλλὰ τὸ δηλητήριο τῆς ἀλα- ζονείας. Γ. ΣΗΜΕΙΑ (ΗΤΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ) ΤΟΥ ΑΛΗΘΩΣ ΜΕΤΑΝΟΟΥΝΤΟΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙ- ΜΑΚΟΣ) Διδαχὴ ἁγίου Κοσμᾶ γιὰ τὴν ἐξομολόγηση Μετάνοια
16 1. Καίριο σημεῖο καὶ ἀψευδὲς κριτή- ριο τῆς ἀληθοῦς μετανοίας μέσα μας εἶναι ἡ ἔλλειψη βιασύνης, ἡ ἀπουσία τῆς ἀνυ- πομονησίας. Αὐτὸς ποὺ «ἐπίασε» σωστὰ τὰ πράγματα γνωρίζει πὼς ἡ ἀλλαγὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπαιτεῖ ἀγῶνα χρόνιο, ὑπο- μονὴ καὶ χάρη ἀπὸ τὸν Θεό. Δὲν εἶναι μηχανιστικὸ ἀποτέλεσμα ἐφαρμογῆς κα- νονισμῶν. Ὁ ὅσιος Ἰωάννης τῆς Κλίμα- κοςἀναγνώρισεἀληθινὴμετάνοιασ’ἐκεί- νους ποὺ ἀντίκρισε «κατακαμπτόμενους ἕως τέλους τῆς ἑαυτῶν ζωῆς». Ἔσκυβαν μὲ καρτερία τὸν αὐχένα τους ἕως τέλους τῆς ζωῆς τους. Πολλοὶ ἀπὸ ἐμᾶς ἀπελ- πιζόμαστε, διότι ἐγωϊστικὰ κινούμενοι θέλουμε νὰ δοκιμάσουμε ταχύτατα καὶ δίχως πολλοὺς πόνους καὶ κόπους τοὺς γλυκοὺς καρποὺς τῆς μετανοίας. Πολ- λάκις δὲ ἀγανακτοῦμε καὶ διαμαρτυρό- μαστε, ὅταν δὲν ἀπολαμβάνουμε ὀφέλη ἀπὸ τὰ φτωχὰ ψήγματα μιᾶς ἐξωτερικοῦ τύπου μετανοίας μας. Ὁ ὅσιος Ἰωάννης, ὅμως, ἐπιμένει ὅτι μετάνοια εἶναι «ἡ ἑκούσιος πάντων τῶν θλιβερῶν ὑπομο- νή». Ἀντιθέτως, χαρακτηριστικὸ τοῦ μὴ ὑγιῶς μετανοοῦντος εἶναι ἡ βιασύνη. Αὐτοὶ ποὺ θέλουν νὰ ἀποφύγουν κόπο, χρόνο, καὶ τὴν χαριτοπάροχο ταπείνωση «πιάνουν» τὴν εὔκολη, ἀλλὰ ἀδιέξοδο ὁδὸ δηλαδὴ διορθώνουν τὴν ἐξωτερική τους ἐμφάνιση καὶ συμπεριφορὰ καὶ ἐπι- δίδονται στὴ στείρα τυπολατρεία καὶ τὸν συντηρητισμό. Θέλουν μέσα σὲ λίγο χρό- νο νὰ χτίσουν καὶ νὰ ἀποκτήσουν, ὅσα γκρέμιζαν καὶ ἀπώλεσαν μέσα σὲ χρόνια ὁλόκληρα. Πάντως ἂς γνωρίζουμε πὼς αὐτὸς ποὺ βιάζεται στὰ πνευματικά, δὲν ἀγαπᾶ ἀληθινὰ τὸν Θεό. 2. Ἡ ταπείνωση εἶναι ἡ ψυχὴ τῆς μετανοίας, ἡ διήκουσα διάθεσή της. Ὅσοι πραγματικὰ μετανοοῦν «τὸν νοῦν ἐν τῇ ἀβύσσῳ τῆς ταπεινώσεως κατέδυσαν». Μετανοοῦμε γνήσια, ὅταν βυθίζουμε τὸ νοῦ μας στὴν ἄβυσσο τῆς ταπείνωσης. Καὶ πρῶτος καρπὸς αὐτῆς τῆς σωτήριας κατάδυσης εἶναι ἡ ἀπόλυτη ἀπροθυμία μας νὰ κρίνουμε κάποιον. Οἱ γνησίως μετανοοῦντες κατὰ τὸν ὅσιο Ἰωάννη τῆς Κλίμακος «Ποῦ κρίναι τινὰ τῶν ἀνθρώ- πων; Οὐδαμοῦ». Εἶναι ἀδύνατον νὰ τοὺς δεῖς νὰ κρίνουν κάποιον συνάνθρωπό τους. «Ὁ ἑαυτὸν θρηνῶν, οὐ γνώσεται θρῆνον ἢ πτῶμα ἄλλου ἢ μέμψιν». Ὅταν κάποιος ζεῖ ἐντός του τὴν τραγωδία τῆς ἀποτυχίας του, καὶ ἀλλοίμονο ἂν δὲν ζοῦμε κάτι τέτοιο, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχει διάθεση νὰ παρατηρεῖ καὶ νὰ κρίνει τὴν ἀποτυχία τοῦ συνανθρώπου του; Μάλιστα ἡ μετάνοια, ὅταν ὡριμάσει μέσα μας τόσο μᾶς ὀμορφαίνει καὶ μᾶς κάνει εὐαίσθητους, ποὺ προσέχουμε νὰ μὴν προκαλέσουμε τὸν παραμικρὸ πόνο στὸν πλησίον. Γνωρίσαμε ἀνθρώπους γνήσια πνευματικοὺς καὶ πραγματικὰ χαριτω- μένους ποὺ παρουσίαζαν τὸν ἑαυτό τους καθ’ ὑπερβολὴν ἀδύναμο γιὰ νὰ μὴ φέ- ρουν σὲ δύσκολη θέση τὸν πλησίον τους. Αὐτὸ ἀποτελεῖ καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ πολύτιμα ἀρώματα τῆς ἁγιότητας. 3. Αὐτοὶ ποὺ μετανοοῦν ἀληθινὰ δὲν θλίβονται τόσο γιὰ τὴ δική τους κα- τάντια, ὅσο διότι ἐλύπησαν τὸν Θεὸ καὶ φάνηκαν ἀνάξιοι τοῦ θείου καλέσματος. Ὅσια Μαρία Αἰγυπτία
17 Ὁ πόνος τους εἶναι βαρύς, διότι γνωρί- ζουν πὼς ἐμόλυναν τὸν ἑαυτό τους «μετὰ τὴν προτέραν φιλανθρωπίαν καὶ ἄφε- σιν», ὅπως λέει ὁ ὅσιος Ἰωάννης ὁ Σινα- ΐτης. Ὄχι διότι χάλασαν τὴν ἐξωτερική τους «βιτρίνα», ὄχι διότι ἐξετέθηκαν στὰ μάτια τοῦ κόσμου, ὄχι διότι ἐξευτελίστη- καν ἐνώπιον πολλῶν, ἀλλὰ διότι ἐλύπη- σαν τὸν Θεό. Καρπὸς αὐτοῦ τοῦ πόνου εἶναι ὁ ἐσωτερικὸς ἐπαναπροσδιορισμὸς καὶ ὄχι ἡ συμπεριφορικὴ βελτίωση. Σὲ πολλοὺς ἡ μετάνοια χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἔντονη διανοητικότητα δηλαδὴ εἶναι δι- αδικασία «ψυχο»-λογικῆς ἀνακούφισης, συναισθηματικῆς ἐκφόρτισης καὶ ξερὴ γνώσηκαὶἐφαρμογὴτῶνἐξωτερικῶντύ- πων μετανοίας. Δυστυχῶς τὸ φαινόμενο αὐτὸ εἶναι πολὺ συχνὸ καὶ ἔντονο στὴν ἐποχή μας. Ἐκεῖ ποὺ δὲν «δουλεύει» ἡ καρδιὰ παρὰ μόνο ἡ ξηρὰ καὶ ἀφώτιστη, καὶ κατὰ βάθος, ἐγωϊστικὴ λογική, ἐκεῖ ἀπαραιτήτως γεννᾶται ἡ δυσκαμψία, ἡ στενοκεφαλιά, ἡ ὑποκρισία, τὸ πνευμα- τικὸ «μακιγιάρισμα». Ἀπότοκο τῶν πα- ραπάνω ἀποτελεῖ τὸ ἀνικανοποίητο τῆς ψυχῆς, ἡ ἔλλειψη εἰρήνης καὶ χαρᾶς καὶ ὁ ἐσωτερικὸς μαρασμός. Ἡ ἀληθινὴ μετάνοια, ὅπως μᾶς διδά- σκει ὁ Σιναΐτης ἀββᾶς, εἶναι «ἀνανέωση τοῦ βαπτίσματος, συμφωνία μὲ τὸν Θεὸ γιὰ νέα ζωή, συμφιλίωση μὲ τὸν Κύριο, καθαρισμὸς τῆς συνειδήσεως». Ὅπως λέει ἡ Ἐκκλησία μας «Πηγὴ τῆς ζωῆς καὶ θύρα παραδείσου». ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟ Εἶπε ὁ ἀββᾶς Ἡσαΐας: «Ἐὰν σοῦ ἔρθῃ λογισμὸς νὰ κατακρίνῃς τὸν πλησίον γιὰ κά- ποιο ἁμάρτημά του, πρῶτα νὰ σκεφθῇς ὅτι ἐσὺ εἶσαι περισσό- τερο ἁμαρτωλὸς ἀπ΄ αὐτὸν καὶ ἐκεῖνα ποὺ νομίζεις ὅτι σωστὰ τὰ κάνεις, μὴν πιστέψης ὅτι ἦσαν ἀρεστὰ στὸν Θεό. Καὶ ἔτσι δὲν θὰ τολμήσῃς νὰ καταδικάσῃς τὸν πλησίον». Εἶπε ἐπίσης: «Ἐὰν δὲν κατακρίνῃς τὸν πλησίον ἀλλὰ ἐξουθενώνῃς τὸν ἑαυτό σου, παρέχεις ἀνάπαυση στὴ συνείδησή σου». Μετάνοια
18 ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δημητρακόπουλου  καθηγητοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν Σ τὴν Εὐρώπη ὁ Διαφωτισμὸς πα- ρουσιάσθηκε πολὺ πιὸ πρὶν ἀπ᾿ ὅ,τι στὴν Ἑλλάδα: στὴν ἑλληνικὴ σκέψη γενικότερα τοποθετεῖται ἀπὸ τὸ 1770 ὣς τὸ 1820. Στὰ ἴδια χρόνια μὲ τὴ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση. Γιὰ τὴ σκέψη τῶν διαφωτιστῶν, τῶν δικῶν μας καὶ τῶν Εὐρωπαίων, ὁ κόσμος βρίσκεται σὲ πρόοδο —ἡ ἔννοια τῆς προ- όδου εἶναι δεσπόζουσα στὴν πορεία τοῦ πολιτισμοῦ— τελείως γραμμικὴ ἀντί- ληψη, ποὺ σημαίνει ὅτι ὅσο περνάει ὁ καιρός, τόσο ὁ κόσμος προοδεύει. Εἶναι γνωστὸ ὅτι ὁ Διαφωτισμὸς συνδέθηκε μὲ τὸν θαυμασμὸ τῆς ἀρχαιότητας καὶ κυρίως τοῦ Λόγου ποὺ αὐτὴ εἶχε εἰσηγη- θεῖ. Ὅμως στὴν ἀρχαιότητα δὲν ἔλειπε βεβαίως ὁ Μῦθος καὶ ἡ Θρησκεία, οὔτε τὸ ἐξωλογικὸ στοιχεῖο. Ὁ Διαφωτισμὸς ταύτισε τὸν μῦθο μὲ τὴν πρόληψη, καὶ τὴ Θρησκεία μὲ τὴ δεισιδαιμονία. Στὴν ἀκμὴ του μάλιστα ὁ Διαφωτισμὸς ὑπο- στήριξε τὴν ἀθεΐα. Ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ ἀντικαθίσταται ἀπὸ τὴν πρόοδο τοῦ ἀνθρώπου. Τὸ σχῆμα πορεύεται ὡς ἑξῆς: ὁ Διαφωτισμὸς εἶναι ὁ θρίαμβος τοῦ ὀρθοῦ λόγου, ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἡ ἐπικράτη- ση τοῦ νοουμένου ὡς συμφέροντος, τὸ πρακτικῶς συμφέρον εἶναι ἡ οἰκονο- μικὴ ἐπιβίωση, ἡ οἰκονομικὴ ἐπιβίωση εἶναι ἡ κυριαρχία τοῦ χρήματος, ἡ κυρι- αρχία τοῦ χρήματος εἶναι ἡ ἐπικράτεια τοῦ ζόφου, ἐπικράτεια τοῦ ζόφου εἶναι ὁ θάνατος τοῦ πνεύματος. Γιὰ νὰ κυριαρχήσουν στὸν τόπο μας τὰ διδάγματα τοῦ διαφωτισμοῦ ἔπρεπε νὰ κατασυκοφαντηθεῖ τὸ Βυζάντιο, δη- λαδὴ οἱ ἑλληνικοὶ μέσοι χρόνοι. Τὸ ἔργο αὐτὸ ποὺ ξεκίνησε ὁ Κοραῆς τὸ συνέχι- σαν ἀδιάκοπα οἱ ἐπίγονοί του. Ἔχει σημασία νὰ ἐπισημάνου- με ὅτι ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμή, στὴν ἀκαδημαϊκὴ λογιοσύνη, στοὺς καθη- γητὲς τοῦ ἀθηναϊκοῦ Πανεπιστημίου, ὁ Διαφωτισμὸς ὑπῆρξε ἡ κυρίαρχη ἰδε- ολογία. Θὰ βροῦμε στὰ χρόνια μέχρι τὸ 1860 μόνο σπανιότατες ἐξαιρέσεις
19 ποὺ νὰ τολμοῦν νὰ ὑπεραπιστοῦν τὸ Βυζάντιο ἀντίθετα πρὸς τὴν ἀντίληψη τοῦ Διαφωτισμοῦ· ἡ χαρακτηριστικότε- ρη περίπτωση εἶναι, ἀργότερα βέβαια, ὁ Παπαρρηγόπουλος. Ἀκόμα καὶ οἱ κα- θηγητὲς τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς στὸ Πανεπιστήμιο, ποὺ θὰ ἔπρεπε κάπως νὰ εἶναι κοντύτερα στὸ Βυζάντιο, τὸ περι- φρονοῦν. Τοῦτο γιατί εἶναι διαφωτιστές, καὶ ἔχουν σπουδάσει εἰς τὴν Ἑσπερία. Οἱ ἰδέες τοῦ Διαφωτισμοῦ συνοψίζο- νται στὰ ἀκόλουθα βασικὰ ἄρθρα: πίστη στὴ δύναμη τοῦ ὀρθοῦ λόγου, στὴν ἐξε- λιξιμότητα τοῦ ἀνθρώπου, στὴν πρόοδο καὶ στὴ δυνατότητα τῆς ἐπίγειας εὐτυ- χίας. Συνεχίζω ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Κ. Θ. Δημαρᾶ, «Νεοελληνικὸς Διαφωτισμός», σ.6: «ὁ Διαφωτισμὸς εἶναι αἰσιόδοξος· ἀποδίδει κατὰ συνέπεια, ἰδιάζουσα ση- μασία στὰ θέματα τῆς ἀγωγῆς· προάγει τὶς ζωντανὲς γλῶσσες, καὶ ἰδιαίτερα τὰ ἐθνικὰ ἰδιώματα, σὲ βάρος τῶν νεκρῶν γλωσσῶν, καλλιεργεῖ τὴν ἐλεύθερη κριτικὴ ἔρευνα, τὴ γνώση τοῦ φυσι- κοῦ κόσμου, κηρύχνει τὴν ἀνεξιθρη- σκεία, διδάσκει τὴν ἀξιοπρέπεια τοῦ κάθε ἀνθρώπου. Γιὰ τὸν Διαφωτισμὸ ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἰσχυρότερος ἀπὸ Ὁ χορὸς τῶν Ἁγίων Κολλυβάδων Πατέρων
20 ὁποιαδήποτε παράδοση καὶ ὁποιαδήπο- τε αὐθεντία· τὸ πείραμα νικᾶ τὴν πα- ράδοση καὶ ἐξασφαλίζει τὴ γνώση τοῦ φυσικοῦ κόσμου». Ἐλπίζω νὰ μὴ μέ- νουν πολλὲς ἀμφιβολίες· ἄλλωστε ἡ δι- ατύπωση στὴν τελευταία περίοδο τοῦ Δημαρᾶ εἶναι ἀπερίφραστη: «ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἰσχυρότερος», «τὸ πείραμα νικᾶ τὴν παράδοση». Ἂς προσέξουμε τὰ ρήματα, πρόκειται περὶ ἰσχύος καὶ νί- κης! Ἰσχὺς καὶ νίκη ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ δὲν ἐπιβάλλεται παρὰ μόνο μέσῳ τῆς οἰκονομικῆς κυριαρχίας. Ἡ ἀνυπολη- ψία πρὸς τὴν παράδοση ἀποτελεῖ ὕβριν ἔναντι τοῦ μεγίστου ἱστορικοῦ διδάγμα- τος ὅτι ἡ δύναμη τοῦ κακοῦ ταλανίζει τὴν ὕπαρξη ἐσαεί, καὶ ἔτσι ἡ αἰσιοδοξία τοῦ Διαφωτισμοῦ εἶναι ἄκρως ἐπικίνδυ- νη, ἰδίως σήμερα ποὺ τὸ οἰκολογικὸ πρό- βλημα εἶναι κοινὴ ἐμπειρία. Πόσο ἐνδιαφέρον καὶ τί σχέση μπο- ρεῖ νὰ ἔχει τὸ κυνήγι τοῦ χρήματος καὶ τῆς ἐπιτυχίας, μὲ τὴ γνώση τοῦ παρελ- θόντος, μὲ τὴν ἱστορικὴ μνήμη, μὲ τὴ μυθολογικὴ θέαση τοῦ κόσμου, μὲ τὴ θρησκευτικὴ ἐνατένιση; Φαινομενικῶς καμμία. Καὶ ὅμως ὑπάρχει. Ἐξορίζοντας τὴ θρησκεία καὶ θρησκειοποιῶντας ὁ ἄνθρωπος τὸν ἑαυτό του, κουρασμένος ἀπὸ τὸ ἀπεχθὲς αὐτοείδωλό του, προ- σπαθεῖ νὰ λυτρωθεῖ ἀπὸ τὸ ψεῦδος, καὶ θεωρεῖ ἀλήθεια κάθε παραθρησκεία. Ἡ διάλυση τῆς συντεταγμένης θρησκείας, ἡ ἀπαξίωση τοῦ χριστια- νισμοῦ βοή- θησε νὰ ἀνα- δυθοῦν ὅλοι οἱ δαίμονες τῆς ἀνθρώπι- νης ψυχῆς: φαιδρὲς αἱρέ- σεις, ἐπικίν- δυνες παρα- θρησ κ ε ῖ ε ς , πνευματικοὶ κ α θ ο δ η γ η - τές, ὅμιλοι ἀστρολόγων, ἀ π α τ ε ῶ ν ε ς μάντεις, ὡρο- σκόποι, χαρ- τ ο ρ ί χ τ ρ ε ς , χειρομάντεις, μέντιουμ, παραψυχολόγοι, γκουροὺ καὶ ψευδοπροφῆτες. Τὴν ἴδια στιγμή, οἱ ἡμεδαποὶ φωτισμένοι ἐξακολουθοῦν νὰ εἰρωνεύονται τὸ «δεισιδαῖμον καὶ θρη- σκόληπτον» μεσαιωνικὸ Βυζάντιο! Ἡ πιθανὴ ἔνσταση ὅτι ὅλη ἡ παρα- πάνω συμπτωματολογία δὲν ἔχει ἄμεση σχέση μὲ τὸν Εὐρωπαϊκὸ Διαφωτισμὸ εἶναι ἀνυπόστατη, καὶ κατὰ τὸ ὅτι ὅλοι οἱ σημερινοὶδιαχειριστὲςτῆςἐξουσίαςστὸν δυτικὸ κόσμο εἶναι συντεταγμένοι στὶς ἀρχὲς τῆς διαφωτιστικῆς ἀντίληψης τῆς ἐκλογίκευσης, ἤγουν τῆς οἰκονομικῆς δραστηριότητας. Εἶναι ἐντελῶς ἁπλό: πέρα ἀπὸ θεωρητικὰ σχήματα, φιλοσο- φικοὺς στοχασμοὺς καὶ ἀνθρωπιστικὲς ἰδέες, γιὰ νὰ ἐπικρατήσει ὁτιδήποτε σὲ Ἀπὸ τὴν ἐκδήλωση τῆς Ἑνωμένης Ρωμηοσύνης γιὰ τὸν Παπουλᾶκο στὴν Παλαιὰ Βουλή, 18-5-13.
21 τοῦτο τὸν κόσμο, εἶναι ζήτημα ἰσχύος, δύναμης, ἐπιβολῆς, κυριαρχίας. Ὁ τρί- τος πειρασμός, ἡ ἄσκηση τῆς ἐξουσίας, εἶναι ἡ μεγαλύτερη κοσμικὴ σαγήνη. Ὁ Διαφωτισμὸς κατακερμάτισε τὸν κόσμο γιὰ νὰ τὸν ὁμογενοποιήσει στὴν παγκο- σμιότητα τοῦ συμφέροντος. Ὡστόσο, τὸ παιχνίδι τοῦ ἐθνισμοῦ, βασισμένο στὴν ἀρχὴ τῶν ἐθνικοτήτων, δὲν ἔπαψε νὰ παίζεται εἰς βάρος τῶν λαῶν. Ἡ ἰδέα τοῦ Κράτους βασισμένου στὴ φυλετικὴ κυρι- αρχία, εἶναι παραλ- λαγὴ τῆς κυριαρχίας τῆς ὕλης ἔναντι τοῦ πνεύματος. Αὐτὸ τὸ παιχνίδιτῆςἐπιβολῆς, τῆς διαχείρισης τῆς ἐξουσίας, δὲν ἔχει κα- ταλαγιάσει. Καὶ δὲν φαίνεται νὰ ἐπέρχε- ται σωτηρία διαμέσου τῶν θρησκειῶν, ὅσες ἐκ παραλλήλου πρε- σβεύουν τὴν ἔννοια τῆς θρησκευτικῆς κυ- ριαρχίας. Ἂν θέλουμε νὰ εἴμαστε ἐπιεικεῖς, οἱ Ἕλληνεςδιαφωτιστὲςδὲνθὰμποροῦσαν νὰ λατρεύουν τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὸ προ- γονικὸ παρελθὸν παρὰ μόνο τὴν ἑλλη- νικὴ ἀρχαιότητα. Ὁ ἑλληνικὸς μεσαίω- νας ἦταν γι᾿ αὐτοὺς κάτι τὸ ἐξωφρενικό, ὅπως τὸ παρουσίαζαν οἱ Εὐρωπαῖοι δια- φωτιστὲς τοῦ δέκατου ὄγδοου αἰῶνα, ὁ Βολταῖρος, ὁ Μοντεσκιέ, ἰδίως ὁ Γίββων. Ἔτσι, μπροστὰ στὴ «βαρβαρότητα» τοῦ Βυζαντίου ἔβαζαν τὴ «λαμπρότητα» τῆς ἀρχαιότητας, καὶ μὴ μπορῶντας νὰ πα- ρακάμψουν τὸν χριστιανισμὸ ἔφτια- χναν ἕναν εὐσεβιστικὸ ἠθικισμό. Τοῦτα τοὺς προσεπόριζαν θέσεις, ἀξιώματα καὶ ἀναγνώριση. Ἂν στοὺς δύο προηγούμενους αἰῶνες ἡ συζήτηση στὴν Ἑλλάδα περὶ Διαφωτισμοῦ καὶ περὶ Βυζαντίου εἶχε χαρακτῆρα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀκαδη- μαϊκὸ καὶ πολιτισμικό, ἀπὸ δῶ κι ἐμπρὸς ὁλοένα καὶ περισσότερο θὰ φαίνεται ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῶς ζήτημα αὐτογνωσίας, ἀλλὰ αὐτοπροστασίας. Δηλαδή, ἡ διεκ- δίκηση τῆς ἑτερότητας, τὸ δικαίωμα νὰ διατηρῶ τὸ πρόσωπό μου, ὁλοένα θὰ ἐξα- λείφεται καὶ θὰ ἰσοπεδώνεται μέσα στὴν ὁμαδοποίηση-παγκοσμιοποίηση, στὸ πνεῦμα τῆς ἀγέλης, καὶ τοῦτο πιὰ δὲν εἶναι μόνον πρόβλημα τοῦ τόπου μας. Ἡ νεοελληνικὴ ἑτερότητα σημα- τοδοτήθηκε, στὰ ἴδια χρόνια μὲ τὸν Διαφωτισμό, τέλη 18ου - ἀρχὲς 19ου αἰῶνα, ἀπὸ τὴ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση, τοὺς λεγόμενους Κολλυβάδες. Τὴ θύρα- θεν, κατὰ κόσμο, σοφία τους, καθὼς καὶ τὴν ὀρθόδοξη πίστη τους δὲν τὴν ἔχου- με ἀκόμα σπουδαιολογήσει. Ἡ φιλοκα- λία δὲν εἶναι φιλοπρωτία, ἡ Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι κενοδοξία. Οἱ «Κολλυβάδες» συκοφαντήθηκαν, περιφρονήθηκαν, οἱ διαφωτιστὲς εἶναι ἀκόμη καὶ σήμερα ἡ ἐξουσία. Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν
22 ΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Δρ. Κα­ϊ­μα­κά­μη Βα­σι­λείου ἐ­πίκ. Κα­θη­γη­τοῦ ΤΕΦΑΑ - ΑΠΘ   α. Ἀδρο­με­ρή ἀ­να­φο­ρὰ στὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ καὶ τὰ αἱ­μα­τη­ρὰ θε­ά­μα­τα κα­τὰ τὴ ρω­μα­ϊ­κὴ ἐ­πο­χὴ. Ἐ­πει­δὴ  κα­τὰ και­ρού­ς  δι­ο­χε­τεύ­ον­ ται  στοὺ­ς  ἀ­νυ­πο­ψί­α­στους ἀνθρώπους κά­ποι­ε­ς πα­ρα­πλα­νη­τι­κές, ἴ­σως καὶ  ὕπο­ πτε­ς  ἀ­πό­ψεις, ποὺ ἀ­φο­ροῦν  τὴν  δῆ­θε­ν  «κα­κή σχέ­ση» τοῦ χρι­στι­α­νι­σμοῦ μὲ τὸν ἀ­θλη­τι­σμό, τοὺς Ὀ­λυμ­πια­κοὺς Ἀ­γῶ­νες (Ο.Α.), τὰ ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὰ μνη­μεῖ­α καὶ τὸ ἴ­διο τὸ σῶ­μα τοῦ ἀν­θρώ­που θὰ πα­ ρα­τε­θοῦν παρακάτω ἀ­ξι­ό­πι­στες ἀρ­χαῖ­ες καὶ σύγ­χρο­νες πη­γὲς ἀ­πὸ τὶς ὁ­ποῖ­ες προ­ κύ­πτουν ἐν­τε­λῶς δι­α­φο­ρε­τι­κὰ στοι­χεῖ­α. Θὰ γί­νει ἀ­δρο­με­ρὴς ἀ­να­φο­ρὰ στὴν ἀ­νυ­ πο­λη­ψί­α καὶ τὴν κα­ταρ­ρά­κω­ση, ποὺ εἶ­ χαν πε­ρι­έλ­θει οἱ Ο.Α., ὅ­ταν ὁ Θε­ο­δό­σιος ὁ Μέ­γας τοὺς κα­τήρ­γη­σε προ­σφέ­ρον­τάς τους τὴν «εὐ­θα­να­σί­α». Εἶ­ναι γνω­στὸ ὅτι ὁ λαμ­πρότε­ρο­ς πο­ λι­τι­σμὸς ποὺ ἔχει ἀ­να­δεί­ξει πο­τὲ ὁ ἄν­ θρω­πος ἦ­ταν ὁ ἀρ­χαῖ­ος ἑλ­λη­νι­κός, στὰ ἐκ­παι­δευ­τι­κὰ συ­στή­μα­τα τοῦ ὁ­ποί­ου κυ­ρί­αρ­χη θέ­ση κα­τεῖ­χε ἡ γυ­μνα­στι­κὴ καὶ ἡ μου­σι­κὴ-πνευ­μα­τι­κὴ καλ­λι­έρ­γεια. Ἡ ἁρ­μο­νι­κὴ αὐ­τὴ ἐκ­παί­δευ­ση ἀ­νέ­δει­ξε τὸν λε­γό­με­νο κα­λὸν καί ἀγα­θὸν πο­λί­τη, δη­λα­δὴ τὸν καλ­λι­ερ­γη­μέ­νο σω­μα­τι­κὰ καὶ πνευ­μα­τι­κά. Με­τὰ τὴν κα­τά­κτη­ση τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ κό­σμου ἀ­πὸ τοὺς Ρω­μαί­ους ἡ ἐ­πο­χή, ὅ­που καλ­λι­ερ­γή­θη­κε στὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ ἡ συμ­με­τρί­α καὶ ἡ κα­λο­κα­γα­θί­α ἔ­δω­σε τὴ θέ­ση της σὲ μί­α ἄλ­λη ἐ­πο­χή, ἡ ὁ­ποί­α χα­ ρα­κτη­ρί­ζε­ται ἀ­πὸ τὸν ἐ­παγ­γελ­μα­τι­σμό, τὸν ὑ­λι­σμό, τὴ βαρ­βα­ρό­τη­τα, τὰ αἱ­μα­ τη­ρὰ θε­ά­μα­τα, τὰ στοι­χή­μα­τα καὶ τοὺς φα­να­τι­σμέ­νους θε­α­τές. Ὅ­λα αὐ­τὰ τὰ ἐ­νί­σχυ­αν καὶ τὰ στή­ρι­ζαν οἱ αὐ­το­κρά­ το­ρες μὲ τὴ γνω­στὴ πο­λι­τι­κὴ «ἄρ­τος καί θέ­α­μα». Μαρ­τυ­ρί­ες ἀρ­χαί­ω­ν  συγ­γρα­φέων φα­νε­ρώ­νουν τὴ με­γά­λη δι­α­φθο­ρὰ ποὺ  γνώ­ρι­σε  ὁ  ἀ­θλη­τι­σμὸς τὴν  ἐπο­ χή  αὐτή, ἀ­φοῦ ἡ ἀ­γο­ρα­πω­λη­σί­α τῶν ἀ­γώ­νων ἀ­πὸ ἀ­θλη­τές, προ­πο­νη­τὲς καὶ κρι­τὲς ἦ­ταν ἕ­να πο­λὺ συ­χνὸ φαι­νό­με­νο. Πα­ράλ­λη­λα χι­λιά­δες ἄν­θρω­ποι -κυ­ρί­ως χρι­στια­νοὶ- καὶ ἄ­γρια ζῶ­α ὁ­δη­γοῦν­ταν στὶς ἀ­ρέ­νες τῶν αἱ­μα­τη­ρῶν θε­α­μά­των, ὅ­που δι­α­σκέ­δα­ζαν οἱ ἐ­ξα­χρει­ω­μέ­νοι καὶ αἱμο­δι­ψεῖς θε­α­τές. Μί­α πα­ρό­μοι­α κα­τά­στα­ση­σύγ­χυ­σης, ἀ­βε­βαι­ό­τη­τας καὶ με­τάλ­λα­ξης ὑ­πῆρ­ξε ἐ­πίση­ς στὶς δι­ά­φο­ρες πα­γα­νι­στι­κὲς θρη­ σκεῖ­ες μὲ τοὺς πο­λυ­ά­ριθ­μους πα­ρα­δο­ σια­κοὺς καὶ νεοει­σα­γό­με­νους θε­ούς.
23   β. Οἱ Ὀ­λυμ­πια­κοὶ Ἀ­γῶ­νες (Ο.Α.) ὑ­πο­βαθ­μί­ζον­ται καί  πέ­φτου­ν  σέ ἀ­νυ­ πο­λη­ψί­α, ἐ­νῷ  ἡ  Ὀ­λυμ­πί­α  λα­φυ­ρα­γω­ γεῖται. Ἡ γε­νι­κό­τε­ρη αὐ­τὴ κα­τά­πτω­ση­ δὲ­ν ἦ­ταν δυ­να­τὸ­ν νὰ μὴν ἐ­πη­ρε­ά­σει ἄ­με­ σα καὶ τὸ λαμ­πρὸ θε­σμὸ τῶν Ο.Α., ὅ­που γιὰ χί­λια πε­ρί­που χρό­νια εἶ­χε σφυ­ρη­λα­ τη­θεῖ τὸ λε­γό­με­νο «ὅμαι­μο, ὁ­μό­γλωσ­σο καὶ ὁ­μό­δο­ξο» τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ κό­σμου. Με­τὰ τὴν κα­τά­κτη­ση τῶν Ἑλ­λή­νων ἀ­πὸ τοὺς Ρω­μαί­ους ἄρ­χι­σαν νὰ παίρ­ νουν μέ­ρος στὸν πα­ρα­πά­νω θε­σμὸ Ρω­ μαῖ­οι πο­λῖ­τες, ἀλ­λὰ καὶ κά­ποι­οι Ρω­μαῖ­ οι αὐ­το­κρά­το­ρες, χω­ρὶς ὅ­μως νὰ σε­βα­ στοῦν στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τὸν θε­σμό, ἀ­φοῦ κα­τα­στρα­τη­γοῦ­σαν τὶς ἐ­να­γώ­νι­ες δι­α­τά­ξεις, ἐκ­βί­α­ζαν τοὺς κρι­τὲς καὶ ἐ­ξα­ γό­ρα­ζαν τὶς νί­κες. Ἔ­τσι ὁ θε­σμὸς αὐ­τὸς ἔ­χα­σε τὴν αἴ­γλη, τὴ μο­να­δι­κό­τη­τα καὶ τὸν σε­βα­σμό, ἀ­φοῦ «μπῆ­καν στὸν ἱ­ε­ρὸ χῶ­ρο τῆς Ἄλ­τε­ως ἡ λα­τι­νι­κὴ μα­ται­ο­δο­ ξί­α καὶ με­γα­λο­μα­νί­α, ἡ λα­τι­νι­κὴ ἐ­ξου­σι­ α­στι­κὴ σκο­πι­μό­τη­τα καὶ γε­νι­κὰ ὁ λα­τι­ νι­κὸς βαρ­βα­ρι­σμός». Τὸ­  πρῶ­το­  σο­βα­ρὸ πλῆγ­μα οἱ Ο.Α. τὸ δέ­χτη­καν τὸ 80 π.Χ. ὅ­ταν ὁ Ρω­μαῖ­ος στρα­τη­γὸς Σύλ­λας, προ­κει­μέ­νου νὰ γι­ ορ­τά­σει τοὺς στρα­τι­ω­τι­κούς του θριά­ μβους, λα­φυ­ρα­γώ­γη­σε τὴν Ὀ­λυμ­πί­α καὶ με­τέ­φε­ρε πολ­λὰ γλυ­πτὰ καὶ θη­σαυ­ροὺς στὴ Ρώ­μη. Πα­ράλ­λη­λα ἔ­κα­νε προ­σπά­ θεια νὰ τοὺς με­τα­φέ­ρει στὴ Ρώ­μη, ἀλ­λὰ οἱ συγ­κλη­τι­κοὶ γιά δι­κούς τους πο­λι­τι­ κοὺς λό­γους δὲν τοὺς δέ­χτη­καν. Τὸν 4ο π.Χ. ὁ αὐ­το­κρά­το­ρας Τι­βέ­ριος ἔ­λα­βε μέ­ρος στοὺς Ο.Α., ὅ­που ἐκ­βι­ά­ζον­ τας καὶ δω­ρο­δο­κῶν­τας τοὺς Ἑλ­λα­νο­δί­ κες κέρ­δι­σε πολ­λὲς νί­κες. Λί­γο  ἀρ­γό­τε­ρα, ὁ Κα­λι­γού­λας προ­ σπά­θη­σε, ἀλ­λὰ δὲν τὰ κα­τά­φε­ρε, νὰ τε­ μα­χί­σει καὶ νὰ με­τα­φέ­ρει στὴ Ρώ­μη τὸ ἄ­γαλ­μα τοῦ Δί­α ποὺ ἦ­ταν μέ­σα στὸν να­ὸ τοῦ Δί­α στὴν Ὀ­λυμ­πί­α. Πι­θα­νο­λο­γεῖ­ται ὅ­τι τὸ πα­ρα­πά­νω ἄ­γαλ­μα, τὸ ὁ­ποῖ­ο ἦ­ταν ὡς γνω­στὸν ἕ­να ἀ­πὸ τὰ ἑ­πτὰ θαύ­μα­τα τοῦ ἀρ­χαί­ου κό­σμου με­τα­φέρ­θη­κε στὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­λη τὸ 395 μ.Χ. ἀ­πὸ τὸν Θε­ο­δό­σιο, ὡς ἀ­ξι­ο­θέ­α­το τοῦ Ἱπ­πο­δρό­ μου, ἐ­νῷ τὸ 475 μ.Χ. κα­τα­στρά­φη­κε ἀ­πὸ πυρ­κα­γιά. Τὸ 67 μ.Χ. ὁ  Νέ­ρω­νας (γνω­στό­ς  αὐ­ το­κρά­το­ρας γιά  τὴν ἐγ­κλη­μα­τι­κὴ  καὶ­ ἀ­νή­θι­κη  συμ­πε­ρι­φο­ρὰ του) ἦρ­θε στὴν Ἑλ­λά­δα συ­νο­δευ­ό­με­νο­ς ἀ­πὸ 5.000 ὀρ­γα­ νω­μέ­νους νέ­ου­ς γιὰ­νὰ λά­βει μέρο­ς σὲ Ἀρχαία Ὀλυμπία
24 ὅ­λου­ς τού­ς ἑλ­λη­νι­κοὺς ἀ­γῶ­νες. Ἐ­πει­δὴ ὅ­μως οἱ τέσ­σε­ρις πα­νελ­λή­νιοι  ἀ­γῶ­νες (Ὀ­λύμ­πια, Πύ­θια, Ἴ­σθμια, Νέ­με­α) καὶ οἱ ἄλ­λοι  το­πι­κοί  δὲν δι­ε­ξά­γον­τα­ν  σὲ ἕ­να­ χρό­νο, ἀλ­λὰ σὲ κύ­κλο δύ­ο­καὶ­τεσ­σά­ρων ἐ­τῶν, δέν  δυ­σκο­λεύ­τη­κε νὰ δι­α­τά­ξει ὅ­λοι αὐ­τοὶ­οἱ ἀ­γῶ­νες νὰ τε­λε­στοῦ­ν στὸ χρο­νι­κό  δι­άστη­μα ποὺ­ αὐ­τό­ς  πα­ρέ­μει­ νε στήν Ἑλ­λά­δα (τὸ 65 μ.Χ. ἀν­τὶ γιά τό 67 μ.Χ). Ἔ­τσι­στὸν ἕ­να χρό­νο­ ποὺ ὁ Νέ­ρω­ να­ς  ἔ­μει­νε στὴν Ἑλ­λά­δα ἔ­λα­βε μέ­ρο­ς  σὲ πο­λυ­ά­ριθ­μους ἀ­θλη­τι­κοὺς καὶ μου­ σι­κού­ς  ἀ­γῶ­νες κερ­δί­ζον­τα­ς συ­νο­λι­κὰ 1.800 νί­κες. Στὶς πε­ρισ­σό­τε­ρες, ἴ­σως δὲν ἦ­ταν κἂν πα­ρόν. Ἑπο­μέ­νω­ς  κα­τὰ τὴ Ρω­μαι­ο­κρα­τί­α, ὁ θε­σμὸς τῶν Ο.Α. δὲν εἶ­χε τὴν αἴ­γλη, τὴν ἑλ­λη­νι­κό­τη­τα,  τὴν ἱε­ρό­τη­τα, τὸν ὑψη­λό­φρο­να ἰδε­α­λι­σμό, τὴν ἀφι­λο­κέρ­ δεια, τὸ ἀδέ­κα­στο τῶν Ἑλ­λα­νο­δι­κῶν, τὸ ὑψη­λὸ ἀγω­νι­στι­κὸ πνεῦ­μα,  τὴν κα­θα­ ρό­τη­τα, τὸν σε­βα­σμό, τὴν ἱ­ε­ρό­τη­τα τῆς πα­λιᾶς ἐ­πο­χῆς, ἀλ­λὰ οὔ­τε τὴ μο­να­δι­κό­ τη­τα, ἀ­φοῦ εἶ­χαν ἱ­δρυ­θεῖ πο­λυ­ά­ριθ­μοι ἄλ­λοι ἀ­γῶ­νες μὲ τὴν ἐ­πω­νυ­μί­α Ὀ­λυμ­ πια­κοί. Μί­α τέ­τοι­α κα­ταρ­ρά­κω­ση τοῦ θε­σμοῦ κά­νει πολ­λοὺς νὰ πι­στεύ­ουν ὅ­τι ἡ κα­τάρ­γη­ση «ἦ­ταν ἡ με­γα­λύ­τε­ρη γι᾿ αὐ­τοὺς εὐ­ερ­γε­σί­α», ἢ ὅ­τι ὁ Θε­ο­δό­σιος τοὺς ἀ­πήλ­λα­ξε ἀ­πὸ τὴν ἀ­νυ­πο­λη­ψί­α προ­σφέ­ρον­τάς τους τὴν «εὐθα­να­σί­α».   γ. Κα­τάρ­γη­ση τῶν Ὀ­λυμ­πια­κῶν Ἀ­γώ­νων. Τὸ 392 μ.Χ. ἀ­πο­τε­λεῖ ὁ­ρό­ση­μο γιὰ τοὺς Ο.Α., ἀ­φοῦ μὲ δι­ά­ταγ­μα τοῦ Ρω­μαί­ ου αὐ­το­κρά­το­ρα Θε­ο­δο­σί­ου κα­ταρ­γή­θη­ καν, ὡς πα­γα­νι­στι­κὴ γι­ορ­τή, κλεί­νον­τας ἕ­ναν κύ­κλο ζω­ῆς πε­ρί­που 11 αἰ­ώ­νων. Ἡ μα­κρο­ζω­ΐ­α τους ὀ­φεί­λε­ται στὴν ἱ­ε­ρό­τη­ τά τους, ἀ­φοῦ ἀ­πο­τε­λοῦ­σαν τὴν κο­ρυ­ φαί­α γι­ορ­τὴ πρὸς τὸν κο­ρυ­φαῖ­ο θε­ό, τὸν Δί­α. Εἶ­ναι τρα­γι­κὴ εἰ­ρω­νεί­α, ἀλ­λὰ αὐ­ τὴ ἡ ἱ­ε­ρό­τη­τα καὶ τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι ἦ­ταν ἀ­φι­ε­ρω­μέ­νοι στὸν Δί­α, ἐ­πέ­φε­ρε καὶ τὸ τέ­λος τους. Ὁ Θε­ο­δό­σι­ο­ς δέν κα­τήρ­γη­ σε τοὺ­ς Ο.Α. ἐ­πει­δὴ­ ἦ­τα­ν ἑλ­λη­νι­κός θε­ σμὸ­ς ἢ ἐπει­δή­δὲ­ν ἀ­γα­ποῦ­σε τὸν ἀ­θλη­ τι­σμὸ­ καὶ  τὸ­ν ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὸ  πο­λι­ τι­σμό,  ἀλ­λὰ  ἐ­πει­δὴ­ ἦτα­ν  ἀ­φι­ε­ρω­μέ­ νοι σὲ θεὸ τῆ­ς πα­λιᾶ­ς θρη­σκεί­ας. Ἄλ­λω­ στε, ὅ­πως ση­μει­ώ­θη­κε καὶ πα­ρα­πά­νω, ΠαναθηναϊκὸΣτάδιο
25 ὅ­ταν προ­έ­βη στὴν ἐ­νέρ­γεια αὐ­τὴ οἱ Ο.Α. δὲν εἶ­χαν κα­μμί­α σχέ­ση μὲ τὴν αἴ­γλη καὶ τὸν σε­βα­σμὸ τοῦ θε­σμοῦ ποὺ σφυ­ ρη­λά­τη­σε στοὺς ὅ­που γῆς Ἕλ­λη­νες τὸ τρί­πτυ­χο «ὅμαι­μο, ὁ­μό­γλωσ­σο καὶ ὁ­μό­ δο­ξο». Σύμ­φω­να μὲ τὸν Ἄγ­γε­λο Πα­λαι­ο­λό­ γου «…ὅ­ταν τὸ 392 μ.Χ. ὁ Θε­ο­δό­σιος ὁ Μέ­γας δι­έ­τασ­σε τὴν κα­τά­παυ­ση τῶν Ο.Α. δι­έ­πρατ­τε βέ­βαι­α μί­α βάρ­βα­ρη πρά­ ξη. Ὅ­μως ἡ πρα­κτι­κὴ ἀ­ξί­α αὐ­τῆς τῆς ἀ­πα­γό­ρευ­σης δὲν ἦ­ταν τὸ ἴ­διο με­γά­λη, για­τί στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα ὁ Θε­ο­δό­σιος πα­ρα­βί­α­ζε ἀ­νοι­κτὰς θύ­ρας, ἀ­φοῦ οἱ Ο.Α. εἶ­χαν πιὰ πε­ρι­πέ­σει σὲ κα­τά­στα­ση ὕ­ψι­ στης πα­ρακ­μῆς καὶ ἀ­νυ­πο­λη­ψί­ας. Οἱ ἀ­γῶ­νες μπο­ρεῖ νὰ μὴν εἶ­χαν στα­μα­τή­σει ἀ­κό­μα, εἶ­χε ὅ­μως ἐ­κλεί­ψει ἡ Ὀ­λυμ­πια­ κὴ Ἰ­δέ­α». Ἑ­πο­μέ­νω­ς  αὐτὴ ἦ­ταν ἡ  κα­τά­στα­ ση τῶν Ο.Α. καί τῆς Ὀ­λυμ­πί­ας, ὅ­ταν τὸ 392 μ.Χ. ὁ  Ρω­μαῖο­ς  αὐτο­κρά­το­ρας Θε­ ο­δό­σι­ο­ς  μὲ δι­ά­ταγ­μα ἀ­πα­γό­ρευ­σε ὅ­λες τίς εἰδω­λο­λα­τρι­κὲς γι­ορ­τὲς (με­τα­ξὺ αὐ­ τῶ­ν καί τούς Ο.Α. ποὺ θά τε­λοῦν­τα­ν τὸ 393 μ.Χ.). Ἂς ση­μει­ω­θεῖ ὅ­τι ὁ ἴ­διος ὁ χρι­στι­α­νι­κὸς κό­σμος τὸ 1896, δη­λα­δὴ ὕ­στε­ρα ἀ­πὸ 1.503 χρό­νια ἀ­να­βί­ω­σε τὸν πα­ρα­πά­νω θε­σμὸ ὡς δι­ε­θνεῖς-παγ­κο­σμι­ ο­ποι­η­μέ­νους Ο.Α., χω­ρὶς ὅ­μως κα­μμί­α θρη­σκευ­τι­κὴ ἢ φυ­λε­τι­κὴ χροι­ά.  Ὕ­στε­ρα ἀπὸ τὰ πα­ρα­πά­νω, συμ­πε­ ρα­σμα­τι­κὰ θὰ ση­μεί­ω­νε κα­νεὶς τὰ ἑ­ξῆς: -Οἱ ἴ­διοι οἱ πι­στοί τοῦ Δί­α καὶ τῶν ἀρ­χαί­ων πα­γα­νι­στι­κῶν θρη­σκει­ῶν ὑ­πο­ βάθ­μι­σαν καὶ κα­τή­σχυ­ναν τοὺς Ο.Α. -Ὁ Θε­ο­δό­σι­ο­ς κα­τήρ­γη­σε τοὺς Ο.Α., ἐ­πει­δὴ ἦ­ταν ἀ­φι­ε­ρω­μέ­νοι σὲ πα­γα­νι­στι­ κὸ θε­ὸ καὶ ὄ­χι ἐ­πει­δὴ δὲν ἀ­γα­ποῦ­σε τὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ καὶ τὸν ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὸ πο­ λι­τι­σμὸ. -Ὅτα­ν ὁ Θε­ο­δόσιος κα­τήρ­γη­σε τοὺς Ο.Α. δὲν εἶ­χαν καμ­μί­α σχέ­ση μὲ αὐ­τοὺς ποὺ εἶ­χαν ἱ­δρύ­σει καὶ ἀ­να­δεί­ξει οἱ Ἕλ­ λη­νες.   Πε­ρισ­σό­τε­ρα γιά τό πα­ρα­πά­νω θέ­μα καί βι­ βλι­ο­γρα­φί­α στὸ: 1. Κα­ϊ­μα­κά­μη­ς Β., Εἰ­δι­κὰ Θέ­μα­τα Ὀ­λυμ­πια­ κῶν Ἀ­γώ­νων, Θεσ­σα­λο­νί­κη 2012. 2. Κα­ϊ­μα­κά­μη­ς Β.,  Προ­σφο­ρὰ τοῦ κλή­ρου καὶ τῆ­ς Ἐκ­κλη­σί­α­ς στὸν ἀ­θλη­τι­σμό, τὴ φυ­ σι­κὴ ἀ­γω­γὴ καὶ τοὺς Ὀ­λυμ­πι­α­κού­ς Ἀγῶνες (ὑ­πὸ ἔκ­δο­ση). ΣπύροςΛούης
26 ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ Γεωργίου Καζαριὰν φοιτητῆ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΕΚΠΑ Ο ἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Ἀρμένιοι, ἐφόσον ἀπὸ ἀρχαίους χρόνους ὄχι μόνο συνόρευαν, ἀλλὰ καὶ συχνὰ ζούσανε μαζί, εἴχανε στενὲς πο- λιτικές, θρησκευτικὲς καὶ πολιτιστικὲς σχέσεις. Οἱ πνευματικὲς ἐπαφὲς τῶν δύο λαῶν ἀναπτύχθηκαν καὶ ἀπέκτη- σαν ἕναν ἰδιαίτερο χαρακτῆρα στὴν Ἐκκλησία, ὅπου δὲν ὑπάρχει καμμία διάκριση μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ «πάντα καὶ ἐν πᾶσιν Χριστός» (Κoλ. γ΄, 11). Μία ἀπὸ τὶς πλευρὲς αὐτῆς ἐν Χριστῷ ἀδελφοσύνης ἀποτελοῦν τόσο οἱ Ἀρμένιοι Ἅγιοι, οἱ ὁποῖοι ἁγιάστη- καν στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη, τόσο καὶ οἱ Ἕλληνες ἅγιοι τῆς Ἀρμενίας. Κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ παρά- δοση τὸ φῶς τοῦ Εὐαγγελίου τὸ ἔφε- ραν στὴν Ἀρμενία οἱ ἅγιοι Ἀπόστολοι Ἰούδας-Θαδδαῖος καὶ Βαρθολομαῖος, οἱ ὁποῖοι μ’ αὐτὸ τὸν τρόπο ὑπῆρξαν οἱ ἱδρυτὲς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀρμενί- ας. Μὲ τὸ ἀποστολικὸ κήρυγμα στὴν Ἀρμενία συνδέεται λοιπὸν τὸ «Μαρτύ- ριο τοῦ Ἁγίου Χρυσοῦ καὶ τῆς συνοδεί- ας αὐτοῦ». Τὸ ἐν λόγῳ ἁγιολογικὸ μνημεῖο συ- ντάχτηκε κατὰ τὸν Ε΄ αἰ., ἐνῷ ὁ ἀνώ- νυμος συγγραφέας του μᾶς πληροφορεῖ ὅτι τὰ στοιχεῖα του τὰ ἔχει ἀντλήσει ἀπὸ ἔργο ἑνὸς ἱστορικοῦ «ἀπὸ τὰ ἑλλη- νικὰ μέρη» Τατιανοῦ. Ὁ τελευταῖος μᾶλλον πρέπει νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὸν γνωστὸ ἐκκλησιαστικὸ συγγραφέα τοῦ Γ΄ αἰ. Τατιανό. Σ’ αὐτὴν τὴν περίπτωση πρόκειται γιὰ μία ἀρχαία καὶ πολύτιμη ἁγιολογικὴ παράδοση, ἡ ὁποία στὶς πιὸ μεταγενέστερες ἐκδοχές της ἐμπλουτί- στηκε σὲ μερικὲς λεπτομέρειες. Ὁ ἅγιος Χρυσὸς (στὰ ἀρμενικὰ – Βοσκὶ) ἦταν ἕνας Ἕλληνας ἀξιωμα- τοῦχος, ὁ ὁποῖος μὲ τὴν συνοδεία του ὑπῆρξε πρέσβης τοῦ Ρωμαίου αὐτοκρά- τορα στὸ παλάτι τοῦ βασιλιᾶ τῆς Μεγά- λης Ἀρμενίας. Κατὰ τὴν πάνσοφη Πρό- νοια τοῦ Θεοῦ μία μέρα συνάντησαν τὸν ἅγιο Ἀπόστολο Θαδδαῖο, ὁ ὁποῖος τοὺς κήρυξε τὸν Σωτῆρα Χριστό. Οἱ Ρωμαῖοι πρέσβεις, ἀφοῦ βαπτίστηκαν μὲ τὸ χέρι τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου, ἄφη- σαν τὴν ἀποστολή τους στὸ παλάτι καὶ ἔγιναν μαθητές του. Ἕνας ἀπ’ αὐτοὺς ἐπιπλέον χειροτονήθηκε ἱερέας. Μετὰ τὸ μαρτυρικὸ τέλος τοῦ ἁγίου Θαδδαίου στὴ νότια Ἀρμενία ὁ Χρυσὸς καὶ οἱ φίλοι του ἀποσυρόμενοι στὰ βουνὰ κοντὰ στὶς πηγὲς τοῦ Εὐφράτη ποταμοῦ, ζούσανε ἀσκητικά. Ἀργότε- ρα ὅμως κατέβηκαν ἀπὸ τὰ ξεχωριστὰ ἀσκητήριά τους καὶ ἦρθαν στὴν πρω- τεύουσα τῆς Ἀρμενίας Βαγαρσαπὰτ
27 προκειμένου νὰ κηρύξουν τὸ Εὐαγγέ- λιο στὴ βασιλικὴ οἰκογένεια. Οἱ συγ- γενεῖς τῆς βασίλισσας Σαθενίκ οἱ ὁποῖοι κατάγονταν ἀπὸ τὴν Ἀλάνια, μὲ ἐπικε- φαλῆς τὸν Σουχιὰ (Σούκιο) πρόθυμοι πίστεψαν στὸν Κύριο καὶ βαπτίστη- καν. Ἡ μεταστροφὴ ὅμως τῶν βασιλικῶν συγγενῶν προκάλεσε τὸν θυμὸ τῶν πρι- γκίπων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσαν ἀπὸ τὸν ἅγιο Χρυσὸ νὰ ἐπιστρέψει τοὺς νεόφυτους Ἀλανοὺς στὴν εἰδωλολατρία. Ὁ ἅγιος Χρυσὸς καὶ οἱ συναθλητές του βέβαια ἐνθάρρυναν τὸν Σουχιὰ καὶ τὴ συνοδεία του νὰ μένουν πιστοὶ στὸν Κύριο Ἰησοῦ. Βλέποντας ὅτι ἡ ἐπιθυμία τους δὲν πραγμα- τοποιήθηκε, οἱ πρίγκιπες ὅρμη- σαν στὸ ἀσκητήριο τῶν Ἁγίων καὶ τοὺς ἀποκεφάλισαν. Ἔτσι μαρτύρησε ὁ ἅγιος Χρυσὸς καὶ ἡ συνοδεία του, ἐνῷ ὁ τόπος τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου τους λόγῳ πολλῶν ἰαμάτων ἔγινε ἕνα ἀπὸ τὰ γνωστὰ προσκυνήματα τῆς Ἀρμενίας. Ἀργότερα μαρτύρη- σε γιὰ τὸν Σωτῆρα Χριστὸ καὶ ὁ ἅγιος Σουχιᾶς μαζὶ μὲ τοὺς 19 συναθλητές του (μν. στὶς 15 Ἀπριλίου). Τὸ αἷμα τῶν μαρτύρων τοῦ Χριστοῦ ἀπορροφήθηκε ἀπὸ τὸ χῶμα τῆς Ἀρμενίας, τὸ ὁποῖο μετὰ ἀπὸ ἀρκετὸ καιρὸ ἔφερε πλουσίους καρπούς, ἀφοῦ ποτί- στηκε ἐπιπλέον μὲ τὸ αἷμα καὶ ἱδρῶτα τοῦ μεγάλου ἰσαποστό- λου καὶ ὁμολογητῆ Γρηγορίου τοῦ Φωτιστῆ (μν. στὶς 30 Σεπτεμβρί- ου). Τὸ 301 χάρη στὸν ἅγιο Γρηγόριο καὶ στὸν ἅγιο Βασιλιὰ Τηρηδάτη (287-330) ὁ χριστιανισμὸς κηρύχτηκε μοναδικὴ ἐπίσημη θρησκεία τῆς Μεγάλης Ἀρμε- νίας. Λίγο ἀργότερα στὴν Καισαρεία Καππαδοκίας ὁ Γρηγόριος χειροτονή- θηκε πρῶτος καθολικὸς Ἀρχιεπίσκο- πος τῆς χώρας. Στὴν Καισαρεία στὸν ἅγιο Γρηγόριο παραδόθηκε ἕνα μεγάλο μέρος τῶν λειψάνων τοῦ Τιμίου Προ- δρόμου καὶ ὁλόκληρο τὸ λείψανο τοῦ ἁγίου Ἀθηνογένη, ἐπισκόπου τῆς Πη- δαχθόης (μν. στὶς 16 Ἰουλίου). Ἀπὸ τὴν Καισαρεία καὶ τὴ Μικρὰ Ἀρμενία ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἔφερε μαζί του πολ- λοὺς κληρικοὺς καὶ ἀσκητὲς προκειμέ- νου νὰ ἐνδυναμώσουν τὴν πίστη τοῦ Χριστοῦ στὸ νεόφυτο ποίμνιό του. Στὴν περίφημη ἐπαρχία Ταρὸν ὁ πρῶτος Ποιμενάρχης τῆς Ἀρμενίας ἔκτισε μία ἐκκλησία, στὴν ὁποία καὶ ἔθαψε ἀπὸ ἕνα μέρος τῶν ἱερῶν λειψά- νων. Τὴν φροντίδα τοῦ ἱεροῦ αὐτοῦ τόπου, ὁ ὁποῖος ἀργότερα ἔγινε ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα μοναστήρια τῆς χώρας (ἡ Ι. Μ. Ἁγίου Προδρόμου τοῦ Μούς), τὴν ἔδωσε στοὺς ἀσκητὲς μὲ ἐπικεφαλῆς Ἅγ. Σωφρόνιος
28 τοὺς ἁγίους Ἀντώνιο καὶ Κρονηδὴ ἀπὸ τὴν Καππαδοκία. Οἱ ὅσιοι αὐτοὶ λοι- πόν, οἱ ὁποῖοι πιθανῶς ἦταν Ἕλληνες στὴν καταγωγή, ὑπῆρξαν πρωταγω- νιστὲς τοῦ μοναχικοῦ βιώματος στὴν Ἀρμενία, τὸ ὁποῖο ἄνθησε στὰ χρόνια του Ἁγίου Καθολικοῦ Μεγάλου Νερσὲς (ἑλλ. Ναρσής, 353-373) - ἀπογόνου τοῦ Γρηγορίου τοῦ Φωτιστῆ. Μία γνωστὴ ἀσκητικὴ μορφὴ αὐτῆς τῆς ἐποχῆς ἦταν ὁ Ἕλληνας Ἅγιος Ἐπι- φάνιος. Πολύτιμες πληροφορίες γιὰ τὸν ἅγιο Ἐπιφάνιο περιέχει ἡ «Ἱστορία τῆς Ἀρμενίας τοῦ Φαυστοῦ Μπουζὰντ» - ἕνα σπουδαῖο ἱστορικὸ ἔργο τοῦ Ε΄ αἰ. Ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος λοιπὸν ἀπὸ τὰ νιάτα του μεγάλωσε στὴν ἔρημο. Κατ’ ἀρχὰς ἀσκήτευε σ’ ἕνα βουνὸ τῆς ἐπαρ- χίας Ἐκελεὰτς (ἑλλ. Ἐκελησηνὴ ἢ Κελ- τσήνη) τῆς Μεγάλης Ἀρμενίας. Τὸ 373, ὅταν ὁ ἅγιος Νερσὲς δολοφονήθηκε ἀπὸ τὸν βασιλιὰ Πάπ, ὁ ἅγιος Ἐπιφά- νιος καὶ ἕνας ἄλλος ἀσκητὴς – ὁ Σῦρος Σαλητά, ὁ ὁποῖος ἀσκήτευε σ’ ἕνα ἄλλο βουνό, εἴδανε πὼς οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ἀνέβαζαν τὴν μακαριότατη ψυχὴ τοῦ Νερσὲς στὸν οὐρανό. Οἱ ἀσκητὲς μὲ βιασύνη κατέβηκαν ἀπὸ τὰ ἀσκητήριά τους καὶ ἤρθανε στὴν ταφὴ τοῦ Μεγά- λου Ναρσές. Στὴ συνέχεια ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος κα- τευθύνθηκε στὴν ἐπαρχία Τσὸπκ (ἑλλ. Σωφηνὴ) τῆς Μικρᾶς Ἀρμενίας. Ἐδῶ ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ἐγκαταστάθηκε στὴν ἔρημο Μαμβρή, κοντὰ στὸ ποτάμι Μα- μουσέγ. Ἡ κατοικία του ἦταν ἕνα σπή- λαιο, στὸ ὁποῖο ζοῦσε ἀσκητικὰ μὲ ἄγρια ζῶα – μὲ ἀρκοῦδες καὶ λεόπαρδους. Ἐπειδὴ σ’ αὐτὴν τὴν περιοχὴ ἀκόμα ἦταν ζωντανὴ ἡ εἰδωλολατρία, ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ξεκίνησε μία ἱεραποστολικὴ δραστηριότητα καὶ ὄχι μόνο μὲ κήρυγ- μα, ἀλλὰ καὶ μὲ θαύματα μετέστρεψε πολλοὺς εἰδωλολάτρες στὸν ἀληθινὸ Θεό. Ταυτόχρονα ὁ Ἅγιος ἵδρυσε στὸ Τσὸπκ μοναστήρια. Ὅπως λέγεται στὸ παραπάνο ἔργο ὁ Ἐπιφάνιος «ἔγινε φῶς γιὰ τὸν λαὸ τοῦ Τσόπκ». Ἡ δράση τοῦ Ἐπιφάνιου ὅμως δὲν περιορίστηκε μόνο μὲ τὸ Τσόπκ, ἀλλὰ ξαπλώθηκε καὶ πιὸ νότια στὴν ἐπαρ- χία Ἀγντζνὶκ μέχρι τὴν πόλη Τιγκρα- νακὲρτ (Μαρτυρούπολη). Ἀναφέρεται ὅτι στὴ συγκεκριμένη πόλη ἔκτισε ἕνα μαρτύριο. Κοντὰ στὸ τέλος τῆς θαυμάσιας ζωῆς του ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ἤθελε νὰ ἀποχω- ρήσει γιὰ τὴ «χώρα τῶν Ἑλλήνων». Μὲ τοὺς πολλοὺς μαθητές του (500 ἄτομα) ἐγκαταστάθηκε σ’ ἕνα νησί, ἀφοῦ ἐδί- ωξε ἀπ’ ἐκεῖ τὰ δηλητηριώδη φίδια. Σ’ αὐτὸ τὸ νησὶ ὁ ὅσιος Ἐπιφάνιος παρέ- δωσε τὸ πνεῦμα του στὸν Κύριο. Ἀπὸ τὴν ἴδια ἐποχὴ ἔχουμε πληροφο- ρίες καὶ γιὰ δύο Ἕλληνες ἐπισκόπους, οἱ ὁποῖοι ἀρχιεράτεψαν στὴν Ἀρμενία. Πρόκειται γιὰ δύο ἀδελφοὺς – Φαυστὸ καὶ Ἀροστόμ. Ὁ πρῶτος ἦταν βοηθὸς τοῦ ἁγίου Νερσὲς καὶ μαζὶ μ’ ἕναν ἄλλο ἀρχιερέα φρόντιζε τὰ πολυάριθμα καὶ πολυποί- κιλα φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα, τὰ ὁποῖα ὀργάνωσε ὁ Ποιμενάρχης τῆς Ἀρμενίας σ’ ὅλη τὴ χώρα. Ἰδιαίτερα, ὅμως, ἦταν περίφημος ὁ Ἀροστόμ, γιὰ τὸν ὁποῖο ὡστόσο δὲν γνωρίζουμε ποιανῆς ἀκριβῶς ἐπαρχί- Ἅγ. Σέργιος
29 ας χρημάτισε ἀρχιερέας. Ὁ Ἀροστὸμ δροῦσε στὰ κεντρικὰ μέρη τῆς Ἀρμενί- ας καὶ μάλιστα ὑπῆρχε ἕνας χαρισμα- τικὸς ἀσκητής. Φαίνεται ὅτι νωρὶς ἄφησε τὴν ἕδρα του, ἀφοῦ ἀναφέρεται ὅτι ἀσκήτευε στὰ βουνὰ καὶ στὶς ἐρή- μους, φοροῦσε δερμάτινα ροῦχα καὶ ἔτρωγε μόνο λαχανικά. Κοιμήθηκε στὴν ἔρημο, ἐνῷ τὴ σορό του μετὰ τὸ μακάριο θάνατό του μεταφέρθηκε καὶ ἐνταφιάστηκε στὸ περιούσιο χωριὸ τοῦ Ἁγίου Καθολικοῦ Νερσές. Κάθε χρόνο στὸν τάφο τοῦ ἁγίου Ἀροστὸμ οἱ πιστοὶ τελοῦσαν τὴν ἱερὰ μνήμη του. Ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ ἀγαπητοὺς ἁγί- ους του ἀρμενικοῦ λαοῦ εἶναι ὁ ἅγιος Σέργιος (ἀρμ. -Σαργκὴς) Στρατηλάτης. Σύμφωνα μὲ τὸ μαρτυρολόγιό του ὁ Σέργιος ἦταν Ἕλληνας καὶ καταγό- ταν ἀπὸ τὴν Καππαδοκία. Χάρη στὴν ἀνδρεία του ὁ Σέργιος τιμήθηκε ἀπὸ τὸν Μεγάλο Κωνσταντῖνο ὡς στρατη- λάτης ὅλης της εὐρύτατης περιοχῆς τῆς Καππαδοκίας. Ὁ Σέργιος ἦταν ἕνας εὐσεβέστατος χριστιανὸς καὶ συνέβαλ- λε πολὺ στὴν ἐνίσχυση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Καππαδοκίας. Ἔκανε μάλιστα καὶ πολλὲς εὐεργεσίες στοὺς φτωχοὺς καὶ σὲ ὅσους εἶχαν ἀνάγκη ἀπὸ τὴν παρη- γοριὰ καὶ τὴ συμπαράστασή του. Μετὰ τὴν ἄνοδο τοῦ αὐτοκράτορα Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτη (361-363) ὁ ἅγιος Σέργιος σύμφωνα μὲ τὴν ἐντολὴ τοῦ Κυρίου ἐγκατέλειψε τὴν πατρίδα του καὶ μαζὶ μὲ τὸν ὀρφανὸ ἀπὸ τὴν μητέρα γιὸ Μάρτυρο ξεκίνησε γιὰ τὴν ξενιτιά. Ὁ πατέρας καὶ ὁ γιὸς βρῆκαν προσωρινὸ καταφύγιο στὸ παλάτι τοῦ βασιλιᾶ τῆς Ἀρμενίας. Ἐπειδὴ ὅμως στὸ παλάτι φοβοῦνταν τὴ σύγκρουση μὲ τὸν Ἰουλιανό, προέτρεψαν τὸν Σέργιο ἐκεῖνος νὰ κατευθυνθεῖ στὴν Περσία. Ὁ βασιλιᾶς τοῦ πυρολατρικοῦ αὐτοῦ κράτους ἦταν ὁ Σαβόριος ὁ Μακρόβι- ος (309-379), ὁ ὁποῖος ἦταν ὄχι μόνο φοβερὸς ἐχθρὸς τοῦ Παραβάτη, ἀλλὰ καὶ σφοδρὸς διώκτης τῶν χριστιανῶν. Ὡστόσο ὁ Σαβόριος μὲ μεγάλη χαρὰ δέχτηκε τὸν Σέργιο, ἀφοῦ ἔμαθε γι’ αὐτόν, καὶ τὸν ἔκανε ἕναν ἀπὸ τοὺς πρώτους ἀρχιστράτηγούς του. Σύντομα ὁ Σέργιος ἀπέκτησε με- γάλη φήμη χάρη στὴν παλληκαριά, ἀλλὰ καὶ στὴν ἐνάρετη καὶ ἁγία πολι- τεία του. Οἱ στρατιῶτες τοῦ δικοῦ του τάγματος πολὺ γρήγορα βαπτίστηκαν, ἀφοῦ κατὰ τὶς μάχες εἶδαν καὶ ἔζησαν τὴ νικηφόρα δύναμη τῆς προσευχῆς τοῦ Σεργίου. Ὁ Σαβόριος θύμωσε πάρα πολὺ ὅταν ἔμαθε γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ τῶν στρατι- ωτῶν του στὸν Χριστό. Πρόσταξε νὰ φέρουν μπροστά του τὸν Σέργιο μὲ τὸν γιό του καὶ ἀπαίτησε ἐκεῖνοι νὰ προσκυνήσουν τὴ φωτιά. Στὸ πυρο- λατρικὸ ναὸ ὅμως ὁ γενναῖος Σέργιος μὲ τὶς ἁλυσίδες του ἔσπρωξε καὶ συνέ- τριψε τὰ ζωροαστρικὰ εἴδωλα. Ὁ ὄχλος τῶν Περσῶν ὅρμησε στοὺς Ἁγίους καὶ μπροστὰ στὰ μάτια τοῦ Σεργίου ἔσφαξε τὸν Μάρτυρα. Ὕστερα τὸν Ἅγιο Σέρ- γιο ἔριξαν στὴν φυλακὴ καὶ παρέδω- σαν σὲ βασανιστήρια. Δύο φορὲς τοῦ Τὸ ἱερὸ τοῦ Καθολικοῦ τῆς Ἱ. Μ. Παναγίας Ἀχτάλας
30 ἐμφανίστηκε ὁ ἐχθρὸς τοῦ ἀνθρώπινου γένους, ἀλλὰ ὁ μάρτυρας τοῦ Χριστοῦ τὸν ἐδίωξε μὲ προσευχή. Ὕστερα ὁ ἴδι- ος ὁ Κύριος σ’ ἕνα ἄρρητο φῶς καὶ μὲ τὰ ἐπουράνια στρατεύματα ἐπισπεύ- τηκε τὸν Σέργιο, καὶ ἐνθάρρυνε τὸν πιστὸ δοῦλο Του γιὰ τὸ μέλλον μαρτύ- ριό του . Ὁ ἅγιος Σέργιος ἀποκεφαλίστηκε στὶς 30 (ἢ 31) Ἰανουαρίου τοῦ 363. Τὴν ὥρα τοῦ μαρτυρίου του ἄγγελος Κυρίου μπροστὰ στὸ μαζεμένο πλῆθος τὸν ἔστεψε μ’ ἕνα οὐράνιο στέμμα. Δεκατέσσερις στρατιῶτες Πέρσες, οἱ ὁποῖοι εἶχαν ἀκούσει γιὰ τὸν Χριστό, ἀφοῦ εἶδαν τὸ γεγονὸς αὐτό, στεριω- μένοι πιὰ στὴν πίστη τους, ἔθαψαν τὸ λείψανο τοῦ Σεργίου. Γιὰ τὴ θαρραλέα πράξη τους οἱ στρατιῶτες αὐτοὶ ἀπο- κεφαλίστηκαν καὶ ἔτσι συμπλήρωσαν καὶ αὐτοὶ τὰ οὐράνια τάγματα τῶν μαρτύρων. Δεκαετίες ἀργότερα ὁ δημιουργός του ἀρμενικοῦ ἀλφαβήτου καὶ μεγάλος φωτιστὴς ἅγιος Μεσρὼπ (360-440) με- τέφερε τὰ τίμια λείψανα τοῦ ἁγίου Σερ- γίου στὴν Ἀρμενία, στὸ χωριὸ Καρμπί, καὶ ἀργότερα - στὸ Οὐσί. Ἕνα μέρος τῶν λείψανων κατέθεσε σ’ ἕνα σταυρό, τὸν ὁποῖο ὕψωσε ἐπάνω στὸ λόφο τοῦ Γκὰγκ γιὰ τὴν προστασία τῶν αἰχμα- λώτων καὶ φυλακισμένων1 . Ἕνας ἄλλος Ἕλληνας ἅγιος τῆς Ἀρμενίας ὑπάρχει ὁ ἐπίσκοπος τῆς Ἀχταλᾶς ἅγιος Σωφρόνιος (μν. στὶς 8 Σεπτ.), ὁ ὁποῖος ἔλαμψε στὴ χώρα αὐτὴ σὲ μία μεταγενέστερη ἐποχή. Ὁ κατὰ κόσμον Συμεὼν Σερταρίδης γεννήθηκε τὸ 1738 στὴ Χαλδία. Ἀφοῦ ἐκάρη μοναχὸς στὴ Μονὴ τοῦ Ἁγίου Προδρόμου Βαζελῶνος, σύντομα χει- ροτονήθηκε ἱερομόναχος. Τὸ 1776 ὁ ἡγούμενος τῆς Μονῆς Ἰγνάτιος ἔστειλε τὸν Σωφρόνιο στὴν Ἀχταλὰ τῆς βόρειας Ἀρμενίας. Ἡ Ἀχταλὰ κατὰ τὸν Μεσαίωνα ὀνομαζόταν «Πγντζαχὰνκ» - «χαλκω- ρυχεῖο» δηλαδή, λόγῳ τῶν πλουσίων χαλκωρυχείων της. Στὰ χρόνια τοῦ ἁγίου Σωφρονίου σ’ αὐτὴ τὴν περι- οχὴ εἶχαν ἐγκατασταθεῖ οἱ Ἕλληνες μεταλλουργοί, ποιμένας τῶν ὁποίων καὶ ἔγινε ὁ ἱερομόναχος Σωφρόνιος. Σύντομα ὁ Ἅγιος μὲ ἐνάρετο βίο του ἀπέκτησε τὸν σεβασμὸ καὶ τὴν ἀγάπη ὄχι μόνο τῶν χριστιανῶν, ἀλλὰ (ἐπειδὴ Ἱ.Μ.ΠαναγίαςἈχτάλας
31 ἡ Ἀρμενία βρισκότανε ὑπὸ τὴν Περσο- κρατία) καὶ τοῦ Πέρση διοικητῆ. Μὲ ἐπίμονη πρωτοβουλία τῶν Ἑλλήνων καὶ τοῦ διοικητῆ ὁ ταπεινὸς Σωφρόνιος τὸ 1777 ἀναγκάστηκε νὰ χειροτονηθεῖ ἐπίσκοπος τῆς Ἀχταλᾶς. Ἡ ἕδρα του κα- θορίστηκε ἡ ἔνδοξη Ι. Μ. Παναγίας τοῦ Πγντζαχὰνκ (τῆς Ἀχταλᾶς). Ἡ ἑπτάχρονη περίοδος τῆς ποιμε- ναρχίας τοῦ Ἁγίου χαρακτηρίστηκε ἀπὸ ἄμεμπτη εὐσέβεια καὶ πατρικὴ φροντίδα γιὰ τὸ ποίμνιό του. Τὸ 1784, ὅμως μία μεγάλη συμφορὰ βρῆκε τοὺς χριστιανοὺς ὅταν οἱ νομάδες τῶν Λέζ- γων ἐκστράτευσαν στὴν Ἀρμενία καὶ τὴ Γεωργία, λεηλατῶντας καὶ ἐξο- λοθρεύοντας ὅλους στὸ δρόμο τους. Ὅταν ἔφτασαν στὴν Ἀχταλὰ λεηλάτη- σαν καὶ ἔσφαξαν τοὺς κατοίκους της. Ὁ ἅγιος Σωφρόνιος συγκέντρωσε τὸν λαὸ στὸ καθολικό της Μονῆς τῆς Πα- ναγίας. Οἱ Λέζγιοι κατέβαλαν τὸ μονα- στήρι καὶ ἔσφαξαν σχεδὸν ὅλους στὸν ναὸ τῆς Παναγίας. Ὁ ἅγιος ἐπίσκοπος κατέφερε νὰ κρύψει λίγους ἀνθρώ- πους σὲ μία κρυφὴ αἴθουσα, ἡ ὁποία βρισκόταν μέσα στὸν τοῖχο ἐπάνω στὸ ἱερό. Δυστυχῶς, ὅμως λόγῳ κλάματος ἑνὸς παιδιοῦ οἱ Λέζγιοι διαπίστωσαν πὼς στοὺς τοίχους ἔχουνε κρυφτεῖ χριστιανοὶ καὶ μὲ κανόνι κατέστρεψαν τὸν τοῖχο, καταστρέφοντας ἔτσι καὶ τὸ πρόσωπο τῆς Παναγίας στὴν τοιχογρα- φία τοῦ ἱεροῦ. Ταυτόχρονα γκρέμισαν καὶ τὸν τροῦλλο τοῦ ναοῦ. Οἱ Λέζγιοι αἰχμαλώτισαν τοὺς ἀποκαλυφθέντες καὶ τοὺς πούλησαν σὲ διάφορες πόλεις τοῦ βόρειου Καυκάσου. Τὸν ἅγιο Σω- φρόνιο ἐξαγόρασε μία πλούσια Ἀρμέ- νισσα καὶ μὲ καράβι τὸν γύρισε στὴν Τραπεζοῦντα. Τὸν ὑπόλοιπο χρόνο τῆς θεάρεστης ζωῆς του ἅγιος Σωφρόνιος πέρασε στὴν Μονὴ τῆς μετανοίας του, καὶ στὴ συνέ- χεια στὸ χωριό, ἀπ’ τὸ ὁποῖο καταγό- ταν. Ὁ πρώην ἐπίσκοπὸς τῆς Ἀχταλᾶς2 ἐπίσημα ἀναγνωρίστηκε ἅγιος τὸ 1824 ἀπὸ τὸ μητροπολίτη Χαλδίας Σιλβέ- στρο. 1. Ὁ ἅγιος αὐτὸς πιθανότατα πρέπει νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὸν ἅγιο Σέργιο, τὴ μνήμη τοῦ ὁποίου συναντᾶμε στὸ Συναξάρι στὶς 2 Ἰα- νουαρίου. 2 . Τὸ 1802 ὁ νέος Ἐπίσκοπος τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀχταλᾶς ἔγινε ὁ Ἰωακείμ, ἐνῷ κατὰ τὴν δεκαετία τοῦ 70 τοῦ ἰδίου αἰῶνα ὁ ἡγούμε- νος τῆς Μονῆς ἦταν ὁ Ἀζαρίας, ὁ ὁποῖος προ- φανῶς ἦταν ἀπὸ τὸν Πόντο. ΤὸΚαθολικὸτῆςἹ.Μ.Ἀχτάλας
32 OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΝΕΟΤΗΤΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ στὴνκα­θη­με­ρι­νὴζω­ὴ π. Συ­με­ὼν Κρα­γι­ό­που­λου Τὸ παι­δί: μι­ὰ αὐ­το­τε­λὴς προ­σω­πι­κό­τη­τα Ἡ ζω­ὴ εἶ­ναι ἕ­να μυ­στή­ρι­ο Ἡ ζω­ὴ ποὺ ζοῦ­με σ᾿ αὐ­τὸν τὸν κό­ σμο, ἀλ­λὰ καὶ πολ­λὰ τῆς ζω­ῆς αὐ­τῆς εἶ­ναι ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Μυ­στή­ρι­ο εἶ­ναι καὶ τὸ πῶς ἔρ­χε­ται ὁ ἄν­θρω­πος ἀ­πὸ τὴν ἀ­νυ­παρ­ξί­α στὴν ὕ­παρ­ξη, πῶς κυ­ ο­φο­ρεῖ­ται, πῶς ἔρ­χε­ται στὸν κό­σμο καὶ πῶς ἀ­να­πτύσ­σε­ται. Μυ­στή­ρι­ο ἐ­πί­σης εἶ­ναι γι­α­τί ἐ­νερ­γεῖ καὶ συμ­πε­ρι­φέ­ρε­ται μὲ τὸν ἄλ­φα ἢ βῆ­τα τρό­πο. Καὶ τε­λι­κά, μο­λο­νό­τι ἀ­κού­ει κα­νεὶς με­ρι­κὰ πράγ­
33 μα­τα, εἴ­τε ἐ­δῶ, εἴ­τε κά­που ἀλ­λοῦ, μο­λο­ νό­τι δι­α­βά­ζει κά­ποι­α πράγ­μα­τα καὶ κά­ τι προ­σπα­θεῖ νὰ κά­νει, προ­κει­μέ­νου νὰ βο­η­θή­σει τοὺς συ­ναν­θρώ­πους του, ἔρ­ χε­ται ὥ­ρα ποὺ ἀ­ναγ­κά­ζε­ται νὰ ση­κώ­σει τὰ χέ­ρι­α. Πό­σοι γο­νεῖς, γι­ὰ πα­ρά­δειγ­μα, ὄ­χι ἁ­πλῶς προ­σπά­θη­σαν νὰ κά­νουν κά­ τι μὲ τὰ παι­δι­ά τους, ἀλ­λὰ ὄν­τως κου­ρά­στη­καν, κο­πί­α­σαν κυ­ρι­ο­ λε­κτι­κά, ἀ­γρύ­πνη­σαν, ἔ­κλα­ψαν, φρόν­τι­σαν μὲ κά­θε τρό­πο γι­ὰ τὴν ἀ­γω­γὴ τῶν παι­δι­ῶν τους. Πα­ρὰ ταῦ­τα, πολ­λὲς φο­ρὲς ἴ­σως ἔφ­τα­σαν στὸ ση­μεῖ­ο νὰ ση­κώ­ σουν τὰ χέ­ρι­α λέ­γον­τας: «Τέ­λος πάν­των, τί συμ­βαί­νει μὲ αὐ­τὸ τὸ παι­δί; Γι­α­τί πᾶ­νε ἔτ­σι τὰ πράγ­ μα­τα;». Θὰ πρέ­πει νὰ ποῦ­με ὅ­τι τὸ παι­δί, ὄ­χι ἁ­πλῶς, ἀ­φοῦ γεν­νη­θεῖ καὶ με­γα­λώ­σει λί­γο, ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ται ἀ­πὸ τὴ συμ­πε­ρι­φο­ρὰ τῶν γο­νέ­ων του, τῶν ἄλ­λων με­λῶν τῆς οἰ­κο­γε­νεί­ ας καὶ τῶν δα­σκά­λων του, ἀλ­λὰ ἀ­κό­μη καὶ ὅ­ταν κυ­ο­φο­ρεῖ­ται, καὶ τό­τε ἀ­κό­μη, ὁ νέ­ος ἄν­θρω­πος, κα­θὼς δη­μι­ουρ­γεῖ­ται, ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ται ἀ­πὸ τὴν ὅ­λη κα­τά­στα­ση τῆς μη­τέ­ρας του. Ὅ­μως ἀ­κό­μη πι­ὸ βα­ θι­ὰ πά­ει τὸ πρᾶγ­μα: τὸ παι­δὶ ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ ται ἀ­πὸ τὴν ἄλ­φα ἢ βῆ­τα ζω­ὴ ποὺ ἔ­κα­νε αὐ­τὸς ὁ πα­τέ­ρας ἢ αὐ­τὴ ἡ μη­τέ­ρα, ὅ­ταν ἦ­ταν δέ­κα, δε­κα­πέν­τε, εἴ­κο­σι ἐ­τῶν, πρὶν ἀ­κό­μη δη­λα­δὴ παν­τρευ­τοῦν καὶ γεν­νή­σουν παι­δι­ά. Δὲν εἶ­ναι τυ­χαῖ­ο τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος γεν­νι­έ­ται τό­σο ἀ­δύ­να­μος Γι᾿ αὐ­τὸ με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου, μὲ τὴν κα­λὴ βέ­βαι­α ἔν­νοι­α –ἔτ­σι ὅ­πως λέ­ει ὁ ἀ­πό­στο­λος Παῦ­λος, ὅ­τι πρέ­πει με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου νὰ ἐρ­γα­ζό­μα­στε γι­ὰ τὴ σω­τη­ρί­α μας (Φι­λίππ. 2,12)– πρέ­πει νὰ χει­ρί­ζε­ται κα­νεὶς ὅ­λα αὐ­τὰ τὰ πράγ­ μα­τα καὶ νὰ κά­νει ὅ,τι μπο­ρεῖ. Καὶ κα­ θὼς ἑ­τοι­μά­ζε­ται νὰ εἰ­σέλ­θει στὸν γά­μο καί, ἀ­φοῦ εἰ­σέλ­θει, καὶ κα­θὼς ἑ­τοι­μά­ζε­ ται νὰ γί­νει γο­νέ­ας καί, ἀ­φοῦ γί­νει γο­ νέ­ας, με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου νὰ προ­σέ­ χει τὰ παι­δι­ά του, νὰ τὰ δι­α­παι­δα­γω­γεῖ, νὰ τὰ φρον­τί­ζει καὶ νὰ τὰ ὁ­δη­γεῖ πρὸς τὰ ᾿κεῖ ποὺ πρέ­πει νὰ τὰ ὁ­δη­γή­σει. Δὲν εἶ­ναι τυ­χαῖ­ο τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος κυ­ο­φο­ρεῖ­ται ἐν­νέ­α ὁ­λό­κλη­ρους μῆ­νες· ὅ­πως ἐ­πί­σης καὶ τὸ ὅ­τι δὲν γεν­νι­έ­ται ὅ­πως γεν­νι­έ­ται τὸ μο­σχα­ρά­κι, τὸ κατ­ σι­κά­κι κ.τ.λ., ποὺ ἀ­μέ­σως με­τὰ τὴ γέν­ νη­σή του μπο­ρεῖ νὰ στα­θεῖ στὰ πό­δι­α του καὶ νὰ πά­ει μό­νο του νὰ θη­λά­σει, καὶ ὕ­στε­ρα ἀ­πὸ λί­γο και­ρὸ νὰ ἀρ­χί­σει νὰ τρώ­ει καὶ χόρ­το κ.τ.λ. Δὲν εἶ­ναι τυ­ χαῖ­ο λοι­πὸν τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος γεν­νι­έ­ ται τό­σο ἀ­δύ­να­μος καὶ ὅ­τι θὰ ἀρ­γή­σει πά­ρα πο­λὺ νὰ φτά­σει στὸ ση­μεῖ­ο μό­νος του νὰ κα­τα­λά­βει τὸν ἑ­αυ­τό του. Κα­τ᾿ ἀρ­χὴν θὰ ἀρ­γή­σει πά­ρα πο­λὺ –πε­ρισ­ σό­τε­ρο ἀ­πὸ κά­θε ἄλ­λο ὄν– νὰ εἶ­ναι σὲ θέ­ση μό­νος του νὰ φρον­τί­σει τὸν ἑ­αυ­τό του, νὰ στα­θεῖ δη­λα­δὴ στὰ πό­δι­α του καὶ νὰ συν­τη­ρη­θεῖ. Ὅ­λα αὐ­τὰ ὅ­μως εἶ­ναι μέ­σα στὴν πρό­νοι­α τοῦ Θε­οῦ καὶ ἔ­χουν τὸν λό­γο τους. Ὅ­πως τὰ βλέ­που­με ἐ­μεῖς ἀ­πὸ τὴν ἀν­θρώ­πι­νη πλευ­ρὰ –πῶς τὰ βλέ­πει ὁ Θε­ὸς ἀ­πὸ τὴ δι­κή του πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἄλ­ λο θέ­μα– ἐ­φ᾿ ὅσον ὁ ἄν­θρω­πος δὲν εἶ­ναι ἐ­φή­με­ρος, ὅ­πως ἕ­να ζῶ­ο ποὺ σή­με­ρα Ἔμβρυο
34 ὑ­πάρ­χει καὶ αὔ­ρι­ο δὲν ὑ­πάρ­χει, ἀλ­λὰ προ­ο­ρί­ζε­ται νὰ ζή­σει αἰ­ω­νί­ως στὸν αἰ­ ῶ­να τὸν ἅ­παν­τα, ὅ­σο θὰ ζεῖ καὶ ὁ Θε­ός, δη­λα­δὴ πάν­το­τε, καὶ ἐ­φ᾿ ὅσον τὰ θε­μέ­ λι­α αὐ­τῆς τῆς αἰ­ω­νί­ου ζω­ῆς τί­θεν­ται σ᾿ αὐ­τὴν ἐ­δῶ τὴ ζω­ή, εἶ­ναι ἀ­νάγ­κη αὐ­τὴ ἡ ζω­ή του νὰ θε­με­λι­ω­θεῖ κα­λά, σω­στά. Ὁ ἄν­θρω­πος ἑ­πο­μέ­νως γεν­νι­έ­ται ὅ­πως γεν­νι­έ­ται, ὥ­στε καὶ κα­τὰ τὴν κυ­ ο­φο­ρί­α καὶ πο­λὺ πε­ρισ­σό­τε­ρο με­τὰ τὴ γέν­νη­σή του –τό­τε βλέ­που­με ὅ­λη τὴν ἀ­δυ­να­μί­α τοῦ ἀν­θρώ­που· κα­τὰ τὴν κυ­ ο­φο­ρί­α σὲ ὅ­λα τὰ ζῶ­α ὑ­πάρ­χει ἀ­δυ­να­ μί­α– κα­θὼς θὰ ἐ­πι­δει­χθεῖ ἡ ἀ­νά­λο­γη φρον­τί­δα ἀ­πὸ τοὺς γο­νεῖς στὸ ἀ­δύ­να­μο, στὸ εὔ­πλα­στο αὐ­τὸ πλα­σμα­τά­κι, νὰ βά­ λει σω­στὰ θε­μέ­λι­α· νὰ ἔ­χει τὴ σω­στὴ δι­ ά­πλα­ση καὶ δι­α­παι­δα­γώ­γη­ση, νὰ πά­ρει τὴν κα­νο­νι­κή του ἀ­νά­πτυ­ξη, νὰ γί­νει δη­λα­δὴ ἕ­νας σω­στὸς ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­ οῦ, ὁ ὁ­ποῖ­ος θὰ μπο­ρέ­σει νὰ ζή­σει αἰ­ω­ νί­ως. Δὲν εἶ­ναι λοι­πὸν τυ­χαῖ­ο, ἀλ­λὰ εἶ­ναι μέ­σα στὴν πρό­νοι­α τοῦ Θε­οῦ, μέ­σα στὸ σχέ­δι­ο τοῦ Θε­οῦ νὰ ἔρ­χε­ται ὅ­πως ἔρ­χε­ ται ὁ ἄν­θρω­πος στὸν κό­σμο καὶ νὰ με­ γα­λώ­νει ὅ­πως με­γα­λώ­νει. Ἕ­να ἀ­συγ­χώ­ρη­το λά­θος τῶν γο­νέ­ων Ὡ­στό­σο, ὅ­σο ἀ­πὸ τὴ μι­ὰ πλευ­ρὰ εἶ­ναι κα­λὸ τὸ ὅ­τι αὐ­τὸ τὸ πλα­σμα­τά­κι εἶ­ναι τό­σο ἀ­δύ­να­μο, εἶ­ναι τε­λεί­ως στὰ χέ­ρι­α τῶν γο­νέ­ων, καὶ μπο­ροῦν, τρό­πον τι­ να, νὰ τὸ δι­α­πλά­σουν ὅ­πως θὰ ἤ­θε­λαν –τοὐλά­χι­στον μέ­χρι μι­ὰ ὁ­ρι­σμέ­νη ἡλι­ κί­α– ἄλ­λο τό­σο ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἐ­πι­κίν­δυ­νο. Δι­ό­τι αὐ­τὸ τὸ πλα­ σμα­τά­κι, ἀ­κρι­βῶς ἐ­πει­δὴ εἶ­ναι ἀ­δύ­ να­μο, μπο­ρεῖ νὰ πα­ρα­μορ­φω­θεῖ, πά­λι ἐ­ξαιτί­ας τῶν γο­νέ­ων, ἐ­ξαιτί­ας κά­ποι­ας κα­κῆς ἀν­τι­με­τω­πί­σε­ως τῶν πραγ­μά­των ἀ­πὸ μέ­ρους τῶν γο­νέ­ων. Ἀν­τὶ δη­λα­δὴ αὐ­τὸ τὸ παι­δὶ νὰ δι­α­παι­δα­γω­γη­θεῖ σω­ Ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Λαρίσης κ. Ἰγνάτιος ὑποδεχόμενος παιδιά.
35 στὰ –καὶ θὰ λέ­γα­με ἐ­δῶ, κα­τὰ τὸν ἀ­πό­ στο­λο Παῦ­λο, νὰ μορ­φω­θεῖ μέ­σα του ὁ Χρι­στὸς (Γαλ. 4,19)– μπο­ρεῖ νὰ πα­ ρα­μορ­φω­θεῖ. Καὶ δὲν εἶ­ναι λί­γα τὰ πα­ ρα­δείγ­μα­τα ἐ­κεῖ­να –ὅ­λοι τὰ βλέ­που­με μέ­σα στὴν κοι­νω­νί­α, καὶ μα­κρύ­τε­ρα καὶ κον­τά μας ἴ­σως– ποὺ ἄν­θρω­ποι, τό­τε ποὺ ἦ­ταν ἀ­δύ­να­μα πλά­σμα­τα, ὄν­τως πα­ρα­μορ­φώ­θη­καν ἀ­πὸ κα­κοὺς γο­νεῖς ἢ ἀ­πὸ γο­νεῖς οἱ ὁ­ποῖ­οι δὲν ἤ­ξε­ ραν νὰ τοὺς δι­α­πλά­σουν κα­λὰ καὶ νὰ τοὺς δι­α­παι­δα­γω­γή­σουν σω­στά. Καὶ ἔτ­σι εἶ­χαν τὴν ἐ­ξέ­λι­ξη ποὺ εἶ­χαν καὶ ἔφ­τα­σαν ἐ­κεῖ ποὺ ἔφ­τα­σαν. Τὸ ὅ­τι εἶ­ ναι ἀ­δύ­να­μο λοι­πὸν τὸ παι­δὶ ἀ­πὸ μι­ὰ πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἕ­να προ­νό­μι­ο, ἀλ­λὰ ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη εἶ­ναι ἕ­να μει­ο­νέ­κτη­μα. Ὅ­πως εἴ­πα­με, οἱ γο­νεῖς ἐ­πι­δροῦν στὸ παι­δί τους μὲ τὴν ὅ­λη κα­τά­στα­ ση ποὺ εἶ­χε δη­μι­ουρ­γη­θεῖ μέ­σα τους, πρὶν ἀ­κό­μη σκε­φθοῦν τὸν γά­μο· ὅ­πως ἐ­πί­σης ἐ­πι­δροῦν, ὅ­ταν πι­ὰ κυ­ο­φο­ρεῖ­ ται τὸ παι­δί, ἀλ­λὰ καὶ ἀ­φοῦ γεν­νη­θεῖ. Εἶ­ναι κά­ποια­πράγ­μα­τα ποὺ κα­λὰ-κα­ λὰ βέ­βαι­α δὲν τὰ κα­τα­λα­βαί­νουν οἱ γο­νεῖς. Πέ­ρα ὅ­μως ἀ­πὸ ὅ­λα αὐ­τά, ἐ­κεῖ πού κυ­ρί­ως τὰ θα­λασ­σώ­νουν καὶ κά­ νουν θα­νά­σι­μα λά­θη, ἀ­συγ­χώ­ρη­τα λά­θη, εἶ­ναι ὅ­τι τὸ παι­δί τους δὲν τὸ βλέ­πουν ὡς ἕ­ναν ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο. Δι­ό­τι, πα­ρ᾿ ὅλο ποὺ εἶ­ναι ἕ­να ἀ­δύ­να­μο πλά­σμα, πρέ­πει νὰ τὸ βλέ­πουν ὡς ἕ­να πλά­σμα τοῦ Θε­οῦ, ὡς ἕ­ναν ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο, ὁ ὁ­ποῖ­ος ἔ­χει τὴ δι­κή του προ­σω­πι­κό­τη­τα, καὶ ὡς αὐ­το­τε­λὴς ἄν­θρω­πος θὰ ἀ­να­πτυ­χθεῖ καὶ θὰ γί­νει ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­οῦ, πάν­το­τε βέ­βαι­α σὲ στε­νὴ σχέ­ση μὲ τοὺς ἄλ­λους. Καὶ ἐ­φ᾿ ὅσον θὰ εἶ­ναι ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­οῦ, θὰ εἶ­ναι ἔ­πει­τα καὶ δι­κός μας ἄν­θρω­ πος καὶ δι­κός μας ἀ­δελ­φὸς καὶ ἀ­δελ­ φὸς ἐν Χρι­στῷ. Κά­νουν λοι­πὸν οἱ γο­νεῖς τὸ ἀ­συγ­ χώ­ρη­το λά­θος νὰ θε­ω­ροῦν τὸ παι­δὶ κτῆ­μα τους, δη­λα­δὴ σὰν ἕ­να πρᾶγ­μα δι­κό τους, ὁπό­τε τοῦ συμ­πε­ρι­φέ­ρον­ ται καὶ τὸ χρη­σι­μο­ποι­οῦν ἀ­νά­λο­γα. Ἀ­πὸ δῶ καὶ πέ­ρα, τὸ ἀ­πο­τέ­λε­σμα εἶ­ναι ὅ­τι κά­νουν φο­βε­ρὰ λά­θη καὶ τραυ­μα­ τί­ζουν τὸ παι­δί, τὸ πλη­γώ­νουν, τὸ πα­ ρα­μορ­φώ­νουν· ἐν πά­σῃ πε­ρι­πτώ­σει, οἱ γο­νεῖς συν­τε­λοῦν μὲ τὴ στά­ση τους νὰ μὴν ἔ­χει τὸ παι­δὶ μι­ὰ σω­στὴ ἐ­ξέ­λι­ξη. Ἕ­να ἄλ­λο ση­μεῖ­ο ποὺ εἶ­ναι κον­τὰ σ᾿ αὐ­τὸ καὶ ἔ­χει σχέ­ση μὲ αὐ­τό, εἶ­ναι τὸ θέ­μα τῆς ἀ­γά­πης. Χρει­ά­ζε­ται οἱ γο­ νεῖς νὰ ἀ­γα­πή­σουν τὸ παι­δὶ ὡς αὐ­το­ τε­λῆ προ­σω­πι­κό­τη­τα, ὡς ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο, ὡς ἄν­θρω­πο ποὺ ἀ­νή­κει πρω­τί­στως στὸν Θε­ό. Οἱ γο­νεῖς ἁ­πλῶς ἔ­γι­ναν συ­νερ­γοὶ τοῦ Θε­οῦ καὶ ἔ­χουν πε­ρισ­σό­τε­ρο εὐ­θύ­νη ἀ­πέ­ναν­τι στὸ παι­δί τους πα­ρά, τρό­πόν τι­να, δι­και­ ώ­μα­τα. Ἔ­χουν εὐ­θύ­νη ὡς συ­νερ­γοὶ τοῦ Θε­οῦ –καὶ αὐ­τὸ θὰ εἶ­ναι ἡ με­γά­λη τους εὐ­τυ­χί­α καὶ ἡ χα­ρά· δὲν μέ­νουν δη­λα­δὴ χω­ρὶς ἀ­μοι­βὴ– νὰ τὸ ἀ­να­θρέ­ ψουν, ὅ­πως θέ­λει ὁ Θε­ός. Ἂν δὲν δοῦν τὸ παι­δὶ ἔτ­σι, δὲν μπο­ ροῦν νὰ τὸ ἀ­γα­πή­σουν σω­στά. Ὅ­ταν ὅ­μως τὸ δοῦν ὡς μι­ὰ ξε­χω­ρι­στὴ προ­ σω­πι­κό­τη­τα καὶ ὄ­χι σὰν δι­κό τους πρᾶγ­μα, θὰ τὸ ἀ­γα­πή­σουν σω­στά. Νὰ τὸ ἐ­ξη­γή­σω κα­λύ­τε­ρα. Πολ­λὲς φο­ρὲς οἱ γο­νεῖς σκο­τώ­νον­ται γι­ὰ νὰ ἐκ­δη­λώ­ σουν τὴν ἀ­γά­πη στὰ παι­δι­ά τους, ἀλ­λὰ ἡ ἀ­γά­πη αὐ­τὴ κα­τὰ βά­θος εἶ­ναι ἐ­γω­ ϊστι­κὴ ἀ­γά­πη, κα­τὰ βά­θος ἐ­ξυ­πη­ρε­τεῖ αὐ­τοὺς τοὺς ἴ­δι­ους καὶ ἑ­πο­μέ­νως ὄ­χι μό­νο δὲν τρέ­φει τὸ παι­δί, ὄ­χι μό­νο δὲν τὸ προ­ά­γει καὶ δὲν τὸ μορ­φώ­νει, ἀλ­ λὰ τὸ πα­ρα­μορ­φώ­νει καὶ τὸ κα­τα­στρέ­ φει. Τὸ παι­δὶ ξε­χω­ρι­στὸς ἄν­θρω­πος ἀ­ξι­ο­σέ­βα­στος ἀ­πὸ ὅ­λους Ἕ­ως ὅ­του τὸ παι­δὶ νὰ με­γα­λώ­σει, ἕ­ως ὅ­του νὰ μπο­ρέ­σει νὰ κα­τα­λά­βει ὅ­τι εἶ­ναι ἕ­νας ξε­χω­ρι­στὸς ἄν­θρω­πος, ἀ­ξι­ο­σέ­βα­στος ἀ­πὸ τοὺς πάν­τες, πρῶ­τα
36 ἀ­πὸ τὸν Θε­ὸ καὶ ἀ­πὸ τοὺς Ἀγ­γέ­λους, θὰ πε­ρά­σει και­ρός. Πό­τε τὸ παι­δὶ θὰ με­γα­λώ­σει καὶ θὰ κα­τα­λά­βει ὅ­τι εἶ­ναι μι­ὰ ξε­χω­ρι­στή, μι­ὰ αὐ­το­τε­λὴς προ­σω­πι­κό­τη­τα! Ὄ­χι γι­ὰ νὰ ὑ­πε­ρη­φα­νευ­θεῖ, ἀλ­λὰ γι­ὰ νὰ τα­πει­νω­ θεῖ καὶ νὰ ἐ­ξαρ­τη­θεῖ πλή­ρως ἀ­πὸ τὸν Θε­ό. Ἂν βέ­βαι­α τὸ κα­τα­λά­βει καμ­μι­ὰ φο­ρά. Δὲν θὰ μπο­ρέ­σει ὅ­μως πο­τὲ νὰ τὸ κα­τα­λά­βει σω­στὰ αὐ­τὸ τὸ πρᾶγ­μα, ἐ­κτὸς ἂν γνω­ρί­σει κά­ποι­ον ἄλ­λον ἄν­ θρω­πο ποὺ θὰ τὸ βο­η­θή­σει νὰ κα­τα­λά­ βει, ὥ­στε νὰ γί­νει κά­ποι­ο θαῦ­μα στὴν ψυ­χή του, μι­ὰ ἀλ­λα­γὴ βα­σι­κὴ καὶ σω­ στι­κή. Μό­νο ἔτ­σι. Ἀλ­λι­ῶς, κα­θὼς με­γα­ λώ­νει τὸ παι­δὶ μὲ αὐ­τὴ τὴ νο­ο­τρο­πί­α, νὰ τὸ θε­ω­ροῦν δη­λα­δὴ οἱ γο­νεῖς του σὰν ἐ­ξάρ­τη­μά τους, νὰ τὸ θε­ω­ροῦν κα­ τάδι­κό τους καὶ κτῆ­μα τους, δὲν πρό­ κει­ται νὰ τὸ κα­τα­λά­βει. Ἀ­κρι­βῶς ἀ­πὸ δῶ ξε­κι­νοῦν ὅ­λα ἐ­κεῖ­ να τὰ προ­βλή­μα­τα καὶ ὅ­λες ἐ­κεῖ­νες οἱ δυ­σκο­λί­ες ποὺ γνω­ρί­ζου­με στὶς σχέ­σεις γο­νέ­ων καὶ παι­δι­ῶν. Ὅ­ταν οἱ γο­νεῖς δὲν ἀ­να­γνω­ρί­ζουν τὴν αὐ­το­τέ­λει­α καὶ τὴν ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­κό­τη­τά του, τὸ παι­δὶ αὐ­τὰ ὑ­πο­συ­νεί­δη­τα τὰ ζεῖ καὶ ἀν­ τι­δρᾶ. Ἀλ­λὰ κα­θὼς αὐ­τὸ ἀν­τι­δρᾶ, ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη πλευ­ρὰ ἀν­τι­δροῦν καὶ οἱ γο­ νεῖς, καὶ κα­τα­λα­βαί­νει κα­νεὶς τί δη­μι­ ουρ­γεῖ­ται. Καὶ ὅ­ταν κά­πο­τε με­γα­λώ­σει τὸ παι­δὶ καὶ λί­γο πο­λὺ τὸ ἀν­τι­λη­φθεῖ αὐ­τό, ὅ­τι δη­λα­δὴ εἶ­ναι μι­ὰ ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­ κό­τη­τα, τὸ ἀν­τι­λαμ­βά­νε­ται κα­τὰ ἕ­να στρα­βὸ τρό­πο. Γι᾿ αὐ­τό, ἐ­νῷ κα­τὰ βά­ σιν εἶ­ναι ἅ­γι­ο πρᾶγ­μα νὰ θέ­λει κα­νεὶς νὰ ἐ­πι­βε­βαι­ώ­σει τὴν ὕ­παρ­ξή του μέ­σα σ᾿ αὐ­τὸν τὸν κό­σμο, ἐ­πει­δὴ ἀ­πὸ αὐ­τὲς τὶς συγ­κρού­σεις δη­μι­ουρ­γή­θη­καν μέ­σα του τραύ­μα­τα καὶ τὰ ἄλ­λα ἐ­πα­κό­λου­θα, τὸ παι­δὶ τε­λι­κὰ εἶ­ναι ἕ­νας ἐ­πα­να­στά­της, ἕ­νας ἀν­τάρ­της, ἕ­νας ἐ­γω­ϊστής, καὶ οὐ­ σι­α­στι­κὰ ἀλ­λὰ καὶ λί­γο ἐ­πί­πλα­στα, θὰ λέ­γα­με, ὅ­πως τὸ βλέ­πουν οἱ ἄλ­λοι ἀπ­᾿ ἔ­ξω. Καὶ κα­τα­λα­βαί­νε­τε τί γί­νε­ται. Ἐ­ὰν λοι­πὸν οἱ γο­νεῖς προ­σέ­ξουν αὐ­ τὸ τὸ ση­μεῖ­ο καὶ τὸ κα­τα­λά­βουν, θὰ βο­η­θή­σουν πο­λὺ τὰ παι­δι­ά τους. Εἶ­ναι ὅ­μως πο­λὺ δύ­σκο­λο. Νὰ τὸ ξέ­ρε­τε. Ἐξ ὅ­σων ἐ­γὼ κα­τα­λα­βαί­νω, εἶ­ναι πά­ρα πο­ λὺ δύ­σκο­λο. Ὅ­σο ἁ­πλὸ φαί­νε­ται τὸ νὰ ἀ­να­γνω­ ρί­σουν ὡς ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­κό­τη­τα τὸ πλά­σμα τους καὶ ἔτ­σι νὰ τὸ ἀ­γα­πή­ σουν, τό­σο δύ­σκο­λο εἶ­ναι στὴν ἐ­φαρ­ μο­γή του. Εἶ­ναι δύ­σκο­λο νὰ τὸ συλ­λά­ βει κα­νεὶς κα­λὰ-κα­λά, νὰ τὸ ζή­σει καὶ ἀ­νά­λο­γα ἔ­πει­τα νὰ συμ­πε­ρι­φερ­θεῖ πρὸς τὰ παι­δι­ά του ἢ πρὸς τὰ παι­δι­ὰ ὁ­ποι­ου­ δή­πο­τε ἀν­θρώ­που καὶ γε­νι­κό­τε­ρα πρὸς κά­θε ἄν­θρω­πο. Προσευχὴ
37 Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ Σεραφείμ Γ. Κωνσταντίνου φιλολόγου Ἡ παιδεία καὶ ὁ τρόπος ποὺ πραγ- ματώνεται αὐτή σὲ κάθε τόπο ἀπεικο- νίζει ὣς ἕναν βαθμὸ τὴν κρατοῦσα στὴ συγκεκριμένη χώρα ἰδεολογία καὶ ἀποτε- λεῖ τὸν πυλῶνα τῶν ἀξιῶν καὶ τῶν ἰδα- νικῶν της. Φυσικά, ὅσο καὶ ἂν ἡ κεκτη- μένη ταχύτητα τῆς μεταμοντέρνας και- νοτομίας ἔχει ἐπηρε- άσει ἀξίες καὶ ἰδανι- κά, αὐτὰ πάντοτε θὰ ἀποτελοῦν τὰ σημεῖα ἀναφορᾶς τῶν κοινωνιῶν. Στὴν ἐκπαιδευτικὴ πραγματικό- τητα τοῦ τόπου μας σήμερα εὔκολα εἶναι ἀνιχνεύσιμα στοιχεῖα τὰ ὁποῖα παραπέμπουν σὲ μιὰ τραγικὴ ἀντίφα- ση, ποὺ ἀβίαστα θὰ ὑποστήριζε κα- νένας ὅτι φτάνουν ἴσαμε τὴν ἄρνηση τοῦ ἴδιου μας τοῦ ἑαυτοῦ. Τὴν ἄρνηση τῆς ταυτότητας ὡς λαοῦ ποὺ κοινώ- νησε μὲ κοσμοϊστορικὲς ἀλήθειες καὶ ποὺ τὴν ἴδια στιγμὴ τὶς ἀποδιώχνει, ἐπιδιώκοντας τὴν ἀσφάλεια βεβαιοτή- των εὐρωπαϊκῆς κατασκευῆς καὶ προ- έλευσης. Μάλιστα σὲ μιὰ ἐποχή, ὅπου
38 ὁ ὁδοστρωτῆρας τοῦ οἰκουμενισμοῦ συντρίβει ἰδιαιτερότητες, ὁδηγῶντας σὲ φασιστικὴ ὁμοιομορφία τοὺς λα- ούς, ἡ ἑλληνικὴ ἐκπαίδευση καὶ, δυ- στυχῶς, μεγάλο μέρος τῶν λειτουργῶν της κηρύττουν παρακμιακὲς συνταγὲς ἀγωγῆς. Τὰ τρανὰ ἀδιέξοδα τῆς ἐποχῆς μας, τὸ ἀλλοτριωμένο ἀνθρώπινο πρόσω- πο ποὺ μετεβλήθη σὲ ἀποκρουστικὸ προσωπεῖο θεωροῦν ὅτι μπορεῖ νὰ λυ- τρωθεῖ μὲ τὴν προσφυγὴ σὲ ἕναν ἄθεο οὐμανισμὸ ποὺ λατρεύει τὸν ὀρθολο- γισμὸ καὶ ἐξοβελίζει τὴ μεταφυσική. Προβάλλει ὡς πρότυπα κοινωνίες ποὺ ἐπέτυχαν ἀνθρωπιστικὴ παιδεία, ἐνῷ ἐθελοτυφλεῖ μπροστὰ στὸ ἐξοργιστικὸ ἀδιέξοδο στὸ ὁποῖο αὐτὲς ἔχουν ὁδηγη- θεῖ μέσῳ τῆς ἴδιας ὁδοῦ. Ἀπορρίπτει τὸ βιωμένο θαῦμα τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τὴ στροφὴ στὴν ἀγάπη τοῦ πλησίον ποὺ χαρίζει τὴν ἐν Χριστῷ λύτρωση. Στὰ τραγικὰ προβλήματα τῶν νέων μας, ὅπως ἡ κατάθλιψη, τὸ ἄγχος ἢ ἔλλειψη οἰκογενειακῆς θαλπωρῆς, ἡ πανοῦκλα τῶν ἑξαρτησιογόνων οὐσιῶν, βλέπει κανεὶς μὲ θλίψη νὰ προτάσσονται ὡς «λύσεις» ἡ προσφυγὴ στὸν νέο «θεὸ» τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καὶ τῆς σαρκολαγνείας, στροφὴ στὴ «δύναμη» τοῦ «ἐγώ», ἑνὸς μισεροῦ καὶ ἀδυσώπητου γιὰ τὸν συνάνθρωπο ἐγώ, ποὺ δικαιώνει τοὺς ἑαυτούς μας κατακρίνοντας παράλληλα τὸν συνάν- θρωπο. Ἀποφεύγεται ὡς σκοταδιστικὴ ἡ καλλιέργεια τῆς ταπεινοφροσύνης, ἡ ἀποφυγὴ τῆς αὐτοδικαίωσης καὶ ἡ ἐμπέδωση τῆς αἴσθησης ὅτι μπροστὰ στὸ μεγαλεῖο τοῦ Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος «ἀσφαλίζεται» αἰσθανόμενος ὅτι εἶναι «ὑποκάτω ὅλης τῆς κτίσεως». Ἡ οἰκογένεια δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ξε- φύγει ἀπὸ τὶς δαγκάνες τοῦ «ἐκσυγχρο- νισμοῦ» καὶ προβάλλεται ὡς μιὰ συμ- φωνία περιορισμένης εὐθύνης, ἡ ὁποία θὰ μποροῦσε νὰ διεκπεραιωθεῖ ἀκόμα καὶ μὲ δυὸ ὑπογραφὲς στὸ γραφεῖο ἑνὸς συμβολαιογράφου. Τὰ ἀναγνώσματα ποὺ βλέπει κανένας στὰ σχολεῖα μας, σὲ μεγάλο βαθμὸ, ἀναπαράγουν τέτοια ἀρρωστημένα πρότυπα διαλυμένων οἰκογενειῶν καὶ ἀδιέξοδων καταστά- σεων. Ἡ ἐγκατάλειψή της κρίνεται ὡς ἀποθέωση τῆς ἐλεύθερης βούλησης, ὡς δικαίωμα καὶ ἔκφραση χειραφέτησης, ἐνῷ τὰ ὅποια προβλήματά της ἀφήνο- νται νὰ τὰ ρυθμίζουν ἐπ’ ἀμοιβὴ ἐπαγ- γελματίες ψυχολόγοι, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ ἡ ἐξομολόγηση καὶ ὁ πνευματικὸς ἀπωθοῦνται ὡς παρωχημένες πρακτι- κές. Ἡ κατάνυξη καὶ ὁ ἁγιασμὸς τοῦ κυριακάτικου οἰκογενειακοῦ ἐκκλησι- ασμοῦ ἐξοβελίζονται μετὰ βδελυγμίας, γιατὶ μπαίνουν ἐμπόδιο στην παρακ- μιακή ὁμαδικὴ διασκέδαση τοῦ Σαββα- τόβραδου ποὺ ἀποκτηνώνει . Σαρκάζει ὡς ἀναχρονιστικὴ καὶ κα- ταπιεστική τῆς «φύσεως» τὴν ἐγκρά- τεια καὶ προτείνει τὴ διδασκαλία τῆς σεξουαλικῆς ἀγωγῆς, ἀδυνατεῖ ὅμως ἢ ἀποφεύγει νὰ ἐξηγήσει τὴν ἐξόφθαλ- μη πραγματικότητα ἡ ὁποία θέλει τὰ
39 τεράστια κοινωνικά, οἰκογενειακὰ καὶ ἀτομικὰ προβλήματα νὰ ἐμφανίζονται στὶς κοινωνίες τῆς λεγόμενης σεξουα- λικῆς ἀπελευθέρωσης, ὅπου η σεξουα- λική ἀγωγὴ ἦταν καθιερωμένη. Μέσα στὸ σύγχρονο ἑλληνικὸ σχο- λεῖο ἡ πολιτικὴ ὡρίμανση ποὺ θὰ ἀπο- δώσει ὁλοκληρωμένους πολῖτες βιώνε- ται ὡς αὐτόνομη λειτουργία, ἀποκομ- μένη ἀπὸ τὴν κοινότητα καὶ ἡ ὁποία μιμεῖται δουλικά το πολιτικὸ ἀδιέξοδο. Δὲν γίνεται ἀντιληπτὴ ὡς ὑπεύθυνη καὶ ξεχωριστῆς σημασίας προσφορὰ τῆς ἀτομικότητας μέσα ἀπὸ τὴν ἑτερότη- τα. Ἡ ἱστορία πιὰ εἶναι πασίγνωστο ὅτι διδάσκεται νοθευμένη. Ἀποκρύπτει τεχνηέντως ἥρωες καὶ ἐπικὲς στιγμές, ἰσοπεδώνει μὲ τέτοιον τρόπο τὰ γεγο- νότα καὶ συκοφαντεῖ κυρίως τὸν κλῆρο καὶ τὴν ἐκκλησία μας μὲ ἀπώτερο στό- χο νὰ δημιουργήσει τὴν ἐντύπωση ὅτι, ὅσα διδασκόμασταν μέχρι τώρα, ἀποτε- λοῦσαν ἰδεολογήματα. Ὅμως, κάπως ἔτσι μεθοδεύεται ἡ ἀποδόμηση τοῦ ἔθνους μας καὶ οἱ νέοι μας παγιδεύο- νται σὲ μιὰ παθητικότητα ποὺ ἐξασφα- λίζει στοὺς κρατοῦντες τὴν κυριαρχία. Ἡ παιδεία μας λοιπὸν βηματίζει ἐπι- κίνδυνα σὲ ἕνα ὀλέθριο ἀδιέξοδο, ὅταν σχεδιάζει τὸ μέλλον της στηριζόμενη πάνω στὶς σαθρὲς βάσεις τῆς δυτικῆς σκέψης. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ὁ δυτικὸς ἄνθρωπος καλλιέργησε κοινωνίες ἀκραίου ὀρθολογισμοῦ οἱ ὁποῖες πέτυ- χαν τεχνολογικὰ θαύματα καὶ διαχειρι- στικὰ στοιχήματα. Ὀργάνωσαν οἰκονο- μικὲς αὐτοκρατορίες ποὺ κυριαρχοῦν στὴν ἐποχή μας, ἀλλὰ προετοίμασε ταυτόχρονα τὸ ρήμαγμα τῆς ψυχῆς, λε- ηλάτησε καὶ τὴν τελευταία ἰκμάδα τῆς ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας καὶ ὁδήγησε τὸ ἄτομο σὲ πλῆρες ἀδιέξοδο. Οἱ μαθητὲς μας μαθαίνουν τὴν πλά- νη τῆς νεωτερικότητας καὶ μυοῦνται στὴν ἄβυσσο τοῦ δυτικοῦ μηδενισμοῦ, ἀναζητῶντας ἐρείσματα στὴν ἀθεϊ- στικὴ φιλοσοφία, μέσα στὴν χριστια- νικὴ Ἑλλάδα ποὺ κρύβει ἀμύθητους θησαυροὺς ὀρθόδοξης χριστιανικῆς πνευματικότητος καὶ παράδοσης. Τὰ νέα παιδιά μας ποτίζονται μὲ τὸ δηλη- τήριο μιᾶς παρακμιακῆς ἀντίληψης, ἡ ὁποία δυστυχῶς ἀποτελεῖ τὴν κυρίαρ- χη ἰδεολογία τόσο τῆς πολιτικῆς ἡγεσί- ας ὅσο καὶ πολλῶν δυστυχέστατα λει- τουργῶν τῆς παιδείας. Ἡ μοναδικὴ εὐθύνη ἀπέναντι στὸν Θεὸ καὶ τὴν πατρίδα μας δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ τὴ συνειδητοποίηση τῆς ἀπάτης καὶ τὴν στροφὴ στὴ δροσερή νερομά- να τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ ἐθνικῆς συνάμα αὐτοσυνειδησίας μας. Αὐτὸ θὰ καταστεῖ δυνατὸ μὲ τὴ μελέτη καὶ τὴν κατανόηση τοῦ πλούτου, ποὺ η ἐκκλησία μας κουβαλάει στοὺς αἰῶνες, καὶ τὴ μετάγγισή του μὲ ὑπομονὴ στὰ νέα παιδιὰ ποὺ ἀγωνιοῦν γιὰ τὸ αὔριο, ἀλλὰ μποροῦν νὰ ἔχουν γκόλφι καὶ φυ- λαχτὸ τὴν ἀδιάψευστη ἐλπίδα τοῦ Χρι- στοῦ μας. Γένοιτο.
40 ΤΙ ΘΕΣΗ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ; Νι­νέ­τας Βο­λου­δά­κη φιλολόγου Κ ά­πο­τε, ὁ ἄν­θρω­πος κοί­τα­ζε τὸν κό­σμο γύ­ρω του κι ἔ­βλε­πε παν­ τοῦ μυ­στή­ρι­α. Τὸ τα­ξί­δι τοῦ ἥ­λι­ου στὸν οὐ­ρα­νὸ ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Τὸ «κρυφ­τὸ» ποὺ παί­ζει ἡ σε­λή­νη μὲ τὴ γῆ ἦ­ταν μυ­στή­ ρι­ο. Ἡ τρο­μαχ­ τι­κὴ δύ­να­μη τῆς κα­ται­γί­δας κι ἡ ἀ­να­πάν­τε­ χη φω­τι­ὰ τοῦ κε­ραυ­νοῦ ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Τὸ ἄ­πει­ρο τοῦ ν υ ­κ τ ε ­ρ ι ­ν ο ῦ οὐ­ρα­νοῦ μὲ τὰ ἀ­μέ­τρη­τα ἀ­στέ­ρι­α ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Ἡ ἄ­βυσ­σος τῆς ψυ­χῆς τοῦ ἀν­θρώ­που ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Ὅ­μως, ἐ­πει­δὴ τὸ ἀν­θρώ­πι­νο εἶ­δος «φύ­σει τοῦ εἰ­δέ­ναι ὀ­ρέ­γε­ται» βάλ­θη­κε νὰ ψά­ξει καὶ νὰ ἀ­πο­μυ­θο­ποι­ή­σει ὅ­λα τὰ μυ­στή­ρι­α τοῦ κό­σμου του. Ἔτ­σι, ὁ ἥ­λι­ ος ἔ­πα­ψε νὰ εἶ­ναι ὁ ἁρ­μα­τη­λά­της ποὺ ὁ­δη­γεῖ τὰ φλό­γι­να ἄ­λο­γά του στὸν οὐ­ ρα­νὸ καὶ ἔ­γι­νε μί­α μπάλ­α φω­τι­ᾶς στὸ κέν­τρο τοῦ ἡ­λι­α­κοῦ μας συ­στή­μα­τος. Ἡ σε­λή­νη ἔ­χα­σε τὴν μα­γεί­α της, πα­τή­ θη­κε, κα­τα­κτή­ θη­κε κι ἀ­πο­ δείχ­τη­κε ἕ­νας ἄ­χα­ρος βρά­χος πού γυ­ρί­ζει γύ­ ρω ἀπ᾿ τὴ γῆ. Ἡ κα­ται­γί­δα κι ὁ κε­ραυ­νὸς προ­βλέ­πον­ται καὶ ἐ­λέγ­χον­ται καὶ ἔ­πα­ψαν νὰ τρο­μά­ζουν πι­ὰ τὸν ἄν­θρω­πο, ὁ δὲ νυ­κτε­ρι­νὸς οὐ­ρα­νό­ς  -παρ᾿ ὅ­λο πού ἐ­ξα­κο­ λου­θεῖ νὰ εἶ­ναι ἄ­πει­ρος- πα­ρα­κο­λου­ θεῖ­ται ἀ­πὸ τε­ρά­στι­α τη­λε­σκό­πι­α πού ψά­χνουν τὰ βά­θη του καὶ δο­ρυ­φό­ρους ποὺ στέλ­νουν φω­το­γρα­φί­ες στὴ γῆ καὶ «μι­λοῦν» γι­ὰ γα­λα­ξί­ες, νε­φε­λώ­μα­τα, ἡ­λι­α­κὰ συ­στή­μα­τα, μαῦ­ρες τρύ­πες καὶ πά­ει λέ­γον­τας... Ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ εἰ­κο­ Ἀδὰμ καὶ Εὔα
41 στοῦ αἰ­ῶνα δὲν ἔ­χει χῶ­ρο γι­ὰ μυ­στή­ ρι­α στὴ ζω­ή του. Ὅ­λα τὰ θε­ω­ρεῖ ἐ­ξη­ γη­μέ­να - κι ὅ­σα δὲν εἶ­ναι θὰ ἐ­ξη­γη­θοῦν στὸ ἄ­με­σο μέλ­λον- κι ὅ­λα θε­ω­ρεῖ ὅ­τι τὰ ἐ­λέγ­χει. Ὡ­στό­σο, ὑ­πάρ­χουν ἀ­κό­μα δύ­ο μυ­ στή­ρι­α ποὺ ἐ­ξα­κο­λου­θοῦν νὰ πα­ρα­μέ­ νουν terra incognita γι­ὰ τὴν ἀν­θρω­πό­ τη­τα, πα­ρὰ τὶς ἐ­πί­μο­νες προ­σπά­θει­ες πού γί­νον­ται γι­ὰ τὴν κα­τα­νό­η­σή τους: τὸ μυ­στή­ρι­ο τοῦ ἔ­ρω­τα καὶ τὸ μυ­στή­ ρι­ο τοῦ θα­νά­του. Δύ­ο μυ­στή­ ρι­α ποὺ εἶ­ναι σχε­δὸν ὅ­μοι­α γι­ὰ τὴν κα­τα­ λυ­τι­κὴ ση­μα­σί­α πού ἔ­χουν στὴν ἀν­θρώ­πι­νη ζω­- ή. Κι αὐ­τὸ δὲν τὸ ἐ­πι­ση­μαί­νει κα­νεὶς ἄλ­λος, πα­ρὰ ὁ ἴ­δι­ος ὁ Θε­ός, στὸ πρῶ­ το ἐ­ρω­τι­κὸ ποί­ η­μα ποὺ γράφ­ τη­κε προ­τοῦ ὁ ἄν­θρω­πος ξε­κι­νή­σει ὅ­λη τὴ ρο­μαν­τι­κὴ ἐ­ρω­τι­κὴ φι­λο­λο­γί­α, ἔτ­σι ὅ­πως ἐ­ξε­λί­χθη­κε ἀ­πὸ τὸν Με­σαί­ω­ να καὶ με­τά: «Θές με ὡς σφρα­γῖ­δα ἐ­πὶ τὴν καρ­δί­αν σου, ὡς σφρα­γῖ­δα ἐ­πὶ τὸν βρα­χί­ο­νά σου* ὅ­τι κρα­ται­ὰ ὡς θά­να­τος ἀ­γά­πη...». Μὲ τὸν ἴ­δι­ο ποι­η­τι­κὸ λό­γο πού κυ­ρι­ αρ­χεῖ σ᾿ ὅ­λη τὴ Δη­μι­ουρ­γί­α, ὁ Θε­ὸς μᾶς ἐ­πι­ση­μαί­νει ὅ­τι τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς ἀ­γά­ πης σφρα­γί­ζει τὴν καρ­δι­ὰ καὶ τὸν βρα­ χί­ο­να τοῦ ἀν­θρώ­που, δη­λα­δή, ὁ­λο­κλη­ ρώ­νει τὸν συ­ναι­σθη­μα­τι­κό του κό­σμο καὶ γί­νε­ται ἡ κι­νη­τή­ρι­α δύ­να­μη ὅ­λων τῶν ἔρ­γων του. Κι αὐ­τὴ ἡ πραγ­μα­τι­ κό­τη­τα δὲν κα­τα­λύ­ε­ται οὔ­τε ἀ­πὸ τὸν θά­να­το. Αὐ­τὸ τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ ᾶς ἀ­γά­πης» δι­α­λέ­γει δύ­ο ὄν­τα προ­τοῦ κἂν ὑ­πάρ­ξουν, προ­τοῦ κἂν ξε­κι­νή­σει ὁ χρό­νος γι᾿ αὐ­τοὺς καὶ τοὺς ἑνώ­νει μέ­σα στὸν χρό­νο καί, νι­κῶν­τας τὸν θά­να­το, τοὺς κρα­τά­ει σφρα­γι­σμέ­νους τὸν ἕ­ναν μὲ τὴν καρ­δι­ὰ καὶ τὴ δύ­να­μη καὶ τὴ ζω­ὴ τοῦ ἄλ­λου γι­ὰ ὅ­λη τὴν ἄ­χρο­νη αἰ­ ω­νι­ό­τη­τα, ἀ­πο­δει­κνύ­ον­τας σὰν σὲ μί­α μα­θη­μα­τι­κὴ ἐ­ξί­σω­ση ὅ­τι ὁ χρό­νος θὰ κα­ταρ­γη­θεῖ καὶ θά­να­τος δὲν ὑ­πάρ­χει. Ὅ­μως, ὅ­πως ὅ­λα τὰ μυ­στή­ρι­α, ἔτ­σι καὶ τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­ πης» ποὺ νι­κά­ει τὸν θά­να­το, δὲν μπο­ ρεῖ νὰ γί­νει κτῆ­μα πολ­λῶν. Ἡ γνώ­ση τῶν μυ­στη­ρί­ων -πού βρί­σκει τὴν τε­λεί­ ω­ση στὴ σι­ω­πή, γι­α­τί δὲν μπο­ ρεῖ νὰ κλει­στεῖ μέ­σα σὲ λέ­ξεις- κερ­δί­ζε­ται με­τὰ ἀ­πὸ πο­λὺ κό­πο. Ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα δὲν εἶ­ναι δι­α­ τε­θει­μέ­νος νὰ κά­νει κό­πο γι­ὰ κά­τι ἄλ­λο πέ­ρα ἀ­πὸ τὸν ἑ­αυ­τό του, τὶς φι­λο­ δο­ξί­ες του καὶ τὴν αὐ­το­λα­τρεί­α του. Ἔ­χει συ­νη­θί­σει νὰ βρί­σκει τὴ γνώ­ση στὰ ἐ­πι­στη­μο­νι­κὰ ἐρ­γα­στή­ρι­α, στὰ μι­ κρο­σκό­πι­α καὶ τὰ πει­ρά­μα­τα, ἀλ­λὰ τὰ μυ­στή­ρι­α δὲν μα­θαί­νον­ται ἔτ­σι. Ἐ­πὶ πλέ­ον, τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ ται­ᾶς ἀ­γά­πης» θέ­λει δύ­ο γι­ὰ νὰ τε­λει­ ω­θεῖ, ἀλ­λὰ ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶ­να γεν­νι­έ­ται μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του, ζεῖ μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του καὶ πε­θαί­νει μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του, στε­ρῶν­τας ἔτ­σι ἀ­πὸ τὸν ἑ­αυ­τὸ του τὶς προ­ϋ­πο­θέ­σεις γι­ὰ νὰ τὸ γνω­ρί­σει. Τὸ ἀ­στεῖ­ο εἶ­ναι ὅ­τι στὶς μέ­ρες μας, πε­ρισ­σό­τε­ρο ἀ­πὸ πο­τὲ γί­νε­ται λό­γος καὶ χύ­νε­ται ἄ­φθο­νο με­λά­νι ἀ­να­λύ­ον­ τας τὸν ἔ­ρω­τα, ἀ­πὸ τὴ χη­μεί­α τοῦ ἐγ­ κε­φά­λου πού ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι ἕλ­κει τὰ δύ­ο φῦ­λα, μέ­χρι τὶς λε­πτο­με­ρεῖς ψυ­χα­ να­λύ­σεις πού ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι θὰ λύ­σουν τὰ προ­βλή­μα­τα τῶν σχέ­σε­ών τους. Καὶ
42 πι­στέ­ψα­με, ἔτ­σι, ὅ­τι θὰ δι­ορ­θώ­σου­με ὅ­λα τὰ λά­θη καὶ θὰ με­τα­τρέ­ψου­με τίς ἀ­πο­τυ­χί­ες σέ ἐ­πι­τυ­χί­ες.             Δι­α­πι­στώ­σα­με ὅ­τι ἀ­πὸ τὶς πρῶ­τες ὀρ­γα­νω­μέ­νες κοι­νω­νί­ες, ὁ γά­μος καὶ ἡ οἰ­κο­γέ­νει­α καὶ ἡ ἀ­να­ τρο­φὴ τῶν παι­δι­ῶν ἦ­ταν ἡ προ­ε­πι­λεγ­μέ­νη κοι­νὴ κα­ρι­έ­ρα ὅ­λων τῶν γυ­ναι­κῶν, κι αὐ­ τὸ δὲν μᾶς ἄ­ρε­σε. Καὶ τὸ ἀλ­λά­ξα­με. Ἀλ­λὰ δὲν μᾶς ἀ­ρέ­σει οὔ­τε καὶ τώ­ρα πού τὸ ἀλ­λά­ξα­ με, γι­α­τὶ οἱ γυ­ναῖ­κες αἰ­σθά­νον­ται ἐ­ξου­θε­ νω­μέ­νες ποὺ ἔ­χουν καὶ τὴν κα­ρι­έ­ρα τους ἐ­κτὸς σπι­τι­οῦ καὶ τὶς εὐ­θύ­νες τοῦ σπι­τι­οῦ ἐ­πὶ πλέ­ον. Δὲν μᾶς ἄ­ρε­σε ποὺ πα­λι­ὰ εἶ­χαν ἕ­να μό­νο σύν­τρο­φο καὶ μ᾿ αὐ­τὸν περ­νοῦ­σαν ὅ­λη τὴ ζω­ή τους. Καὶ τώ­ρα ἄν­τρες καὶ γυ­ναῖ­κες ἀλ­λά­ζουν συν­τρό­φους σὰν νὰ εἶ­ ναι μπλου­ζά­κι­α καὶ κα­τα­λή­γουν σὲ ἕ­ναν καὶ ζοῦν μα­ζὶ γι­ὰ νὰ τὸν «δο­κι­μά­σουν» μέ­ χρι νὰ παν­τρευ­τοῦν καί, σὲ πολ­λὲς πε­ ρι­πτώ­σεις κά­νουν καὶ παι­δι­ά, τὰ ὁ­ποῖα γί­νον­ται πα­ρα­νυ­φά­κι­α στὸ γά­μο τῶν γο­νι­ῶν τους. Καμ­μι­ὰ «δο­κι­μὴ» ὅ­μως δὲν ἐμ­πο­δί­ζει τὸ δι­α­ζύ­γι­ο, τὸ ὁ­ποῖ­ο συ­ νή­θως ἔρ­χε­ται σὲ πο­λὺ σύν­το­μο χρο­νι­ κὸ δι­ά­στη­μα. Χρό­νο μὲ τὸν χρό­νο, οἱ «δι­ορ­θω­τι­κὲς κι­νή­σεις» ποὺ ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι θὰ βελ­ τι­ώ­σουν τὶς σχέ­σεις τῶν δύ­ο φύ­λων, ὁ­δη­γοῦν ὁ­λο­έ­να καὶ πε­ρισ­σό­τε­ρο στὴν ἀν­τί­θε­τη ὄ­χθη. Οἱ τε­λευ­ταῖ­ες «ὁ­δη­γί­ ες» γι­ὰ τὶς σχέ­σεις τῶν παν­τρε­μέ­νων ζευ­γα­ρι­ῶν εἶ­ναι αὐ­τὲς ποὺ γρά­φον­ται στὸ πο­λυ­δι­α­φη­μι­σμέ­νο βι­βλί­ο ἑ­νὸς -πο­ λὺ γνω­στοῦ στὴν Ἀγ­γλί­α- δη­λω­μέ­νου ἄ­θε­ου συγ­γρα­φέ­α, τοῦ Alain de Botton. Τὸ βι­βλί­ο How to Think More About Sex, κυ­κλο­φο­ρή­θη­κε τὸν Ἀ­πρί­λι­ο καὶ ὑ­πό­σχε­ται νὰ λύ­σει τὰ προ­βλή­μα­τα ποὺ δη­μι­ουρ­γοῦν­ται σ᾿ ἕ­ναν γά­μο ἀ­πὸ τὶς κοι­νω­νι­κὲς ἀ­πα­ γο­ρεύ­σεις ποὺ θε­ σπί­στη­καν ἐξαι­τί­ας τῆς ἐ­πιρ­ρο­ῆς τῆς θρη­σκεί­ας στὴν δι­ α­μόρ­φω­ση τῶν κοι­ νω­νι­κῶν κα­νό­νων. Προ­τεί­νει, λοι­πόν, ὁ συγ­γρα­φέ­ας, νὰ ἀρ­θοῦν ὅ­λες οἱ ἀ­πα­γο­ρεύ­σεις καὶ νὰ θε­σπι­στοῦν οἱ ἀ­κρι­βῶς ἀν­τί­θε­τοι κα­νό­νες. Ἔτ­σι, ἡ μοι­χεί­α, ἀν­τὶ νὰ θε­ ω­ρεῖ­ται αἰ­τί­α δι­α­ λύ­σε­ως ἑ­νὸς γά­μου, πρέ­πει νὰ θε­ω­ρεῖ­ ται σὰν κά­τι πο­λὺ κα­λό, κά­τι πού «δέ­ νει» πε­ρισ­σό­τε­ρο τὸ ζευ­γά­ρι καὶ ἐ­νι­σχύ­ ει τὴ σχέ­ση του. Ἡ γνώ­μη αὐ­τοῦ τοῦ συγ­γρα­φέ­α ἔ­χει με­γά­λη βα­ρύ­τη­τα στὴ δι­α­μόρ­φω­ση τῶν νέ­ων ἠ­θῶν, ἀ­φοῦ θε­ω­ρεῖ­ται εἰ­δι­κὸς στὸ θέ­μα καὶ τα­ξι­δεύ­ει σὲ ὅ­λη τὴν Ἀγ­γλί­α καὶ τὴ Σκω­τί­α, δί­νον­τας δι­α­λέ­ξεις, θέ­ λον­τας νὰ πεί­σει τοὺς ὀ­πα­δούς του ὅ­τι τὸ νὰ πι­στεύ­εις σὲ ἕ­ναν ὁ­ποι­ον­δή­πο­τε θε­ὸ δὲν εἶ­ναι ἁ­πλὰ κά­τι πα­ρω­χη­μέ­νο, ἀλ­λὰ κά­τι γε­λοῖ­ο. Γι᾿ αὐ­τὸ -εἶ­χε ἀ­να­φέ­ ρει σὲ μί­α δι­ά­λε­ξη- ἡ θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα «ἀ­παν­τᾶ­ται πι­ὰ σὲ κά­τι ἀ­πο­λι­θώ­μα­τα τῆς Ὀξ­φόρ­δης». Μ᾿ αὐ­τὲς τὶς προ­ο­πτι­κές, φυ­σι­κά, θὰ πρέ­πει νὰ εἶ­ναι τρε­λὸς κα­νεὶς γι­ὰ Ἡ πριγκίπισσα Ἕλενα Δραγάση Πα- λαιολογίνα - μετέπειτα ὁσία Ὑπομονὴ- μὲ τὸν σύζυγό της, αὐτοκράτορα Μανουὴλ Β΄ Παλαιολόγο-μετέπειτα μοναχὸ Ματθαῖο- καὶ τὰ 3 ἀπὸ τὰ παιδιά τους.
43 νὰ παν­τρευ­τεῖ στὸν 21° αἰ­ῶ­να. Ἰ­δί­ως τώ­ρα ποὺ οἱ γυ­ναῖ­κες συ­νει­δη­το­ποι­ οῦν ὁ­λο­έ­να καὶ πε­ρισ­σό­τε­ρο ὅ­τι δὲν χρει­ά­ζον­ται τοὺς ἄν­τρες οὔ­τε κἂν γι­ὰ νὰ κά­νουν παι­δι­ά, οἱ μο­νο­γο­νε­ϊ­κὲς οἰ­ κο­γέ­νει­ες κον­τεύ­ουν νὰ ξε­πε­ρά­σουν σὲ ἀ­ριθ­μὸ τὶς κα­νο­νι­κὲς οἰ­κο­γέ­νει­ες. Κι ἀ­φοῦ οἱ μό­νοι ποὺ ἔ­χουν κολ­λή­σει μὲ πεῖ­σμα νὰ ὑ­πε­ρα­σπί­ζον­ται τὸν γά­μο καὶ νὰ τὸν ζη­τοῦν ἐ­πί­μο­να, εἶ­ ναι οἱ ὁ­μο­φυ­λό­φυ­λοι, σὲ λί­γο, ἡ πλη­σι­έ­στε­ ρη μορ­φὴ «πα­ρα­δο­ σι­α­κῆς» οἰ­κο­γέ­νει­ας, θὰ εἶ­ναι αὐ­τὴ ποὺ θὰ ἔ­χει δύ­ο μπαμ­πά­δες ἢ δύ­ο μα­μμά­δες καὶ τὰ παι­δι­ά! Ἀ­πὸ ὅ­λη τὴν ἱ­στο­ ρί­α τοῦ γά­μου ἔ­χουν μεί­νει μό­νο τὰ μι­κρὰ καὶ με­γά­λα «κο­ρίτ­ σι­α» ποὺ ἐ­ξα­κο­λου­ θοῦν νὰ φαν­τα­σι­ώ­ νον­ται τὸν ἑ­αυ­τό τους μέ­σα σ᾿ ἕ­να λευ­κὸ νυ­ φι­κὸ νὰ γί­νον­ται τὸ ἀν­τι­κεί­με­νο θαυ­ μα­σμοῦ καὶ φθό­νου τῶν φί­λων καὶ γνω­στῶν! Ἔτ­σι δι­α­μορ­φώ­νει ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα τὰ νέ­α ἤ­θη του, ἔτ­σι «ἀ­πο­ μυ­θο­ποι­εῖ» τὰ μυ­στή­ρι­α μὲ ψυ­χρὴ ἐ­πι­ στη­μο­νι­κὴ «ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα», ἔτ­σι ἀ­πο­βά­λει τὰ «γε­λοῖα» πε­ρὶ Θε­οῦ πα­ρα­ μύ­θι­α, ἔτ­σι χτί­ζει τὸν κό­σμο του ἀ­πὸ τὴν ἀρ­χὴ - ὑ­πο­τί­θε­ται...  Καὶ ἔτ­σι προ­ χω­ρεῖ ἀ­κά­θε­κτος πρὸς τὴν πα­ρα­κμὴ καὶ τὸ τέ­λος του. Ὡ­στό­σο, τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­πης» γλι­στρά­ει ἀ­νά­με­σα στὰ δά­κτυ­ λά μας σὰν τὸ νε­ρὸ ποὺ τρέ­χει στὸ ρυ­ ά­κι κι εἶ­ναι ἀ­δύ­να­το νὰ τὸ κρα­τή­σεις στὰ χέ­ρι­α σου. Καί, τώ­ρα πι­ά, ὁ ἄν­θρω­ πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα -ἴ­σως ἀ­πελ­πι­σμέ­νος ἀ­πὸ τὴν ἀ­πο­τυ­χί­α του- ἔ­πα­ψε καὶ νὰ τὸ ἐ­πι­θυ­μεῖ καὶ νὰ τὸ βλέ­πει. Ὅ­πως δὲν βλέ­πει καὶ ὅ­λα τὰ μι­κρὰ καὶ με­γά­ λα μυ­στή­ρι­α πού, ὅ­σο κι ἂν τὰ ἀ­πο­μυ­ θο­ποι­εῖς, αὐ­τὰ ἐ­πι­μέ­νουν νὰ μὴν ἀ­πο­ μυ­θο­ποι­οῦν­ται. Ὅ­πως, γι­ὰ πα­ρά­ δειγ­μα τὸ χι­ό­νι. Μά­θα­με ποι­ὰ βα­ ρο­με­τρι­κὰ προ­ κα­λοῦν τὸ χι­ό­νι, ἀλ­λὰ δὲν μά­θα­με τί εἶ­ναι αὐ­τὸ ποὺ κά­νει τὴν κά­θε μί­α ἀ­πὸ τὰ δι­σε­ κα­τομ­μύ­ρι­α χι­ ο­νο­νι­φά­δες ποὺ ἔ­πε­σαν, πέφ­τουν καὶ θὰ πέ­σουν μέ­χρι τὴν συν­τέ­ λει­α τοῦ κό­σμου, μο­να­δι­κή, ἀ­νε­ πα­νά­λη­πτη καὶ δι­α­φο­ρε­τι­κὴ ἀ­πὸ ὅ­λες τὶς ἄλ­λες. Ἂν κά­ τι τό­σο ἁ­πλὸ κρύ­βει ἕ­να τέ­τοι­ο ἀ­νερ­μή­ νευ­το βά­θος ὀ­μορ­φι­ᾶς, πο­λὺ με­γα­λύ­τε­ ρο βά­θος καὶ με­γα­λύ­τε­ρη ὀ­μορ­φι­ὰ κρύ­ βε­ται μέ­σα στὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­πης», ποὺ δί­νει στὸν ἄν­θρω­πο τὴν ἰ­σορ­ρο­πί­α καὶ τὴ δύ­να­μη στὴ ζω­ὴ καὶ στέ­κε­ται ἰ­σο­δύ­να­μα ἄ­φο­βη μπρο­στὰ στὸ φο­βε­ρὸ μυ­στή­ρι­ο τοῦ θα­νά­του.   Προικοσύμφωνο
44 η γλωσσα ΗΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΒΙΒΛΙΟΥ Δημητρίου Κ. Χατζημιχαὴλ διδάκτορος Βυζαντινῆς Φιλολογίας Τ ὸ ὄνομα τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ποὺ συνηθίσαμε καταχρηστικὰ νὰ ὀνομάζουμε Βυ- ζαντινὸ κράτος, συνοδεύεται συνήθως ἀπὸ πλῆθος προκαταλήψεις καὶ στερε- ότυπα. Τὸ κράτος μὲ τὸν σπουδαιότερο πολιτισμὸ κατὰ τὴ μεσαιωνικὴ περίοδο, τουλάχιστον μέχρι τὸν 12ο αἰῶνα, ἔφτασε νὰ θεωρεῖται περίοδος παρακμῆς, μὲ κα- θεστὼς θεοκρατικό, καὶ νὰ κατηγορεῖται συχνὰ γιὰ τὴν καταστροφὴ τῶν μνημεί- ων τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πνεύματος. Ἡ μεγάλη ἀντιπαράθεση Βυζαντίου καὶ Δύσης βοήθησε στὴ δημιουργία καὶ συντήρηση αὐτῆς τῆς προκατάληψης. Ὡστόσο, τὰ τελευταία 100 χρόνια οἱ με- λέτες τῆς ἱστορίας, τῆς ἀρχαιολογίας, τῆς
45 φιλολογίας καὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν ἀνέδειξαν–μὲ πρωτεργάτες μεγάλους ἐπιστήμονες προερχόμενους ἀπὸ τὴ Δύ- ση–τὸν βυζαντινὸ πολιτισμὸ καὶ τοποθέ- τησαν σὲ σωστὴ βάση τὸ θέμα τῆς προ- σφορᾶς τοῦ Βυζαντίου στὸν εὐρωπαϊκὸ πολιτισμό. Τὸ πιὸ σημαντικὸ κριτήριο τῆς ἀνά- πτυξης τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ εἶναι τὸ βιβλίο. Στὸ Βυζάντιο ὁ πολι- τισμὸς τοῦ γραπτοῦ κειμένου καὶ τοῦ βιβλίου διατηρεῖ πάντοτε προνομιακὴ θέση. Παράλληλα μὲ τὴν ἀνάπτυξη τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ βιβλίου, στὰ βυζαντινὰ χρόνια ποτὲ δὲν σταμάτησε ἡ μελέτη τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ κόσμου. Ἐπίσης, τὸ πανεπιστήμιο στὴν Κωνσταντινούπολη, οἱ σχολὲς σὲ πολλὲς πόλεις (Ἀθῆνα, Ἀλε- ξάνδρεια, ἀργότερα Μυστρᾶς κ.τλ.) καὶ οἱ βιβλιοθῆκες (δημόσιες, μοναστηριακὲς καὶ ἰδιωτικὲς) δημιουργοῦν τὶς προϋπο- θέσεις γιὰ ἀνάπτυξη τῆς ἐκπαίδευσης. Ἤδη ἀπὸ τὸν 5ο αἰ. μποροῦμε νὰ ἐντο- πίσουμε στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ σὲ ἄλλες μεγάλες πόλεις σχετικὰ μεγάλο ἀριθμὸ ἐργαστηρίων ἀντιγραφέων καὶ εἰκονογράφων. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ τέχνη τοῦ βιβλίου, μαζὶ μὲ μιὰ-δυὸ ἄλλες τέχνες, ὅπως–γιὰ παραδειγμα–ἡ ἁγιογραφία καὶ ἡ ὑμνογραφία, ἀποτελοῦν τοὺς ἀντιπρο- σωπευτικότερους τομεῖς τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ. Ἀξίζει λοιπὸν νὰ παρακο- λουθήσουμε, μὲ τὴ συντομία ποὺ ἀπαι- τεῖ ἕνα ἄρθρο, τὴν πολιτισμικὴ διάσταση τοῦ βυζαντινοῦ βιβλίου. Πρέπει ἀρχικὰ νὰ τονιστεῖ ἡ κε- ντρικὴ θέση ποὺ κατέχει τὸ βιβλίο στὴν χριστιανικὴ παράδοση καὶ στὴν πνευ- ματικὴ ζωὴ μιᾶς κοινωνίας ποὺ ἐπηρε- άζεται ἀπὸ τὸν χριστιανισμό. Ὁ Χριστὸς Παντοκράτωρ στὸ Δαφνὶ εἰκονίζεται μὲ τὸ βιβλίο στὸ χέρι. Προφῆτες, ἀπόστολοι καὶ ἅγιοι κρατοῦν σὲ πολλὲς παραστάσεις βιβλία σὲ μορφὴ κυλίνδρου ἢ κώδικα. Στὴν λα- τρευτικὴ διαδικασία κεντρικὴ θέση κατέχουν τὰ λειτουργικὰ βιβλία. Ἀπὸ πολὺ νωρὶς στὰ μοναστήρια ἀναπτύχθηκαν βιβλιοθῆκες καὶ ἀντιγραφικὰ ἐργαστήρια. Μετὰ τὴν περίοδο τῶν πρώ- τωναἰώνων,ὅπουπαρατηρεῖται ἔντονη ἀντιπαράθεση χριστια- νισμοῦ καὶ ἑλληνισμοῦ, φτάνουμε στὸν 4ο -5ο αἰ., ὁπότε καὶ πραγματοποιεῖται–μὲ καθοριστικὴ τὴ συμβολὴ τῶν μεγάλων πατέρων τῆς ἐκκλησίας–συνδυασμὸς τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύ- ματος. Ἔπαιξε ρόλο καὶ ἡ ἀνάγκη ποὺ εἶχε ὁ χριστιανισμὸς νὰ διατυπώσει τὰ δόγματά του μὲ ὁρολογία παρμένη ἀπὸ τοὺς στωικοὺς καὶ τὸν Πλάτωνα. Ἀπὸ τότε λοιπὸν καὶ καθ’ ὅλη τὴ βυζαντινὴ περίοδο ἔχουμε τὰ ἱερὰ γράμματα καὶ τὰ ἱερὰ βιβλία, τὶς θρησκευτικοῦ περιεχο- μένου σπουδές, ἔχουμε ὅμως καὶ τὴ θύ- ραθεν παιδεία, μὲ τὴ μελέτη τῶν ἀρχαί- ων Ἑλλήνων συγγραφέων. Τὰ κλασσικὰ κείμενα διατήρησαν τὴ θέση τους στὸ σχολικὸ πρόγραμμα καὶ διαβάζονταν τὸ ἴδιο ἀπὸ πιστοὺς καὶ ἀπὸ ἀπίστους. Ἡ θύραθεν ἐκπαίδευση θεωρεῖται ἀπαραί- τητη ἀκόμα καὶ γιὰ κάποιον ποὺ στοχεύ- ει νὰ σταδιοδρομήσει στὰ ἐκκλησιαστικὰ Ἁγία Σοφία
46 ἀξιώματα. Διακεκριμένες προσωπικότη- τες ποῦ κατεῖχαν ὑψηλὰ ἐκκλησιαστικὰ ἀξιώματα ἦταν ἀνάμεσα στοὺς ἰκανό- τερους μελετητὲς καὶ σχολιαστὲς τῶν ἀρχαίων κλασσικῶν. Ὑποστηρίζεται κατὰ καιροὺς ἡ ἄπο- ψη ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἐπέβαλε λογοκρισία καὶ ἔκαψε τὰ εἰδωλολατρικὰ βιβλία. Αὐτὸ ἂν ἔγινε, ἔγινε σὲ μικρὴ κλίμακα καὶ μεμονωμένα καὶ δὲν εἶχε καταστρε- πτικὰ ἀποτελέσματα. Πάντως, δὲν ἔχει ἐπισημανθεῖ καμμιὰ περίπτωση ἡ ἐκκλη- σία νὰ ἔχει πάρει ἀπόφαση καταστροφῆς ἑνὸς κλασσικοῦ κειμένου. Ἀκόμα καὶ τὰ ἔργα τοῦ Ἰουλιανοῦ μᾶς ἔχουν σωθεῖ. Ἀντίθετα ἦταν πιὸ συνηθισμένες καὶ ἀναφέρονται ἀπὸ τὶς πηγὲς πυρπολήσεις βιβλίων χριστιανῶν συγγραφέων ποὺ εἶχαν παρεκτραπεῖ σὲ αἱρέσεις. Στὴν πρώιμη βυζαντινὴ περίοδο, καὶ κυρίως στοὺς αἰῶνες 4ο -6ο , ἡ ἀνώτατη ἐκπαίδευση γνώρισε μία ἀξιοσημείωτη περίοδο ἄνθησης. Λειτουργοῦσαν σχολὲς στὴν Ἀλεξάνδρεια, στὴν Ἀντιόχεια, στὴν Ἀθῆνα, στὴ Βηρυτό, στὴν Κωνσταντι- νούπολη, στὴ Γάζα. Αὐτὸ ἐπιδρᾶ θετικὰ στὴν παραγωγὴ βιβλίων, μόνο ποὺ τὸ ἐνδιαφέρον στρέφεται περισσότερο σὲ πρακτικότερες μαθήσεις, ὅπως ἦταν, γιὰ παράδειγμα, ἡ νομικὴ ἐπιστήμη. Βέβαια, σιγὰ-σιγὰ οἱ σχολὲς παρήκμαζαν ἢ ἔκλει- ναν, ἔτσι ὥστε στὰ μέσα τοῦ 6ου αἰ. νὰ ἔχουν ἀπομείνει οἱ σχολὲς τῆς Κωνστα- ντινούπολης καὶ τῆς Ἀλεξάνδρειας. Ὁ ἴδιος ὁ Ἰουστινιανὸς εἶχε κλείσει τὸ 529 τὴ φιλοσοφικὴ σχολὴ τῆς Ἀθήνας. Μετὰἀπὸμία«σκοτεινὴ»περίοδοδυὸ αἰώνων,φτάνουμεστὴνἀναγέννησητοῦ 9ου αἰ. Ἡ προσωπικότητα ποὺ μᾶς εἰσά- γει στὴν πνευματικὴ αὐτὴ ἀναγέννηση εἶναι ὁ Λέων ὁ φιλόσοφος καὶ μαθημα- τικός. Ἀπὸ τὶς πηγὲς πληροφορούμαστε ὅτι σὲ μία παθιασμένη ἀναζήτηση τῆς γνώσης ἐπισκέπτεται μοναστήρια, βρί- σκει βιβλία καὶ τὰ μελετᾶ μὲ ἐμβρίθεια. Εἶναι ἡ ἐποχὴ ποὺ μετὰ τὴν υἱοθέτηση τῆς μικρογράμματης γραφῆς οἱ λόγιοι ἐπιδίδονται μὲ ζῆλο στὴν ἀντιγραφὴ χει- ρογράφων. Ὁ πατριάρχης Φώτιος, ἴσως ἡ πιὸ ἀντιπροσωπευτικὴ πνευματικὴ μορφὴ τοῦ βυζαντινοῦ κόσμου, διέθετε μία ἰδιωτικὴ βιβλιοθήκη 150 τόμων. Στὸ πιὸ γνωστὸ ἔργο του, τὴ «Μυριόβιβλο», μᾶς παραδίδει τὶς βιβλιοκρισίες 300 πε- ρίπου ἔργων ποὺ εἶχε διαβάσει. Σ’ αὐτὰ δὲν περιλαμβάνονται, μὲ ἐξαίρεση τὸν Ἡρόδοτο, οἱ γνωστοὶ ἀρχαῖοι συγγρα- φεῖς. Ὁ Ἀρέθας Καισαρείας διαθέτει με- γάλα χρηματικὰ ποσὰ γιὰ νὰ ἀγοράσει βιβλία ἢ νὰ πληρώσει τοὺς ἀντιγραφεῖς του, δημιουργῶντας ἔτσι μιὰ ἀξιόλογη βιβλιοθήκη. Εἶναι μία χαρακτηριστικὴ περίπτωση λογίου ποὺ ὑπηρέτησε μὲ συ- νέπεια τὴν ἀγάπη του γιὰ τὸ βιβλίο καὶ τὰ κλασσικὰ γράμματα. Ἀπὸτὸν9ο καὶ10ο αἰ.προέρχονταικώ- δικες σημαντικοὶ γιὰ τὴν ἱστορία τῆς χει- ρόγραφης παράδοσης τοῦ Πλάτωνα καὶ τοῦ Ἀριστοτέλη, καθὼς καὶ τῶν ἄλλων κλασικῶν συγγραφέων. Στὶς διάφορες ὁμάδες χειρογράφων ἐκπροσωποῦνται ὅλες οἱ ἐπιμέρους ἐπιστῆμες, πράγμα ποὺ φανερώνει τὰ ἐπιστημονικὰ ἐνδια- φέροντα τῶν μορφωμένων ἀνθρώπων. Ἅγιον Ὄρος-Βυζάντιο
47 Τὰ χειρόγραφα ποὺ ἀντιγράφονται κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ ὀφείλονται κυρίως σὲ παροτρύνσεις φιλολόγων καὶ ἄλλων ἀνθρωπιστῶν, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα, ἐκτὸς ἀπὸ ἐλάχιστες περιπτώσεις, δὲν τὰ γνωρίζουμε. Ὁ κλασικισμὸς τοῦ 9ου αἰ. ἐνισχύεται καὶ ἐπεκτείνεται μὲ τὸν ἐγκυκλοπαι- δισμὸ ποὺ εἰσάγει τὸν 10ο αἰ. ὁ λόγιος αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος ὁ Πορφυ- ρογέννητος. Παροπλισμένος ἀπὸ τὴν ἄσκηση τῆς ἐξουσίας, ἐπιδόθηκε μὲ ζῆλο στὴν πραγματοποίηση ἑνὸς μεγαλόπνο- ου προγράμματος: τὴ συγκέντρωση σὲ πολύτομα ἔργα τῶν γνώσεων τῆς ἐποχῆς σχεδὸν σὲ ὅλους τους ἐπιστημονικοὺς κλάδους. Τὸν 11ο αἰ. συνεχίζεται ἡ σπουδὴ τῶν κλασσικῶν μὲ κυρίαρχη μορφὴ τὸν Μι- χαὴλ Ψελλό, ἕναν λόγιο ποῦ ἔδειχνε ζω- ηρότατο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν κλασσικὴ γραμματεία, ἀλλὰ παράλληλα ἀσχολήθη- κε καὶ μὲ σημαντικοὺς ἐπιστημονικοὺς κλάδους, ὅπως ἡ νομικὴ καὶ ἡ ἰατρικὴ καὶ ἡ ἀστρονομία. Κυρίαρχη πνευματικὴ μορφὴ τοῦ 12ου αἰ. εἶναι ἀναμφισβήτητα ὁ ἐπίσκο- πος Θεσσαλονίκης Εὐστάθιος, λόγιος μὲ εὐρύτητα πνεύματος καὶ ἐνδιαφερόντων, ποὺ ἔμει- νε γνωστὸς ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς σπουδαιότερους φιλολόγους τοῦ Βυζαντίου. ἩλεηλασίατῆςΚωνσταντι- νούπολης τὸ 1204 προκάλεσε ἀνυπολόγιστες καταστροφὲς καὶ στὸν τομέα τοῦ βιβλίου. Ὁ λόγιος Νικηφόρος Βλεμμύ- δης στὰ μέσα τοῦ 13ου αἰ. μᾶς περιγράφει μὲ χαρακτηριστικὸ τρόπο τὰ ταξίδια ποὺ ὀργάνωνε πρὸς κάθε κατεύθυνση γιὰ νὰ ἀναζητήση χει- ρόγραφα. Ὡστόσο, ὁ πολιτισμὸς τοῦ βιβλίου γνωρίζει τὴ μεγαλύτερή του ἀνάπτυξη κατὰ τὴν περίοδο τῶν Παλαιολόγων. Δίπλα στὶς ἐκκλησιαστικὲς καὶ δημόσι- ες βιβλιοθῆκες, ἔχει δημιουργηθεῖ καὶ μία κατηγορία λογίων ποὺ διαθέτουν βιβλιοθῆκες. Πρῶτος, τόσο χρονολογικὰ ὅσο καὶ σὲ σπουδαιότητα, εἶναι ὁ Μάξι- μος Πλανούδης (τὸν 13ο αἰ.). Λόγιος μὲ τεράστιο εὖρος ἐνδιαφερόντων καὶ καλὴ γνώση τῆς Λατινικῆς, ἀσχολήθηκε μὲ ὅλες τὶς ἐπιστῆμες καὶ ἀποτέλεσε, κατὰ κάποιο τρόπο, τὸ πρότυπο γιὰ τοὺς «πα- νεπιστήμονες» λογίους τῆς παλαιολό- γειας ἐποχῆς. Μιὰ σειρὰ λογίων, ὅπως ὁ Μανουὴλ Μοσχοπουλος, ὁ Θωμᾶς Μά- γιστρος καὶ ὁ Δημήτριος Τρικλίνιος, ἐπιδεικνύουν ἔφεση στὴν κριτικὴ μελέ- τη καὶ ἔκδοση τῶν ἀρχαίων κειμένων, θέτοντας οὐσιαστικὰ τὶς βάσεις γι’ αὐτὸ ποὺ ὀνομάζουμε σήμερα «κριτικὴ ἔκδο- ση κειμένου». Ἰδίως ὁ Τρικλίνιος κάνει ὁρισμένες ὀξυδερκεῖς παρατηρήσεις σὲ ζητήματα κριτικῆς τῶν κειμένων ποὺ διατηροῦν καὶ σήμερα τὴν ἀξία τους. Ὁ Θωμᾶς Μάγιστρος καὶ ὁ Δημήτριος Τρικλίνιος κατάγονταν μάλιστα ἀπὸ τὴ Θεσσαλονίκη καὶ ἐκπροσωποῦσαν τὴν ἰδιαίτερα σημαντικὴ φιλολογικὴ παρά- δοση τῆς Θεσσαλονίκης κατὰ τὸν 14ο αἰ. Σχετικὰ μὲ τὶς βιβλιοθῆκες ποὺ ὑπῆρχαν στὸ Βυζάντιο ὑπάρχει μεγάλη ἔλλειψη πηγῶν. Ἀπὸ τὴν ἱδρυσή της ἡ Κωνσταντινούπολη
48 Κωνσταντινούπολη κοσμήθηκε μὲ μία τουλάχιστον αὐτοκρατορικὴ βιβλιο- θήκη, ἡ ὁποία βρισκόταν ἀνάμεσα στὸ παλάτι καὶ τὴν ἀγορὰ τοῦ Κωνσταντί- νου. Ἀναφέρεται ὁ διορισμὸς ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Οὐάλη ἑπτὰ ἀντιγραφέων στὴ βιβλιοθήκη αὐτή. Ἡ λειτουργία τῆς πρέπει νὰ ἦταν συνεχής, τουλάχιστον ὡς τὸ 1204. Ἀπὸ ἕναν Ἱσπανὸ περιηγητὴ μαθαίνουμε ὅτι τὸ 1437, λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἅλωση τῆς Πόλης, λειτουργοῦσε μία αὐτοκρατορικὴ βιβλιοθήκη. Βιβλιοθή- κη εἶχε ἐπίσης καὶ τὸ πατριαρχεῖο, στὴν ὁποία, ὅπως εἶναι λογικό, τὴν πλειοψη- φία ἀποτελοῦσαν τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ θεολογικὰ ἔργα, ἀλλὰ δὲν ἔλειπαν καὶ σπουδαῖα βιβλία μὲ ἔργα ἀρχαίων συγ- γραφέων:ὁπερίφημοςκώδικαςVaticanus graecus 1 μὲ τοὺς Νόμους τοῦ Πλάτωνα περιέχει σχόλια ἑνὸς κατοπινοῦ κτήτο- ρα, ὁ ὁποῖος σημειώνει κάποιες διαφορε- τικὲς γραφὲς ποὺ βρῆκε σὲ ἀντίτυπο τῆς πατριαρχικῆς βιβλιοθήκης. Ὑπάρχει ἐπί- σης μαρτυρία γιὰ δημόσια βιβλιοθήκη, ἡ ὁποία, ὅταν κάηκε τὸ 475-76 περιλάμβα- νε 120 χιλιάδες τόμους. Μιὰ σημαντικὴ κατηγορία ἀποτελοῦσαν, ὁπωσδήποτε, οἱ μοναστηριακὲς βιβλιοθῆκες, ἀφοῦ κάθε μοναστήρι διέθετε ἀντιγραφικὸ ἐργαστήριο. Παράλληλα λειτουργοῦσαν πολλὲς ἰδιωτικὲς βιβλιοθῆκες, κυρίως βιβλιοθῆκες λογίων, ὅπως τοῦ Φωτίου ἢ τοῦ Ἀρέθα ποὺ προαναφέραμε, ποὺ πλουτίζονταν ἢ μὲ ἀντιγραφὲς χειρογρά- φων ἢ μὲ ἀγορὲς βιβλίων. Πόσοι εἶχαν πρόσβαση στὸ πο- λιτιστικὸ ἀγαθὸ ποὺ ὀνομάζεται βιβλίο κατὰ τὴ διάρκεια τῆς βυ- ζαντινῆς περιόδου; Σίγουρα ὄχι πολλοί. Μεγάλο τὸ ποσοστὸ τῶν ἀναλφάβητων, πολὺ ἀκριβὸ καὶ ἑπομένως δυσπρόσιτο τὸ βιβλίο στὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ πληθυ- σμοῦ. Ἀλλὰ μήπως κάτι ἀνάλογο δὲν συνέβαινε καὶ στὴν κλασικὴ ἀρχαιότητα; Ἦταν ὅμως συνήθεια νὰ διαβάζονται μεγαλοφώνως τὰ κείμενα, γιὰ νὰ τὰ ἀκούει μεγάλο ἀκροατήριο. Κατ’ αὐτὸ τὸν τρόπο τὸ κοινὸ ποὺ εἶχε πρόσβαση στὸ βιβλίο διευρυνόταν σημαντικά. Κάτω ἀπὸ τὸ ἴδιο πρίσμα μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι εἶχε διάδοση καὶ τὸ λογοτε- χνικὸ βιβλίο, ὑπὸ τὴ μορφὴ βέβαια λογο- τεχνικῶν ἀκροάσεων. Ἦταν συνηθισμέ- νη ἡ δημόσια ἐκφώνηση λογοτεχνικῶν γυμνασμάτων, ἐπιστολῶν, ἐκφράσεων, ποιητικῶν συνθέσεων. Ἐκεῖ ὀφείλεται, ὣς ἕνα σημεῖο, ὁ ρητορισμὸς ποὺ συνα- ντοῦμε στὴ βυζαντινὴ λογοτεχνία. Θὰτελειώσωμὲμίασύντομηἀναφορὰ στὶς τύχες τοῦ βυζαντινοῦ βιβλίου μετὰ τὴν Ἅλωση. Οἱ καταστροφὲς βιβλίων καὶ κατὰ τὶς δυὸ ἁλώσεις τῆς Κωνσταντι- νούπολης ἦταν ἰδιαίτερα ἐκτεταμένες. Ὁ Γεννάδιος Σχολάριος, ὁ πρῶτος μετὰ τὴν Ἅλωση πατριάρχης, καὶ ὁ μαθητὴς τοῦ Ματθαῖος Καμαριώτης, ποὺ χρημά- τισε δάσκαλος στὴν Κωνσταντινούπολη πρὶν καὶ μετὰ τὴν Ἅλωση, ἐπισημαίνουν στὰ ἔργα τους τὶς καταστροφὲς καὶ τὴν ἔλλειψη βιβλίων. Ἔτσι, οἱ λιγοστοὶ λό- γιοι ποὺ δὲν φεύγουν στὴ Δύση, ἀλλὰ μένουν στὴν τουρκοκρατούμενη Κων- σταντινούπολη, νιώθοντας τὸ βάρος τῆς Βιβλίο βυζαντινῆς μουσικῆς
49 εὐθύνης ἀναλαμβάνουν νὰ ἀναπληρώ- σουν, ὅσο ἦταν δυνατόν, τὸ κενὸ ποὺ δημιουργήθηκε. Ὁ Καμαριώτης, γιὰ παράδειγμα, δημιουργεῖ ἕνα σημαντικὸ ἀντιγραφικὸ ἐργαστήριο, συνεχίζοντας μία προσπάθεια «ἔκδοσης» τῶν ἔργων τοῦ Ἀρι- στοτέλη ποὺ εἶχε ἀρχίσει πρὶν τὴν Ἅλωση. Τὴν προ- σπάθεια αὐτὴ συ- νεχίζει ὁ μαθητὴς τοῦ Μανουὴλ ὁ Κορίνθιος. Μιὰ ἄλλη διά- σταση τοῦ θέμα- τος εἶναι ἡ ἑξῆς: Ἡ Δύση εἶχε ἀπὸ καιρὸ μπεῖ στὴν περίοδο τῆς ἀνα- γέννησης καὶ εἶχε ἀναθερμανθεῖ τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν ἀρχαία ἑλλη- νικὴ σκέψη. Εἶχαν βοηθήσει σ’ αὐτὸ οἱ Ἕλληνες λόγιοι ποὺ εἶχαν καταφύ- γει στὴ Δύση. Εἶναι λοιπὸν σύνηθες φαινόμενο ἡ ὀργάνω- ση ἀποστολῶν στὴν Ἀνατολὴ γιὰ τὴν εὕρεση σπάνιων βιβλίων καὶ κειμένων. Ὁ Ἰανὸς Λάσκαρης εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς πολλοὺς λογίους ποὺ πραγματοποιοῦν ταξίδια στὴν Ἀνατολὴ γιὰ νὰ συλλέξουν σπάνια χειρόγραφα μὲ ἔργα τῶν κλασ- σικῶν–καὶ ὄχι μόνο–συγγραφέων. Σὲ μία ἐπιστολή του στὸν Δημήτριο Χαλκοκον- δύλη περιγράφει λεπτομερῶς τὰ –ὁμολο- γουμένως ἐντυπωσιακὰ–ἀποτελέσματα τῶν ἀναζητήσεών του. Ὁ Βησσαρίων Νικαίας, ποὺ ἔγινε ἀργότερα καρδινά- λιος τῆς ρωμαιοκαθολικῆς ἐκκλησίας καὶ ἔφτασε ἕνα βῆμα ἀπὸ τὸν παπικὸ θρόνο, κληροδότησε τὴν ἐντυπωσιακὴ βιβλιοθήκη του στὴν Μαρκιανὴ βιβλιο- θήκη τῆς Βενετίας. Τὸ Βυζάντιο, δηλα- δή, ἐκτὸς τῶν ἄλλων λειτουργεῖ καὶ ὡς μεσολαβητὴς γιὰ τὴ μετάδοση τῆς ἑλλη- νικῆς σκέψης στὴ Δύση. Βέβαια, ἡ θρη- σκευτικὴ καὶ πολιτι- στικὴ διάσταση ἀνάμεσα σὲ δυὸ διαφορετικοὺς κόσμους εἶχε ὡς συνέ- πεια νὰ ἀποσιωπηθεῖ γιὰ μεγάλο χρονικὸ διά- στημα ἡ συγκεκριμένη πνευματικὴ προσφορὰ τοῦ Βυζαντίου. Ὡστόσο, εἶναι θέμα ἁπλῆς παρα- τήρησης νὰ διαπιστώσει κανεὶς ὅτι ὅλα τὰ ἔργα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων διασώθη- καν σὲ βυζαντινὰ χει- ρόγραφα. Καὶ γιὰ νὰ τὸ πῶ διαφορετικά: ἂν ἑξαιρέσει κανεὶς τὰ ἔργα ποὺ χάθηκαν ὁριστικὰ κατὰ τὶς δύο ἁλώσεις τῆς Κωνσταντινούπο- λης, σήμερα γνωρίζουμε μόνο τὰ ἔργα ποὺ μᾶς διέσωσαν τὸ γοῦστο καὶ ἡ εὐαισθησία τῶν βυζα- ντινῶν πνευματικῶν ἀνθρώπων. Συνοψίζοντας, μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι τὸ Βυζάντιο γιὰ περισσότερα ἀπὸ χίλια χρόνια ὑπῆρξε δημιουργὸς πολιτι- σμοῦ καὶ ὅτι τὸ βυζαντινὸ βιβλίο ἐκφρά- ζει καλύτερα ἀπὸ κάθε ἄλλο τομέα τὴν πολιτισμικὴ ἀνάπτυξη τοῦ Βυζαντίου. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ ἐπιλέγουμε τὴ βυζαντι- νολογία τῆς ἄρνησης (νὰ ἐρευνοῦμε δη- λαδὴ τί δὲν εἶναι τὸ Βυζάντιο καὶ τί δὲν εἶχε τὸ Βυζάντιο), καλύτερα εἶναι νὰ κι- νούμαστε στὸ πλαίσιο τῆς βυζαντινολο- γίας τῆς κατάφασης, ὅπου θὰ ψάχνουμε κατὰ τρόπο θετικὸ τί ἦταν καὶ τί πέτυχε στὴν ὑπερχιλιόχρονη διαδρομή της ἡ καθ’ ἡμᾶς ἀνατολικὴ αὐτοκρατορία. Ἡ Θ. Λειτουργία τοῦ ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου
50 Γ ιὰ τὸ ἐλαιόλαδο καὶ τὴ σημασία του γιὰ τὸν πολιτισμὸ καὶ τὴ δια- τροφὴ ἔχουν μιλήσει πολλοὶ στὸ παρελθόν. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω πράγμα- τα ξαναειπωμένα, ἀλλὰ θὰ πάρω τὴν εὐκαιρία νὰ γράψω γιὰ ἕνα θέμα ποὺ μὲ συνεπαίρνει, τὴν ἀνεκτίμητη συ- νεισφορὰ τῶν προγόνων μας, ποὺ μὲ πεῖσμα κάποιοι προσπαθοῦν νὰ μᾶς ἀποκόψουν ἀπὸ αὐτούς. Τὸ ἀντικείμενο τῆς ἔρευνάς μου στὸ πανεπιστήμιο τὰ τελευταῖα 20 χρόνια εἶναι ἡ ἀναζήτηση φαρμάκων ἀπὸ φυ- σικὲς πηγές, φυτά, ἔντομα, θαλάσσιους ὀργανισμοὺς κ.τ.λ. Ἡ φύση μᾶς προ- σφέρει ἁπλόχερα μία τεράστια ποικιλία χημικῶν μορίων πολλὰ ἐκ τῶν ὁποί- ων ἀποτελοῦν αὐτούσια φάρμακα ἢ τὴ βάση γιὰ τὴν παρασκευὴ νέων φαρμά- κων. Χιλιάδες ἐπιστήμονες σὲ ὅλον τὸν κόσμο ψάχνουν στὰ βάθη τῶν ὠκε- ανῶν ἢ στὰ τροπικὰ δάση γιὰ νὰ ἀνα- καλύψουν νέα φάρμακα μὲ στόχο νὰ ἁπαλύνουν τὸν ἀνθρώπινο πόνο. Πρὶν ὅμως ἀπὸ αὐτοὺς καὶ μάλιστα πολλοὺς αἰῶνες πρίν, κάποιοι σπουδαῖοι ἄνθρω- ποι μὲ πολὺ λιγότερα μέσα ἀπὸ ὅ,τι ὑπάρχουν σήμερα εἶχαν συγγράψει ἐξαιρετικὰ φαρμακευτικὰ βιβλία μὲ τὶς θεραπευτικὲς δράσεις τῶν φυσικῶν φαρμάκων (κυρίως βοτάνων). Ἡ πιὸ με- γάλη ἀπὸ αὐτὲς τὶς μορφὲς θὰ μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ ὅτι εἶναι ὁ Διοσκουρίδης (40-90 μ.Χ.) ποὺ ἀποκαλεῖται καὶ πατέ- ρας τῆς Φαρμακολογίας. Στὰ σχολικά μου χρόνια δὲν ἄκου- σα τίποτα γι’αὐτὸν καὶ κάποια λίγα ἄκουσα ὡς φοιτητὴς στὴν ἱστορία τῆς φαρμακευτικῆς ἐπιστήμης. Εἶχα ὅμως τὴν ἀγαθὴ τύχη, ἀφενὸς νὰ μάθω καλὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ἀπὸ προ- σωπικὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἀφετέρου νὰ ζήσω στὴν ἐποχὴ ποὺ ὅλα τὰ ἔργα τῶν Ἑλλήνων συγγραφέων ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ὁμήρου ὣς καὶ τὴν ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης εἶναι πλέον ψη- φιακά. Ἂς εἶναι εὐλογημένο τὸ ὄνομα τῶν ἐπιστημόνων αὐτῶν ποὺ στὸ πανε- πιστήμιο τῆς Καλιφόρνιας ἐμπνεύστη- καν πρὶν ἀπὸ μερικὲς δεκαετίες αὐτὸ τὸ τιτάνιο ἔργο νὰ ψηφιοποιήσουν ὅλα τὰ ὑπάρχοντα χειρόγραφα κείμενα. Ὡς ἐρευνητὴς λοιπὸν εἶχα τὴν μονα- δικὴ δυνατότητα νὰ μπορῶ νὰ μελετή- σω στὸ πρωτότυπο καὶ μὲ δυνατότητα ψηφιακῆς ἀναζήτησης ὅλες τὶς πληρο- φορίες ποὺ μᾶς παρεῖχαν οἱ πρόγονοί μας γιὰ ἕνα πλῆθος φαρμακευτικῶν ΤΟΕΛΑΙΟΛΑΔΟ:ΜΙΑΑΦΟΡΜΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣΣΤΙΣΡΙΖΕΣ ΤΗΣΓΛΩΣΣΑΣΚΑΙΤΗΣΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προκοπίου Μαγιάτη ἀναπλ. Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου*
51 φυσικῶν πρώτων ὑλῶν. Μὲ ἀπίστευ- τη ἔκπληξη διαπίστωσα τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου τῶν ἀρχαίων συγγραφέων, τὸ πλῆθος, τὴν ἀκρίβεια καὶ τὴ λεπτομέ- ρεια στὴν καταγραφὴ ποὺ εἶχαν κάνει πρὶν ἀπὸ αἰῶνες. Μὲ συνεπῆρε τὸ γεγονὸς ὅτι ἔχοντας ὡς μητρικὴ γλῶσσα τὴν ἑλληνικὴ μπο- ροῦσα πολὺ εὔκολα νὰ κατανοῶ ἐπιστη- μονικὰ κείμενα ποὺ εἶχαν γραφεῖ πρὶν περίπου 20 αἰῶνες. Μὲ μεγάλη ὑπερη- φάνεια συνειδητοποίησα ὅτι αὐτὸ ἦταν ἕνα μεγάλο πλεονέκτημα σὲ σχέση μὲ ἐπιστήμονες ἀπὸ ἄλλες χῶρες ποὺ δὲν μποροῦσαν νὰ ἔχουν πρόσβαση σὲ ἕναν τέτοιο πλοῦτο ἢ εἶχαν μερικὴ πρόσβαση μέσῳ μεταφρασμένων ἀρχαίων κειμέ- νων. Ὅμως ὅπως προσωπικὰ διαπίστω- σα ἡ λεπτότητα τῶν ἐννοιῶν ἦταν τέ- τοια ποὺ μόνο στὸ πρωτότυπο κείμενο μποροῦσε νὰ γίνει σωστὰ κατανοητή. Ἐπὶ μία καὶ πλέον δεκαπενταετία τὰ κείμενα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ ρω- μαίικης (βυζαντινῆς) περιόδου ἀποτέ- λεσαν καὶ ἀποτελοῦν πηγὴ ἔμπνευσης γιὰ τὴν ἀναζήτηση φυσικῶν πρώτων ὑλῶν μὲ θεραπευτικὴ χρήση. Ἡ διε- ρεύνηση αὐτῶν τῶν ὑλῶν καὶ ἡ ἐπιβε- βαίωση τῆς περιγεγραμμένης δράσης τους μὲ τὶς πιὸ σύγχρονες χημικὲς καὶ φαρμακολογικὲς μεθόδους ἀποτέλεσε γιὰ ἐμένα προσωπικὰ μία ἀπὸ τὶς μεγα- λύτερες χαρὲς τῆς ἐπιστημονικῆς μου σταδιοδρομίας. Πρὶν ἀναφερθῶ ἀναλυτικότερα στὸ ἐλαιόλαδο θὰ ἤθελα νὰ ἀναφέρω ἐπιγραμματικὰ μερικὲς περιπτώσεις φυτῶν/ζῴων τῶν ὁποίων τὴ δράση ἔχει ἐπιβεβαιώσει ἡ ἐρευνητική μας ὁμάδα στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Ἀθήνας μὲ σύγ- χρονες μεθόδους, δημοσιευμένες σὲ δι- εθνῆ ἐπιστημονικὰ περιοδικά: μαστίχα Χίου καὶ φλεγμονὴ τοῦ στομάχου, ρίζα παιώνιας καὶ πρόληψη ἐπιληπτικῶν κρίσεων, σπέρματα παιώνιας καὶ γυ- ναικολογικὰ προβλήματα, φλοιὸς τοῦ σουσαμιοῦ καὶ οἰστρογονικὴ δράση, πορφύρα καὶ καρκίνος. Εἰδικὰ τὸ τε- λευταῖο θὰ μποροῦσε νὰ ἀποτελέσει ἀντικείμενο εἰδικοῦ ἄρθρου μίας καὶ ἔχει ἀποτελέσει ἀντικείμενο πέντε ἑλληνικῶν καὶ ξένων διδακτορικῶν
52 διατριβῶν, τεσσάρων διεθνῶν διπλωμά- των εὑρεσιτεχνίας καὶ δεκάδων ἐπιστη- μονικῶν δημοσιεύσεων. Ἐντυπωσιακὸς ἀπολογισμὸς ἂν κανεὶς σκεφτεῖ ὅτι ὅλα στηρίχτηκαν στὶς λεπτομερεῖς περι- γραφὲς τῶν ἀρχαίων κειμένων δίχως τὶς ὁποῖες δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀναπαραχθεῖ ὁ τρόπος παρασκευῆς τῆς πορφύρας ἀπὸ τὸ θαλασσινὸ ὄστρακο. Ἐξίσου ὅμως ἐντυπωσιακὴ εἶναι καὶ ἡ περίπτωση τοῦ ἐλαιολάδου καὶ οἱ ἀνα- φορὲς τῶν ἀρχαίων συγγραφέων καὶ κυ- ρίως τοῦ Διοσκουρίδη. Τὸ 2005 δημοσι- εύθηκε στὸ κορυφαῖο ἐπιστημονικὸ πε- ριοδικὸ Nature μία μελέτη ἀμερικανῶν ἐπιστημόνων οἱ ὁποῖοι ἀνέφεραν τὴν ἀντιφλεγμονώδη δράση μίας οὐσίας ποὺ ὑπάρχει στὸ ἐλαιόλαδο καὶ ἡ ὁποία ὀνο- μάστηκε ἐλαιοκανθάλη (oleocanthal). Γιὰ ἄλλη μία φορὰ τὸ ὄνομα ποὺ δόθη- κε ἦταν ἑλληνικῆς ρίζας μίας καὶ δηλώ- νει τὴν αἴσθηση «καψίματος» στὸ λαιμὸ ποὺ νιώθουμε ὅταν καταπίνουμε ἕνα καλῆς ποιότητας ἐλαιόλαδο ἰδίως ὅταν εἶναι ἄγουρο. Τὸ αἴσθημα αὐτὸ ἀποδόθη- κε ἀπὸ τοὺς ἐπιστήμονες ἀπὸ τὴ ἑλλη- νικὴ λέξη «ἔλαιον + ἄκανθος» γιὰ νὰ περιγράψει τὸ αἴσθημα ποὺ προκαλεῖ ἡ κατάποση τῆς οὐσίας αὐτῆς. Οἱ ἐπιστή- μονες ἀνέφεραν ὅτι τὸ κίνητρό τους γιὰ νὰ ψάξουν τὴ δράση τῆς συγκεκριμέ- νης οὐσίας ἦταν ὅτι ἡ γεύση της ἔμοι- αζε μὲ αὐτὴν ποὺ προκαλεῖ ἡ γνωστὴ ἀντιφλεγμονώδης φαρμακευτικὴ οὐσία ἰβουπροφαίνη. Κανεὶς ὅμως ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἐπι- στήμονες δὲν εἶχε ποτὲ τὴ δυνατότητα νὰ διαβάσει τὸ πρωτότυπο κείμενο τοῦ Διοσκουρίδη ποὺ ἤδη δύο χιλιάδες χρό- νια πρὶν μιλοῦσε γιὰ τὴν ἀντιφλεγμονώ- δη δράση τοῦ ἐλαιολάδου καὶ ἰδίως τοῦ ἀγουρέλαιου. Κατὰ ἐντυπωσιακὸ τρό- πο, ποὺ ἐπιβεβαίωσαν ἐν ἀγνοίᾳ τους οἱ σύγχρονοι ἐπιστήμονες, ὁ Διοσκουρίδης συνιστοῦσε τὴ χρήση ἐλαιολάδου γιὰ κεφαλαλγίες καὶ πόνους τῶν δοντιῶν δηλαδὴ περιπτώσεις ποὺ σύγχρονοι για- τροὶ θὰ συνταγογραφοῦσαν τὰ συνήθη ἀναλγητικὰ-ἀντιφλεγμονώδη φάρμα- κα ὅπως γιὰ παράδειγμα ἡ ἀσπιρίνη ἢ ἡ ἰβουπροφαίνη. Τὰ πιὸ ἐντυπωσιακὸ ὅμως ποὺ ἀποτέλεσε καὶ τὴν ἀφορμὴ γιὰ τὴ δική μας ἔρευνα ἦταν ἡ ἀναφορὰ τοῦ Διοσκουρίδη ὅτι «ἔλαιον πρὸς ἐν ὑγιείᾳ χρῆσιν ἄριστον τὸ ὠμοτριβὲς ὃ καὶ ὀμφάκινον καλούσι». Τί ἄραγε ἦταν τὸ ὠμοτριβὲς ἢ ὀμφάκινο ἔλαιο; Ἡ λέξη ὠμὸς στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα ὅταν ἀναφέρεται σὲ καρπὸ ση- μαίνει ὅτι αὐτὸς εἶναι πρόωρος, ἄγουρος. Ὠμοτριβὲς λοιπὸν εἶναι τὸ ἔλαιο ποὺ πα- ράγεται ὅταν ὁ καρπὸς τῆς ἐλιᾶς «ἐλαι- οτριβεῖται» ὠμός, ἄγουρος. Ἀντίστοιχα, ἡ λέξη ὄμφαξ ποὺ συνήθως ἀφοροῦσε τὰ ἄγουρα σταφύλια (ὄμφαξ ὁ βότρυς, οὐ πέπειρος: Αἰσώπου μῦθοι, ἡ γνωστὴ διήγηση γιὰ τὴν ἀλεποῦ ἀπ’ ὅπου καὶ ἡ παροιμία: «Ὅσα δὲν φτάνει ἡ ἀλεποῦ τὰ κάνει κρεμαστάρια») ἐμφανῶς ἀναφέρε- ται σὲ ἄγουρες ἐλιές. Τὸ ἐρώτημα λοιπὸν ποὺ μᾶς κέντρισε τὸ ἐνδιαφέρον ἦταν γιατί ὁ Διοσκουρίδης συνιστοῦσε τὸ ἀγουρέλαιο ὡς ἄριστο γιὰ τὴ θεραπευτικὴ χρήση καὶ ἀνώτερο ἀπὸ τὸ λάδι ποὺ ἔβγαινε ἀπὸ ὥριμες ἐλιές. Γιὰ νὰ δοθεῖ ἡ ἀπάντηση σὲ αὐτὸ τὸ ἐρώ- τημα ἀναπτύχθηκε μία καινούρια τε- χνολογία μὲ τὴν ὁποία μποροῦσε νὰ με- τρηθεῖ ἡ περιεκτικότητα τοῦ ἐλαιολάδου σὲ ἐλαιοκανθάλη καὶ στὴ συνέχεια ἔγι- ναν ἀναλύσεις σὲ ἑκατοντάδες δείγματα ἀπὸ δεκάδες ποικιλίες, περιοχὲς καὶ ἀπὸ ἐλιὲς διαφόρων βαθμῶν ὡρίμανσης. Μὲ μεγάλο θαυμασμὸ διαπιστώσαμε ὅτι ὁ Διοσκουρίδης εἶχε δίκιο: σὲ ὅλες τὶς περιπτώσεις τὸ λάδι ποὺ προερχό- ταν ἀπὸ ἄγουρες ἐλιὲς εἶχε πάντα τὴν ὑψηλότερη περιεκτικότητα σὲ ἐλαιο- κανθάλη καὶ γενικότερα στὶς οὐσίες ποὺ ὀνομάζονται πολυφαινόλες καὶ οἱ ὁποῖες πλέον εἶναι ἐπίσημα ἀποδεκτὸ ὅτι χαρίζουν στὸ ἐλαιόλαδο αὐξημένες
53 ὑγειοπροστατευτικὲς ἰδιότητες. Ἡ με- λέτη αὐτὴ κράτησε πέντε ἔτη καὶ ἀνα- πτύχθηκε στὴ διάρκεια τριῶν μετα- πτυχιακῶν διπλωμάτων στὸ ἐργαστή- ριο Φαρμακογνωσίας καὶ χημείας φυ- σικῶν προϊόντων του Φαρμακευτικοῦ τμήματος τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Τὰ ἀποτελέσματα τῆς μελέτης δημοσι- εύτηκαν πρόσφατα σὲ κορυφαῖα διεθνῆ ἐπιστημονικὰ περιοδικά. Μὲ δέος στέκομαι μπροστὰ στὸ ὄνο- μα ὄχι μόνο τοῦ Διοσκουρίδη ἀλλὰ καὶ ὅλων τῶν σοφῶν προγόνων μας ποὺ ἔγραψαν στὴ γλῶσσα μας κείμενα τερά- στιας ἐπιστημονικῆς καὶ φιλοσοφικῆς ἀξίας χωρὶς νὰ διαθέτουν οὔτε ἐλάχι- στα ἀπὸ τὰ μέσα ποὺ ἔχουμε ἐμεῖς σή- μερα στὴ διάθεσή μας. Μὲ σεβασμὸ ἐπίσης στέκομαι ἀπένα- ντι στοὺς δασκάλους μου στὸ σχολεῖο ποὺ μὲ ἔμαθαν ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ἂν καὶ ποτὲ δὲν φαντάζονταν τί χρησιμότητα θὰ εἶχαν σὲ ἕναν ἐπιστήμονα τῆς «θε- τικῆς» κατεύθυνσης. Μὲ ἀποτροπιασμὸ στέκομαι ἀπέναντι σὲ ὅλους τους ψευ- τορωμηοὺς ποὺ προσπαθοῦν νὰ μᾶς πείσουν ὅτι τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶναι νεκρὴ καὶ ἄχρηστη γλῶσσα ἀλλὰ καὶ τοὺς ἰθύνοντες ποὺ καθορίζουν τὸν τρόπο διδασκαλίας τῆς γλώσσας μας μὲ τέτοιο τρόπο ποὺ γίνεται ἀπωθητική. Μὲ θλίψη στέκομαι ἀπέναντι στὶς νέες γενιὲς Ἑλλήνων ποὺ ἐκπαιδεύο- νται νὰ ἀγνοοῦν τὸν πλοῦτο τῶν κει- μένων τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ βυζα- ντινῆς γραμματείας καὶ ποὺ οὐσιαστικὰ ἀποκόπτουν τὸν ἑαυτό τους ἀπὸ τὶς πιὸ ὑγιεῖς ρίζες τοῦ ἔθνους μας. Ἡ ἀδιάσπαστη ἑνότητα τῆς γλώσ- σας μας καὶ ἡ βαθειὰ συναίσθηση τῆς ἀρχαίας ρίζας ἀπὸ τὴν ὁποία προερχό- μαστε ἀποτελεῖ τὸ ἰσχυρότερο ὅπλο γιὰ τὴν ἐπιβίωση στὴν ἐποχὴ τῆς παγκοσμιοποίησης. * Ὁ Δρ. Προκόπιος Μαγιάτης, ἀνα- πληρωτὴς καθηγητὴς στὸ Φαρμακευτικὸ τμῆμα τοῦ Παν. Ἀθηνῶν βραβεύτηκε γιὰ τὴν συνεισφορά του στὸ ἀντικείμενο τῆς ἀρχαιοφαρμακολογίας ὡς ὁ κορυφαῖος ἐπι- στήμονας στὴν Εὐρώπη τὸ 2009 στὸ πεδίο τῆς Φαρμακευτικῆς ἐπιστήμης (βραβεῖο Egon-Stahl)
54 Ὁ Ἀριστοτέλης στὰ Πολιτικά1 του παρατηρεῖ ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἔχουν τὴν ἔμφυτη ἐπιθυμία νὰ συνυπάρχουν μὲ τοὺς ἄλλους ἀνθρώ- πους. Στὶς μεταπτωτικὲς ὅμως κοινωνί- ες αὐτὴ ἡ συνύπαρξη δὲν εἶναι καθόλου αὐτονόητη· ἡ ἰδιοτέλεια, ἡ πλεονεξία, τὸ μῖσος, ἡ ὀργή, ὁ φθόνος ὑποσκά- πτουν τὴν εὐταξία. Ἡ κοινωνία γιὰ νὰ καθυποτάξῃ τὴν πλημμυρίδα τῆς πα- θολογικῆς περίσσειας ὑποχρεώθηκε νὰ ἐπιβάλῃ κανόνες. Στὸ ἔπος οἱ κανόνες ποὺ ὁρίζουν τὰ δικαιώματα καὶ τὰ κα- θήκοντα τοῦ καθενὸς ὑπὸ τὴν ἐξουσία ποὺ ἀσκεῖ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ γένους2 σημαί- νονται μὲ τὴ λέξη θέμις ποὺ συγγενεύει μὲ τὸ θεμέλιο. Τοὺς κανόνες δικαίου θέ- τει (θέμις ὁμόρριζο μὲ τὸ τίθημι «θέτω») ὁ ἀρχηγὸς τοῦ γένους. Στὰ τέλη τοῦ 6ου αἰῶνα οἱ Ἕλληνες ἀνακαλύπτουν τοὺς νόμους ποὺ νέμουσιν «ἀπονέμουν, μοι- ράζουν» ἄδικα μὲν κακοῖς, ὅσια δ’ ἐννό- μοις. Οἱ Ἕλληνες δανείστηκαν μιὰ λέξη ἀπὸ τὴ μουσικὴ γιὰ νὰ τὴ χρησιμοποιή- σουν στὸν πολιτικὸ τομέα3 . Νόμος σήμαιμε μεταξὺ ἄλλων μου- σικὸς ρυθμός, μελωδία. Στὰ ἀρχαῖα κεί- μενα γίνεται λόγος γιὰ νόμο κιθαρῳδι- κό4 , αὐλητικό5 . Ὅπως ὁ ζωγράφος συν- δυάζει τὰ χρώματα γιὰ νὰ εἶναι ἁρμο- νικὰ στὸ μάτι καὶ ὁ μουσουργὸς τοὺς ἤχους6 γιὰ νὰ εἶναι ἁρμονικοὶ γιὰ τὴν ἀκοή, ὁ νομοθέτης συντάσσει τοὺς νό- μους μὲ τέτοιο τρόπο ὥστε νὰ ἐξασφαλί- ζεται ἁρμονία στὶς ἀνθρώπινες σχέσεις. Ἐπειδὴ ἡ ἔννοια τοῦ δικαίου ἐνυ- πάρχει στὴν ἀνθρώπινη φύση πολλοὺς αἰῶνες πρὶν ἀνακαλυφθοῦν οἱ νόμοι, οἱ ἄνθρωποι εἶχαν θεσπίσει κανόνες δικαίου ποὺ ρύθμιζαν τὶς ἀνθρώπινες σχέσεις. Πίστευαν μάλιστα ὅτι οἱ κα- νόνες αὐτοὶ εἶναι θεόσταλτοι. Ὁ Πρω- ταγόρας στὸ ὁμώνυμο πλατωνικὸ ἔργο7 θέλει τὸν Δία νὰ ἐπεμβαίνῃ γιὰ νὰ δια- σφαλίσῃ τὴν ἐπιβίωση τοῦ ἀνθρωπίνου γένους ποὺ κινδύνευε νὰ ἀφανιστῇ. Οἱ ΠΕΡΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΙΝΩΝ Γεωργίου Ἰ.Βιλλιώτη φιλολόγου-θεολόγου
55 ἄνθρωποι «ἠδίκουν ἀλλήλους», ἀλλη- λοσκοτώνονταν, οἱ ἀνθρώπινες κοινω- νίες βρίσκονταν σὲ χαοτικὴ κατάσταση. Ὁ Δίας γιὰ νὰ ἀποτρέψῃ τὸν ἀφανισμὸ δωρίζει στοὺς ἀνθρώπους τὴν αἰδῶ καὶ τὴν δίκη. Αἰδώς: εἶναι ὁ σεβασμός, τὸ αἴσθημα ντροπῆς τοῦ κοινωνικοῦ ἀνθρώπου γιὰ κάθε πράξη ποὺ προ- σκρούει στὸν καθιερωμένο ἠθικὸ κώ- δικα τοῦ κοινωνικοῦ περιβάλλοντος. Ἡ δράση της εἶναι ἀνασταλτικὴ καὶ ἀποτρεπτικὴ καὶ συμπίπτει μὲ τὴ λει- τουργία τῆς ἠθικῆς συνείδησης. Δίκη: εἶναι τὸ συναίσθημα τῆς δικαιοσύνης, ἡ ἐνύπαρκτη στὸν ἄνθρωπο ἀντίληψη γιὰ τὸ δίκαιο καὶ τὸ ἄδικο, ὁ σεβασμὸς τῶν γραπτῶν καὶ ἄγραφων νόμων καὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἄλλων, καθὼς καὶ οἱ ἐνέργειες γιὰ τὴν ἀποκατάσταση αὐτῶν τῶν δικαιωμάτων, ὅταν κατα- στρατηγοῦνται βάναυσα ἀπὸ κάποιον. Γνωστὴ εἶναι μυθολογικὴ διήγηση γιὰ τὸν Ἄρειο Πάγο. Στὸν λόφο (ἡ λέξη πά- γος σήμαινε ἀρχικὰ «βράχος, λόφος») δυτικὰ τῆς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν οἱ θεοὶ δίκασαν τὸν Ἄρη διότι σκότωσε τὸν γιὸ τοῦ Ποσειδῶνα, Ἀλλιθόριο. Στὴ δίκη αὐτὴ τοῦ Ἄρη ὀφείλει τὴν ὀνομα- σία του τὸ ἀρχαιότερο καὶ πιὸ σεβαστὸ δικαστήριο τῆς Ἀθήνας. Οἱ κανόνες αὐτοὶ δικαίου μὲ τὴν αὐθεντία τῆς ψευτοθεϊκῆς τους καταγωγῆς ὑπαγόρευαν σκληρὲς καὶ ἀπάνθρωπες ποινές. Ἡ ποινὴ ἄλλωστε, ποὺ προσωποποιεῖται ὡς θεὰ τῆς τιμωρίας καὶ τῆς ἐκδίκησης, στὴν ἀρχαία μας γλῶσσα δήλωνε τὴ χρηματικὴ ἀποζημίωση γιὰ χυθὲν αἷμα ποὺ καταβάλλεται ἀπὸ τὸν φονιὰ στοὺς συγγενεῖς τοῦ θύματος. Στὴν ἴδια ρίζα ἀνάγεται τὸ τίω «πληρώνω, ἀνταποδίδω», τὸ γνωστὸ ἀπὸ τὸ ποδόσφαιρο πέναλντι ποὺ θὰ μποροῦσαμε νὰ τὴν ἀποδώσουμε
56 εὐστοχότερα μὲ τὸ ἐνδεκάμετρο. Ἡ ἀπανθρωπία τῶν ποινῶν εἶναι ἐμφανὴς στὴν κατεξοχὴν λέξη ποὺ δήλωνε τὴν ποινή, στὸ ρῆμα κολάζω ποὺ σήμαινε κλαδεύω (κολάζω τὸ δένδρον), ἀποκόπτω τὰ ἄκρα, ἀκρωτηριάζω, ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὸ ἐπίθετο κό- λος «ἀκρωτηριασμένος». Στὴν ἴδια οἰκογένεια ἀνήκουν: κλαδί, κλάδος, κλαδεύω, κλῆμα, κλάση, κλωνάρι, κλῶνος, κλάσμα, κλῆρος, κληρικός, ὀκλαδόν, κόλαση, κόλπο, Κούλουρη, ἡ γνωστὴ Σαλαμῖνα τοῦ Σαρωνικοῦ κόλπου. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν ἀκρωτηριασμὸ τῶν μελῶν τοῦ σώματος προβλέπονταν καὶ βασανιστήρια καὶ ἡ στηλίτευσις. Βάσανος ἦταν ἡ λυδία λίθος ποὺ τὴ χρησιμοποιοῦσαν γιὰ τὸν ἔλεγχο τῆς γνησιότητας τοῦ χρυσοῦ. Ἑπομένως τὸ βασανίζω δήλωνε τὴ διαδικασία ἐλέγχου γνησιότητας τοῦ χρυσοῦ, ἡ ὁποία ἐπειδὴ ἦταν χρονοβόρος καὶ ἐξονυχιστικὴ τὸ ρῆμα ἀπέκτησε τὴ σημασία ἐξετάζω ἐξονυχιστικά, ταλαιπωρῶ, ἐπειδὴ συνδέθηκε μὲ τὴν ἀνάκριση τῶν αἰχμαλώτων καὶ τῶν κρατουμένων8 . Στηλίτευσις εἶναι ἡ ἀναγραφὴ τῆς πράξεως κάποιου σὲ στήλη μὲ σκοπὸ νὰ διασυρθῇ, νὰ δυσφημιστῇ καὶ νὰ παραδειγματιστῇ. Πλησιάζοντας πρὸς τὴν ἀνακάλυψη τῶν νόμων φτάνουμε στοὺς θεσμοὺς τοῦ Δράκοντος ποὺ ἦταν γραμμένοι ὄχι μὲ μελάνι, ἀλλὰ μὲ αἷμα9 , διότι προέβλεπαν γιὰ ὅλα σχεδὸν τὰ ἀδικήματα τὴν ποινὴ τοῦ θανάτου. Γι’ αὐτὸ σήμερα μιλᾶμε γιὰ δρακόντεια μέτρα. Τὸν 6ο αἰῶνα μὲ τὴν ἐμφάνιση τῆς δημοκρατίας ἐμφανίζονται καὶ οἱ νόμοι. Οἱ νόμοι καὶ ἡ δημοκρατία ἔχουν βίους παράλληλους. Οἱ νόμοι στὴ δημοκρατία δὲν συντάσσονται μέσα σὲ κάποιο σκοτεινὸ ἀνάκτορο, δὲν ἐπιβάλλονται ἀπὸ κάποια αὐθεντία, ἀλλὰ θεσπίζονται κάτω ἀπὸ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου· δὲν εἶναι ἄλλωστε τυχαία ἡ συγγένεια τῆς Ἡλιαίας, τοῦ ἀνώτατου λαϊκοῦ δικαστηρίου τῆς ἀρχαίας Ἀθήνας, μὲ τὸν ἥλιο. Οἱ νόμοι στὸ δημοκρατικὸ πολίτευμα θὰ ρυθμίζουν μὲ γενικὴ συναίνεση τὶς διάφορες ὄψεις τῆς κοινῆς ζωῆς. Ἡ τήρηση τῶν νόμων ἐπαφίεται στὸν πατριωτισμὸ τῶν πολιτῶν. Ἄλλωστε πολίτης εἶναι αὐτὸς ποὺ μετέχει κρίσεως καὶ ἀρχῆς10 . Ὁ νόμος εἶναι συγχρόνως τὸ συμπλήρωμα τῆς ἐλευθερίας καὶ ὁ ἐγγυητής της11 . Ὁ Πλάτων ὁρίζει τὸν νόμο ὡς τὴν τοῦ νοῦ διανομήν12 . Νό- μος εἶναι ἡ νομὴ τοῦ λόγου. Γι’ αὐτὸ περνᾶμε ἀπὸ τοὺς κολασμοὺς στὶς τι- μωρίες. Τιμωρὸς (κατὰ τὸ θυρωρὸς) εἶναι αὐτὸς ποὺ ὁρᾶ «προσέχει, φυλάει» τὴν τιμὴ κάποιου, εἶναι ὁ φύλακας τῆς τιμῆς τοῦ ἄλλου. Ἡ τιμωρία δὲν ἀποβλέπει στὴν ἐξόντωση τοῦ παραβάτη, ἀλλὰ στὸν σωφρονισμό του καὶ τὸν παραδειγματισμὸ τῶν ἄλλων· «Οὐδεὶς γὰρ κολάζει τοὺς ἀδικοῦντας πρὸς τούτῳ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τούτου ἕνεκα, ὅτι ἠδίκησεν, ὅστις μὴ ὥσπερ θηρίον ἀλογίστως τιμωρεῖται˙ ὁ δὲ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν κολάζειν οὐ τοῦ παρεληλυθότος ἕνεκα ἀδικήματος τιμωρεῖται –οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη– ἀλλὰ τοῦ μέλλοντος χάριν, ἵνα μὴ αὖθις ἀδικήσῃ μήτε αὐτὸς οὗτος μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα13 ». Τὸ σῶμα εἶναι πλέον ἱερό. Ἀπαγορεύονται τὰ βασανιστήρια στοὺς ἐλεύθερους πολῖτες. Ὡστόσο δὲν πρέπει νὰ ἐξιδανικεύου- με τὸ ἀρχαιοελληνικὸ δικαιικὸ σύστη- μα. Παρὰ τὸν ἐξανθρωπισμὸ τῆς νομοθε- σίας διατηροῦνται ἀπάνθρωπες ποινές. Ὁ ἀποτυμπανισμὸς λόγου χάρη, ἀπὸ τὸ τύπτω «χτυπῶ», ἦταν μιὰ ἀπάνθρωπη τιμωρία ποὺ ἔμοιζε μὲ τὴ σταύρωση. Ὁ καταδικασμένος στερεωνόταν γυμνὸς μὲ πέντε κρίκους σὲ μιὰ σανίδα μπηγμέ- νη στὴ γῆ· τὸ μαρτύριο του ἦταν ἀργὸ
57 καὶ βασανιστικό. Γνωστὸ εἶναι καὶ τὸ βάραθρον, ἀπὸ τὸ βιβρώσκω «καταβρο- χθίζω», τὸ παλιὸ λατομεῖο στὰ δυτικὰ τῆς Ἀκρόπολης, ὅπου ἔριχναν ἀπὸ ψηλὰ ὁρισμένες κατηγορίες θανατοποινιτῶν. Βορὰ (ὁμόρριζο τοῦ βαράθρου, τῆς βρώ- σεως καὶ τοῦ βρόγχου) τοῦ βαράθρου γίνονταν οἱ καταδικασμένοι γιὰ ἱερόσυ- λες πράξεις καὶ πολιτικὰ ἀδικήματα14 . Στὴν Ἁγία Γραφὴ δικαιοσύνη δὲν τὸ προσῆκον ἑκάστῳ ἀποδοδιδόναι15 , ἀλλὰ ἡ φιλανθρωπία τοῦ Θεοῦ· ἡ τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ γένος ἐσχάτη φιλανθρωπία καὶ ἀγαθότης, ἥτις ἐστὶν ἡ θεία ἀρετὴ καὶ δι- καιοσύνη16 . Πῶς πάλιν καλεῖ ἄνθρωπος τὸν Θεὸν δίκαιον, ὅταν ἀπαντήσῃ τῷ κεφαλαίῳ τοῦ ἀσώτου υἱοῦ, ὃς ἐσκόρ- πισε τὸν πλοῦτον ἐν ἀσωτεία, ὅτε ἐν τῇ κατανύξει μόνῃ, ἐν ᾗ ἔδειξε, πῶς ἔδραμε καὶ ἔπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ ἐπὶ πάντα τὸν πλοῦτον αὐτοῦ; Οὐδεὶς γὰρ ἄλλος εἶπε περὶ αὐτοῦ ταῦτα, ἵνα διστάσωμεν εἰς αὐτόν, ἀλλ ' αὐτὸς ὁ Υἱὸς αὐτοῦ, αὐτὸς ἐμαρτύρησε περὶ αὐτοῦ ταῦτα. Ποῦ ἐστιν ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, ὅτι ᾖμεν ἁμαρτωλοὶ καὶ ὁ Χριστὸς ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν; Εἰ δὲ ὧδέ ἐστιν ἐλεήμων, πι- στεύσωμεν, ὅτι ἀλλοίωσιν οὐ δέχεται17 ἀναρωτιέται ὁ ἅγιος Ἰσαὰκ ὁ Σῦρος. Γι' αὐτὸ ἡ Ἐκκλησία μας δὲν θέσπισε τιμω- ρητικοὺς νόμους, ἀλλὰ κανόνες. Ὁ κα- νόνας προέρχεται ἀπὸ τὸ θέμα τοῦ ου- σιαστικοῦ κάννη «καλάμι» καὶ ἀρχικὰ σήμαινε τὴν εὐθεία ράβδο. Οἱ κανόνες βάζουν στὴν εὐθεία ὁδὸ ποὺ ὁδηγεῖ στὸν Θεὸ τῆς ἀγάπης, ἀφοῦ ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ δείκνυσι «δείχνει, φανερώνει» τὴ φιλανθρωπία Του. 1. Πολιτικά 1278 b 21: «φίλοι κοινωνοῦσι καὶ μηδὲν δεόμενοι τῆς παρ’ ἀλλήλων βοη- θείας οὐκ ἔλαττον ὀρέγονται τοῦ συζῆν»˙ δη- λαδή, ἀκόμα κι ἂν δὲν χρειάζονται ὁ ἕνας τὴ βοήθεια τοῦ ἄλλου, δὲν μειώνεται καθόλου ἡ ἐπιθυμία τους νὰ συμβιώνουν μὲ ἄλλους ἀνθρώπους. 2. E. Benveniste, Le vocabulaire des inetitu- tions indo-europeénnes, σελ.103. 3 Jacqueline de Romilly, Ὁ Νόμος στὴν ἑλλη- νικὴ σκέψη ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς στὸν Ἀριστοτέ- λη, ἐκδ. Τὸ Ἄστυ, Ἀθήνα 19952 , σελ.24. 4. Ἀριστοφάνους, Βάτραχοι Ι282. 5. Πλουτάρχου, Ἠθικὰ ΙΙ33D. 6. Πλάτωνος, Νόμοι 764e 5. 7. Πλάτωνος, Πρωταγόρας 322a-323a. 8. Ἀντιφῶντος, Τετραλογία 4,8. 9. Πρῶτον μὲν οὖν τοὺς Δράκοντος νόμους ἀνεῖλε πλὴν τῶν φονικῶν ἅπαντας διὰ τὴν χαλεπότητα καὶ τὸ μέγεθος τῶν ἐπιτιμίων. Μία γὰρ ὀλίγου δεῖν ἄπασιν ὥριστο τοῖς ἁμαρτάνουσι ζημία, θάνατος, ὥστε καὶ τοὺς ἀργίας ἀλόντας ἀποθνήσκειν καὶ τοὺς λά- χανα κλέψαντας ἢ ὀπώραν ὁμοίως κολάζε- σθαι τοῖς ἱεροσύλοις καὶ ἀνδροφόνοις . Διὸ Δημάδης ὕστερον εὐδοκίμησεν εἰπὼν ὅτι δι’ αἵματος , οὐ διὰ μέλανος τοὺς νόμους ὁ Δρά- κων ἔγραψεν. Αὐτὸς δ’ ἐκεῖνος, ὥς φασιν, ἐρωτώμενος , διατὶ τοῖς πλειστοις ἀδικήμασι ζημίαν ἔταξε θάνατον , ἀπεκρίνατο , τὰ μὲν μικρὰ ταύτης ἄξια νομίζειν , τοῖς δὲ μεγά- λοις οὐκ ἔχειν μείζονα (Πλουτάρχου, Σόλων 17. 1-4). 10. Πολίτης δ’ ἁπλῶς οὐδενὶ τῶν ἄλλων ὁρίζεται μᾶλλον ἢ τῷ μετέχειν κρίσεως καὶ ἀρχῆς. … Τίς μὲν οὖν ἐστιν ὁ πολίτης, ἐκ τούτων φανερόν˙ ᾧ γὰρ ἐξουσία κοινωνεῖν ἀρχῆς βουλευτικῆς καὶ κριτικῆς, πολίτην ἤδη λέγομεν εἶναι ταύτης τῆς πόλεως (Ἀρι- στοτέλους, Πολιτικά 1275a 15). 11. Jacqueline de Romilly, Ὁ Νόμος στὴν ἑλληνικὴ σκέψη ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς στὸν Ἀριστοτέλη, ἐκδ. Τὸ Ἄστυ, Ἀθῆνα 19952 , σελ.29. 12. Νόμοι Δ, 714 1-2. 13. Πλάτωνος, Πρωταγόρας 324 a-c. 14. Robert Flacelière, Ὁ Δημόσιος καὶ ἰδιω- τικὸς βίος τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἐκδ. Πα- παδήμα, Ἀθήνα 1993, σελ. 294-295. 15. Πλάνωνος, Πολιτεία 332c. 16. Νικολάου Καβάσιλα, Περί τῆς ἐν Χρι- στώ ζωῆς, Λόγος Α΄, 29. 17. Τὰ εὑρεθέντα ἀσκητικά, ἔκδ. ὑπὸ Νικη- φόρου Θεοτόκη, Λειψία 1770, Λόγος Ξ΄.
58 ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Μαντζικέρτ: Μία προσπάθεια διάσωσης τῆς αὐτοκρατορίας. ΙΣΤΟΡΙΑ Ἰωάννη Μιχαλόπουλου φιλολόγου, Μ.Α. Βυζαντινῆς Ἱστορίας Α.Π.Θ. Μ όλις ἀνέβηκε στὸν θρόνο ὁ Ρω- μανὸς ὁ Δ΄ ὁ Διογένης (1 Ἰανου- αρίου 1068, ἀφοῦ παντρεύτηκε τὴν Εὐδοκία τὴ χήρα τοῦ Κων/νου Δού- κα) εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει σημαντικὰ προβλήματα. Οἱ τουρκικὲς ἐπιθέσεις αὐξάνοντανσυνεχῶςκαὶοἱἐπαρχίεςἐρη- μώνονταν ἡ μία μετὰ τὴ ἄλλη. Γι’ αὐτὸ στράφηκε ἀμέσως πρὸς τὶς στρατιωτικὲς ὑποθέσεις καὶ προσπάθησε νὰ ἀναδιορ- γανώσει τὸν στρατό. Ὅμως, κάτω ἀπὸ τὴν πίεση τῆς κατάστασης διέπραξε ἕνα σοβαρὸ σφάλμα. Ἐξακολούθησε νὰ δια- τηρεῖ στὸ παλάτι του τὸν Καίσαρα Ἰω-
59 άννη καὶ τὸν Μιχαὴλ Ψελλό, οἱ ὁποῖοι συνεχῶς ὑπονόμευαν τὴ θέση του, ἀπέ- φευγαν ὅμως νὰ δείξουν ἀνοιχτὰ τὴν ἐχθρότητά τους, κρύβοντας τὰ πραγμα- τικά τους αἰσθήματα κάτω ἀπὸ τὴ μά- σκα τοῦ κόλακα. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ὁ Διογένης, ἐνῷ ἐπίσημα ἔδειχνε νὰ δέ- χεται τὶς συμβουλὲς τοῦ Ἰωάννη, στὴν πραγματικότητατὸνἔριξεστὸπεριθώριο μαζὶ μὲ ὅλη τὴν οἰκογένεια τῶν Δουκῶν καὶ συγχρόνως ἄρχισε νὰ δραστηριο- ποιεῖται ἑτοιμάζοντας πρεσβευτὲς καὶ συνομιλῶντας μὲ ἐπίσημα πρόσωπα καὶ στρατιωτικοὺς γιὰ τὴν ὀργάνωση ἑνὸς μετώπου ἐναντίον τῶν Τούρκων. Ἔτσι, μέσα σὲ δύο μῆνες δήλωσε ὅτι ἦταν ἕτοι- μος νὰ διεξαγάγει πόλεμο ἐναντίον τους. Ἦταν ἀποφασισμένος νὰ τοὺς χτυπήσει καὶ νὰ ἀνακόψει τὴν ὁρμή τους. Συ- νέλεξε νέους στρατιῶτες, σύμφωνα μὲ τοὺς στρατιωτικοὺς καταλόγους ποὺ εἶχε ἑτοιμάσει, συμπληρώνοντας μὲ αὐτὸ τὸν τρόπο τὰ τάγματά του, ἔδω- σε κουράγιο στὸ στρατὸ του μοιράζο- ντας δῶρα καὶ ἀξιώματα, ὀργάνωσε τοὺς λόχους του τοποθετῶντας ἱκα- νοὺς λοχαγοὺς σὲ καίριες θέσεις καὶ μὲ τὴν προσθήκη στρατευμάτων, ποὺ εἶχαν ἔρθει ἀπὸ τὴν Δύση, κατόρθω- σε νὰ κάνει τὸν στρατό του ἀξιόμαχο. Χάρη στὸ πνεῦμα καὶ τὴν αἰσιοδοξία του, οἱ στρατιῶτες ἔμαθαν νὰ δραστη- ριοποιοῦνται, οἱ ἐπαρχίες τοῦ κράτους νὰ ἐλπίζουν καὶ οἱ ἐχθροὶ νὰ φοβοῦνται. Κάτω ἀπὸ αὐτὲς τὶς συνθῆκες ὁ Ρωμανὸς Δ΄ Διογένης προσπάθησε μὲ δύο ἐκστρα- τεῖες τὸ 1068 καὶ τὸ 1069 νὰ σταματήσει τὴν τουρκικὴ προέλαση. Τὰ ἀποτελέσματα τῶν δύο πρώτων ἐκστρατειῶν του δὲν ἦταν σπουδαῖα. Ἀντίθετα, σὲ πολλὲς περιπτώσεις φάνη- κε ἡ κακὴ ποιό- τητα καὶ ἡ ἀδυ- ναμία τοῦ βυζα- ντινοῦ στρατοῦ. Ἐξάλλου, ἡ κατάσταση ποὺ ἐ π ι κ ρ α τ ο ῦ σ ε στὰ ἀνατολικὰ σύνορα τῆς αὐτοκρατορίας ἔπαιξε σπουδαῖο ρόλο, ὄχι μόνον κατὰ τὶς δύο πρῶτες ἐκστρατεῖες τοῦ Διογένη, ἀλλὰ καὶ στὴν συνέχεια ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς βασικοὺς λόγους τῆς ἥττας στὸ Μαντζικέρτ. Ὁ βυ- ζαντινὸς στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς στὶς περιοχὲς αὐτὲς εἶχε ἀρχίσει νὰ παρακ- μάζει. Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ἡ βυζαντινὴ κυβέρνηση ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰ., ἐγκατέλειψε τὴν πολιτικὴ τοῦ προτε- κτοράτου καὶ ἄρχισε νὰ υἱοθετεῖ μία πιὸ συγκεντρωτικὴ πολιτική, μία πολιτικὴ προσάρτησης, γιὰ τὴν περιοχὴ τῆς Ἀρμε- νίας, ἐκμεταλλευόμενη τὶς ἔριδες μεταξὺ τῶν Ἀρμενίων πριγκίπων, κλονίστη- Ἡ ἐκστρατεία τοῦ Ρωμανοῦ στὴ Συρία, 1068 Ματζικέρτ
60 καν οἱ σχέσεις μεταξὺ Βυζαντινῶν καὶ Ἀρμενίων. Ἐπίσης, πέρα ἀπὸ τὰ ἐθνικὰ προβλήματα, ποὺ ὑποδαύλιζαν τὶς σχέ- σεις μεταξὺ τῶν δύο λαῶν, ὑπῆρχαν καὶ ἔντονες θρησκευτικὲς διαφορές. Γενικά, θὰ μπορούσαμε νὰ συμπεράνουμε ὅτι οἱ ἐπιχειρήσεις τῶν Τούρκων στὶς ἐπαρχίες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας εἶχαν τὴν μορφὴ ἐπι- δρομῶν, ἀλλὰ καὶ ἀντίστοιχα ἡ ἄμυνα ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ βυζαντινοῦ στρα- τοῦ ἦταν ἀνοργάνωτη καὶ χωρὶς συνο- χή. Τὸ μεγαλύτερο κέρδος ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐκστρατεῖες ἦταν ὅτι μπόρεσε ν’ ἀνυψω- θεῖ τὸ γόητρο τοῦ βυζαντινοῦ στρατοῦ, ὥστε νὰ ἀντιστέκεται στοὺς ἐχθρούς. Δυστυχῶς, ὅμως, αὐτὸ ἦταν ἕνα προσω- πικὸ ἐπίτευγμα ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο τοῦ Διογένη. Οἱ ἀξιωματικοί του, καθὼς ἐπίσης καὶ οἱ περισσότεροι στρατιῶτες του, ἦταν δειλοὶ καὶ δὲν εἶχαν τὴ δύναμη οὔτε καὶ τὴν διάθεση νὰ ἀντιμετωπίσουν καὶ νὰ νικήσουν τοὺς ἐχθρούς, ὅταν δὲν ἦταν παρὼν ὁ ἴδιος ὁ αὐτοκράτορας. Τὴν ἄνοιξη τοῦ 1070 ὁ αὐτοκράτο- ρας προτίμησε νὰ παραμείνει στὸ πα- λάτι, καθὼς εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει τὴν ἐχθρότητα τοῦ περιβάλλοντός του, καὶ νὰ στείλει ἐναντίον τῶν Τούρκων κά- ποιο ἀντιπρόσωπό του, ποὺ θὰ ἐνέπνεε ἐμπιστοσύνη. Γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτὸν διά- λεξε ἕνα νεαρὸ στρατηγὸ τὸν Μανουὴλ Κομνηνό, ποὺ κατάγονταν ἀπὸ στρατι- ωτικὴ οἰκογένεια καὶ ἦταν ἀνεψιὸς τοῦ προβασιλεύσαντος αὐτοκράτορα Ἰσαάκι- ου Κομνηνοῦ (1057-1059). Ὡστόσο οὔτε αὐτὴ ἡ ἐκστρατεία εἶχε τὰ ἀναμενόμενα ἀποτελέσματα. Τὸ 1071 ὁ αὐτοκράτορας, παρὰ τὶς πολιτικὲς δυσκολίες ποὺ εἶχε νὰ ἀντιμε- τωπίσει (ἡ πολιτικὴ ἀριστοκρατία τῶν Δουκῶν ὑπέσκαπτε τὴ θέση του, ἐπειδὴ φοβόταν μήπως χάσει τὴν ἐξουσία ἀπὸ τοὺς δύο γιοὺς ποὺ εἶχε ἀποκτήσει ὁ Ρωμανὸς ἀπὸ τὴν Εὐδοκία) καὶ τὰ οἰκο- νομικὰ προβλήματα (τὰ ἔξοδα ἀπὸ τὶς συνεχεῖς ἀνάγκες τοῦ πολέμου καὶ τὶς ἐπιδρομὲς τῶν ἐχθρῶν ποὺ εἶχαν κατα- στήσει πολλὲς περιοχὲς ἄγονες) ἀποφά- σισε νὰ προχωρήσει ἐναντίον τοῦ ἴδιου του σουλτάνου γιὰ νὰ τὸν διαλύσει ὁλο- κληρωτικὰ σὲ μία τελικὴ σύγκρουση. Ἔτσι, μόλις ἔφτασε ἡ ἄνοιξη ξεκίνησε τὴν Κυριακή τῆς Ὀρθοδοξίας γιὰ νὰ συ- ναντήσει τοὺς ἐχθρούς. Ὁ βυζαντινὸς στρατὸς ἔφτασε σὲ ἔξι ἡμέρες στὴ Θε- οδοσιούπολη. Ὁ Ρωμανὸς σχεδίασε νὰ καταλάβει τὸ Μαντζικέρτ, ποὺ ἦταν ἕνα ὀχυρωμένο πόλισμα κοντὰ στὴ λίμνη Βὰν καὶ δὲν ἀπεῖχε πολὺ. Γι’ αὐτὸ προ- χώρησε μὲ τὸν στρατό του πρὸς ἐκείνη τὴν περιοχή. Ὅμως τότε διέπραξε μία βιαστικὴ κίνηση. Ἐπειδὴ θεώρησε ὅτι ἡ φρουρὰ, ἡ ὁποία ὑπερασπίζονταν τὸ Μαντζικὲρτ, ἦταν μικρὴ καὶ ἔτσι θὰ τὸ καταλάμβανε εὔκολα-πράγμα ποὺ ἔγινε- ἔστειλε μία ἄλλη μοῖρα ἀπὸ τὸ στρατό του μὲ τὸ μάγιστρο Ἰωσὴφ Τραχανειώ- τη νὰ βοηθήσει τὸν Ρουσέλιο ποὺ εἶχε προπορευτεῖ στὴν πολιορκία τοῦ Χλί- ατ, καθὼς ὑπῆρχαν πληροφορίες ὅτι οἱ Τοῦρκοι βάδιζαν ἐναντίον τους μὲ δέκα χιλιάδες ἄνδρες. Ἔτσι, ἀποδυνάμωσε τὸ στρατό του ἀπὸ ἕνα ἐμπειροπόλε- Ὁ Ρωμανὸς ὁ Δ΄ αἰχμαλωτίζεται.
61 μο τμῆμα, ἀφοῦ ὅσοι ἔμειναν μαζί του σπάνια εἶχαν χρησιμοποιηθεῖ σὲ μάχες. Ὅταν ὁ Διογένης κατέλαβε τὸ Μαντζι- κέρτ, ὁ σουλτάνος ἦταν στὴ Μοσούλη. Θορυβημένος ἀπὸ τὴν εἰσβολὴ τοῦ Διο- γένη στὴν Ἀρμενία προχώρησε βιαστικὰ πρὸς τὰ ἐκεῖ παίρνοντας μαζί του 14.000 ἱππεῖς Τούρκους καὶ Κούρδους. Ὁ αὐτο- κράτορας διέταξε τὸν Τραχανειώτη νὰ ἐπιστρέψει καὶ νὰ ἑνωθεῖ μαζί του, ἀλλὰ ἐκεῖνος, ἀφοῦ παρέσυρε μαζί του καὶ τὸν Ρουσέλιο, ἐγκατέλειψε τὴν θέση του καὶ διέφυγε διαμέσου τῆς Μεσοποταμίας πρὸς τὸ Βυζαντινὸ ἔδαφος. Στὸ μεταξύ, ὁ σουλτάνος Ἂρπ- Ἀσλὰν ἔστειλε πρέσβεις στὸν Ρωμανὸ καὶ ζήτησε εἰρήνη. Ὅμως, ὁ αὐτοκράτορας ἀπέρριψε τὸ αἴτημα καὶ ἑτοιμάστηκε γιὰ τὴν τελικὴ σύγκρουση. Ἦταν 26 Αὐγούστου 1071 σύμφωνα μὲ τὰ ἑλληνικὰ κείμενα (οἱ ἀραβικὲς πηγὲς ἀναφέρουν ὅτι ἔγινε μία ἑβδομάδα νωρί- τερα, δηλαδὴ στὶς 19 Αὐγούστου 1071). Ἀρχικά, οἱ Τοῦρκοι αἰφνιδιάστηκαν ἀπὸ τὴν ξαφνικὴ ἐπίθεση καὶ ἄρχισαν νὰ ὑποχωροῦν μὲ τάξη παρασύροντας τὰ βυζαντινὰ στρατεύματα. Ὅταν ἄρχισε νὰ νυχτώνει, ὁ Ρωμανὸς διέταξε νὰ στα- ματήσει ἡ προέλαση ἐπειδὴ φοβήθηκε τὸ τέχνασμα ποὺ συνήθως ἐφάρμοζαν οἱ ἐχθροί. Ἔκαναν δηλαδὴ ὅτι ὑποχω- ροῦσαν καὶ ἐπιτίθενταν ξαφνικὰ κυκλώ- νοντας αὐτοὺς ποὺ τοὺς καταδίωκαν. Ὅμως, μόλις γύρισε πρὸς τὰ πίσω ἡ βα- σιλικὴ σημαία, ὅσοι βρίσκονταν μακριὰ νόμιζαν ὅτι ὁ αὐτοκράτορας εἶχε ἡττη- θεῖ. Ἡ ἀναστάτωση ἔγινε ἀκόμη μεγα- λύτερη ὅταν ὁ Ἀνδρόνικος Δούκας ποὺ βρισκόταν στὴν ὀπισθοφυλακὴ διέδιδε ὅτι ὁ στρατὸς ὑποχωροῦσε ἄτακτα. Μά- ταια ὁ Ρωμανὸς μὲ τοὺς λίγους πιστοὺς συντρόφους του προσπαθοῦσε νὰ συ- γκρατήσει τοὺς φυγάδες. Τελικά, ἀφοῦ σκοτώθηκε τὸ ἄλογό του ἀπὸ ἕνα βέλος καὶ ὁ ἴδιος τραυματίστη- κε στὸ χέρι πιάστηκε αἰχμά- λωτος. Γιὰ πρώτη φορὰ εἶχε πιαστεῖ αἰχμάλωτος βυζαντινὸς αὐτοκράτορας καὶ ὁλόκληρο τὸ στρατόπεδό του μαζὶ μὲ τοὺς θη- σαυρούς του εἶχε περιέλθει στὰ χέρια τῶν ἐχθρῶν. Ὁ σουλτάνος ὅμως φέρθηκε μὲ εὐγενικὸ τρό- πο στὸ Διογένη καὶ ἡ συνθήκη ποὺ ὑπέγραψαν ἦταν ἱκανοποι- ητικὴ γιὰ τὸ Βυζάντιο, ἀφοῦ διατηροῦνταν τὸ ἐδαφικὸ κα- θεστώς. Στὴ συνέχεια, μετὰ ἀπὸ ὀχτὼ ἡμέρες φιλοξενίας ὁ αὐτοκράτορας ἀφέθηκε ἐλεύθερος, ὅμως οἱ Δοῦκες τὸν κήρυξαν ἔκπτωτο καὶ ἄρχισαν νὰ τὸν καταδιώκουν. Τελικά, τὸν ἔπιασαν στὰ Ἄδανα τὴν ἄνοιξη τοῦ 1072. Ὁ Ρωμανὸς συμφώνησε μὲ τὸν ἀντίπαλό του Ἀνδρό- νικο Δούκα ὅτι θὰ παραιτηθεῖ ἐπίσημα ἀπὸ τὴ βασιλικὴ ἀρχὴ καὶ θὰ λάβει τὸ μοναστικὸ σχῆμα. Κατὰ τὴν πορεία του πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολη, πέρασε ντυμένος μοναχὸς πάνω σὲ ἕνα εὐτελὲς ὑποζύγιο ἀπὸ ὅλες τὶς πόλεις καὶ τὰ χω- ριὰ, ἀπὸ τὰ ὁποῖα εἶχε δοξαστεῖ ἕνα χρόνο νωρίτερα ὡς ἡμίθεος. Κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ του φαίνεται ὅτι τοῦ ἔβα- ζαν δηλητήριο μέσα στὸ φαγητό του. Μὲ μεγάλη δυσκολία ἔφτασε στὸ Κοτυάειον, ὅπου ἔγινε γνωστὴ ἡ ὀλέθρια διαταγὴ νὰ τυφλωθεῖ ὁ Διογένης παρὰ τὶς ἔνορκες διαβεβαιώσεις ποὺ τοῦ εἶχαν δώσει. Μετὰ τὴν τύφλωσή του, παρουσιάζοντας ἕνα οἰκτρὸ θέαμα (ἀφοῦ δὲν τοῦ εἶχαν δέσει Ἡ μάχη τοῦ Ματζικέρτ, Αὔγουστος τοῦ 1071
62 τὰ μάτια μὲ ἐπιδέσμους) μεταφέρθηκε μέχρι τὴν Προποντίδα καὶ ἀπὸ ἐκεῖ τὸν περιόρισαν σὲ ἕνα μοναστήρι στὴ νῆσο Πρώτη, ὅπου πέθανε μετὰ ἀπὸ ἕνα μικρὸ χρονικὸ διάστημα, χωρὶς νὰ βλαστημή- σει ποτὲ γιὰ ὅσα κακὰ εἶχε πάθει. Ἡ γυ- ναῖκα του Εὐδοκία φρόντισε νὰ ταφεῖ μὲ βασιλικὲς τιμές. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο χάθηκε μία ση- μαντικὴ εὐκαιρία νὰ σωθεῖ ἡ αὐτοκρα- τορία ἀπὸ τὴν εἰσβολὴ τῶν Σελτζούκων Τούρκων. Ἡ ἐμφύλια διαμάχη, αὐτὸ τὸ προαιώνιο ἐλάττωμα τῆς φυλῆς μας, εἶχε γιὰ μία ἀκόμα φορὰ ὀλέθριες συνέπειες γιὰ τὸν Ἑλληνισμό. Ἦταν οἱ πολιτικὲς ἔριδες καὶ ὁ θάνατος τοῦ Ρωμανοῦ αὐτὰ ποὺ μετέτρεψαν τὴν ἧττα τοῦ Μα- ντζικὲρτ σὲ ἀληθινὴ καταστροφή, γιατί μετὰ ἀπ’ αὐτὸν ἡ συνθήκη, ἡ ὁποία εἶχε συμφωνηθεῖ ἀνάμεσα στὸν Ἂρπ-Ἀσλὰν καὶ τὸν αὐτοκράτορα ἀκυρώθηκε καὶ ταυτόχρονα δόθηκε ἡ εὐκαιρία στοὺς Τούρκους νὰ ἀρχίσουν ἐπιθετικὸ καὶ κατακτητικὸ πόλεμο ἐναντίον τοῦ Βυζα- ντίου. Ἔτσι, οἱ ἴδιοι οἱ Βυζαντινοὶ ἄνοι- ξαν στοὺς Τούρκους τὸν δρόμο πρὸς τὴ Μικρὰ Ἀσία. Κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἑπό- μενων δέκα χρόνων οἱ διαφορὲς ἀνάμεσα στοὺς ἀριστοκρατικοὺς καὶ τοὺς στρατι- ωτικοὺς θὰ συνεχιστοῦν μὲ ἀποτέλεσμα οἱ Τοῦρκοι νὰ καταλάβουν ὁλόκληρη τὴν Ἀνατολία. Ἡ ἀπώλειά της ἀποδεί- χτηκε ἕνα θανάσιμο χτύπημα γιὰ τὴν αὐτοκρατορία. Χάνοντας τὶς πλούσιες ἐπαρχίες ἡ Κωνσταντινούπολη παρέμει- νε ἕνα τεράστιο κεφάλι, ποὺ ἀποστερή- θηκε ἀπὸ τὸ σῶμα ποὺ χρειαζόταν γιὰ νὰ τὸ στηρίζει. Ἐξάλλου, ἡ ἀδυναμία τῶν Βυζαντινῶν νὰ ἀντιμετωπίσουν ἀποτε- λεσματικὰ τοὺς Σελτζούκους Τούρκους καὶ οἱ ἐσωτερικές τους διαμάχες ἔδωσαν τὴ δικαιολογία στοὺς Δυτικοὺς νὰ ὀργα- νώσουν τὶς Σταυροφορίες τους γιὰ τὴν «καταπολέμηση τοῦ Ἰσλὰμ» μὲ ὅλα τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα, ποὺ εἶχαν αὐτὲς γιὰ τὸ Βυζάντιο. Ὅπως ἀναφέρουν καὶ οἱ Λατίνοι συγγραφεῖς τὸ 1071 καλεῖ τὸ 1095. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Μιχαὴλ Ἀτταλειάτου, Ἱστορία, CB Bonnae 1853 Κωνσταντίνου Μαννασῆ, Σύνοψις Ἱστορική,CB Bonnae 1837. Ἰ. Καραγιαννόπουλος, Ἱστορία Βυζαντίνου κρά- τους, τόμ. Ι (324-565),τόμ.ΙΙ (565-1081), Θεσσαλο- νίκη 1978-1985. CL.Cahen, La campagne de Mantzikert d’apres les sourses musulmanes, Byzantion 9 (1934) 613-642 J.C.Cheynet, Mantzikert: Une desastre militaire: Βyzantion 50(1980) 410-438. R.Grousset, L’ empire du Levant,histoire de la question d’ orient, Paris 1949. Sp.Vryonis, The decline of medieval Hellenism in Asia Minor and the process of islamization from the eleventh through the fifteenth century,Berkelcy- Los Angeles 1971. P.Wittek, The rise of Ottoman empire,London 1963 (μτφρ. ὑπὸ Εὐαγγελία Μπαλτᾶ, Ἀθήνα 1988). Ρωμανὸς ὁ Διογένης καὶ ἡ σύζυγός του Εὐδοκία, Ἑθνικὴ Βιβλιοθήκη τῆς Γαλλίας.
63 Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Γεωργίου Ἀ. Λεβενιώτη λέκτορος βυζαντινῆς ἱστορίας (Φιλοσοφικὴ Σχολή, ΑΠΘ) Ἀ πὸ τοὺς ὕστερους ρωμαϊκοὺς καὶ πρώιμους βυζαντινοὺς αἰῶνες (οὐσιαστικὰ ἀπὸ τὸν ὕστερο 4ο αἰ. μ. Χ.) μέχρι τὶς ἀπαρχὲς τῆς «θεμα- τικῆς» αὐτοκρατορικῆς διοίκησης τῶν μέσων βυζαντινῶν χρόνων (7ος - 8ος αἰ.) ἡ εὐρύτερη γεωγραφικὴ Μακεδονία ὑπα- γόταν διοικητικὰ στὶς ὁμώνυμες ἐπαρ- χίες (provinciae) τῆς Μακεδονικῆς διοι- κήσεως (dioecesis Macedonia)· ἡ συγκε- κριμένη διοίκηση εἶχε ἐπικεφαλῆς ἕναν βικάριο (vicarius) καὶ ἀποτελοῦσε μία ἀπὸ τὶς δύο ὑποδιαιρέσεις (Μακεδονικὴ καὶ Δακικὴ) τῆς ἐπαρχότητας πραιτωρί- ου τοῦ Ἰλλυρικοῦ (praefectura praetorio per Illyricum). Τὰ ἐδάφη τῆς γεωγραφικῆς Μακεδο- νίας ὑπάγονταν ἀρχικὰ στὴν ἐπαρχία Μacedonia καθὼς καὶ στὴ βραχύβια Μacedonia Salutaris (ca. 379/80 - τέλη 4ου / ἀρχὲς 5ου αἰ.) ποὺ ἁπαντὰ στoν κα- τάλογο ἀξιωμάτων Νοtitia Dignitatum (τέλη 4ου - ἀρχὲς 5ου αἰ., τελικὴ σύνταξη ca. 425-429). Ἀργότερα ὑπήχθησαν στὴν ἐπαρχία Μacedonia Prima (Μακεδονία Ι) καὶ στὴ βορειοτερη -καὶ μικρότερη σὲ ἔκταση καὶ ἀριθμὸ πόλεων- Macedonia Secunda (Μακεδονία ΙΙ). Οἱ συγκεκριμέ- νες ἐπαρχίες μνημονεύονται μαζὶ μὲ τὰ ἀστικά τους κέντρα στὸν Συνέκδημο τοῦ Ἱεροκλέους (μέσα 6ου αἰ.). Ἡ Μακεδονία Ι περιελάμβανε τὴ μεγάλη πεδιάδα τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τὴν κάτω κοιλάδα τοῦ Στρυμόνα (σημερινὴ περιοχὴ Σερρῶν). Ἡ Μακεδονία II περιελάμβανε τὴν πε- Ἐγκατάσταση Σλάβων στὰ Βαλκάνια, 6ος αἰ. μ. Χ. Ἐγκατάσταση Σλάβων στὰ Βαλκάνια, 6ος αἰ. μ. Χ.
64 διάδα τῆς ἀρχαίας Ἡράκλειας Λύγκου (σήμ. Μοναστῆρι / Bitola) καὶ τὸ μικρὸ λεκανοπέδιο τῶν Στόβων· οὐσιαστικὰ δηλαδὴ ταυτιζόταν γεωγραφικὰ μὲ τὴν ἀρχαία Παιονία στὸ μέσο ροῦ τοῦ Ἀξιοῦ, ἀνάμεσα στὸ Στύ- πειον (σήμ. Stip) καὶ τὸν Πρίλαπο (σήμ. Prilep). Ἀξίζει νὰ τονιστεῖ ἐδῶ ὅτι ἡ γεωγρα- φικὴ περιφέρεια τῶν Σκοπίων (πιὸ συ- γκεκριμένα ἡ λεκά- νη τῶν μεσαιωνικῶν Σκούπων ἀλλὰ καὶ ἡ σημερινὴ πεδιάδα τοῦ Κοσσυφοπεδίου [περιοχὴ ρωμ. πό- λης Ulpiana, ἑλλ. Οὐλπιανή, ἀπὸ τὸν 6ο αἰ. Ioυστινιανή Σεκούνδα, σημ. Lipljan]), ἑξαιρουμένων ὅμως τῶν νοτιότερων περιοχῶν τοῦ σημερινοῦ κράτους τῆς σημερινῆς F.Y.R.O.M., ὑπαγόταν στὴν ἐπαρχία Dardania (ἑλλ. Δαρδανία). Ἡ τελευταία ἀποτελοῦσε μία ἀπὸ τὶς τέσ- σερις ἐπαρχίες τῆς Δακικῆς (καὶ ὄχι τῆς Μακεδονικῆς) διοίκησης τοῦ Ἰλλυρικοῦ. Ἀκόμη καὶ ἡ ὑπαγωγὴ τῆς ἐκκλησια- στικῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐπαρχίας Μακε- δονία ΙΙ στὴ νεοσύ- στατη ἀρχιεπισκοπὴ τῆς Πρώτης Ἰουστι- νιανῆς ἐπὶ αὐτοκρά- τορα Ἰουστινιανοῦ Α/ (527-565) ὑπῆρξε ἐξαιρετικὰ ἐφήμε- ρη (ca. 535-545). Ἡ ἐπαρχία Μακεδονία ΙΙ συνέχισε νὰ ὑπά- γεται στὴ Θεσσαλο- νίκη, ἐνῷ ἡ δικαιοδοσία τῆς Πρώτης Ἰουστινιανῆς περιορίστηκε στὰ ὅρια τῆς Δακικῆς διοίκησης. Στὴν ἐπαρχία τῆς τε- λευταίας Δαρδανία κατοικοῦσαν μέχρι τὴν ἐγκατάσταση τῶν Σλάβων, τὸν 7ο αἰ., οἱ ἀποκαλούμενοι Δάρδανοι «μετὰ τοὺς Ἐπιδαμνίων ὅρους», σύμφωνα μὲ τὸν ἀξιόπιστο Προκόπιο (μέσα 6ου αἰ.). Ἡπροαναφερθεῖσαδιοικητικὴδιαίρε- ση ἀνάγεται στοὺς ἀρχαίους χρόνους, ὅταν μάλιστα ἦταν καὶ ἐθνικὴ - πολι- τική. Ἡ περιφέρεια τῶν Σκοπίων (ἀρχ. Δαρδανία) καὶ οἱ περιοχὲς τῶν ἀρχαί- ων Πενεστῶν βο- ρείως τῆς Ἀχρίδας (ἄρχ. Λυχνιδὸς) δὲν ὑπῆρξαν ποτὲ τμήμα- τα τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ Μακεδονικοῦ κράτους, ἐν ἀντιθέσει μὲ τὴν Παιονία (grosso modo τὰ ἐδάφη τῆς μετέπειτας ἐπαρχία Μακεδονία ΙΙ)· συνέχισαν μάλι- στα νὰ ἀποτελοῦν ξεχωριστὲς περιοχές, στὰ βόρεια καὶ στὰ δυτικὰ ἀντίστοιχα τῶν ἄλλοτε παιονικῶν περιοχῶν, ἀκόμη καὶ μετὰ τὴν κατάλυση τοῦ Μακεδονι- κοῦ βασιλείου ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους (168 π.Χ.), ὅταν τὰ ἐδάφη τοῦ τελευταίου χω- ρίστηκαν σὲ τέσσερις ξεχωριστὲς «μερί- δες». Ἐν ἀντιθέσει μὲ τὶς πιὸ «ἀστικοποι- ημένες» μακεδονικὲς ἐπαρχίες, στὴν πρω- τοβυζαντινὴ Δαρδα- νία κυριαρχοῦσαν μᾶλλον οἱ μικρότε- ροιὀχυρωμένοιοἰκι- σμοὶ (στὰ βορειοδυ- τικά της σύγχρονης Νόβι Παζὰρ καὶ στὰ νότια γύρω ἀπὸ τὰ Σκόπια), ἐνῷ σημα- ντικὴ ἦταν ἡ ἐκμε- τάλλευση τοπικῶν κοιτασμάτων ἀργύρου καὶ μολύβδου στὴν ἄνω κοιλάδα τοῦ Ἰβάρ, χρυσοῦ ἀργύρου καὶ μολύβδου στὰ ὑψώματα ἀνατολικά της Οὐλπιανῆς καὶ χρυσοῦ, ἀργύρου, χαλκοῦ καὶ μολύβδου βορείως Ἅγ. Δημήτριος Θεσσαλονίκης Βυζαντινὴ Θεσσαλονίκη
65 καὶ ἀνατολικὰ τῶν Σκοπίων. Ὁ λεγόμενος genius loci τῆς Θεσσαλο- νίκης, ἡ πολιτιστικὴ δηλαδὴ παράδοση καὶ ἡ δεσπόζουσα γεω- γραφικὴ θέση τῆς πό- λης, ἔχουν ἐπισημανθεῖ κατ’ ἐπανάληψη. Ἀξίζει λ.χ. νὰ σημειωθεῖ ὅτι σὲ παλαιότερο χάρτη τοῦ W. Christaler, ποὺ ἀπει- κονίζει τὴν εὐρωπαϊκὴ χωροταξικὴ διάρθρωση, ἡ Θεσσαλονίκη διαδρα- ματίζει τὸν ρόλο τῆς «Wunschbildmetropole» ὁλόκληρης τῆς νοτιοανα- τολικῆς Εὐρώπης, τόσο γιὰ τὴν οἰκονομική, πο- λιτιστικὴ καὶ πολιτικὴ σημασία τῆς ὅσο καὶ γιὰ τὴ στρατηγική της θέση. Ἡ πόλη ἦταν ὁ σημαντικότερος (κο- ντινὸς σὲ αὐτὴν) σταθμὸς τῆς Ἐγνατίας Ὁδοῦ (Via Egnatia) ποὺ ἔνωνε τοὺς ση- μερινοὺς ἀλβανικοὺς λιμένες (Δυρράχιο καὶ Αὐλῶνα) μὲ τὴν Κων/πολη. Ἡ Θεσ- σαλονίκη ἀποτελοῦσε ὅμως καὶ σημεῖο συνάντησης καὶ τομῆς τῆς Ἐγνατίας μὲ τοὺς κάθετους ἄξονες ποὺ κατέβαιναν ἀπὸ τὸ Δούναβη, ἐπι- κοινωνοῦσαν μὲ τὴ λε- γόμενη Βασιλικὴ Ὁδὸ (ViaMilitaris)καί,μέσῳ τῶν κοιλάδων τῶν πο- ταμῶν Μοράβα καὶ τοῦ Ἀξιοῦ, κατέληγαν στὸ σπουδαῖο πολυσύ- χναστο λιμένα της καὶ στὸ Αἰγαῖο καὶ ἀκό- μη νοτιότερα, στὴν κεντρικὴ καὶ νότια Ἑλλάδα. Ἡ πόλη διέ- θετε μεγάλη βιοτεχνικὴ παραγωγὴ καὶ ἀποτελοῦσε τοπικὸ καὶ διεθνὲς ἐμπορικὸ καὶ διαμετακομιστικὸ κέντρο καθὼς καὶ ἀγορὰ καὶ τόπο διάθεσης τῶν ἀγροτικῶν προϊόντων, τοῦ ὀρυκτοῦ καὶ λοιποῦ πλούτου τῆς εὐρύτερης περιοχῆς (π.χ. ἦταν κέντρο ἐπεξεργασίας μαρμάρου). Τὸ γεγονὸς αὐτὸ διαφαί- νεται ἀπὸ τὴν ὕπαρξη οἰκονομικῶνὑπηρεσιῶν καὶ ὑπαλλήλων, μαρτυ- ρεῖται ἀπὸ τὰ κείμενα καὶ τὸ σφραγιστικὸ ὑλι- κό, τὴν ἐπικοινωνία καὶ τὸν ἔλεγχο ἐπὶ τῶν κο- ντινῶν ὑποτελῶν σκλα- βηνιῶν, τὴν κίνηση τοῦ λιμένα της καὶ τὴν ἐτήσια ἑορτὴ καὶ ἐμπο- ροπανήγυρη τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Ἡ σπουδαία σημασία της καὶ ἡ ἀκμή της στοὺς μεσαιωνικοὺς χρόνους διαφαίνεται ἀπὸ τὶς προσφωνήσεις καὶ τοὺς χαρακτηρισμοὺς ποὺ τῆς δόθηκαν ἀνὰ τοὺς αἰῶνες. Πιὸ συγκεκριμένα: Ἡ Θεσσαλονίκη, «πόλις λαμπροτά- τη» ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους ἤδη χρόνους σύμφωνα μὲ τὸν Ἰωάννη Τζέτζη καὶ «με- γίστη καὶ πολυάνθρωπος» κατὰ τὸν προ- γενέστερο Θεοδώρρητο Κύρου, ὑπῆρξε «πρώτη τῶν Μακεδόνων», «μητρόπολη τῆς Μακεδονίας» ἀλλὰ καὶ «μητέρα τῆς πάσης (…) Μακεδονίης» ἤδη ἀπὸ τοὺς πρώιμους ρωμαϊκοὺς χρόνους (1ος αἰ. π.Χ.). Ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 3ου αἰ. τῆς ἀναγνωρίστηκε ἐπισή- μως ὁ τιμητικὸς τίτλος τῆς ἀποικίας (colonia) καὶ τῆς παραχωρή- θηκαν τὰ προνόμια τῆς μητροπόλεως τῆς Μακεδονίας ἀλλὰ καὶ τῆς νεωκόρου (ποὺ εἶχε σχέση μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ λα- τρεία). Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ ἀναφορὰ τοῦ μετέπειτα ἑλληνιστῆ αὐτοκράτορα Ἅγ. Δημήτριος Θεσσαλονίκης ἩμεγάληβασιλικήΒ΄,ΦίλιπποιΚαβάλας,550μ.Χ.
66 Ἰουλιανοῦ (361-363) γιὰ τὴν προστάτι- δά του καὶ σύζυγο τοῦ προκατόχου τοῦ Κωνστάντιου Β΄ (337-361) Εὐσεβία «ὅτι δὴ γένος μὲν αὐτὴ σφόδρα Ἑλληνικόν, Ἑλλήνων τῶν πάνυ, καὶ πόλις (σημ.: τῆς ἴδιας) ἡ μητρόπολις τῆς Μακεδονίας». Παρὰ τὶς δραμα- τικὲς ἀλλαγὲς ποὺ ση- μειώθηκαν στὸν εὐρύ- τερο κοινωνικὸ βίο τῶν πόλεων κατὰ τοὺς 4ο - 7ο αἰ., ἡ παλαιὰ ἑλλη- νικὴ πολιτιστικὴ παρά- δοση διατηρήθηκε στὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὴν περιοχή της κατὰ τοὺς ἑπόμενους αἰῶνες. Τὸ συγκεκριμένο γεγονὸς καταδεικνύεται ἀπὸ τὴν τοπικὴ συγγρα- φικὴ παραγωγή, μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία προβάλ- λονται οἱ ἀγῶνες καὶ τὰ παθήματα τοῦ γη- γενοῦς πληθυσμοῦ ἀπὸ τοὺς ξένους εἰσβολεῖς (βλ. π.χ. Θαύματα Ἁγίου Δημητρίου, Ἰωάννης Καμινιάτης, Εὐστάθιος Θεσσαλονίκης, Ἰωάννης Ἀνα- γνώστης), ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὰ σωζόμενα τοπικὰ ἔργα τέχνης. Ἡ πόλη, ἡ τοπικὴ Ἐκκλησία τῆς ὁποίας εἶχε ἀναγνωριστεῖ τὸ 325 ἀπὸ τὴν Α΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδο ὡς μητροπολιτικὴ ἕδρα, μετατράπηκε σὲ διοικητικὴ ἕδρα τῆς ἐπαρχίας Μακεδονία ὑπαγόμενη στὴν ὁμώνυμη διοίκηση τῆς ἐπαρχότητας πραιτωρίου τοῦ Ἰλλυρικοῦ ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 4ου ἢ τὶς ἀρχὲς τοῦ 5ου αἵ. (βλ. ἀνωτ.). Εἰδικὰ μετὰ τὴν ἐπιδρομὴ τῶν Οὔννων τοῦ Ἀττίλα στὸ Σίρμιον, πρωτεύουσα τοῦ δυτικοῦ Ἰλλυρικοῦ καὶ ἀνταγωνίστρια τῆς Θεσσαλονίκης, τὸ 441, τὴν κατάληψή του καὶ τὴν ἐρή- μωση τῆς περιοχῆς του ἀπὸ τοὺς Γεπίδες ἐπὶ Ἰουστινιανοὺ Α΄ καὶ τὴν ὁριστικὴ πτώση του στοὺς Ἄβαρους τὸ 582, ἡ Θεσσαλονίκη κατέστη ἀδιαφιλονίκητη καὶ μοναδικὴ διοικητικὴ ἕδρα τοῦ ἐνα- πομείναντος Ἰλλυρικοῦ (κατ’ ἄλλους ὅμως ἐπρόκειτο μετὰ τὰ μέσα τοῦ 7ου αἰ. γιὰ ἔπαρχο Θεσσαλονίκης). Ὁ τελευταῖος διέμενε στὸ λεγόμενο Πραιτώριον, ἐνῷ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ἀποτε- λοῦνταν ἀπὸ σκρίνια (δηλαδὴ γραφεῖα) μὲ πολυάριθμο προσω- πικό. Κατὰ τοὺς μέσους βυζαντινοὺς αἰῶνες, μετὰ τὴν ἀπώ- λεια τῶν μεγάλων ἀστικῶν κέντρων τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Ἀφρικῆς στοὺς Ἄρα- βες (μέσα - τέλη 7ου αἰ.), ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτελοῦσε πλέον τὴ σημαντικότερη αὐτοκρατορικὴ πόλη μετὰ τὴν Κων/πολη. Ὅπως εἶχε ἤδη συμβεῖ ἐπανειλημμένα μὲ τὶς ἐπιθέσεις τῶν Γότ- θων (στὰ 254 καὶ 268), ἡ Θεσσαλονίκη κατόρθωσε ἀργότερα, στὰ τέλη τοῦ 6ου καὶ κατὰ τὸν 7ο αἰ., νὰ ἀποκρούσει καὶ ἐπανειλημμένες ἀβαροσλαβικὲς ἑφόδους καὶ πολιορκίες. Ἡ ἐπιτυχὴς ἀντιμετώπι- ση τῶν τελευταίων ἀποδόθηκε μάλιστα στὴ βοήθεια τοῦ πολιούχου, ἀθλοφό- ρου καὶ σωσίπολη Ἁγίου Δημητρίου· γι’ αὐτὸν τὸν λόγο ἡ πόλη ἀποκαλεῖτο θεοφύλακτος, θεόσωστος, θεόρρυστος, ἁγιοφύλακτος, μαρτυροφύλακτος, φιλο- μάρτυς. Ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτέλεσε πραγμα- τικὰ ἀκλόνητο βυζαντινὸ κέντρο στὴν περιοχή, «τεῖχος ἄσειστον νοητὸν καὶ δαίμοσι καὶ βαρβάροις ἀκαταγώνιστον ἔρυμα, καὶ βιωτικῶν κλυδώνων φρού- ριον γαληνόδωρον, καὶ σωμάτων καὶ ψυχῶν ἀΐδιον φυλακτήριον». Εἶναι χα- Βασίλειος ὁ Β΄, ὁ Βουλγαροκτονος
67 ρακτηριστικὸ ὡστόσο ὅτι στὰ ἐγκώμιά της τῆς ἀποδίδονται καὶ ἄλλα κοσμη- τικὰ ἐπίθετα ποὺ ἀφοροῦν καθαρὰ στὸν ἀστικὸ οἰκιστικὸ χῶρο, χωρὶς νὰ σχετί- ζονται μὲ τὸ θρησκευτικὸ χαρακτῆρα τῆς πόλης: γίνεται π.χ. λόγος γιὰ τὸ λεγόμε- νο «πολιτικὸν» (λ.χ. μεγίστη, μεγάλη, εὐρεῖα, πλατεῖα, πλατυάμφοδον ἄστυ, πε- ρίοπτος, πολυάνθρωπος, πολυανδροῦσα, μεγαλόπολις), γιὰ τὴν οἰκονομικὴ εὐμάρεια (λ.χ. ἀρχαιοτάτη τῶν πόλεων […] πλούτῳ, [παν]ευδαίμων, πανολβία, εὐκληροτάτη), τὴ διοικητική της σπου- δαιότητα (λ.χ. μητρόπολις, ἡγουμένη, προκαθημένη, πρόσχημα, ἄρχουσα, μη- τέρα) καὶ γενικὰ γιὰ τὴ φήμη της (λ.χ. περιπυστος,περίοπτος,μεγαλώνυμος,πε- ρίφημος, περιδοξος ἢ καὶ ὀφθαλμὸς) ὡς εὐρύτερο πολιτικό, οἰκονομικό, θρη- σκευτικὸ καὶ πνευ- ματικὸ κέντρο. Στοὺς χρόνους τοῦ «θεματικοῦ» αὐτοκρατορικοῦ στρατιωτικοῦ καὶ διοικητικοῦ συστή- ματος, ἀπὸ τὰ τέλη δηλαδὴ τοῦ 7ου καὶ κυρίως ἀπὸ τὸν 8ο αἰ. κ.ἑ., ἡ Θεσσα- λονίκη ἀποκαλεῖτο χαρακτηριστικὰ «ἄρχουσα τῶν δυ- τικῶν θεμάτων» καὶ «μητέρα τῶν ἑσπε- ρίων». Ὁ Ἰωάννης Καμινιάτης, ὁ πα- τέρας τοῦ ὁποίου ὑπῆρξε «ἔξαρχος τῆς Ἑλλάδος ἁπάσης», παρέχει τὴν παλαιό- τερη ἴσως ἔκφραση, μία σύντομη ἀλλὰ πολύτιμη περιγραφὴ τῆς πόλης καὶ τῆς περιφέρειάς της στὶς ἀρχὲς τοῦ 10ου αἰ. Ἡ ἵδρυση θεμάτων ἀποτελεῖ σαφῆ ἔνδει- ξη γιὰ τὸν ἀποτελεσματικὸ αὐτοκρα- τορικὸ ἔλεγχο στὴν εὐρύτερη περιοχὴ μετὰ τὶς σλαβικὲς ἐγκαταστάσεις τοῦ 7ου αἰ. Ἡ πρώτη μνεία στρατηγοῦντος Θεσσαλονίκης πραγματοποιεῖται γύρω στὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ 830 (Βίος Γρηγορίου Δεκαπολίτη), ἐνῷ ἡ πρώτη «ἐπίσημη» ἀναφορὰ στρατηγοῦ Θεσσα- λονίκης ἀπαντᾶ στὸ Τακτικὸν Uspenskij (ca. 842/43). Καθὼς φαίνεται ὡστόσο, τὸ ὁμώνυμο θέμα ὑπῆρχε ἤδη τὸ 824 καὶ πιθανότατα ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 8ου ἢ τὶς ἀρχὲς τοῦ 9ου αἰ., σύμφωνα μὲ τὴν Α. Σταυρίδου-Ζαφράκα· ἐκείνη τὴν περίο- δο συγκροτήθηκε καὶ τὸ ἀνατολικότερο θέμα Μακεδονίας, ἡ κλεισούρα Στρυμό- νος ὑψώθηκε ἐπίσης σὲ θέμα, ἐνῷ στοὺς ἴδιους ἀκριβῶς χρόνους χρονολογεῖται καὶ ἡ βούλλα κάποιου Εὐγενίου ὑπάτου καὶκόμητοςτῆςκόρτης Θεσσαλονίκης, πιθανό- τατα ὑφισταμένου τοῦ στρατηγοῦ τοῦ ὁμώνυ- μου θέματος. Ἀρκετοὺς αἰῶνες μετά, στὸ ἔμμετρο Χρο- νικό του Ἐφραὶμ Αἰνί- ου (ca. 1313), ἡ Θεσ- σαλονίκη χαρακτηρί- ζεται, στὸ ἀπόσπασμα ὅπου περιγράφεται ἡ τραγική της ἅλωση τὸ 1185 ἀπὸ τοὺς Νορμαν- δούς, ὡς «πόλις προ- εδρεύουσα τῶν Μα- κεδόνων». Οἱ Μιχαὴλ Χωνιάτης καὶ Ἰωάν- νης Καντακουζηνὸς τὴν ἀποκαλοῦν ἐπίσης «πρώτη μετὰ τὴν πρώτην» ὑπογραμμί- ζοντας ἔτσι ἀφενὸς τὴ δεύτερη θέση τῆς μόνο μετὰ τὴν Κων/πολη καὶ ἀφετέρου τὴν εὐρύτερη σπουδαιότητά της. Αὐτὴ ἡ θέση λοιπὸν ὄχι μόνο εἶχε διατηρηθεῖ στοὺς προγενέστερους αἰῶνες, ἀλλὰ ἐνι- σχύθηκε περαιτέρω κατὰ τοὺς μετέπειτα παλαιολόγειους χρόνους. Μακεδόνες αὐτοκράτορες
68 Η ΠΕΝΘΕΚΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ Αἰκατερίνης Μ. Ρεβάνογλου φιλολόγου, διδάκτορος βυζαντινῆς ἱστορίας Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδος συγκλήθηκε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἰουστινιανὸ Β΄ (685-695 μ.Χ.). Ὀνο- μάζεται Πενθέκτη, δι- ότι τὸ νομοθετικό της ἔργο συμπλήρωνε τὸ ἔργο δύο προηγούμε- νων Οἰκουμενικῶν Συ- νόδων, τῆς Ε΄ καὶ τῆς Στ΄1 . Εἶναι γνωστὴ καὶ ὡς «ἐν Τρούλλῳ», διότι συγκλήθηκε στὴν μετὰ τρούλλου αἴθουσα τοῦ αὐτοκρατορικοῦ παλα- τιοῦ τῆς Κωνσταντινου- πόλεως. Οἱ ἐργασίες τῆς Συνόδου πρέπει νὰ ἄρχισαν στὰ τέλη τοῦ 691 καὶ τελείω- σαν μετὰ τὴν 1η Σεπτεμβρίου τοῦ 692, χρονολογία τὴν ὁποία ἀποδέχεται ἡ ἔρευνα2 . Στὰ πρακτικὰ τῆς Πενθέκτης ἔχουν διασωθεῖ α) ὁ προσφωνητικὸς λόγος τῶν Πατέρων τῆς Συνόδου πρὸς τὸν Ἰουστινιανὸ Β΄, β) τὸ κείμενο τῶν 102 κανόνων ποὺ ἐξέδωσε καὶ γ) ὁ κατάλο- γος τῶν 227 ἐπισκόπων οἱ ὁποῖοι συμ- μετεῖχαν στὶς ἐργασίες τῆς Συνόδου3 . Ἡ Πενθέκτη ἀσχολή- θηκε μὲ θέματα ἐκκλησια- στικοῦ δικαίου, ζητήματα ποὺ δὲν εἶχαν ἀντιμετω- πιστεῖ στὶς δύο προη- γούμενες Οἰκουμενικὲς Συνόδους, οἱ ὁποῖες περι- ορίστηκαν στὴν ἐπίλυση δογματικῶν θεολογικῶν διαφορῶν. Οἱ περισσότε- ροι ἀπὸ τοὺς 102 κανόνες τῆς Πενθέκτης εἴτε ἀνα- νεώνουν ἢ τροποποιοῦν κανόνες τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων καὶ τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, εἴτε συμπληρώνουν προγε- νέστερες Συνόδους, εἴτε ἑρμηνεύουν κανόνες ἄλλων Συνόδων. Λίγοι εἶναι οἱ κανόνες οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν νέες κανονικὲς διατάξεις. Εἰσαγωγὴ στὶς ἀποφάσεις τῆς Πεν-
69 θέκτης ἀποτελοῦν οἱ δύο πρῶτοι κα- νόνες μὲ τοὺς ὁποίους ἐπικυρώνονται οἱ δογματικὲς ἀποφάσεις προηγούμε- νων Συνόδων, ἐνῷ ἀναγνωρίζεται τὸ δικαίωμα μόνο στὴν Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδο νὰ τροποποιήσει τοὺς ὑφιστάμε- νους κανόνες τῆς Ἐκκλησίας4 . Στὴν Πενθέκτη ἀπαντοῦν διατά- ξεις ἐκκλησιαστικῆς εὐταξίας καὶ διοί- κησης, ὅπου μεταξὺ ἄλλων ρυθμίζονται ζητήματα πρωτοκα- θεδρίας στὶς βαθμίδες ἱεροσύνης (καν.7)5 . Καταδικάζονται κα- νονικὰ παραπτώματα τῶν κληρικῶν, ὅπως ἡ σιμωνία (καν. 22 καὶ 23)6 καὶ στηλιτεύονται ἐνέργειες ἀσυμβίβα- στες πρὸς τὴν ἰδιότητα τῶν κληρικῶν, ὅπως ἡ εἴσοδός τους ἐντὸς κα- πηλείων ἢ ἡ κατοχὴ καπηλείων (καν. 9), ἡ τοκοληψία (καν. 10) καὶ τὸ «κυβεύειν» (καν. 50). Τὸ ἐπιτίμιο γιὰ τοὺς παραβάτες κλη- ρικοὺς εἶναι ἡ παύση ἢ ἡ καθαίρεση7 . Ρυθμίζονται θέματα ἐκκλησια- στικῆς ὀργάνωσης, ὅπως ἡ χορήγηση νέων προνομίων στὸν ἀρχιεπίσκοπο Κύπρου8 , ἐνῷ μὲ μία σειρὰ κανόνων ρυθμίζεται τὸ γαμικὸ καθεστὼς γιὰ τοὺς κληρικοὺς καὶ τοὺς ἐπισκόπους9 . Ἀπαντοῦν ἐπίσης διατάξεις περὶ τῶν ἐπισκόπων, ὅπως ὁ καθορισμὸς τῶν γεωγραφικῶν ὁρίων ἄσκησης τῶν καθηκόντων ἑνὸς ἐπισκόπου καὶ ἡ καταδίκη τῆς «εἰσπηδήσεως» σὲ ἄλλη ἐπισκοπή (καν. 20)10 . Σημαντικὲς εἶναι καὶ οἱ λειτουρ- γικὲς διατάξεις τῆς Πενθέκτης, οἱ ὁποῖες ἀναφέρονται στὰ μυστήρια τῆς Θείας Εὐχαριστίας (κανόνες 32, 28, 57, 58, 83 καὶ 101), τοῦ Βαπτίσματος (κανόνες 31, 59, 78, 84 καὶ 95) καὶ σὲ ἄλλες λατρευτικὲς συνήθειες. Στόχος τους εἶναι νὰ ἀντιμετωπιστοῦν διάφο- ρες ἀντικανονικὲς συνήθειες καὶ νὰ διασφαλιστεῖ ἡ δογματικὴ διδασκαλία τῆς ἐκκλησίας. Ἡ Σύνοδος ἐπεχείρησε ἐπίσης νὰ ὀργανώσει τὸν μοναχικὸ βίο μὲ μία σειρὰ κανόνων (κανόνες 40-49). Ἀντι- μετώπισε προβλήματα ποὺ σχετίζονται μὲ παρεκτροπὲς ἠθικῆς φύσεως τῶν μοναχῶν καὶ μοναζουσῶν καὶ προέβλεψε ἐπιτίμια ἐναντίον τῶν παρα- βατῶν (καν. 44). Ὁ κανονολόγος Βαλ- σαμὼν ἐξηγεῖ ὅτι οἱ ἀπαγορεύσεις προ- φυλάσσουν ἀφενὸς τοὺς μοναχοὺς καὶ τὶς μονάζουσες ἀπὸ πειρασμούς, ἀφετέ- ρου ἀποφεύγονται τὰ κακόβουλα σχό- λια ὅσων ἀναζητοῦν ἀφορμὲς σκανδάλων καὶ διαβολῶν11 . Μεταξύ των 102 κανόνων τῆς Πεν- θέκτης ὑπάρχουν καὶ κάποιοι οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν λατρευτικὲς συνήθει- ες τῆς δυτικῆς ἐκκλησίας, ὅπως τὴν ὑποχρεωτικὴ ἀγαμία ποὺ ἐπιβάλλει ἡ Ρώμη στοὺς κληρικούς (καν. 13), τὴν ἀπεικόνιση τοῦ Χριστοῦ ὡς ἀμνοῦ, συνηθισμένη στὶς ἁγιογραφικὲς παρα- στάσεις τῆς Δύσης (καν. 82) κ.ἄ.12 . Οἱ κανόνες αὐτοὶ προκάλεσαν τὴν ἀντί- δραση τοῦ πάπα. Τὸ μεγαλύτερο ὅμως πρόβλημα τὸ προκάλεσε ὁ κανών 36, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται στὰ προνόμια τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλε- ως σὲ σχέση μὲ αὐτὸν τῆς Ρώμης. Οἱ λανθασμένες ἀπόψεις τῆς Δύσης περὶ πρώτου καὶ πρωτείου στὴν ἐκκλησία δημιούργησαν ρήξη στὶς σχέσεις τῶν δύο ἐκκλησιῶν13 . Σημαντικὸ εἶναι ἐπίσης τὸ ἔργο Ἡ Πενθεκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος
70 τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου στὸ πλαίσιο ἐξυγίανσης τοῦ χριστιανι- κοῦ βίου, καθὼς προσπάθησε νὰ ἀπο- κόψει ἐθνικὰ καὶ εἰδωλολατρικὰ ἔθιμα καὶ συνήθειες ποὺ ἐπιβίωναν ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα. Θὰ κάνουμε ἰδιαίτερη ἀναφορὰ στὴ συνέχεια σὲ κάποιες δια- τάξεις, οἱ ὁποῖες δίνουν στοιχεῖα τοῦ λαϊκοῦ βίου κατὰ τὸν 7ο αἰ. καὶ ἀπο- καλύπτουν τὸ πολιτιστικὸ κλίμα τῆς ἐποχῆς. Μὲ τὸν κανόνα 61 καταδικάζονται ὅλες οἱ μαγικὲς πρακτικὲς καὶ οἱ μέ- θοδοι πρόβλεψης τοῦ μέλλοντος, κα- τάλοιπα τῶν ἀρχαίων θρησκειῶν. Γί- νεται λόγος γιὰ τοὺς «ἀρκτοσύρτες» οἱ ὁποῖοι, σύμφωνα μὲ τὰ σχόλια τοῦ Βαλσαμῶνος, πωλοῦσαν ὡς φυλακτὰ ἐναντίον τῆς βασκανίας τὶς τρίχες ἄρκτων μαζὶ μὲ κόκκινες συνήθως κλωστές. Ὁ ἴδιος κανὼν ἀναφέρεται καὶ στοὺς «νεφοδιῶκτες» οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τὸ σχῆμα τῶν νεφῶν προέβλεπαν τὸ μέλλον, τοὺς «γητευτὲς» οἱ ὁποῖοι ἐπικαλούμενοι τὸ ὄνομα διαφόρων Ἁγίων ἰσχυ- ρίζονταν ὅτι ἀποκτοῦσαν μα- ντικὲς ἱκανότητες καὶ τοὺς «φυλακτηρίους» οἱ ὁποῖοι κατασκεύαζαν διάφορα φυ- λακτὰ καὶ τὰ πωλοῦσαν γιὰ νὰ ξορκίσουν τὰ κακά14 . Μὲ τὸν κανόνα 62 ἀποδο- κιμάζονται καὶ καταδικάζο- νται ἑορτὲς τῆς ἀρχαιότητας, ὅπως αὐτὲς τῶν Καλάνδων κατὰ τὴν 1η Ἰανουαρίου, τῶν Βοτῶν πρὸς τιμὴν τοῦ Πανὸς καὶ τῶν Βρουμαλίων ἀφιερωμένων στὸ Διόνυσο. Ὁ ἴδιος κανὼν ἀπαγόρευσε ἐπίσης τὶς ἀπρεπεῖς ὀρχήσεις ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν τὴν 1η Μαρτίου. Κατὰ τὶς ἑορτα- στικὲς ἐκδηλώσεις τῆς ἡμέ- ρας αὐτῆς συνήθιζαν νὰ χρη- σιμοποιοῦν τραγικά, κωμικὰ καὶ σατυρικὰ προσωπεῖα καὶ νὰ ἐνδύονται οἱ ἄνδρες ὡς γυναῖκες καὶ ἀντιστρόφως. Τὰ ἐπιτίμια γιὰ τοὺς παρα- βάτες εἶναι ἡ καθαίρεση γιὰ τοὺς κληρικοὺς καὶ ὁ ἀφο- ρισμὸς γιὰ τοὺς λαϊκούς15 . Μὲ ἐθνικὲς δοξασίες σχετί- ζεται καὶ ὁ κανὼν 65, ὁ ὁποῖος κάνει λόγο γιὰ τὸ ἀρχαῖο ἔθιμο νὰ ἀνάβουν φωτιὲς κατὰ τὶς πρῶτες ἡμέρες τῶν μηνῶν («νουμηνίαι») μπροστὰ ἀπὸ τὰ ἐργαστήρια ἢ τὶς οἰκίες καὶ νὰ πηδοῦν πάνω ἀπὸ αὐτὲς γιὰ νὰ ἀποτρέψουν τὸ κακό. Σύμφωνα μὲ τὰ σχόλια τοῦ κανονολόγου Βαλσαμῶνος πρόκειται περὶ τῶν «κληδώνων», δηλαδὴ τὴ μα-
71 ντεία «διὰ τινων σημείων»16 . Καταδικάζονται ἐπίσης οἱ τελετὲς τῶν φοιτητῶν τῆς νομικῆς κατὰ τὴν ἔναρξη καὶ λήξη τῶν μαθημάτων (καν. 71). Ὁ κανὼν καταργεῖ τὴ συ- νήθεια τῶν φοιτητῶν νὰ πηγαίνουν στὰ θέατρα, νὰ ἐπιδίδονται σὲ ἱππο- δρομικοὺς ἀγῶνες («κυλίστρες») καὶ νὰ ἐνδύονται κατὰ τὸν ἀρχαῖο τρό- πο17 . Μὲ τὶς διατάξεις αὐτὲς ἡ Ἐκκλη- σία προσπάθησε νὰ ἐξαλείψει παγα- νιστικὰ ἔθιμα, ἐθνικὲς ἑορτὲς καὶ παραδόσεις, διότι ἀλλοίωναν τὸ γνή- σιο πνεῦμα τῆς χριστιανικῆς διδα- σκαλίας. Παρὰ τὴν προσπάθεια ὅμως ποὺ καταβλήθηκε, πολλὲς ἑορτὲς καὶ ἔθιμα συνέχισαν νὰ ἐπιβιώνουν καὶ μετὰ τὴν καταδίκη τους, γεγονὸς τὸ ὁποῖο καταδεικνύει τὶς βαθιὲς ρίζες τους. Ἀξίζει νὰ ἐπισημάνουμε ὅτι τὸ νο- μοθετικὸ ἔργο τῆς Πενθέκτης Οἰκου- μενικῆς Συνόδου ὑπῆρξε τεράστιο. Μὲ τὴν κωδικοποίηση ὅλων τῶν κα- νονικῶν διατάξεων τῆς ἐκκλησίας ἡ Σύνοδος συνέβαλε σημαντικὰ στὴ δι- αμόρφωση τοῦ ὀρθόδοξου κανονικοῦ δικαίου καὶ ἐπηρέασε τὴν ἐξέλιξή του στοὺς αἰῶνες ποὺ ἀκολούθησαν. 1. Ἡ ὀνομασία Πενθέκτη δὲν δόθηκε ἐξαρχῆς, ἀλλὰ χρησιμοποιήθηκε γιὰ πρώ- τη φορὰ ἀπὸ τὸν κανονολόγο Βαλσαμῶνα κατὰ τὸν 12ο αἰ. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τῶν θείων καὶ ἱερῶν κανόνων, τ. Α΄-ΣΤ΄, Ἀθῆναι 1852-1859, τ. Β΄, 300. – Ἀνάλογη καὶ ἡ ἄποψη τοῦ Σπ. Τρωιάνου, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος καὶ τὸ νομοθετικό της ἔργο, Θεσσαλονίκη 1992, 7, σημ. 7. – Ο Γ. Γκα- βαρδίνας, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδος καὶ τὸ νομοθετικό της ἔργο, Ἀθήνα 1998, 39, θεωρεῖ ὅτι ὁ Βαλσαμὼν ἁπλῶς κατέγραψε τὴν ὀνομασία Πενθέκτη ποὺ ἦταν ἤδη σὲ χρήση κατὰ τὸν 12ο αἰ. – Γιὰ τὸν οἰκουμενικὸ χαρακτήρα τῆς Συνόδου βλ. Βλάσιος Φειδᾶς, Ἡ Οἰκουμενικότη- τα τῆς Πενθέκτης ἐν Τρούλλῳ Συνόδου, Ἐπίσκεψις 486 (1992) 14 κ.ἐ. – Γιὰ τὸ κα- νονικὸ ἔργο τῆς Συνόδου βλ. V. Laurent, L’Oeuvre canonique du concile in Trullo, REB 23 (1965) 7-41. 2. Βλ. σχετικὰ C. Head, Justinian II of Byzantium, Madison 1972, 66. – Ἀ. Στρά- τος, Τὸ Βυζάντιον στὸν Ζ΄ αἰώνα, τ. Στ΄, Ἀθῆναι 1977, 56-57. – Τὴ συζήτηση γιὰ τὴ χρονολόγηση τῆς Συνόδου βλ. Γ. Γκα- βαρδίνας, Πενθέκτη 32-36 καὶ Β. Γιαννό- πουλος, Ἱστορία καὶ θεολογία τῶν οἰκου- μενικῶν συνόδων, Ἀθήνα 2011, 594-600. 3. Ἔκδοση τῶν κανόνων τῆς Συνόδου ἀπὸ τὸν P. P. Joannou, Discipline généra- le antique, τ. I, 1: Les canons des conciles oecuméniques (IIe-IXe s.). [Fonti IX – Pontificia Commissione per la Redazione del Codice di Diritto Canonico Orientale], Roma 1962-1964, τ. Ι, 1, 101-241. Πα- λαιότερη ἔκδοση J. D. Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio (ἀναστ. ἔκδ. Graz 1960-62), τ. 11, 921- 988. – Τὸ κείμενο τῶν κανόνων ἐξέδωσε τὸ 1868 ὁ J. B. Pitra, Juris ecclesiastici graecorum historia et monumenta, τ. 2, Roma 1868, 17-99. – Οἱ κανόνες τῆς Πεν- θέκτης Συνόδου συμπεριελήφθησαν στὸ Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα, τ. Β΄,
72 295-554, ὅπου καὶ τὰ ἑρμηνευτικὰ σχόλια τῶν βυζαντινῶν κανονολόγων τοῦ 12ου αἰ. – Τὸ κείμενο τῶν κανόνων ἐπίσης ἐν Δ. Κοντοστεργίου, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος τῆς Κωνσταντινουπόλεως 691- 692, ΕΕΘΣΠΘ 28 (1965) 487-525, κυρίως 496-525. – Τῆς ἰδίας, Αἳ Οἰκουμενικαὶ Σύ- νοδοι, Θεσσαλονίκη 1991, 193-228. 4. Βλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 131- 132. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 10-11 – Γιὰ τὸ δεύτερο κανόνα τῆς Πενθέκτης βλ. Π. Μενεβίσογλου, Ο Β΄ κανὼν τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ἐν Τιμητικὸν ἀφι- έρωμα εἰς τὸν μητροπολίτην Κίτρους Βαρ- νάβαν ἐπὶ τῇ 25ετηρίδι τῆς ἀρχιερατείας του, Ἀθῆναι 1980, 261-281. 5. Βλ. σχετικὰ Π. Μπούμης, Τὰ ἐκκλησια- στικὰ ὀφφίκια ὡς «κατὰ κόσμον» ἀξιώματα. Συμβολὴ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Ζ΄ κανόνος τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, Ἀθῆναι 1970. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 35. – Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 161 κ.ἐ. 6. Γιὰ τὴ σιμωνία βλ. K. M. Ράλλης, «Περὶ Σιμωνίας κατὰ τὸ Δίκαιον τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας», ἐν Τιμητικῷ τόμῳ Ἀντωνίου Ζηλήμονος, Ἀθῆναι 1933. – Βλ. ἐπίσης Ἐλευθερία Παπαγιάννη, Τὰ οἰκονομικὰ τοῦ ἔγγαμου κλήρου στὸ Βυζά- ντιο, Ἀθήνα 1986, 225, 232, 290. 7. Βλ. σχετικὰ Ἐλευθερία Παπαγιάννη, Ἐπιτρεπόμενες καὶ ἀπαγορευμένες κο- σμικὲς ἐνασχολήσεις τοῦ βυζαντινοῦ κλή- ρου, Πρακτικὰ Δ΄ Πανελλήνιου Ἱστορικοῦ Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 1983, 145-166. 8. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου μὲ ἀπόφα- ση τοῦ Ἰουστινιανοῦ Β΄μεταφέρθηκε μαζὶ μὲ κυπριακὸ πληθυσμὸ στὴν περιοχὴ τῆς Κυζίκου τὸ 691 καὶ ὀνομάστηκε ἀρχιεπί- σκοπος Νέας Ἰουστινιανουπόλεως μὲ δι- ευρυμένες δικαιοδοσίες. Γιὰ τὸ ζήτημα βλ. Ἐ. Κουντούρα-Γαλάκη, Ὁ 39ος Κανὼν τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου (692) καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ πολιτικὴ τοῦ Ἰουστι- νιανοῦ Β΄, Δίπτυχα 6 (1994-95) 169-178. 9. Γιὰ τὸ γάμο τῶν κληρικῶν βλ. M.T. Cholij, Married Clergy and Ecclesiastical Continence in Light of the Council in Trullo (691), AHC (1987), Heft 1, 71-230 καὶ AHC (1987), Heft 2, 241-299. 10 Γιὰ τὶς διατάξεις περὶ ἐπισκόπων βλ. ἀναλυτικότερα Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέ- κτη 167-173. 11. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 417. 12. Βλ. σχετικὰ H. J. Vogt, Der Streit um das Lamm. Das Trullanum und die Bilder, AHC (1988) Heft 1/2, 135-149. – P. Yan- nopoulos, Le 82e Canon du Quinisexte et l'iconographie monétaire, Byzantion 66II (1996) 531-535. 13. Ἀρκετὸ ἐνδιαφέρον ἔχουν οἱ διηγήσεις τῶν δυτικῶν πηγῶν σχετικὰ μὲ τὴν ἄρνη- ση τοῦ πάπα νὰ ὑπογράψει τὰ πρακτικὰ τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικής Συνόδου καὶ τὴν ἀντίδραση τοῦ Ἰουστινιανοῦ Β΄, ὁ ὁποῖος ἔστειλε στὴ Ρώμη τὸν πρωτοσπαθάριο Ζα- χαρία γιὰ νὰ συλλάβει τὸν πάπα. Γιὰ τὰ γε- γονότα βλ. F. Görres, Justinian II und das römische Papsttum, BZ 17 (1908) 432-454. – J. Richards, The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages (476-752), Lon- don, Boston 1979, 210-211. – Βλ. ἐπίσης Π. Μπούμης, Τὰ πρεσβεῖα ἐξουσίας τῶν θρό- νων Ρώμης-Κωνσταντινουπόλεως, Ἀθῆναι 1982. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 12-13. 14. Τὰ κατατοπιστικὰ σχόλια τοῦ Βαλ- σαμῶνος γιὰ τὸν κανόνα 61 ἐν Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 444-447. – Πβλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 272-273. – Γιὰ τὴ μαγεία βλ. Σπ. Τρωιάνος, Ἡ μαγεία στὰ βυζαντινὰ νομικὰ κείμενα, Πρακτικά τοῦ A΄ Διεθνοῦς Συμποσίου «Ἡ καθημερινὴ ζωὴ στὸ Βυζάντιο», Ἀθῆνα 1989, 551-572. 15. Καλάνδες ὀνομάζονται οἱ ἑορτα- στικὲς ἐκδηλώσεις ποὺ τελοῦνταν ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους τὴν πρώτη ημέρα κάθε μήνα (“calendae”). Τὰ Βοτά, κατὰ τὸν Βαλ- σαμῶνα, σχετίζονται μὲ τὰ βοτά, δηλαδὴ τὰ πρόβατα [Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγ- μα τ. Β΄, 450 καὶ Στ΄, 243]. Ἦταν ρωμαϊκὴ ἑορτὴ κατὰ τὴν ὁποία γίνονταν θυσίες ὑπὲρ ὑγείας καὶ εὐτυχίας τοῦ αὐτοκράτο-
73 ρα. Τὰ Βρουμάλια εἶχαν ἀρχαιοελληνικὲς καταβολὲς καὶ προέρχονταν, σύμφωνα μὲ τὸν Βαλσαμῶνα, ἀπὸ τὸ ἐπίθετo τοῦ Διονύσου “βροῦμος”. [Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 450]. Κατὰ τὴν 1η Μαρτίου ἐπίσης ἐτελεῖτο μεγάλη πανήγυ- ρις μὲ ἀπρεπεῖς ἐκδηλώσεις γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν. Γιὰ τὶς ἑορτὲς αὐτὲς βλ. Φ. Κου- κουλές, Βυζαντινὸς βίος καὶ πολιτισμός, Ἀθῆναι 1949, τ. Β1, 13-31 καὶ Γ΄ 263 κ.ἐ. Γιὰ τὴν ἑορτὴ τῶν Βρουμαλίων εἰδικότερα βλ. C. Grawford, De Bruma et Brumalibus festis, BZ 23 (1923) 389. – Γιὰ τὸν 62ο κα- νόνα τῆς Πενθέκτης βλ. J. Constantelos, Canon 62 of the Synod in Trullo and the Slavic problem, Βυζαντινὰ 2 (1970) 23 κ.ἐ. 16. Οἱ τελετὲς τοῦ κλήδωνος τὴν ἐποχὴ τοῦ Βαλσαμῶνος (12ος αἰ.) συνηθίζονταν νὰ τελοῦνται τὴν ἑσπέραν τῆς 23ης Ἰουνί- ου. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 458. – Πβλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέ- κτη 278. 17. Βλ. τὰ σχόλια ἀπὸ τὸν Βαλσαμῶνα ἐν Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 470-471. – Γιὰ τὰ εἰδωλολατρικὰ κατάλοι- πα σὲ ποικίλες ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις βλ. Φ. Κουκουλές, Βίος, τ. Β1 13 κ.ἐ. – H. J. Scheltema, Κυλίστρα, ΕΕΒΣ 29 (1959) 78- 80. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Aug. Heisenberg, ἱστορικός: «Βυζαντινὸ εἶναι τὸ ἐκχριστια- νισθὲν ρωμαϊκὸ κράτος τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους» (Staat und Gesellschaft des byzantinischen Reiches, Die Kultur der Gegenwart, s. 364). Arnold Toynbee, ἱστορικός: «Τὸν5οαἰῶναἡαὐτοκρατορία συνέχισε νὰ εἶναι κατ' ὄνομα ρωμαϊκή, ἀλλὰ στὴν πραγμα- τικότητα εἶχε καταστεῖ ἑλλη- νικὴ καὶ παρέμεινε ἑλληνική» (Οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ κληρονο- μιές τους, σ. 187)
74 Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΛΑΟΥΣ Ἀλκμήνης Σταυρίδου-Ζαφράκα ὁμότιμης καθηγήτριας Βυζαντινῆς Ἱστορίας τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ὁ ρόσημο στὴν ἱστορία τῆς ρω- μαϊκῆς αὐτοκρατορίας ἀλλὰ καὶ γεγονὸς κοσμοϊστορικῆς σημασίας ὑπῆρξε ἡ ἀπόφαση τοῦ Μ. Κωνσταντίνου τὸ 324 νὰ ἱδρύσει μία νέα πρωτεύουσα ἀντὶ τῆς γερασμέ- νης καὶ εἰδωλο- λατρικῆς Ρώμης. Ἡ προτίμηση γιὰ τὴ νέα πρωτεύ- ουσα δόθηκε στὸ Βυζάντιο μὲ τὴν προνομιοῦχο γε- ωγραφικὴ θέση. Κτισμένη σὲ μία φυσικὰ ὀχυρὴ θέση, στὸ σταυροδρόμι δύο ἠπείρων, ἐκεῖ ὅπου σμίγει ἡ Εὐρώπη μὲ τὴν Ἀσία, στὸ πέρασμα τῶν μεγάλων χερσαίων καὶ θαλασσίων ὁδῶν, ἡ ἀρχαία ἀποικία τῶν Μεγαρέων ἀπὸ τὸ 660 π.Χ. γνώρι- σε μία ἐμπορικὴ ἄνθηση καὶ διαδραμά- τισε σημαντικὸ πολιτικὸ ρόλο στὰ ρωμαϊκὰ χρόνια. Ἡ ἰδέα γιὰ τὴν ἵδρυση τῆς Νέας Ρώμης, ὅπως λέγει ὁ Κωνσταντῖνος σὲ νόμο του, τοῦ ὑποβλήθη- κε ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Θεό. Στὶς 8 Νοεμβρίου τοῦ 324 πραγματοποιήθηκε ὁ «πολισμός», δηλ. ἡ πανάρχαια ρωμαϊκὴ τελετὴ τῆς ἱδρύσεως, καὶ στὶς 11 Μαΐου τοῦ 330 ἔγιναν τὰ ἐγκαίνια τῆς πόλης. Ἡ Νέα
75 Ρώμη κληρονόμησε τὶς δύο ἰδιότητες τῆς παλαιᾶς, τὴν aeternitas καὶ τὴν renovatio, τὴν αἰωνιότητα καὶ τὴν ἀνανέωση. Οἱ δύο αὐτὲς ἰδιότητες θὰ περάσουν ἀπὸ τὴν πρωτεύουσα στὴν ἴδια τὴν αὐτοκρατορία, θὰ ἀποκτή- σουν μυστικιστικὴ σημασία καὶ θὰ συνδεθοῦν μὲ τὴν ἴδια τὴν ὕπαρξή της ὡς τὸ τέλος. Ἡ πόλη τοῦ Κωνσταντί- νου κοσμήθηκε μὲ μεγαλόπρεπα οἰκο- δομήματα, ἔργα τέχνης ἀπὸ τὰ μεγάλα κέντρα τοῦ ἑλληνισμοῦ μεταφέρθηκαν στὶς ἀκτὲς τοῦ Βοσπόρου. Σὲ λίγα χρό- νια ἡ Κωνσταντινούπολη θὰ ξεπεράσει σὲ μέγεθος καὶ εὐδαιμονία κάθε ἄλλη πόλη, θὰ γίνει τὸ κέντρο τῆς οἰκουμέ- νης, ὁ «ὀμφαλὸς τῆς γῆς». Ἡ μεταφορὰ τῆς πρωτεύουσας τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας στὴν Ἀνα- τολὴ σήμαινε ἀλλαγὴ τοῦ πολιτικοῦ της προσανατολισμοῦ ἀλλὰ καὶ τοῦ τρόπου σκέψης καὶ ζωῆς. Ἡ ἵδρυση τῆς Κωνσταντινούπολης συμβολίζει τὴν ἀρχὴ μιᾶς ἄλλης ἐποχῆς, τὸ συ- νταίριασμα τῆς ρωμαϊκῆς πολιτικῆς ἰδεολογίας μὲ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, διαποτισμένα ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ χρι- στιανισμοῦ. Στὰ χρόνια τοῦ Κωνστα- ντίνου ἀναγνωρίζεται ὁ χριστιανισμὸς ὡς ἰσότιμη θρησκεία μὲ τὶς ἄλλες, ἐνῷ στὰ τέλη τοῦ 4ου αἰ. ἀπὸ τὸν Θεοδό- σιο τὸν Μέγα ὡς ἡ ἐπίσημη θρησκεία τοῦ κράτους. Μὲ τὸν καιρὸ ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα θὰ ἐκτοπίσει τὴν λατινικὴ ἀπὸ τὸν κρατικὸ μηχανισμό. Τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἰουστινιανοῦ τὸν 6ο αἰ. οἱ νόμοι συντάσσονται στὴν ἑλληνικὴ καὶ τὸν 7ο αἰ. ἡ ἑλληνικὴ ἔχει ἐπικρατήσει ὡς ἡ κατεξοχὴν ἐπίσημη γλῶσσα τοῦ κράτους. Στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ παιδεία στηρίχθηκε ἡ πνευματικὴ δη- μιουργία τοῦ Βυζαντίου. Αὐτὴ ἔδωσε τὰ ἐκφραστικὰ μέσα, γιὰ νὰ ἀποδώσει ἡ χριστιανικὴ διδασκαλία τὰ δικά της νοήματα καὶ τὶς δικές της ἀλήθειες. Ἡ ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανοὺς στὶς 29 Μαΐου τοῦ 1453 σημαδεύει τὸ τέλος τῆς αὐτο- κρατορίας. Τὰ πολιτιστικὰ ὅμως ἐπι- τεύγματα ἐπέζησαν καὶ τοὺς μετέπειτα αἰῶνες, ὄχι μόνο στὰ ἐδάφη τῆς πρώην αὐτοκρατορίας ἀλλὰ καὶ σὲ ἄλλους λα- Ἁγία Σοφία Ἡ θέση τῆς Κωνσταντινούπολης, φωτογρα- φία ἀπὸ δορυφόρο
76 οὺς ποὺ εἶχαν δεχθεῖ βαθιὰ τὴν ἐπίδρα- ση τοῦ Βυζαντίου. Στὴν ὑπερχιλιόχρονη ἱστορική του διαδρομή, ἀπὸ τὸν 4ο ὣς τὸν 15ο αἰ., τὸ Βυζάντιο εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει ποικι- λώνυμους ἐχθροὺς τόσο στὴν Ἀνατολὴ ὅσο καὶ στὰ εὐρω- παϊκὰ ἐδάφη. Οἱ μετακινήσεις λαῶν στὴν Κεντρικὴ Ἀσία καὶ τὸν Καύκασο ἀναγκάζουν ἄλλους λαοὺς νὰ μετακινηθοῦν πρὸς τὰ δυτικά. Τὸν 3ο καὶ 4ο αἰ. γοτθικὰ καὶ οὐννικὰ φύλα περνοῦν ἐπανειλημμένα τὸ βό- ρειο σύνορό της αὐτοκρατορί- ας, τὸν Δούναβη, λεηλατοῦν καὶ καταστρέφουν τὴν ὕπαι- θρο χώρα. Ἡ περίοδος ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 6ου καὶ τὸν 7ο αἰ. χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴ μόνιμη ἐγκατάσταση ξένων φύλων, κυρίως σλαβικῶν, στὴ Βαλκανικὴ καὶ τὴν ἵδρυση κρατικῶν μορφωμάτων ποὺ ἀποξενώνουν σιγὰ σιγὰ τὴ Βαλκα- νικὴ ἀπὸ τὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη. Τὸν 7ο αἰ. οἱ Σλάβοι ἀρχίζουν νὰ ἐγκαθίστα- νται στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη. Πρόκειται γιὰ ἐγκατεσπαρμένους ἀγροτικοὺς οἰκισμοὺς σὲ περιοχὲς δύσβατες, κοντὰ σὲ κοιλάδες ποταμῶν καὶ ἕλη ποὺ ὀνο- μάζονται στὶς πηγὲς Σκλαβηνίαι. Στα- διακὰ οἱ σλαβικοὶ πληθυσμοὶ ἀποδυ- ναμώνονται καὶ μὲ διάφορα μέτρα, στρατιωτικά, διοι- κητικὰ καὶ ἐκκλησιαστικὰ ἐνσωματώνονται στὴ βυζα- ντινὴ κοινωνία ἐξελληνί- ζονται καὶ ἀφομοιώνονται. Διαφορετικὴ ὅμως ἦταν ἡ τύχη τῶν σλαβικῶν φύλων ποὺ εἶχαν ἐγκατασταθεῖ με- ταξὺ Δούναβη καὶ Αἵμου. Στὰ τέλη τοῦ 7ου αἰ. περνᾶ τὸν Δούναβη ἕνας λαὸς τουρκικός, οἱ Βούλγαροι, ὑποτάσσουν τοὺς Σλάβους, τοὺς χρησιμοποιοῦν ὡς «συμμάχους» καὶ ἐπιχειροῦν ἐπιδρομὲς στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη. Τὸ 681 τοὺς ἀνα- γνωρίζεται ἡ μόνιμη ἐγκατάσταση στὴ ΒΑ Θράκη μεταξὺ Δούναβη, Αἵμου καὶ Εὔξεινου Πόντου. Ἀπὸ τότε οἱ Βούλ- γαροι θὰ ἀποβοῦν ὁ πιὸ ἐπικίνδυνος ἐχθρός της αὐτοκρατορίας στὴ χερσό- νησο τοῦ Αἵμου. Μὲ τὸν καιρὸ οἱ Βούλ- γαροι θὰ καμφθοῦν ἀπὸ τὸν καταθλι- πτικὸ ὄγκο τῶν Σλάβων. Ἡ συγχώνευ- ση γίνεται βαθμιαῖα. Στὸ νέο κράτος οἱ Βούλγαροι ἔδωσαν τὸ κρατικὸ πλαίσιο, τὴν κρατικὴ ὀργάνωση καὶ οἱ Σλάβοι τὴ λαϊκὴ βάση καὶ τὴ γλῶσσα. Ἔτσι προέκυψε τὸ σλαβικὸ βουλγαρικὸ κρά- τος καὶ ἔθνος. Στὰ χρόνια τοῦ Ἡρακλείου (610- 641) χρονολογεῖται ἡ κάθοδος καὶ ἄλλων σλαβικῶν φύλων, τῶν Σλοβέ- νων, Κροατῶν καὶ Σέρβων, καὶ ἡ ἐγκα- τάστασή τους στὴ ΒΔ Βαλκανική. Σταθμὸς στὴν πνευματικὴ ἀνάπτυ- ξη καὶ γενικότερη ἐξέλιξη τῶν Σλά- βων ὑπῆρξε ὁ ἐκχριστιανισμός τους καὶ ἡ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφα- βήτου τὸν 9ο αἰ. Τὸ 862/3 ὁ ἡγεμόνας Μ. Θεοδόσιος Βασίλειος ὁ Β΄
77 τῶν Σλάβων τῆς Μοραβίας Ραστισλά- βος ζήτησε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα τοῦ Βυζαντίου Μιχαὴλ Γ’ τὴν ἀποστολὴ Ἑλλήνων κληρικῶν, ποὺ νὰ διδάξουν τὸν χριστιανισμὸ στὴ γλῶσσα τοῦ λαοῦ του. Τὸ ἱεραποστολικὸ αὐτὸ ἔργο ἀνέ- λαβαν οἱ δύο Ἕλληνες ἀδελφοὶ Κων- σταντῖνος, γνωστὸς μὲ τὸ μοναχικὸ ὄνομα Κύριλλος ποὺ τὸ πῆρε λίγο πρὶν πεθάνει στὴ Ρώμη, καὶ ὁ Μεθόδιος. Γεν- νημένοι στὴ Θεσσαλονίκη, γιοὶ ἀνώτε- ρου στρατιωτικοῦ ἀξιωματούχου, μὲ ἐξαίρετη ἑλληνικὴ παιδεία συνέχισαν τὶς σπουδές τους στὴν Κωνσταντινού- πολη καὶ εἶχαν ἀναλάβει διπλωματικὴ ἀποστολὴ στοὺς Ἄραβες καὶ ἱεραπο- στολικὸ ἔργο στοὺς Χαζάρους, ὅπου ὑπῆρχε ὀργανωμένη ἰουδαϊκὴ καὶ μου- σουλμανικὴ κοινότητα. Τὸ ἱεραποστο- λικὸ ἔργο τοῦ Βυζαντίου, ἐμπνευστὴς τοῦ ὁποίου ὑπῆρξε ὁ Πατριάρχης Φώ- τιος-ὁ μεγαλύτερος λόγιος του 9ου αἰ.- προέβλεπε τὴ διδασκαλία τοῦ χριστια- νισμοῦ στὴ γλῶσσα τῶν νεοφωτίστων καὶ ὄχι στὴ λατινική, ὅπως συνήθιζε ὁ δυτικὸς κλῆρος. Ἡ μεγαλύτερη ὅμως προσφορὰ τοῦ Κωνσταντίνου ἦταν ἡ ἐφεύρεση τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου. Ὣς τότε οἱ Σλάβοι δὲν εἶχαν γραφή. Οἱ δύο ἀδελφοὶ μετέφρασαν τὴ Βίβλο καὶ ἄλλα λειτουρ- γικὰ βιβλία στὴ σλαβική. Ἡ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου εἶχε ὡς συνέπεια τὴ διαμόρφωση τῆς πρώτης φιλολογικῆς σλαβικῆς γλώσ- σας, τῆς παλαιοσλαβικῆς, καὶ ἔθεσε τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἀνά- πτυξη τῆς σλαβικῆς φιλολο- γίας. Δικαιολογημένα λοιπὸν οἱ δύο ἀδελφοὶ ἀποκαλοῦνται «ἀπόστολοι τῶν Σλάβων», καὶ ὄχι, ὅπως λένε πολλοί, δι- αστρεβλώνοντας τὴν ἀλήθεια «Σλάβοι ἀπόστολοι». Τὸ 864 ὁ ἡγεμόνας τῶν Βουλγάρων Βόρις γιὰ πολιτικοὺς κυρίως λόγους βα- πτίζεται καὶ παίρνει τὸ ὄνομα τοῦ ἀνα- δόχου του αὐτοκράτορα Μιχαήλ. Ἀπὸ τότε στὸ πρωτόκολλο τῆς βυζαντινῆς αὐλῆς ὁ ἡγεμόνας τῶν Βουλγάρων ἀπο- καλεῖται «πνευματικὸν τέκνον» τοῦ αὐτοκράτορα. Ὁ ἐκχριστιανισμὸς τῶν Βουλγάρων προχώρησε ταχύ- τατα χάρη στὴ δραστηριότητα τῶν μαθητῶν τοῦ Κυρίλλου καὶ τοῦ Μεθοδίου, ποὺ διωγ- μένοι ἀπὸ τὴ Μοραβία ἔγιναν δεκτοὶ ἀπὸ τὸν Βόρι, δίδαξαν τὸ σλαβικὸ ἀλφάβητο καὶ συ- νέβαλαν στὸν ἐκσλαβισμὸ τῶν Βουλγάρων. Ὣς τότε, στὰ ἐπί- σημα κείμενα τοῦ βουλγαρι- κοῦ κράτους καὶ σὲ ἐπιγραφὲς λίθινες ποὺ ἐξιστοροῦσαν τὰ κα- τορθώματα τῶν ἡγεμόνων τους χρησιμοποιοῦνταν ἡ ἑλληνική. Οἱ Σέρβοι ἐκχριστιανίστηκαν γύρω στὸ 867-874 στὰ χρόνια του Βασιλείου Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος Ἅγ. Ἰωάννης Δοῦκας, ὁ Βατάτζης
78 Α’, καὶ στὴν Κροατικὴ Παννονία ἑδραι- ώθηκε ὁ χριστιανισμὸς τὴν ἴδια ἐποχή, ὅταν τὴν ἐπισκέφθηκε καὶ ἐργάστηκε ἐκεῖ ὁ Μεθόδιος. Οἱ χριστιανικὲς βίβλοι ποὺ διέδωσε τὸ Βυζάντιο στοὺς διάφορους αὐτοὺς λαούς, διαδόθηκαν μεταφρασμένες στὴ γλῶσσα τους καὶ ἀποτέλεσαν τὶς ἀπαρχὲς τῆς ἐθνικῆς τους λογοτεχνίας. Δημιουργήθηκε ἔτσι ἕνα ἑνιαῖο ὑπόβα- θρο τοῦ πολιτισμοῦ τῶν βαλκανικῶν λαῶν κατὰ τὸν Μεσαίωνα, ὅπως πα- ρατήρησε ὁ μεγάλος βυζαντινολόγος F. Dolger. Ἡ ἐπίδραση τοῦ Βυζαντίου εἶναι ἐμφανὴς στὴν πολιτικὴ ἰδεολο- γία. Βούλγαροι καὶ Σέρβοι ἡγεμόνες ἀποδύονται σὲ αἱματηροὺς πολέμους γιὰ τὴν κατάκτηση ἐδαφῶν καὶ τῆς ἴδιας τῆς ἕδρας τῆς αὐτοκρατορίας, αὐτοτιτλοφοροῦνται αὐτοκράτορες. Ἡ αὐλικὴ ἐθιμοτυπία, οἱ τίτλοι, ἡ γραμ- ματεία στὴ Βουλγαρία καὶ τὴ Σερβία μιμοῦνται τὰ βυζαντινὰ πρότυπα. Ἡ διοίκηση εἶναι ὀργανωμένη ὅπως ἡ βυ- ζαντινὴ, καὶ ἡ ὁρολογία ἔχει παραλη- φθεῖ ἀπὸ τὸ Βυζάντιο. Ἰδιαίτερα εἶναι φανερὴ ἡ ἐπίδραση στὸν τομέα τοῦ δικαίου. Ἡ «Ἐκλογὴ» τῶν Ἰσαύρων μεταφράστηκε πιστὰ ἀπὸ τοὺς Βουλγά- ρους, ἐνῷ τὸ νομοθετικὸ ἔργο τοῦ Σέρ- βου Στέφανου Δουσὰν τὸν 14ο αἰ. ἔχει δεχτεῖ ἐπιδράσεις ἀπὸ τὸ βυζαντινὸ Δί- καιο σὲ ὁρισμένους τομεῖς. Ἡ πολιτιστικὴ ἑνότητα τῶν βαλκα- νικῶν λαῶν καὶ ἡ ἐπίδραση τοῦ Βυζα- ντίου εἶναι πιὸ ἔκδηλη στὸν τομέα τῆς φιλολογικῆς παραγωγῆς. Ἡ σλαβικὴ μεσαιωνικὴ φιλολογία ἀποτελεῖται σχεδὸν ἀπὸ μεταφράσεις καὶ ἐπεξεργα- σίες βυζαντινῶν ἔργων. Μεταφράσεις ἀπὸ τὰ ἑλληνικὰ ἀλλὰ καὶ προσωπικὲς ἐπεξεργασίες βυζαντινῶν ἔργων ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους διασκευαστὲς εἶναι τὰ δημιουργήματα τῆς τελευταίας ἄνθησης τῆς βουλγαρικῆς φιλολογίας τὸ δεύτερο μισό τοῦ 14ου αἰ. ἀπὸ τὸν Πατριάρχη Τερνόβου Εὐθύμιο καὶ τῆς σχολῆς του. Διὰ μέσου αὐτῶν ἔγιναν Ἡ Πόλη
79 γνωστὰ καὶ στοὺς ἄλλους σλαβικοὺς λαοὺς καὶ κυρίως στοὺς Ρώσους τὰ ἀντίστοιχα βυζαντινὰ ἔργα. Μυθιστο- ρήματα καὶ ἄλλα λαϊκὰ ἀναγνώσματα, βίοι ἁγίων, βροντολόγια, ὀνειροκρίτες, σεισμολόγια κ.ἄ. εἶχαν εὐρεία διάδοση. Ὁ μεγαλύτερος παρά- γοντας τῆς βυζαντινῆς ἀκτινοβολίας ὑπῆρξε ὁ μοναχισμός. Βαθιὰ ἐπη- ρεασμένος ἀπὸ τὸν βυζα- ντινό, ὁ σλαβικὸς μονα- χισμὸς εἶναι γεμᾶτος μυ- στικισμό. Στὸ τέλος τοῦ 12ου αἰ. μονάζει στὴ μονὴ Βατοπεδίου τοῦ Ἁγίου Ὄρους ὁ γιὸς τοῦ Σέρ- βου ἡγεμόνα Σάββας καὶ λίγο ἀργότερα καὶ ὁ πα- τέρας του Στέφανος Νε- μάνια μονάζει μὲ τὸ ὄνο- μα Συμεών. Ἱδρύουν τὸ σερβικὸ μοναστήρι τοῦ Χιλανδαρίου. Ἰδιαίτερα ἔντονη εἶναι ἡ βυζαντινὴ ἐπίδραση στὴν ἐκκλησια- στικὴ ἀρχιτεκτονικὴ καὶ τὴ ζωγραφι- κή, τὴν ὁποία ἀσκοῦν κυρίως ἐπιφα- νεῖς Ἔλληνες ζωγράφοι. Τέλη τοῦ 13ου καὶ τὸν 14ο αἰ. παράλληλα μὲ τὴν Κων- σταντινούπολη ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτε- λεῖ ἕνα δυναμικὸ καλλιτεχνικὸ κέντρο, μὲ τέσσερα ἢ πέντε τουλάχιστον σύγ- χρονα ἐργαστήρια μὲ ἐπώνυμους καλ- λιτέχνες. Ἡ ἀκτινοβολία τῆς τέχνης ἐκδηλώνεται τόσο μὲ τὴν μετακίνηση τῶν καλλιτεχνῶν ὅσο καὶ μὲ τὴ μετα- φορὰ κινητῶν ἔργων στὶς ἀκμαιότερες χῶρες ποὺ γειτόνευαν μὲ τὸ Βυζάντιο. Ὡστόσο, παρόλο ποὺ τὰ πνευματικὰ δημιουργήματα τῶν σλαβικῶν λαῶν ἔχουν τὶς ρίζες τοὺς ἄμεσες ἢ ἔμμεσες στὸ Βυζάντιο, οἱ βαλκανικοὶ λαοὶ δη- μιούργησαν καὶ πρωτοτύπησαν στὸ μέτρο τοῦ δυνατοῦ. Τὸ Βυζάντιο λοιπὸν ἔχει ἰδιαίτερη σημασία τόσο γιὰ μᾶς τοὺς Ἕλληνες, καθὼς διέσωσε τοὺς πνευματικοὺς καὶ καλλιτεχνικοὺς θησαυροὺς τῆς ἀρχαιό- τητας καὶ κάτω ἀπὸ τὴ ζωογόνο δύναμη τοῦ χριστιανισμοῦ ἀνέπτυξε νέα πολι- τιστικὰ ἐπιτεύγματα, ὅσο καὶ γιὰ τοὺς λαοὺς τῆς Νοτιανατολικῆς Εὐρώπης καὶ τὴ Ρωσία, ποὺ μὲ τὸν ἐκχριστια- νισμὸ καὶ τὴ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου τοὺς εἰσήγαγε στὴ χορεία τῶν πολιτισμένων λαῶν καὶ ἄσκησε βαθιὰ ἐπίδραση σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τοῦ βίου τους. Ὑπῆρξε τὸ πρότυπο γιὰ τὴν κρατικὴ καὶ ἐκκλησιαστική τους ὀργάνωση, τοὺς ἔδωσε τὰ μέσα ἔκφρα- σης. Ἡ βυζαντινὴ κληρονομία μαζὶ μὲ τὶς πρωτότυπες δημιουργίες τῶν λαῶν αὐτῶν συνέβαλε στὴν ἑνότητα καὶ τὴν ἰδιομορφία τους ποὺ τοὺς ξεχωρίζει ἀπὸ τὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη. Κωνσταντινούπολη
80 ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ἴλαρχος, ἡρωικῶς πεσὼν στὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν (20-10-1912) Παπαλαζάρου Ἰωάννη ἐκπαιδευτικοῦ Κ αταγόταν ἀπὸ ὀνομαστὴ οἰκο- γένεια τῆς ὀρεινῆς Λακωνίας ποὺ ἀνέδειξε δεκάδες ἀγωνιστές, στρατιωτικούς, πολιτικούς, καὶ ἐπιστή- μονες, ἀπὸ τὴν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 μέχρι καὶ τὴν πρόσφατη ἐθνική μας ἱστορία. Γενάρχης τῆς οἰκογένειας ἦταν ὁ καπετὰν Γιάννης Καψαμπέλης (1795- 1853) τοῦ ὁποίου ἡ πατρικὴ οἰκογένεια καταγόταν ἀπὸ τὰ Ὀλυμποχώρια τῆς Λα- κεδαίμονος, ἀλλὰ ἐγκαταστάθηκε στὴν Καστάνιτσα, ἱστορικὴ κωμόπολη στὶς πλαγιὲς τοῦ Πάρνωνα, ὅπου σώζεται μέχρι σήμερα πύργος μὲ τ’ ὄνομά του. Ἔλαβε μέρος καὶ διακρίθηκε σὲ ὅλα τὰ κινήματα καὶ τὶς μάχες τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, στὴν Πελοπόννησο, τὴ Ρούμελη καὶ τὴν Ἤπειρο. Τοῦ ἀπονε- μήθηκε ὁ βαθμὸς τοῦ Στρατηγοῦ (1825) καὶ μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση, ἐγκατα- στάθηκε στὸν Πειραιᾶ. Τὰ παιδιά του, τὰ ἐγγόνια καὶ τὰ δισέγγονά του, δια- κρίθηκαν στοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνες καὶ ἀναδείχτηκαν λαμπροὶ ἐπιστήμονες, διπλωμάτες καὶ στρατιωτικοί. Ἐγγονός του ἦταν καὶ ὁ Καψαμπέ- λης Βασίλειος, ὁ ὁποῖος γεννήθηκε στὸν Πειραιᾶτὸ1864.Κατὰτὴνοἰκογενειακὴ παράδοση ἀκολούθησε τὸν στρατιωτικὸ κλάδο καὶ φοίτησε στὴν Στρατιωτικὴ Σχολὴ τῶν Βρυξελλῶν. Μετὰ τὶς σπου- δές του ἐπανῆλθε στὴν Ἑλλάδα καὶ κα- τατάχθηκε στὸν ἑλληνικὸ στρατὸ μὲ τὸν βαθμὸ τοῦ Ἀνθυπίλαρχου. Ἔλαβε μέρος στὸν ἀτυχῆ πόλεμο τοῦ 1897. Στὴν πε- ρίοδο τοῦ Μακεδονικοῦ Ἀγῶνα, κατὰ τὰ ἔτη 1908-1910, ὑπηρέτησε μὲ τὸν βαθμὸ τοῦ ὑπίλαρχου στὰ ἑλληνικὰ προξενεῖα Σερρῶν καὶ Ξάνθης, ὡς εἰδικὸς γραφέ- ας, μὲ τὸ ψευδώνυμο Κατσιμάνης. Ὅταν κηρύχτηκε ὁ Α΄ Βαλκανικὸς Πόλεμος ὁ Βασίλειος Καψαμπέλης, ἴλαρχος πλέον, ἦταν ἐπιτελικὸς ἀξιω- ματικὸς (μὲ χρέη διαγγελέως) τῆς ΙΙΙ Μεραχίας Πεζικοῦ, τῆς ὁποίας ἡγεῖτο ὁ Ὑποστράτηγος Κων/νος Δαμιανός. Ἔλαβε μέρος στὶς μάχες τοῦ Σαραντα-
81 πόρου, τῶν Στενῶν τῆς Πόρτας καὶ στὴ νικηφόρα προέλαση τοῦ Στρατοῦ μας πρὸς Σέρβια, Κοζάνη, Βέροια, Νάουσα, Ἔδεσσα. Στὶς 18 Ὀκτωβρίου ὁ Στρατός μας ἑτοιμαζόταν γιὰ τὴν πολὺ κρίσιμη μάχη ποὺ ἐπρόκειτο νὰ δώσει τὴν ἑπομένη, γιὰ τὴν κατάληψη καὶ ἀπελευθέρωση τῶν Γιαννιτσῶν καὶ στὴ συνέχεια τῆς Θεσσαλονίκης. Τὰ Γιαννιτσά, ἱερὴ πόλη καὶ προσκυνηματικὸ κέντρο τῶν Μου- σουλμάνων, τὸ τελευταῖο προπύργιο τῶν Τούρκων πρὶν ἀπὸ τὴ Θεσσαλονί- κη, ἦταν ἄριστα ἐξοπλισμένα καὶ ὀργα- νωμένα ἀμυντικά. Ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς χρειάστηκε ἐπὶ ἕνα διήμερο (19-20 Ὀκτωβρίου) καὶ ὑπὸ δυσμενέστατες συνθῆκες, νὰ δώσει μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἀπο- φασιστικὲς καὶ πολυνεκρὲς μάχες τοῦ Πρώτου Βαλκανικοῦ Πολέμου, γιὰ νὰ ἀνοίξει ὁ δρόμος πρὸς τὴ Θεσσαλονίκη. Ἡ ΙΙΙ Μεραρχία εἶχε στρατοπεδεύ- σει μεταξὺ τῆς μονῆς Ἁγίου Λουκᾶ καὶ τῆς Καρυώτισσας καὶ εἶχε ὡς ἀποστολή της τὸν ἔλεγχο τοῦ νότιου τομέα τῶν ἐπιχειρήσεων, μὲ κίνηση ἀπὸ τὰ χωριὰ Καρυώτισσα καὶ Μπάλιτσα (Μελίσσι) καὶ τελικὸ προορισμὸ τὸ χωριὸ Τσέκρι (Παραλίμνη). Μὲ προφυλακὲς μονάδες τοῦ 12ου Συντάγματος εἶχε σκληρὲς καὶ αἱματηρὲς συγκρούσεις μὲ τουρκικὲς δυνάμεις γιὰ τὴν ὑπέρβαση τῆς γέφυρας τοῦ Μελισσίου καὶ τοῦ Ἀσπροπόταμου, ἐνῷ δεχόταν, καθ’ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς 19ης Ὀκτωβρί- ου, καταιγισμὸ πυρός τοῦ τουρκικοῦ πυροβολικοῦ ἀπὸ τὰ ἀπέναντι ὑψώματα στὶς παρυφὲς τῶν Γιαννιτσῶν. Τὴν ἑπομένη, ἀπὸ τῆς 7ης πρωινῆς, ἡ ΙΙΙ Μεραρχία κι- νήθηκε πρὸς τὰ Γιαννιτσὰ μὲ ἐμπροσθοφυλακὴ τὸ 6ο Σύνταγμα, μέσα σὲ καταιγί- δα πυρῶν πυροβολικοῦ καὶ πεζικοῦ. Χρειάστηκαν ὧρες φονικῶν συμπλοκῶν καὶ ἑκατοντάδες ἡρωικῶν θυμά- των τῶν ἑλληνικῶν μεραρ- χιῶν (2ης - 3ης - 4ης - 6ης καὶ 7ης) μέχρι τῆς 11ης πρω- ινῆς της 20ης Ὀκτωβρίου, γιὰ νὰ καμφθεῖ ὁριστικὰ ἡ τουρ- κικὴ ἀντίσταση καὶ νὰ ἐλευ- θερωθοῦν τὰ Γιαννιτσά. Κατὰ τὴ διάρκεια αὐτῶν τῶν πρωινῶν αἱματηρῶν συγκρούσεων τῆς 20ης Ὀκτωβρίου ἐφονεύθη ὁ ἡρωικὸς ἴλαρχος Βασίλειος Καψαμπέ- λης. Στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ παρακολουθή- σουμε ἀποσπάσματα ἀπὸ λεπτομερεῖς περιγραφὲς τῶν συνθηκῶν τοῦ θανά- του του, ὅπως τὶς διέσωσε ὁ Γεώργιος Παρασκευόπουλος1 , αὐτόπτης μάρτυς τῶν γεγονότων, στὶς πολεμικές του Ἴλαρχος Β. Καψαμπέλης
82 ἀναμνήσεις: «Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κατὰ τὴν κρισιμο- τέραν στιγμὴν τῆς μάχης τοῦ Γλυκόβου ἀνεφάνη ἔφιππος ὁ ἴλαρχoς Β. Καψα- μπέλης Διαγγελεύς τῆς 3ης Μεραρχίας, ἐρχόμενος ἐξ ἐπιθεωρήσεως τὴν ὁποία ἐνήργησεν ἐφ’ ὅλων τῶν μαχομένων τμημάτων καί, παρορμῶντας τοὺς ἄνδρας πρὸς ἕφοδον, ἀψηφῶν δὲ ἄμεσον κίνδυνον ἐκ τῆς βροχῆς τῶν ἐχθρικῶν σφαιρῶν προερχόμενον, συνανεμίχθη μετ’ αὐτῶν καὶ ἀπὸ τοῦ ἵππου τοῦ ἐνθαρρύνων τοὺς στρατιώτας: -Ἐμπρὸς παιδιά, ἐμπρὸς νὰ καταλά- βωμεν τὰ ὀχυρώματα, ἐφώναζε κατα- πόρφυρος ἀπὸ πολεμικὴν ὁρμήν, ἐνῷ οἱ ὀφθαλμοί του ἀστραπὰς ἐξηκόντιζον, ἐνθουσιασμὸν καὶ παραδειγματικὴν αὐτοθυσίαν ἐμφαίνοντες. Καὶ (εἰς τὴν μάχην τῶν Γιαννιτσῶν) ἐπιβαίνων τοῦ ἵππου του, διαρκῶς ἐκτε- θειμένος εἰς τὸν κίνδυνον, ἀφοῦ διέδρα- με κατὰ μῆκος ὅλην τὴν γραμμὴν τῶν μαχομένων στρατιωτῶν τῆς Μεραρχί- ας, ἀπῆλθε καλπάζων εἰς συνάντησιν τοῦ Μεράρχου Δαμιανοῦ, πρὸς ὅν ἀνε- κοίνωσε τὴν δρᾶσιν τῶν τμημάτων τὰ ὁποία λυσσωδῶς ἐμάχοντο ὑπὸ δυσμε- νεστάτας δι’ αὐτὰ συνθήκας καὶ ὡς ἐκ τῆς μειονεκτικῆς θέσεως αὐτῶν ἀπένα- ντί του ἐχθροῦ καὶ ἕνεκα τῆς ραγδαιο- τάτης βροχῆς, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς 5ης μ. μ. ἀρχισασα, ἐξηκολούθησε συνεχῶς ἔτι ραγδαιοτέρα καθ’ ὁλόκληρον τὴν νύκτα τῆς 19ης πρὸς τὴν 20ην Ὀκτωβρίου, ὀρθῶς ὀνομασθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἀξιωμα- τικῶν «ἀπαισία» νύκτα. Ἀλλ’ ἐπέπρωτo, ὁ τόσον εὐσταλὴς καὶ Ὁ τάφος τοῦ Καψαμπέλη (πρῶτος ἀπὸ ἀριστερὰ)
83 ἀτρόμητος ἴλαρχος, ὁ οἰονεὶ ἐπιδιώκων καὶ ἀναζητῶν πανταχοῦ τὴν ἐχθρικὴν σφαῖραν, ἐπέπρωτo, λέγω, ὁ ἥρως Κα- ψαμπέλης ν’ ἀξιωθεῖ τῆς ὑψίστης τιμῆς, τὴν ὁποίαν ἐπεδίωκεν, εἰς τὴν περίφη- μον μάχηv τῶν Γιαννιτσῶν, μάχηv διε- ξαχθεῖσαν καθ’ ὅλους τους κανόνας τῆς τακτικῆς, μάχην ἀληθῶς εὐρωπαϊκὴν. Διότι καθ’ἥν στιγμὴν ἐπέταξε διὰ τοῦ θυμοειδοῦς ἵππου του καὶ εὑρέθη εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν τῶν στρατιω- τώv, ἐνθουσιάζωv καὶ ἐνισχύων αὐτοὺς εἰς καταδίωξιν τοῦ ἐχθροῦ, σφαῖρα θα- νάσιμος ἐχθρική, φεισθεῖσα μέχρι τοῦδε τοῦ ὑποδειγματικοῦ καὶ ἀνδρoπρεπoὺς ἰλάρχου, ἐπέτυχεν αὐτὸν ἐπὶ τοῦ με- τώπου καὶ τὸν κατέρριψεν ἐν τῷ ἅμα ἀπνοῦν ἀπὸ τοῦ ὑπερηφάνου, ὡς ὁ ἀνα- βάτης του, ἵππoυ. Ὁ γενναῖος στρατιώτης στεναγμὸν μόνον ἀνακουφίσεως ἐξέπεμψε, διότι τοιoῦτoν ἔντιμον, ἔνδοξον, ἡρωικὸν θά- νατον ἐπέτυχε μαχόμενος πρὸ τῆς μακε- δονικῆς πόλεως Πέλλης, τῆς γενέτειρας τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Τὸν νεκρὸν τοῦ ἰλάρχου παρέλαβον στρατιῶται καὶ ὑπὸ ραγδαίαν βροχήν, μετέφερον τῇ συνοδείᾳ τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Μεραρχίας, τοῦ ὁποίου μέλος πο- λύτιμον καὶ γενναῖον διετέλεσεν ὁ Κα- ψαμπέλης, εἰς τὸ μίαν ὥραν τῶν Γιαν- νιτσῶν ἀπέχον χωρίον Τσέκρι2 , ὅπου κατὰ τὴν ἑβδόμην ὥραν τῆς νυκτός της 20ης Ὀκτωβρίου ἐτάφη ὄπισθεν τοῦ ἱε- ροῦ ναοῦ τοῦ Προφήτου Ἠλιού3 , βυζα- ντινοῦ ρυθμοῦ ναϊδρίου, ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ δ’ ἐτοποθετήθη ἀπέριττος ἐκ κλά- δου ἀμαράντου δενδρυλλίου σταυρός, ἐφ οὗ ἐχαράχθη εὐναγνώστως τὸ ὄνομα «Καψαμπέλης». ΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ Ἦτο δεκάτη προμεσημβρινὴ ὥρα, τῆς 21ης Ὀκτωβρίου, ἡμέρας ἀναπαύσε- ως τῶν ἀνδρῶν τῆς ΙΙΙ Μεραρχίας, κα- τόπιν τῆς διημέρου πολυνέκρου μάχης τῶν Γιαννιτσῶν οἱ ἄνδρες προσεπάθουν δὶ’ ἀνθρακιῶν νὰ θερμανθοῦν, νὰ ξηρά- νουν τὰς διαβρόχους στολᾶς τῶν καὶ τὰ κλινoσκεπάσματά των καὶ νὰ περισυλ- λεγοῦν ἐκ τῶν ἀπιστεύτων κακουχιῶν τῆς δευτέρας ἰδίως ἡμέρας τῆς ὑπὸ ἀκά- θεκτον βροχὴν ἱστορικῆς μάχης. Αἴφνης ἀκούεται μεταλλική, βρο- ντώδης καὶ ἐνθουσιώδης ἡ φωνὴ τοῦ ἡδυμόλπου ψάλτου τῆς γενεᾶς μας, τοῦ Σπύρου Ματσούκα4 . Στρέφομεν στρατιῶται καὶ ἀξιωματικοὶ καὶ βλέ- πομεν τὸν Σπύρον διὰ τῆς μιᾶς κραδαί- νοντα τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν καὶ διὰ τῆς ἄλλης ὑψοῦντα τὸν Σταυρόν, τὰ δύο τιμιώτατα ἐφόδια, τὰ ὁποῖα, ἔφερε πανταχοῦ εἰσδύων, φρονηματίζων καὶ ἐνθουσιάζων τους ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ μαχομένους ἄνδρας, ἀψηφῶν βολίδας καὶ ὀβίδας ὁ ποιητὴς ἅμα καὶ ἥρως, μὲ τὸ τραγοῦδι του καὶ τὸν λυρισμόν του. - Παιδιά μου, ἀδέλφια μου, ἀκούε- ται μεγαλοφώνως ὁ Ματσούκας. Ἐλᾶτε ὅλοι ἐδῶ μαζί μου νὰ πᾶμε ἐπάνω εἰς τὸν τάφον τοῦ γενναίου Καψαμπέλη, γιὰ νὰ κάνουμε ἔστω χωρὶς παπὰ τὸ μνημόσυ- νο τοῦ λαμπροῦ ἐκδικητοῦ τοῦ ἔθνους μας. Ἐπλησιάσαμεν ὅλοι τὸν τάφον τοῦ ἰλάρχου ἀποτελέσαντες κύκλον ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ὁποίου ἵστατο ὁ Ματσούκας, ὡσεὶ ἐμπνευσμένος, ἀπευθύνας τὰ ἑξῆς μέχρι σπαραγμοῦ συγκινητικότατα λό- για πρὸς τοὺς καταπονημένους ἄνδρας: -Ἐδῶ, ἀδέλφια μου, ἐτάφη ἕνα ἀρχο- ντόπουλο, ἕνα παλληκάρι τοῦ Πειραιῶς, ἕνας φιλότιμος καὶ γενναῖος ἀξιωμα- τικὸς ποὺ φόβον δὲν ἐγνώρισεν ἡ λεο- ντόκαρδη ψυχή του, ὁ ἴλαρχος Καψα- μπέλης μεταξὺ τῶν πρώτων δώσας τὸ παράδειγμα τοῦ ριψοκινδύνου εἰς τοὺς φιλοτίμους ἀξιωματικούς μας… Ὅταν, παιδιά μου, ἔχετε διοικητὰς τέτοιους ἀνδρείους ἀξιωματικούς, νὰ εἶσθε βέβαι- οι ὅτι γρήγορα θὰ φθάσουμε στὴ Θεσσα-
84 λονίκη, γρήγορα θὰ πάρουμε τὴν Πόλι! Μὲ αὐτὴν ἐδῶ τὴ γαλανή μας, ἐλᾶτε, ἀδέλφια μου, νὰ σκεπάσωμε τὸν τάφον τοῦ ὡραίου ἰλάρχου, αὐτὴ ἂς τοῦ γίνῃ σάβανο καὶ φλάμπουρο! Καὶ γονατίζων ὁ Ματσούκας, καλύ- πτει μὲ τὴν σημαίαν τὸν τάφον τοῦ Καψαμπέλη. Ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἀναλύονται εἰς λυγμούς, θρηνοῦντες τὸν ἀγα- πητὸν ἡρωικὸν στρατιώτην, στρέφων δὲ πάλιν ὁ ποιητὴς πρὸς τοὺς στρατιώτας, ἀπευ- θύνει πρὸς αὐτοὺς τὴν ἑξῆς προσλαλιάν: -Ἀδέλφιά μου, ἡ μόνη ἱκανο- ποίησις καὶ χαρὰ τῆς γύρω μας πλανωμένης ψυχῆς τοῦ Καψα- μπέλη θὰ εἶναι ἕνας ὅρκος τὸν ὁποῖον θὰ σᾶς πῶ, νὰ τὸν ἐπα- ναλάβετε, δέχεσθε; - Δεχόμαστε, δεχόμαστε! ἀναφωνοῦν ἐν χορῷ συγκεκι- νημένοι οἱ στρατιῶται. Καὶ ὁ Ματσούκας ἀνελθὼν ἐπὶ ὑπερκειμένου λίθου, διὰ νὰ καθίσταται ὁρατὸς ἀπ’ ὅλον τὸ τεθλιμμένον στράτευμα, ἀρχί- ζει μὲ βροντώδη φωνὴν ἀπαγ- γέλλων ὅρκον, κάθε λέξιν τοῦ ὁποίου ἐπανελάμβανον ζωηρῶς οἱ στρατιῶται…. Ὅλοι οἱ ἄνδρες, ἀξιωματι- κοὶ καὶ στρατιῶται, ὡς ἕν σῶμα ἀπεκαλύφθημεν, ἐγονυπετή- σαμεν πρὸ τοῦ τάφου τοῦ Κα- ψαμπέλη καὶ δακρυρροοῦντες, ἠκούομεν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν δέησιν τὴν ὁποίαν ἀπήγγελνε ὁ ποιητής: -Μεγάλε προστάτα τῆς Πατρίδος μας, Παντοκράτωρ, σὺ ποὺ μὲ τὴ θεϊκὴ δύνα- μί Σου μᾶς ἀξίωσες νὰ φθάσουμε εἰς τὰ ἑλληνικώτατα αὐτὰ μέρη νικηφόροι γιὰ νὰ ἐλευθερώσουμε ἀδελφούς μας, ποὺ ἐπὶ 500 χρόνια παλεύουνε μὲ τὴ σκλα- βιὰ τοῦ Τούρκου. Σ’ εὐχαριστοῦμεν, Ὕψιστε, καὶ σὲ παρακαλοῦμεν νὰ δώσῃς δύναμιν καὶ ὑγείαν εἰς τὸν Ἀρχι- στράτηγον - Διάδοχον καὶ εἰς τὸν μαχό- μενον Ἑλληνικὸν Στρατόν, νὰ συμπλη- ρώσῃ τὸ ἔργον του διὰ νὰ ἐλευθερώσῃ καὶ τοὺς ἄλλους δούλους ἀδελφοὺς ποὺ μᾶς περιμένουν μὲ ἀνοικτὲς ἀγκάλες, νὰ χαρίσουμε καὶ εἰς αὐτούς, φῶς, ἥλιο, ἐλευθερία. Καὶ ἀτενίζων τὸν τάφον τοῦ Καψα- μπέλη, προσέθεσεν: Προτομὴ τοῦ Β. Καψαμπέλη
85 -Ὡραῖε καὶ ἡρωικὲ Καψαμπέλη, ἡ ψυχή σου ποὺ αὐτὴν τὴν μεγάλην στιγμὴν περιφέρεται γύρω μας, βλέπει πὼς οἱ στρατιῶται γονατιστοὶ στὸν τά- φον σου προσεύχονται καὶ ὁρκίζονται νὰ ἐκδικηθοῦν τὸν ἡρωικὸν θάνατόν σου καὶ ὅλων τῶν ἡρωικῶς πεσόντων εἰς τὰ χώματα τῆς Μακεδονίας. Νὰ εἰπῇς εἰς ὅλους τοὺς πεσόντας ἐνδόξως ὅπως σὺ ἥρωας, ὅτι μὲ τὴν γενναιότητα τοῦ στρατοῦ μας καὶ τοῦ Ἀρχιστρατήγου, Διαδόχου Κωνσταντίνου, τὰ ὄνειρα τῆς φυλῆς μας θὰ πραγματοποιηθοῦν καὶ ἡ μικρὰ ἕως τώρα Πατρίδα μας θὰ γίνῃ μεγάλη καὶ ἔνδοξη, ὅπως μεγάλη καὶ ἔνδοξη εἶναι ἡ ἱστορία της. Αἰωνία σου ἡ μνήμη, ἴλαρχε Καψαμπέλη. -Αἰωνία σου ἡ μνήμη! Ἀναφωνοῦν ὡς ἐνὶ στόματι οἱ γονυκλινῶς προσευ- χόμενοι ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται. Ἡ σκηνὴ εἶναι ὑπερόχως σπαρακτι- κή, ὀφθαλμὸς δὲν ἔμεινεν ἀδάκρυτος, ὅλοι θρηνοῦν τὸν πεσόντα ἴλαρχον, μα- καρίζοντες αὐτὸν διὰ τὸ ἔνδοξον τέλος του». Σήμερα στὸ χωριὸ Παραλίμνη ὑπάρχουν ὁ τάφος τοῦ ἡρωικοῦ ἰλάρ- χου Βασιλείου Καψαμπέλη, πίσω ἀπὸ τὸν μικρὸ ναὸ τοῦ Ἁγ.Ἀθανασίου καὶ σὲ μικρὸ ἀλσύλλιο κοντὰ στὸ Σχολεῖο, ἡ προτομή του, ὅπου κατὰ τὶς ἐθνικὲς ἐπετείους οἱ μαθητὲς ὀργανώνουν τὶς σχολικές τους γιορτὲς καὶ καταθέτουν στεφάνια, τιμῶντας τὴ θυσία του. ΠΗΓΕΣ – ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ὁ Μακεδονικὸς Ἀγὼν καὶ τὰ εἰς Θρᾴκην γεγονότα» Ἀθῆνα 1979. ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ἐπίτομη ἱστορία τῶν Βαλκα- νικῶν Πολέμων 1912-1913» Ἀθῆνα 1987. ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους» τόμ. Α΄ Ἀθῆνα 1988. Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια, τόμ. 14ος, σελ. 164. Πρακτικὰ Πανελ. Ἱστορ. Συνεδρίου «Βαλκανικοὶ Πόλεμοι-Ἡ Μάχη τῶν Γιαν- νιτσῶν Γιαννιτσά, 2002. Παρασκευόπουλος Γ. «Σελίδες ἀπὸ τὸν Πρῶτο Πόλεμο, Σαραντάπορο-Γιαννιτσὰ- Θεσ/νίκη, Ἀθῆναι 1914. Σαραντόπουλος Φ. «Ἐμπρὸς διὰ τῆς λόγ- χης - Ἡ μεγάλη ἐξόρμηση (1912-1913), Ἀθῆνα 2012. Χατζηβρέττας Δημ. «Ἡ Μάχη τῶν Γιαν- νιτσῶν», Γιαννιτσὰ 2010. 1. Παρασκευόπουλος Γεώργιος: Ἀνθυπολο- χαγὸς κατὰ τὸν Α΄ Βαλκανικὸ Πόλεμο. Συ- νυπηρετοῦσε καὶ συμπολεμοῦσε μὲ τὸν Βασ. Καψαμπέλη ἀπὸ τὶς μάχες τοῦ Σαρανταπό- ρου μέχρι καὶ τὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν. Συ- νέγραψε τὰ πολεμικά του ἐνθυμήματα στὸ βιβλίο «Σελίδες ἀπὸ τὸν Πρῶτο Πόλεμο», Ἀθῆναι 1914. 2. Τὸ χωριὸ Παραλίμνη Γιαννιτσῶν. 3. Ὁ κοιμητηριακὸς ναὸς τοῦ Ἁγ. Ἀθανασίου Παραλίμνης (1878) ἀναστυλωμένος σήμερα ἀπὸ τὸ Ὑπ. Πολιτισμοῦ. 4. Ματσούκας Σπύρος: Λαϊκός ποιητής (1870-1928). Ἔλαβε μέρος στὸν πόλεμο τοῦ 1897 καὶ στοὺς δύο Βαλκανικοὺς Πολέμους, ὅπου πολεμοῦσε καὶ ἐνθάρρυνε τοὺς στρα- τιῶτες μὲ φλογερὰ ποιήματα καὶ λόγους. Πρωτοστάτησε σὲ πατριωτικὲς κινήσεις. Ποιητικά του ἔργα: «Πατριωτικὰ τραγού- δια», «Σαλπίσματα» κ.ἄ.
86 ἐπιστροφὴ στὶς ρίζες Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟ ΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη λαογράφου-συγγραφέα Ἡ κυρα-Μαρία, ἡ «Καραβίδαι- να», νεωκόρος, «κλησάρισσα» στὴν ἐνορία τῆς «Παναγίας τοῦ Κουρσαλᾶ» στὸ Κορωπί, μπῆκε στὴν παγωμένη ἐκκλησιὰ ἐκεῖνο τὸ βροχερὸ χειμωνιάτικο ἀπόγευμα τῆς Κατοχῆς. Ἡ ἐκκλησιὰ ἦταν σκοτεινὴ καὶ ἔρημη. Τὸ λιγοστὸ φῶς ποὺ ἔμπαινε ἀπὸ τὰ πλα- ϊνὰ παράθυρα δὲν ἦταν ἀρκετὸ γιὰ νὰ φωτίσει τὸ μέσα μέρος της, στὴ μεριὰ τοῦ τέμπλου. Οὔτε καντήλι οὔτε κερὶ ὑπῆρχε ἀναμμένο. Ποῦ νὰ βρεθεῖ λάδι; Εἶχε περάσει σχεδὸν μία βδομάδα καὶ τὰ καντήλια ἦταν ὅλα σβηστά. Κι ἡ ἴδια ἡ κλησάρισσα, χήρα γυναῖκα, ἤτανε νηστικιὰ ἐδῶ καὶ τρεῖς μέρες. Δὲν εἶχε λίγο ψωμὶ νὰ βάλει στὸ στόμα της, οὔτε ξεροκόμματο. Καμμιὰ δουλειὰ δὲν εἶχε νὰ κάνει στὴν ἐκκλησιὰ ἐκεῖνο τὸ ἀπόγευμα ἡ
87 κυρὰ-Μαρία. Τὶς δουλειὲς τὶς εἶχε κά- νει ὅλες ἀπὸ τὸ πρωί. Στὴν ἐκκλησιὰ μπῆκε μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ κάνει πα- ρέα στὴ φιλενάδα της, τὴν Παναγία τοῦ τέμπλου, καὶ νὰ κλάψει τὸν πόνο της. Πῆρε ἕνα σκαμνί, κάθισε μπροστὰ ἀπὸ τὴν εἰκόνα καὶ βυθίστηκε στὶς σκέψεις της. Ἡ εἰκόνα ἤτανε σκοτεινή, μόνο ἕνα ἀντιφέγγισμα στὸ ἀσημένιο της φω- τοστέφανο φαινόταν. Κι ἄλλες φορὲς εἶχε καθίσει ἔτσι κοντὰ στὴν Παναγία, ἀλλὰ τότε ἡ εἰκόνα ἤτανε φλύαρη, τῆς μιλοῦσε καὶ τῆς ἔλεγε πολλά. Σήμερα ὅμως ἦταν ἐντελῶς σιωπηλὴ καὶ ἀμίλη- τη. Ἡ κυρα-Μαρία κατάλαβε: Ἡ Πανα- γία ἤτανε στενοχωρημένη, γιατί τὸ κα- ντήλι της ἤτανε σβηστό. Σηκώθηκε ἀπὸ τὸ σκαμνὶ καὶ γονάτισε μπροστά Της. Σὰ βρύση τρέξανε ἀπὸ τὰ μάτια τῆς τὰ δάκρυα. «Ἄχ, Παναγιά μου ἀσημένια1 , ψι- θύρισε, κᾶνε τὸ θᾶμα σου! Στεῖλε μου λίγο λάδι νὰ σ΄ ἀνάψω τὸ καντήλι σου, γιατί κι ἐγὼ δὲν μπορῶ νὰ σὲ βλέπω νἆσαι μέσα στὸ σκοτάδι. Μοῦ μαυρίζει ἡ καρδιά μου… Ὅσο γιὰ μένα, ἕνα μικρὸ κομματάκι ψωμὶ μοῦ φτάνει… Ἐσὺ ὅλα τὰ μπορεῖς, κᾶνε τὸ θᾶμα σου!…» Ἐδῶ ἡ κυρα-Μαρία τελείωσε τὴν προ- σευχή της, σηκώθηκε ὄρθια, σκούπισε τὰ δάκρυά της καὶ περίμενε ἀπόκριση. Περίμενε, περίμενε, ἀλλὰ τίποτα, ἄκρα σιωπή, οὔτε ἕνας ψίθυρος δὲν ἀκούστη- κε ἀπὸ τὴν εἰκόνα. Ἀπελπίστηκε ἡ κυ- ρα-Μαρία. Ἔπιασε τὸ κεφάλι της ἀνάμε- σα στὶς παλάμες της καὶ θρήνησε: «Ἄχ, Παναγιά μου ἀσημένια, ξανάπε, μόι! πῶς καταντήσαμε ἔτσι ἐμεῖς οἱ δύο; Ἐσὺ χωρὶς λάδι κι ἐγὼ χωρὶς ψωμί2 …» Πῆγε καὶ ξανακάθισε στὸ σκαμνὶ καὶ περίμενε μήπως ἀκούσει κάτι. Κι ὅσο περνοῦσε ἡ ὥρα τόσο τὴν ἔπνιγε ἡ ἀπελπισία. «Δὲν μπορεῖ, κάτι θὰ γίνει», σκέφτηκε σὲ μία στιγμή, γιὰ νὰ παρη- γορήσει τὸν ἑαυτό της. Καὶ νά, μέσα σ’ αὐτὴ τὴ σιωπή, κάτι τῆς φάνηκε ὅτι ἄκουσε, σὰν κάποιος νὰ γύρισε τὸ χε- ρούλι τῆς πόρτας. Ἀλλὰ ὁ ἦχος ἤτανε τόσο ἐλαφρὺς καὶ σιγανός, ποὺ νόμισε ὅτι τ’ ἀφτί της τὴν ξεγέλασε. Δὲν ἔδωσε σημασία καὶ παραδόθηκε καὶ πάλι στὶς μαῦρες σκέψεις της. Ὅμως τώρα τῆς φά- Ἀσημένια Παναγία, εἰκὼν τέμπλου Ἱ. Μ. Βηθλεὲμ Κορωπίου Ἀττικῆς Ἡ κ. Κοῦλα
88 νηκε πὼς ἄκουσε μέσα στὴν ἐκκλησιὰ ἀνάλαφρα βήματα, σιγανὰ καὶ ἤρεμα, ποὔρχονταν πρὸς τὸ μέρος της. Γύρισε καὶ κοίταξε πίσω της. Εἶδε μία σκοτεινὴ γυναικεία μορφὴ μὲ μαντήλι στὸ κεφά- λι. Τρόμαξε λίγο, μὰ ἀμέσως μπόρεσε νὰ ξεχωρίσει στὸ πρόσωπο τῆς γυναί- κας ἕνα μικρὸ χαμόγελο καὶ ἡσύχασε. «Κάποια γνωστὴ θἆναι», σκέφτηκε κι ἀμέσως ρώτησε: «Ποιά εἶσαι, θέλεις τί- ποτα;» Ἡ ἀπόκριση ἦρθε ἀμέσως: «Ἡ Κοῦλα εἶμαι, Μαρία μου… Ἡ Κοῦλα τοῦ Ἠλία τοῦ Πρόφη… Εἶναι σκοτάδι ἐδῶ μέσα, γι’ αὐτὸ δὲν μὲ γνώρισες… «Ἄ, ἡ Κοῦλα εἶσαι; Καλῶς τηνε…», τῆς εἶπε ἡ κλησσάρισσα καὶ συνέχισε: «Καὶ πῶς ἦρθες τέτοια ὥρα ἐδῶ, μόι Κοῦλα; Ἀπό- ψε δὲν ἔχουμε λειτουργία…». «Τὸ ξέρω, ἀλλὰ ἦρθα νὰ σοῦ φέρω αὐτά», εἶπε ἡ γυναῖκα κι ἀμέσως ξεκρέμασε ἕνα μικρὸ ταγάρι ποὖχε στὸν ὦμο της καὶ τὄδωσε στὴν κλησάρισσα. «Καὶ τί ’ναι αὐτὰ ποὺ ἔφερες;», ξαναρώτησε αὐτὴ μὲ λαχτάρα καὶ τὸ μυαλό της πῆγε στὸ λάδι καὶ στὸ ψωμί. «Σοῦ ‘φερα ἕνα μικρὸ μπουκάλι μὲ λάδι καὶ μισὸ καρβέλι ψωμί, ἀπ’ αὐτὸ ποὺ ἔψησα σήμερα στὸ φοῦρνο», ἀπά- ντησε ἡ Κοῦλα. «Καὶ πῶς σηκώθηκες νἄρθεις ἐδῶ, μόι Κοῦλα, μὲ τέτοιο νε- ρόχιονο ποὺ ρίχνει ἔξω;», ρώτησε αὐτὴ παίρνοντας στὰ χέρια της τὸ ταγάρι. Ἡ Κοῦλα κάθησε καὶ σκέφτηκε, δὲν εἶχε ἕτοιμη ἀπάντηση νὰ δώσει, ἀλλὰ στὸ τέ- λος τὴ βρῆκε: «Δὲν ξέρω, ἀλλὰ νά, ἐκεῖ ποὺ καθόμουνα στὸ τζάκι μόνη μου, σὰν κάποιος νὰ μὲ ἔσπρωξε καὶ νὰ μοῦ ’πε: Σήκω καὶ πήγαινε στὴν Παναγία, νὰ δώσεις λάδι καὶ ψωμὶ στὴ Μαρία τὴν κλησάρισσα. Γι’ αὐτὸ σοῦ τὰ ἔφερα…». Ἀκούγοντας αὐτὰ τὰ λόγια ἡ κυρα- Μαρία ταράχτηκε. Τὰ μάτια της πλημ- μύρισαν καὶ πάλι μὲ δάκρυα. Πῆγε μπροστὰ στὴν εἰκόνα κι ἔκανε ἀμέτρητα σταυροκοπήματα. Κι εὐχαριστοῦσε τὴν Παναγία μὲ λόγια ποὺ δὲν μποροῦσε νὰ καταλάβει κανείς. Κι ὅταν τελείωσε, γύ- ρισε καὶ εἶπε στὴν Κοῦλα: «Ἐγὼ ξέρω, μόι Κοῦλα, ποιός σ’ ἔστειλε. Νά, αὐτὴ ἡ Παναγία, ἡ Ἀσημένια, σ’ ἔστειλε. Τὴν ὥρα ποὺ ἐσὺ καθόσουνα στὸ τζάκι, ἐγὼ ἔκανα προσευχὲς καὶ τῆς ζητοῦσα νὰ κάνει τὸ θᾶμα Της, νὰ στείλει λίγο λάδι ν’ ἀνάψω τὸ καντήλι Της καὶ μία μπου- κιὰ ψωμὶ γιὰ νὰ φάω κι ἐγώ… Καὶ νὰ ποὺ ἔκανε τὸ θᾶμα… Ἔστειλε ἐσένα νὰ τὰ φέρεις… Σ’ εὐχαριστῶ, Παναγία μου, καὶ σένα Κοῦλα μου!». Ἡ Κοῦλα δάκρυσε τώρα ἀπὸ χαρά. Δὲν τολμοῦσε οὔτε νὰ τὸ φανταστεῖ πὼς ἡ Παναγία τὴν εἶχε διαλέξει νὰ ἐκτελέ- σει τὴν ἐπιθυμία Της. Ἤτανε πολὺ με- γάλη αὐτὴ ἡ τιμὴ ποὺ τῆς ἔκανε. Πῆγε καὶ γονάτισε μπροστὰ στὴν εἰκόνα καὶ μὲ τὴ μελωδική της φωνὴ ἔψαλε τα- πεινὰ μία προσευχή: «Τὴν πᾶσαν ἐλπί- δα μου εἰς σὲ ἀνατίθημι…». «Ἔλα τώρα Ἡ γέννηση τοῦ Χριστοῦ, εἰκὼν ἱερέως Τσεβᾶ Δημητρίου, 1906 (Ἱ. Μ. Βηθλεέμ, Κορωπὶ Ἀττικῆς)
89 ν’ ἀνάψουμε τὸ καντήλι της, ἀλλὰ δὲν ξέρω ἂν ἔχουμε σπίρτα», εἶπε τώρα ἡ κλησάρισσα στὴν Κοῦλα. «Φέρε ἐσὺ τὸ καντήλι καὶ σπίρτα ἔχω ἐγὼ μαζί μου», ἀπάντησε αὐτή. Ἔβαλε ἡ κυρὰ Μαρία τὸ σκαμνὶ κάτω ἀπὸ τὴν καντῆλα, ἀνέ- βηκε πάνω καὶ κατέβασε τὸ ποτῆρι τοῦ καντηλιοῦ. Ἡ Κοῦλα τὸ γέμισε μὲ λάδι. Βάλανε καινούργιο λουμίνι, τὸ ἀνάψα- νε καὶ ἡ κυρα-Μαρία ἀνέβηκε καὶ πάλι πάνω στὸ σκαμνὶ καὶ ξανάβαλε τὸ πο- τήρι στὴ θέση του. Ἀνάψανε μετὰ καὶ τὸ καντήλι τοῦ Χριστοῦ, δεξιὰ ἀπὸ τὴν Ὡραία Πύλη. Ἡ ἐκκλησιὰ φωτίστηκε ὁλόκληρη. Ποτὲ ἄλλοτε δὲν τὴν εἴχανε δεῖ τόσο φωτισμένη. Ἡ Παναγιὰ στὴν εἰκόνα τῆς φαινότανε τώρα εὐχαριστη- μένη. Στὰ χείλη τῆς διακρίνανε ἕνα μικρὸ χαμόγελο. Ἡ ἐκκλησιὰ ζεστάθη- κε ἀπότομα κι ἡ παγωνιὰ κι ἡ θλίψη ἐξαφανίστηκαν. Οἱ δύο γυναῖκες γονά- τισαν τώρα μαζὶ μπροστὰ στὴν Παναγιὰ καὶ ψιθύριζαν προσευχές. Ἔψαλαν στὸ τέλος, «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σερα- φείμ». Σηκώθηκαν μετὰ ὄρθιες, φίλησαν τὶς εἰκόνες τοῦ τέμπλου καὶ στάθηκαν ἀρκετὴ ὥρα νὰ τὶς κοιτάζουν. «Τώρα ἂς πηγαίνουμε», εἶπε σὲ κάποια στιγμὴ ἡ κυρα-Μαρία. Κάνανε γιὰ τελευταία φορὰ τὸ σταυρό τους, προχώρησαν μαζὶ πρὸς τὰ ἔξω κι ἔκλεισαν τὴν πόρτα τῆς ἐκκλησιᾶς. Τώρα ἔξω εἶχε σκοτεινιάσει ἐντελῶς. Χαιρε- τηθήκανε, φιλη- θήκανε κι ἡ κάθε μία ἑτοιμάστηκε ν’ ἀναχωρήσει γιὰ τὸ σπίτι της. «Νἆσαι καλά, μόι Κοῦλα, ποὺ ἦρθες, γιατί πῆρες ἀπὸ πάνω μου μεγάλη στανα- χώρια. Ἀπόψε θὰ κοιμηθῶ ἥσυχη», εἶπε ἡ κλησάρισ- σα. «Δὲν ἔκανα καὶ τίποτα σπουδαῖο, ἀλλὰ θέλω νὰ μὴν πεῖς σὲ κανένα τί- ποτα», ἀπάντησε ἡ ἄλλη φεύγοντας. «Ἔννοιά σου καὶ δὲν θὰ τὸ πῶ», τὴν καθησύχασε ἡ κυρα-Μαρία. Ἡ κλησάρισσα δὲν κράτησε τὸν λόγο της. Κάποτε διηγήθηκε αὐτὸ ποὺ συνέ- βη στὴ θεῖτσα Ἑλένη τοῦ Λουκᾶ τοῦ Πρόφη. Κι ἐκείνη τὸ εἶπε στὶς κόρες της. Κι οἱ κόρες της μᾶς τὸ διηγήθηκαν ὅταν ἔγινε τὸ μνημόσυνο τῆς μαμᾶς, σαράντα μέρες μετὰ τὸν θάνατό της καὶ πενή- ντα χρόνια μετὰ τὸ γεγονός. Ὅλοι τότε νιώσαμε νὰ γεμίζει ὁ ἀέρας γύρω μας μὲ μίαν «ὀσμὴ εὐωδίας πνευματικῆς». 1. Ἀρβανίτικα: Shërmëri ergjënde= Παναγία ἀσημένια. 2. Ἀρβανίτικα: Ti pa val edhe u pa bukë= Ἐσὺ χωρὶς λάδι κι ἐγὼ χωρὶς ψωμί. Ἱ. Ν. Παναγία τοῦ Κουρσαλᾶ, Κορωπὶ Ἀττικῆς
90 «ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ» ξαναζοῦνε στὰ χρόνια τὰ δικά μας Μιχαήλ Φωτίου ἰατροῦ ΣΚΗΝΗ ΠΡΩΤΗ - Γιατρέ μου, πόσο κοστίζουν τὰ φάρμακα ποὺ μοῦ γράφεις; - Φτηνὰ εἶναι μπαρμπα-Γιώργη ... - Ἄχ! Νἆσαι καλά, γιατί ἔμεινα μὲ ἕνα εἰκοσάρικο ὅλο κι ὅλο. - Γιατί βρὲ μπαρμπα-Γιώργη; Ἐγὼ βλέπω ὅτι εἶσαι συνταξιοῦχος τοῦ ΙΚΑ. Πόση σύνταξη παίρνεις; - Ἔπαιρνα πολὺ καλὴ σύνταξη. Γύρω στὰ 800 εὐρώ. Ὅπως ξέρεις ὅμως μᾶς ἔχουνε κόψει ἀρκετά, καὶ τώρα μοῦ δίνουνε περίπου 650. - Καλά, καὶ δὲν σοῦ φτάνουνε 650 εὐρώ; Τὸ σπίτι στὸ χωριὸ εἶναι δικό σας, ὁ μπαξὲς μπροστά σας πάντα γεμᾶτος, κι ἀπ' ὅ,τι γνωρίζω ἐσὺ καὶ ἡ κυρὰ Δέ- σποινα εἶστε μονάχα. - Ἔτσι ὅπως τὰ λὲς εἶναι γιατρέ μου,  ἀλλά... - Τί ἀλλὰ χρυσέ μου ἄνθρωπε; Τί σᾶς συμβαίνει; - Ἄκουσε γιατρέ: Ἐδῶ καὶ ἑνάμισι χρόνο ὁ γιός μου εἶναι ἄνεργος. Ἡ γυ- ναῖκα του τὸ ἴδιο. Μοῦ λένε:  «Πατέρα δὲν ἀντέχουμε ἄλλο αὐτὴν τὴν κατά- σταση. Ἔχουμε μείνει ἄφραγκοι. Τὰ παιδιά μας τὰ κόψαμε ἀπὸ τὰ Ἀγγλικά. Τὰ ροῦχα τους μικραίνουνε καὶ δὲν μποροῦμε νὰ τοὺς πάρουμε καινούρ- για. Στὸ σχολεῖο δὲν ἔχουμε νὰ τοὺς δώσουμε οὔτε πεντάρα! Ἀποφασίσαμε λοιπὸν νὰ φύγουμε γιὰ δουλειὰ στὴ Γερμανία». - Ἀπὸ τότε, καλέ μου γιατρέ, κάθε μῆνα ἡ σύνταξή μου ὁλόκληρη πάει κα- τευθεῖαν γιὰ τὶς ἀνάγκες τῶν παιδιῶν. Νὰ ἀφήσω τὰ παιδιά μου νὰ πεινᾶνε; Καὶ νὰ τὰ δῶ νὰ φεύγουνε γιὰ τὰ ξένα; Ἀδύνατον! Ἐγὼ καὶ ἡ γριὰ ὅπως-ὅπως θὰ τὰ καταφέρουμε. Νὰ εἶναι καλὰ ὁ μπαξές μας, οἱ τραχανάδες καὶ τὰ χρυσὰ χεράκια τῆς κυρα-Δέσποινας. Κατα- λαβαίνεις τώρα γιατί ἀραίωσαν οἱ ἐπι- σκέψεις μας σὲ σένα, γιατί σὲ ρωτάω μὲ ἀγωνία γιὰ τὸ κόστος τῶν φαρμάκων, γιατί ἐξαφανίστηκα ἀπὸ τὸ καφενεῖο τοῦ χωριοῦ; Καταλαβαίνεις τώρα για- τί τὸ ζάχαρό μου τρελάθηκε τελευταῖα, καὶ ἡ βουβωνοκήλη, ποὺ μοῦ εἶπες νὰ τὴν χειρουργήσω, ἔχει γίνει διπλάσια ;
91 Μὲ ζυμαρικὰ καὶ πατάτες, γιατρέ μου, ρεγουλάρεται τὸ ζάχαρο; Καὶ μὲ τί λεφτὰ νὰ ξεκινήσω γιὰ τὸ νοσοκομεῖο; Τὰ παιδιά μου ὅμως νὰ εἶναι καλά, καὶ τὰ ἐγγόνια μου.  Ἐμεῖς τὸ ψωμί μας τὸ φάγαμε. Χαλάλι τους ἡ σύνταξή μου ὁλόκληρη. ΣΚΗΝΗ ΔΕΥΤΕΡΗ [Ἡ κλινικὴ ἐξέταση ἔχει ὁλοκλη- ρωθεῖ. Ἀσθενὴς καὶ γιατρὸς κάθονται ὁ ἕνας ἀπέναντι στὸν ἄλλον, καὶ ἀνάμεσά τους ἕνα γραφεῖο γεμᾶτο ἀπὸ ἀναρίθμη- τα κουτιὰ φαρμάκων καὶ σκορπισμένες παλιὲς ἐξετάσεις μέσα σὲ ξεσκισμένους καὶ βρώμικους ἀπὸ τὴν πολυχρησία φακέλους]. - Παράσχο, ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι δὲν παίρνεις τὰ φάρμακά σου κανονι- κά. Ἐσὺ κιλὰ δὲν ἔβαλες, καὶ  ἁλμυρὰ ἀπ' ὅσο ξέρω δὲν τρῶς. Ἡ δύσπνοια, ποὺ διαμαρτύρεσαι ὅτι σὲ βασανίζει τοὺς τελευταίους δύο μῆνες, δὲν ἑρμη- νεύεται ἀλλιώτικα παρὰ μονάχα μὲ τὴν παραμέληση τῆς θεραπείας. Μὲ τόσες ἀρρώστιες ποὺ κουβαλᾶς δὲν καταλαβαίνεις ὅτι πετῶντας στὴν ἄκρη τὰ φάρμακα βάζεις σὲ κίνδυνο τὴν ζωή σου; Ξεχνᾶς τί πέρασες μὲ τὴν καρδιά σου; Ἢ μήπως δὲν εἶσαι ἐσὺ μὲ τὸ δύσκολο ζάχαρο, μὲ τὴν ἰνσουλίνη, μὲ τὸ παλιὸ ἐγκεφαλικό, μὲ τὸ μπάι πάς, μὲ τὰ δύο πνευμονικὰ οἰδήματα! Παράσχο, σὲ παρακαλῶ, σύνελθε. Τὰ φάρμακά σου εἶναι πράγματι πολ- λά. Τὰ ἔχεις βαρεθεῖ τόσα χρόνια. Δὲν εἶναι ὅμως αὐτὸς λόγος γιὰ νὰ τὰ πα- ρατήσεις. Ὁ Παράσχος, μὲ σκυμμένο τὸ κε- φάλι,  φέρνει τὶς δύο του παλάμες στὸ πρόσωπο καὶ βάζει ἀμέσως τὰ κλάμα- τα! Τὰ δάκρυά του ξεχειλίζουν ἀπὸ τὰ Παρασκευὴ κομπόστας ροδάκινου
92 δάχτυλα τῶν χεριῶν του, μουσκεύουν τὰ μάγουλα καὶ στάζουνε πάνω στὰ γόνατά του. Κλάμα μὲ ἀναφιλητά. Κά- ποια στιγμὴ συμμαζεύοντας ὅλο του τὸ κουράγιο, σκουπίζει τὰ μάτια του, καθαρίζει τὸ βλέμμα του, καὶ μὲ φωνὴ σταθερὴ λέει στὸν γιατρό. - Γιατρέ μου, ὅπως ξέρεις, ὡς ἀπό- στρατος ἀξιωματικὸς παίρνω σύνταξη καλή.  1050 εὐρὼ τὸν μῆνα. Γιὰ μένα καὶ τὴν γυναῖκα μου, μέχρι τώρα, μᾶς ἔφταναν καὶ μᾶς περίσσευαν. Ἂς ὄψε- ται ὅμως ἡ κρίσις:  Ὅπως σοῦ ἔχω πεῖ, ἔχω μία κόρη καὶ ἕναν γιό. Ἡ κόρη μου εἶναι χωρισμένη, ἐδῶ καὶ δύο χρό- νια, μὲ ἕνα παιδὶ καὶ χωρὶς δουλειά. Καὶ ὁ γιός μου ἄνεργος κι αὐτὸς ἐπὶ ἑνάμισι χρόνο, καὶ ἡ γυναῖκα του τὸ ἴδιο, καὶ μὲ δύο παιδιὰ στὴν πλάτη τους! Ἄντε  πές μου ἐσὺ τώρα γιατρέ μου,  τί νὰ κάνω; Τὶς ἀρρώστιες μου νὰ δῶ ἢ τὰ παιδιά μου; Τὰ φάρμακά μου νὰ ἀγοράσω πρῶτα ἢ τὸ ψωμὶ τῶν ἐγγονῶν μου; Νὰ ἀφήσω τὰ παιδιά μου νὰ παγώνουνε μέσα στὸν χειμῶνα, καὶ νὰ προτιμήσω τὴν δική μου ζεστα- σιά; Νὰ μὴν ἔχουνε νὰ φᾶνε οὔτε ἕνα φροῦτο τὰ ἐγγονάκια μου,  καὶ ἐγὼ νὰ ἔχω τὸ στομάχι μου γεμάτο; Αὐτὸ δὲν γίνεται γιατρέ μου. Δὲν γίνεται! Ἡ καρδιά μου δὲν τὸ βαστά- ει. Ἔτσι ἡ γυναῖκα μου ἡ κυρᾶ Δάφνη καὶ ἐγὼ πήραμε τὴν ἀπόφαση, ἐδῶ καὶ δύο χρόνια περίπου, καὶ μοιραζόμαστε τὴν σύνταξη  μὲ τὰ παιδιά μας. Κάθε τέλος τοῦ μηνὸς χωρίζουμε τὴν σύντα- ξη στὰ τρία. Πόσο κάνει 1050 εὐρὼ διὰ τοῦ τρία; 350!  Ἔ, λοιπόν, παίρνουμε τρεῖς οἰκογένειες ἀπὸ 350 εὐρώ, καὶ ξεκινᾶμε νὰ περάσουμε τὸν μῆνα μας. Τί νὰ πρωτοπληρώσω, γιατρέ μου, μὲ 350 εὐρώ; Τοὺς λογαριασμοὺς τῆς Δ.Ε.Η. καὶ τοῦ Ο.Τ.Ε.  ἢ τὰ πάμπερς τῆς κυρα-Δάφνης; Τὸ σοῦπερ μάρ- κετ ἢ κάνα-χαρτζιλίκι γιὰ τὰ μικρά; Εὐτυχῶς ποὺ μένουμε στὸ χωριό, καὶ σὲ σπίτι δικό μας, καὶ μπορῶ ἀκόμα καὶ τὰ καταφέρνω μὲ τὸ μπαξεδάκι μας. Τὰ φάρμακα, ὅπως καταλαβαί- νεις, εἶναι ἀπὸ τὰ τελευταῖα.   Κι ἂς εἶναι ἀπὸ τὰ ἀπαραίτητα γιὰ τὴν ὑγεία μας. Πάνω ἀπ' ὅλα τὰ παιδιά μας για-
93 τρέ μου. Ἔτσι μάθαμε ἀπὸ τοὺς γονεῖς μας, ἔτσι κάνουμε. Κι ὁ Θεὸς ἂς βάλει τὸ χέρι Του. ΣΧΟΛΙΟ Μὲ τέτοιους γονεῖς αὐτὸ τὸ Γένος δὲν ξεριζώνεται μὲ καμμιὰ ἀνθρώπινη δύναμη. Μὲ τέτοια ζωντανὰ παραδείγματα θυσίας καὶ αὐταπάρνησης δὲν πρόκει- ται νὰ χαθεῖ οὔτε στάλα ἀπὸ τὴν ἀργό- συρτη πορεία τῆς ἱστορικῆς μας συ- νέχειας! Καὶ ἂς λένε οἱ «ἑταῖροι» μας ὅτι στὴν Ἑλλάδα θὰ χαθοῦνε δύο μὲ τρεῖς  γενιές. Μπορεῖ ἴσως νὰ χαθοῦνε τὰ πορτοφόλια μας, τὰ χοντρά. Οἱ καρ- διές μας ὅμως ὄχι! Οἱ Φράγκοι τὰ ἔχουνε χαμένα μαζί μας. Ἀποροῦν καὶ ἐξίστανται πῶς αὐτὴ ἡ ράτσα  μὲ τόσα δεινά, μὲ τόσα βάσα- να, μὲ τόση φτώχια, μὲ τόσα ἀδιέξοδα ἐξακολουθεῖ καὶ στέκεται ἀκόμα στὰ πόδια της!  Ἀποροῦν οἱ ἄνθρωποι για- τί ἁπλῶς μᾶς μετρᾶνε μὲ τὰ μέτρα τὰ δικά τους. Ἡ ἐπαφή τους μὲ τὸν δικό μας πολιτισμὸ ἤτανε πάντοτε καθαρὰ ἀκαδημαϊκή. Ποτὲ δὲν προχώρησαν σὲ βιωματική, ἐμπειρικὴ γνωριμία μαζί του.   Πῶς νὰ πιστέψουνε λοιπὸν ὅτι ἡ γυαλάδα (καλοπέραση κ.λπ.) τοῦ δι- κοῦ μας Τρόπου δὲν κάθεται πάνω στὴν ἀπανθρωπιὰ καὶ τὴν βαρβαρότη- τα σὰν καὶ τοῦ λόγου τους, ἀλλὰ ὅτι ἀπὸ κάτω κρύβει ἀστείρευτες πηγὲς ἀρετῶν, πίστεως καὶ φιλοπατρίας; Μᾶς λένε ὅτι εἴμαστε ἀπρόβλεπτοι ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες. Ἔχουνε δίκαιο, ἀλλὰ ξέρουνε για- τί; Ἐὰν ἡ Δύση ἐπιθυμεῖ πράγματι νὰ μάθει καὶ νὰ διδαχθεῖ τὸ μεγάλο μας μυστικό, ἂς ρωτήσει   στὴν ἑλληνικὴ ὕπαιθρο τὶς ἡρωϊκὲς γιαγιάδες καὶ τοὺς ὑπέροχους παπποῦδες μας!  Τοὺς σύγχρονους ἐκφραστὲς καὶ διδασκά- λους  τῆς ἑλληνορθόδοξης ἀσκητικῆς. Αὐτῆς ποὺ σώζει.
94 Ρωμεϊκη τεχνη και μουσικη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Περσυνάκη Ἐμμανουὴλ καθηγητοῦ-ἱεροψάλτου Ἡ αὐστηρότητα τοῦ ὕφους καὶ ἡ σεμνότητα τῆς μελωδίας εἶναι χαρακτηριστικὰ μὲ τὰ ὁποῖα ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ἐπιζητᾶ νὰ ἐμψυχώσει τὰ ἐκκλησιαστικὰ ποιητικὰ κείμενα καὶ νὰ ἐκφράσει ἁπλὰ καὶ κα- θαρὰ τὸ συναίσθημα τοῦ προσευχόμε- νου πιστοῦ. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ποίηση καὶ ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ δημιουργεῖ τὶς κατάλληλες προϋποθέσεις μέσα στὶς ὁποῖες ὁ χριστιανὸς βρίσκει πρόσφορο ἔδαφος περισυλλογῆς γιὰ νὰ μπορέσει νὰ προσεγγίσει τὸν οὐράνιο πνευμα- τικὸ κόσμο στηριζόμενος στὴν ἀσάλευ- τη πέτρα τῶν ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ. Ἡ μελωδία τῶν ὕμνων τῆς ἐκκλησίας βο- ηθάει τὸν πιστὸ νὰ συλλάβει ὀρθὰ τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ἔχει τὴ δύναμη νὰ ἀνοίγει δρόμους ἐπι-
95 κοινωνίας ἀπὸ τὸ ὑλικὸ πρὸς τὸ ἄυλο, ἀπὸ τὸ πρόσκαιρο στὸ αἰώνιο, ἀπὸ τὸ κατανοητὸ στὸ ἀκατανόητο. Ὅσοι βι- ώνουν τὴν εὐεργετικὴ ἐπίδραση τῆς ψαλμωδίας στὴν πνευματικὴ πορεία τους πρὸς τὸν Χριστὸ διαπιστώνουν ὅτι εἶναι ἕνα θαυμάσιο μέσο ἐκκλη- σιαστικῆς παιδείας καὶ χριστιανικῆς ἀγωγῆς. Ἀπὸ εὐσέβεια καὶ πίστη πρέπει νὰ ἐμφορεῖται ὁ μελουργὸς γιὰ νὰ βοηθή- σει τὸν πιστὸ στὴν πορεία του πρὸς τὴ Θεία Μυσταγωγία. Ἡ πνευματικότητα τοῦ βυζαντινοῦ μέλους εἶναι καρπὸς ἀνώτερης χριστιανικῆς ζωῆς ὅπως τὴ βίωσαν ἀνὰ τοὺς αἰῶνες οἱ ἱεροὶ ὑμνο- γράφοι καὶ μεγάλοι μελουργοὶ ποὺ ἦταν ἄνθρωποι βαθύτατα θρησκευό- μενοι γι’ αὐτὸ καὶ πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς ἁγίασαν. Χωρὶς νὰ ἐκτρέπονται σὲ βαρβαρικοὺς κραυγασμοὺς καὶ χωρὶς νὰ παρασύρονται ἀπὸ τοὺς τόσο γνώρι- μους καὶ στὴν ἐποχή μας νεωτερισμοὺς δημιούργησαν ἔργα θεϊκῆς ἐμπνεύσεως καὶ διαχρονικῆς διάρκειας. Ἡ εὐγένεια, ἡ αὐθόρμητη ζωηρό- τητα, ἡ σεμνότητα, ἡ ἐπιβλητικὴ ἱερο- πρέπεια, ἡ ἀντίθεση τῶν χρωματισμῶν ἐναρμονίζονται κατὰ τρόπο ποὺ προ- σφέρουν στὸν πιστὸ ἕνα κόσμο ἀνεξά- ντλητης πληρότητας καὶ ἀξεπέραστου κάλλους. Κοινὸ γνώρισμα ὅλων τῶν εἰδῶν τοῦ βυζαντινοῦ μέλους εἶναι ἡ ἠθικοπλαστικὴ δύναμη. Ὁ Μέγας Βα- σίλειος εὔστοχα παρατηρεῖ: «Ἡ χρι- στιανικὴ ποίηση τοῦ Βυζαντίου εἶναι ἕνα ὑπέροχο μελωδικὸ κήρυγμα ποὺ ἔχει τὴ δύναμη νὰ προκαλέσει ἱερὴ συγκίνηση, νὰ διευκολύνει τὴν κατα- νόηση τῶν δογματικῶν ἀληθειῶν τῆς πίστεώς μας. Ἡ ὑμνωδία γράφει, γαληνεύει τὴ ψυχή, καταπραΰνει τὴν ὀργή, σωφρο- νίζει τὴν ἀκολασία, στερεώνει τὴ φιλία. Ἡ ψαλμωδία ὅμως ἔχει τὴ δύναμη νὰ συγκινήσει ἀκόμη καὶ τὸν ἄνθρωπο μὲ πέτρινη καρδιὰ νὰ τὸν κάνει νὰ δακρύ- σει». Ὁ ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομoς μᾶς λέγει: «Ἡ ψαλμωδία ἐξαφανίζει τὴν ἀδικία, ἐνισχύει τὴ δικαιοσύνη, ἑρμηνεύει τὴν πίστη, οἰκοδομεῖ τὴν Ἐκκλησία, ζωογονεῖ τὴν πίστη τῶν ὀρθόδοξων». Πάνω σὲ ὅλα τὰ μελίσματα τῆς βυ- ζαντινῆς μουσικῆς ἀποτυπώνεται μία ἀσυνήθιστη καὶ ἀκατανόητη γιὰ τοὺς ἀμύητους μεταφυσικὴ αἴσθηση εἴτε πρόκειται γιὰ ὑποτυπώδη μελωδικὴ φράση εἴτε γιὰ τὸν πλούσιο διάκοσμο τῶν ἀργῶν ἰδιομέλων καὶ ἔντεχνων παπαδικῶν μαθημάτων. Ὁλόκληρη ἡ βυζαντινὴ μελουργία δονεῖται ἀπὸ μία ἐξυψωτικὴ δύναμη ποὺ βοηθᾶ τὴν ψυχὴ τοῦ πιστοῦ νὰ συλλάβει τὸ με- γαλεῖο τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, βοηθᾶ τὸν πιστὸ νὰ προσεγγίσει τὴν ἄπειρο Σο- φία τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ καταλάβει πόσο μικρὸς καὶ ἀδύναμος εἶναι. Τὴ βυζαντινὴ μουσικὴ δὲν τὴν ἀντιλαμβανόμαστε ὅπως ἕνα τραγού- δι, ἀλλὰ τὴν αἰσθανόμαστε στὰ μύχια της ψυχῆς μας μὲ τὴ δύναμη τῶν ἤχων νὰ ἐκφράζει τὰ συναισθήματά μας τὶς Ψαλτήριον, 1856, Βενετία, βιβλιοθήκη Σκήτης Ἁγ. Ἄννης, Ἅγ. Ὄρους
96 ἔντονες ἐσωτερικὲς παρορμήσεις καὶ θεῖες καὶ πνευματικὲς ἀνατάσεις. Αὐτὸ τὸ θεῖο δῶρο ποὺ τὸ ἀποδέ- χθηκε τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια της ἵδρυσής της. Καλλι- εργήθηκε κατὰ τὴ βυζαντινὴ περίοδο ἀπὸ ἁγίους μελουργούς. Διατηρήθηκε ἀπὸ τὸν ψάλτη κατὰ τὴν Τουρκοκρα- τία. Γαλούχησε γενεὲς γενεῶν ὀρθό- δοξων πιστῶν καὶ τοὺς βοήθησε νὰ ζήσουν τὴ λειτουργικὴ ζωὴ τῆς Ὀρθό- δοξης Ἐκκλησίας. Συνεπῶς εἶναι μία μακραίωνη παράδοση. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ὡς θεῖο δῶρο, πολεμήθηκε ὅπως ὅλες οἱ ἑλληνικὲς παραδόσεις ἀπὸ τοὺς δυτικοὺς προστά- τες μας. Δυστυχῶς δὲν τὸ φρόντισε τὸ ἐλεύθερο ἑλληνικὸ κράτος ὅσο ἔπρεπε καὶ ἀμβλύνθηκε ἡ συνείδηση τὸν Νε- οέλληνα ἀπέναντί του μὲ ἀποτέλεσμα, μερικὰ ἐκκλησιαστικὰ συμβούλια, ἰδι- αίτερα στὶς πόλεις, ὄχι μόνο νὰ ἀντικα- ταστήσουν τὴν παραδοσιακὴ ψαλτικὴ τέχνη μὲ τὴν εὐρωπαϊκὴ πολυφωνία, ἀλλὰ καὶ νὰ εἰσάγουν μουσικὰ ὄργανα στὴν Ἐκκλησία μὲ τὸ πρόσχημα ὅτι αὐτὸ ἀρέσει στὸν κόσμο. Τὸ ἐπιχείρη- μα αὐτὸ εἶναι μία αὐθαίρετη γενίκευ- ση καὶ δὲν μπορεῖ μὲ κανένα τρόπο νὰ γίνει δεκτό, γιατί στὴ θεία λατρεία δὲν χρησιμοποιοῦμε ὅ,τι μᾶς ἀρέσει, ἀλλὰ ἐκεῖνα ποὺ τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλη- σίας ἀποδέχεται καὶ εἶναι σύμφωνα μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Εὐαγγελίου ὅπως αὐτὸ βιώθηκε καὶ καθορίζεται ἀπὸ τοὺς Ἁγί- ους Πατέρες. Ὁ χῶρος τοῦ ναοῦ δὲν εἶναι τόπος διασκέδασης· εἶναι χῶρος προσευχῆς. Προσευχόμαστε ὁμαδικὰ μὲ τοὺς ὕμνους τῆς ἐκκλησίας γι’ αὐτὸ καὶ ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ εἶναι μουσικὸς λό- γος. Αὐτὸ τὸ ὑπογραμμίζω γιατί καὶ ὁρισμένοι συνάδελφοί μου ἱεροψάλτες δυστυχῶς δὲν τὸ γνωρίζουν, ἢ ἄλλοι τὸ παραμερίζουν, ὅταν ἐκτρέπονται σὲ ὑπερβολὲς καὶ ἐξεζητημένους φωνη- τικοὺς γλυκασμούς, ὅταν αὐτοσχεδιά- ζουν καὶ ψάλλουν χωρὶς νὰ ἔχουν ἀπέ- ναντί τους τὸ μουσικὸ κείμενο. Εἶναι μία κακὴ συνήθεια ποὺ τοὺς ἀπομα- κρύνει ἀπὸ τὴν παραδοσιακὴ ψαλτικὴ τέχνη καὶ κινδυνεύουν νὰ τοὺς ἀπορ- ρίψει τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Πρέπει νὰ γνωρίζουν οἱ ἀγαπητοὶ συνάδελφοί μου ἱεροψάλτες ὅτι ὑπηρετοῦν στὸ ἀνα- λόγιο τὴ λειτουργικὴ τέχνη ποὺ ὀνομά- ζεται ψαλτικὴ τέχνη ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐμφορεῖται ἀπὸ τὶς Ἱερὲς Γραφὲς καὶ νὰ ἐκφράζει τὴ χριστιανικὴ ἁπλότητα, τὴ μετριοπάθεια, τὴν ἐπιείκεια, τὴν αὐτο- κυριαρχία, τὴ διάκριση, τὴν ταπείνω- ση μὲ ἕνα λόγο νὰ εἶναι σύμφωνη μὲ τὶς χριστιανικὲς ἀρετές. Κάθε παρέκκλιση ἀπὸ τὸν παραπάνω κανόνα πρέπει νὰ εἶναι ἐξαίρεση. Στὸ σημεῖο αὐτὸ πρέπει νὰ τονίσω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε πὼς ἡ Ὀρθό- δοξη Ἐκκλησία ἦταν ἀνέκαθεν ἀγω- νιστικὴ γι’ αὐτὸ προβάλλει συνέχεια τὶς μεγάλες ἀγωνιστικὲς μορφὲς τῆς πίστεώς μας, τοὺς ὁμολογητές, τοὺς Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς
97 μάρτυρες, τοὺς μεγάλους ἱεράρχες ποὺ κατήγγελλαν κάθε αὐθαιρεσία τῶν ἑκάστοτε δυνατῶν. Τὸ Σταυρικὸ Πάθος εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ἔφερε τὴ Σωτηρία τοῦ κόσμου. Κάθε χριστιανὸς μὲ τὴν ὀρθοστασία, τὴν ἀγρυπνία τὸν σωματικὸ καὶ πνευ- ματικὸ κόπο συμμετέχει βιωματικὰ στὸ μέτρο τοῦ δυνατοῦ στὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ, τότε μόνο ἀποκτᾶ νόημα ἡ συμμετοχὴ στὴ θεία λατρεία. Ἂν ἀπὸ τὶς ἱερὲς ἀκολουθίες ἀφαιρεθεῖ κάθε ἀσκητικὸ πνεῦμα καὶ κάθε ἔννοια θυ- σίας καὶ διαποτιστοῦν ἀπὸ τὸ πνεῦμα εὐδαιμονισμοῦ καὶ καλοζωίας τὸ ὁποῖο προσφέρεται μὲ τὴ χρησιμοποίηση ἐκείνων τῶν ἀνέσεων καὶ εὐκολιῶν ποὺ ἀπολαμβάνουμε στὶς κοσμικὲς συ- γκεντρώσεις διαπράττουμε τεράστιο σφάλμα ποὺ θὰ ἀποβεῖ μοιραῖο γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική μας παράδοση καὶ θὰ ἀποξηράνει καὶ τὶς ἐλάχιστες ὀάσεις τῆς ὀρθόδοξης πνευματικότητας ποὺ διέσωσε ἡ θυσία τῶν Ἁγίων τῆς Ἐκκλη- σίας μας. Δὲν εὐσταθεῖ ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι τὰ μουσικὰ ὄργανα καὶ ἡ εὐρωπαϊκὴ πο- λυφωνικὴ μουσικὴ θὰ προσελκύσουν τάχα τοὺς νέους στὴν Ἐκκλησία. Οἱ νέοι πάντα ἐνδιαφέρονται γιὰ ὅ,τι εἶναι ἀληθινό, γνήσιο καὶ αὐθεντικὸ καὶ πε- ριφρονοῦν ἀπομιμήσεις καὶ διασκευές. Συγκινοῦνται ἀπὸ τὸ ἀγωνιστικὸ φρό- νημα, τιμοῦν τὴ συνέπεια λόγων καὶ πράξεων. Ἂν θέλουμε νὰ τοὺς κερδί- σουμε μποροῦμε μόνο μὲ τὴν ἀρετή, ἡ ὁποία ἀφοπλίζει ἀκόμη καὶ τοὺς προκα- τειλημμένους ἐναντίον τῆς Ἐκκλησίας. Πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια μερικοὶ κληρικοὶ στὶς Σκανδιναβικὲς χῶρες χρησιμοποί- ησαν στὴν Ἐκκλησία τὴ μουσικὴ τζὰζ ποὺ τότε ἠλέκτριζε τὴ νεολαία γιὰ νὰ τοὺς προσελκύσουν στὴν Ἐκκλησία. Οἱ ναοὶ γέμισαν, ἀλλὰ γιὰ ἐλάχιστο χρονικὸ διάστημα καὶ παρὰ τὴν ἐπίμο- νη προσπάθειά τους οἱ νέοι δὲν ἔμειναν στὴν Ἐκκλησία. Ἀποδεικνύεται ἔτσι ὅτι πολὺ σωστὰ ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἀπάλλαξε ἀπὸ τὴν ἵδρυσή της τὴ μελουργία ἀπὸ τὴν ἐντατικὴ ἐξωτερίκευση καὶ κράτησε ἐπίμονα μακριὰ ἀπὸ τὴ θεία λατρεία τὰ ὄργανα καὶ καθιέρωσε τὴν αὐστηρὴ ἀπὸ χοροῦ μονωδιακὴ μονοφωνία ποὺ ἀποτελεῖ καὶ σύμβολο δογματικῆς ὁμο- γνωμοσύνης καὶ σύγχρονα ἐξυπηρετεῖ τὴν προσωπικὴ αὐθυπαρξία τοῦ προ- σευχομένου πιστοῦ. Κορυφαῖος Ἕλληνας καλλιτέχνης μεταξὺ ἄλλων εἶπε: «Ἡ βυζαντινὴ μουσική, αὐτὴ ἡ πολύτιμη παράδοση ποὺ μᾶς τὴ διέδωσαν καὶ μᾶς τὴν ἔμα- θαν οἱ ψάλτες ποὺ ἦρθαν μαζὶ μὲ τὸν Ἑλληνισμὸ τῆς προσφυγιᾶς ἔχει ἀντι- κατασταθεῖ σὲ ὁρισμένες Ἐκκλησίες ἀπὸ τὴν τετραφωνία. Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ ψαλμωδία ποὺ ἀκούγεται σὲ μία κηδεία π.χ. νὰ εἶναι πιὸ θλιβερὴ ἀπὸ τὸν θάνατο». Ὁ γνωστὸς σὲ ὅλους μας Διονύσιος Σαββόπουλος, ὅταν εἶδε στὴν τηλεόραση μία Ἀκολουθία τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδας, διαμαρτυρήθη- κε ἔντονα δηλώνοντας: «Ἀνοίγω τὴν Ὁ χορὸς τῶν ἀγγέλων
98 τηλεόραση καὶ βλέπω ἡ λειτουργία νὰ παίζεται κανταδόρικα, γλυκερά, ψευ- τοπολυφωνικὰ καὶ συνοδείᾳ ὀργάνων, ἄνευ αἰτίας ἤθους καὶ πνεύματος. Μία μουσικὴ ἔχουμε σ’ αὐτὴ τὴ χώρα καὶ προσπαθοῦμε, νέοι καὶ γέροι, κάπως νὰ διδαχθοῦμε ἀπὸ αὐτὴ καὶ βρῆκε τώρα τὸν καιρὸ ἡ Ε.Ρ.Τ. νὰ μᾶς προτεί- νει τὸ μπὲλ κά- ντο; Τὰ ξέρουμε τὰ κόμπλεξ τῶν ἑλληνομοντέρνων καὶ τῶν πρωτοπο- ριακῶν. Φοβᾶμαι ὅτι τὸ σαχλὸ αὐτὸ παράδειγμα αὐτῆς τῆς χορωδίας τσίρ- κο θὰ σπεύσουν νὰ τὸ μιμηθοῦν καὶ ἄλλοι. Κρούω τὸν κώδωνα τοῦ κινδύνου». Ὁ θεατρικὸς κριτικὸς Κώστας Γεωργουσόπουλος ἔγραψε: «Σ' ἕνα ναὸ τῆς Ν. Σμύρ- νης τὸν χορὸ τῶν ψαλτῶν ἀντικα- θιστᾶ μεικτὴ χο- ρωδία ποὺ συνο- δεύεται ἀπὸ ὀρχή- στρα ἐγχόρδων. Τὰ καμώματα αὐτὰ τῆς Ν. Σμύρνης εἶναι προτεσταντισμός. Τὴν ἔχετε πατήσει, κύριοι. Ὅσα δὲν πέτυχε παλαιότερα ὁ καθολικισμὸς μὲ τὴν Οὐνία θὰ τὸ πε- τύχει τώρα ὁ προτεσταντισμὸς καὶ ἡ ἠθική του ποὺ βρίσκονται στὰ θεμέ- λια του καπιταλισμοῦ. Πηγαίνετε στὸ Μετόχι τοῦ Πανάγιου Τάφου, θὰ δεῖτε πολλὰ νέα παιδιὰ μὲ τὶς μοτοσικλέτες τους. Ἡ Ἐκκλησία γεμίζει ἀκόμα καὶ στὶς Ἀγρυπνίες. Καὶ ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουν χορωδίες καὶ βιολιά. Ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι ὠδεῖο οὔτε πασαρέλα». Ὁ μεγάλος Γάλλος μουσικολόγος Βυλερμὸζ γράφει: «Στὴ Δυτικὴ Εὐρώ- πη οἱ μουσουργοὶ ἔχτισαν συμπαγεῖς ὄγκους μουσικῆς. Ἀφοῦ λιθοτόμησαν γεωμετρικὰ σὲ μεγάλα κομμάτια σὰν πέτρες τὶς ἑπτὰ βαθμίδες τῆς δια- τονικῆς κλίμακας τὶς ἔβαλαν στὴ σειρὰ τὴ μία πάνω στὴν ἄλλη δημι- ουργῶντας μεγα- λόπρεπα ἠχητικὰ οἰκοδομήματα. Στὴν ἀνατολὴ δὲν θέλησαν νὰ ὀρθο- γωνίσουν τὸν ἦχο, τὸν δούλεψαν σὰν ἕνα λεπτότατο σύρμα. »Βάλθηκαν μὲ ἄκρα ἐπιμέλεια νὰ τὸν λειτουργοῦν μὲ ἐξαιρετικὴ εὐαισθησία, ἔτσι ποὺ τὸ πέρασμα τοῦ ἑνὸς ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ φθόγγους στὸ γειτονικό του νὰ εἶναι τόσο ἀνεπαίσθητο, ὅσο καὶ οἱ ἀποχρώσεις ποὺ δένουν μετα- ξύ τους τὰ ἑπτὰ χρώματα τοῦ οὐράνιου τόξου. Ἀντὶ νὰ γίνει λοιπὸν συμπαγὴς ἡ μουσική, ἔγινε ἰριδισμὸς καὶ θωπεία ποὺ ἀγγίζει τὶς παρυφὲς τοῦ ἀσύλληπτου καὶ τοῦ ἀπρόβλεπτου. Ἐδῶ δὲν ἔχουμε στερε- ότυπα ὑλικά, ἀλλὰ ἕνα ἁπλὸ ποικιλό- χρωμο μεταξωτὸ νόημα, ὅπου ξετυλίγε- ται ὁ κυματισμὸς σχεδὸν ἀδιόρατα καὶ κάθε τοῦ χιλιοστόμετρο κλείνει μέσα τοῦ ὁλόκληρο κόσμο ἀπὸ συναισθήμα- Ἐγχειρίδιο βυζαντινῆς μουσικῆς
99 τα καὶ ψυχικοὺς κραδασμούς». Ἡ βυζαντινὴ μελουργία ἐκφράζει τὸ σύνολο τῆς Ἐκκλησίας καὶ μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ εἶναι κατ’ ἐξοχὴν λαϊκή. Δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὶς εὐκαιρι- ακὲς συνθέσεις ποὺ κρατιοῦνται στὴν ἐπικαιρότητα μὲ τὴ διαφήμιση γιὰ λόγους κερδοσκοπικοὺς καὶ κατόπιν χάνονται. Τὸ μέλος τῶν γνωστῶν κο- ντακίων «Τῇ Ὑπερμάχῳ» καὶ «Ἡ Παρ- θένος σήμερον», ἔμεινε ἀνεξίτηλο ἀνὰ τοὺς αἰῶνες ἐπειδὴ ἐκφράζει τὴ λαϊκὴ ψυχὴ καὶ ὄχι τὴ συγκίνηση ἑνὸς συ- γκεκριμένου ἀτόμου. Οἱ συνθέσεις τῶν μεγάλων δυτικοευρωπαίων μελοποιῶν εἶναι ἔργα μαθηματικῆς σοφίας προικι- σμένων ἀτόμων καὶ γι’ αὐτὸ εἶναι ποὺ δύσκολο νὰ γίνουν κτῆμα τοῦ ἐκκλη- σιάσματος. Οἱ βυζαντινὲς μελωδίες μᾶς δίνουν τὴν εὐκαιρία γιὰ προσευχὴ ἐδῶ καὶ αἰῶνες. Κάθε φορὰ ποὺ ψάλλεται ἕνα χερου- βικό, ἕνα κοινωνικό, ἕνα προσόμοιο, δὲν ἐπαναλαμβάνουμε μηχανικὰ μία ὁρισμένη μελωδία, ἀλλὰ ἀνάλογα μὲ τὴ μουσικὴ μᾶς κατάρτιση, τὴ φωνητική μας ἱκανότητα καὶ κυρίως τὴ ψυχική μας διάθεση, ἀναδημιουργοῦμε τὴ μου- σικὴ σύνθεση μὲ σκοπὸ νὰ βοηθήσουμε τὸ ἐκκλησίασμα νὰ ἔχει νηφαλιότητα νὰ παραμείνει προσηλωμένο στὴν προ- σευχὴ ἔτσι ὥστε μὲ ἄνεση καὶ ἀναψυχὴ νὰ προσφέρει τὴν ἀπὸ καρδίας θυσίαν αἰνέσεως στὸ Δημιουργό. Πρέπει νὰ τονίσουμε ὅτι ἡ Βυζα- ντινὴ Μουσικὴ δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὸν «ἀμανὲ» τῆς ἐγγὺς Ἀνατολῆς, οὔτε μὲ τὸ Ἰταλικὸ «μπελκάντο». Εἶναι τέχνη ἀρχαιότερη ἀπὸ τὶς μελωδίες τῶν γειτόνων μας. Ἡ στενή της σύζευξη μὲ τὴ λειτουργικὴ ποίηση τὴν κράτησε μακριὰ ἀπὸ ἐπιδράσεις καὶ διαβρωτικὲς ἀλλοιώσεις. Τὸν 4° μ.Χ αἰῶνα ἡ αἵρεση τῶν Μασσαλιωτῶν παρερμηνεύοντας τοὺς στίχους τοῦ Δαβίδ: «Αἰνεῖτε τὸν Κύρι- ον ἐν ἤχῳ σάλπιγγος ...Αἰνεῖτε Αὐτὸν ἐν κυμβάλοις ἀλαλαγμοῦ ... Αἰνεῖτε Αὐτὸν ἐν ψαλτήριῳ καὶ κιθάρα», θέ- λησαν νὰ εἰσαγάγουν τὰ ὄργανα στὴ Λατρεία. Ἡ Ἐκκλησία τοὺς καταδίκα- σε ὡς αἱρετικούς, γιατί παραγνώρισαν τὴ συμβολικὴ καὶ μεταφορικὴ σημασία ποὺ ἔχουν οἱ στίχοι αὐτοὶ τοῦ Προφή- τη Δαβίδ. Ἔρχεται ὁ ἅγιος Ἰσίδωρος Πηλου- σιώτης καὶ μᾶς λέγει: «Ἡ σάλπιγγα συμβολίζει τὴν Ἀνάσταση κατὰ τὴν ἡμέρα τῆς κρίσεως, τὰ κύμβαλα τὰ χείλη, τὸ ψαλτήριο τὴ γλῶσσα καὶ ἡ κιθάρα τὸ στόμα. Ὅλη ψυχὴ καὶ διά- νοια καὶ καρδία καὶ χείλεσι δοξάζω...». Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ψαλμωδία πρέπει νὰ εἶναι πηγαία καὶ προπαντὸς θερμή. Τὰ μουσικὰ ὄργανα εἶναι ἄψυχα καὶ ὁ χειριστής τους παγιδεύεται σὲ μία μη- χανικὴ ἀναπαραγωγὴ τοῦ ἤχου. Ἀντί- θετα ἡ φωνητικὴ μουσικὴ στηρίζεται στὸ ἔμψυχο ὄργανο τὴν ἀνθρώπινη φωνὴ ποὺ εἶναι τὸ τελειότερο μέσο ἔκφρασης τοῦ ἐσωτερικοῦ κόσμου τοῦ ἀνθρώπου. Στὴν Ἐκκλησία ἐξοικειωνόμαστε καὶ μὲ τὴ μουσική μας παράδοση. Ὅταν τὰ παιδιὰ συνηθίσουν ἀπὸ τὴ νηπιακὴ ἡλικία τους στὸ ἄκουσμα σωστῶν βυ- ζαντινῶν μελωδιῶν ἀποκτοῦν ἀξιό- λογο μουσικὸ ὑπόβαθρο ποὺ παίζει σπουδαιότατο ρόλο στὴ διαμόρφωση τῆς προσωπικότητάς τους. Αὐτὸ προ- σπαθεῖ νὰ κάνει ἡ σχολὴ βυζαντινῆς μουσικῆς ποὺ λειτουργεῖ στὸ Ὠδεῖο Ν. Μουδανιῶν. Ἡ μουσικὴ παράδοση τῆς ἑλληνικῆς Ὀρθοδοξίας δὲν εἶναι μαρτυ- ρία ἑνὸς παρελθόντος ποὺ ἔχει τελειώ- σει. Εἶναι δύναμη ζωντανὴ ποὺ ἐμπνέ- ει καὶ ἐμψυχώνει τὸ παρὸν ἐπειδὴ τὴν καλλίφωνη καὶ περίτεχνη βυζαντινὴ μονωδία διακρίνει προπαντὸς τὸ ὑπερ- βατὸ καὶ πανανθρώπινο στοιχεῖο.
100 ειδησεισ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό Τὸ περιοδικό μας, σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα, θὰ ἀφιερώνη αὐτὲς τὶς σελίδες σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς καὶ πνευματικὲς προσπάθειες καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά. «ΑΓΚΑΛΙΑ»-ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΑΓΕΝΝΗΤΟΥΠΑΙΔΙΟΥ Ὁ Σύλλογος ἱδρύθηκε τὸ 1998 γιὰ νὰ συμβάλει στὴν προσπάθεια ἐνημέρωσης γιὰ ὅλα τὰ θέματα ποὺ ἀφοροῦν τὸ ἔμβρυο καὶ τὶς συνέπειες τῆς ἄμβλωσης, ἀλλὰ καὶ νὰ συμπαρασταθεῖ ψυχολογικὰ - κοινω- νικὰ - οἰκονομικὰ στοὺς γονεῖς καὶ τὸ παιδί τους. Στὸ διάστημα τῶν 10 ἐτῶν λειτουρ- γίας του ἔχει ἱδρύσει τὸ Κέντρο Φροντίδας Μητέρας καὶ Παιδιοῦ, ποὺ μετονομάστηκε σὲ ΑΓΚΑΛΙΑ καὶ μέσω τοῦ ὁποίου παρέχο- νται πολλὲς ὑπηρεσίες στὶς μητέρες. Εἶναι σωματεῖο, φιλανθρωπικό, μὴ κερδοσκοπι- κοῦ χαρακτήρα, Ν.Π.Ι.Δ., ἐγγεγραμμένο στὰ μητρῶα του Ὑπουργείου Ὑγείας καὶ Κοινωνικῆς Ἀλληλεγγύης ὡς Μὴ Κυβερ- νητικὴ Ὀργάνωση ποὺ παρέχει ὑπηρεσίες στὸν τομέα αὐτόν. Ὁ Σύλλογος Προστασίας Ἀγέννητου Παιδιοῦ-Ἡ Ἀγκαλιὰ ἔχει σκοπὸ τὴν προ- στασία τοῦ παιδιοῦ ἀπὸ τὴν κύησή του καὶ μετὰ τὸν τοκετό, καθὼς καὶ τῆς μητέρας του, ἔγγαμης ἢ ἄγαμης, κακοποιημένης ἢ μή, τὴν καλλιέργεια πνεύματος φιλοτεκνί- ας καὶ τὴν ἀποφυγὴ τῶν ἐκτρώσεων. Τὸ Κέντρο Φροντίδας Μητέρας καὶ Παιδιοῦ περιλαμβάνει ὅλες τὶς ὑπηρεσίες παροχῆς στήριξης τοῦ Συλλόγου Προστασίας Ἀγέν- νητου Παιδιοῦ. Τὸ Κέντρο Φροντίδας Μη- τέρας καὶ Παιδιοῦ παρέχει ἐντελῶς δωρε- άν: Κοινωνικὲς Λειτουργοὺς, Ἐθελόντριες Κοινωνικῆς Προνοίας, Παρακολούθηση τῆς ἐγκυμοσύνης ἀπὸ μαιευτῆρες, Κάλυψη τῶν ἐξόδων τοκετοῦ, ἐφόσον χρειάζεται, Νομικὲςσυμβουλὲςστὶςἐγκύουςἀπὸνομι- κούςΣτέγαση ἐγκύων, ὕρεση ἐργασίας στὶς μητέρες ἢ στοὺς συζύγους-συντρόφους
101 Fraser University τοῦ Καναδᾶ. Μερικὰ χρόνια ἀργότερα τὸ 2004 μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Ἱδρύματος Νιάρχου δημιούργησαν στὸ Simon Fraser University τὸ Τμῆμα ἙλληνικῶνΣπουδῶν«ΣταῦροςΝιάρχος» ὅπου βασικὸς στόχος ἦταν μὲ τὴ βοήθεια τῆς τεχνολογίας νὰ διδάξουν Ἑλληνικὰ σὲ ὅλο τὸν κόσμο. Τὸ Νew Media Lab εἶναι ἡ ὁμάδα τεχνολογίας τοῦ τμήματος Ἑλλη- νικῶν Σπουδῶν «Σταῦρος Νιάρχος». Τὸ Odysseus project, ὅπως ὀνομάζεται, ἔχει ὡς κύριο στόχο νὰ μεταδοθεῖ ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμὸς σὲ ἁπλοὺς πολῖτες ποὺ εἶχαν δίψα γιὰ μάθηση! http://www.news123.gr/nea/ewsgroup.php/5015280/ τους, σὲ συνεργασία μὲ ἰδιωτικοὺς καὶ κρα- τικοὺς φορεῖς, Εἰδικὸ τμῆμα ἀναδοχῆς, γιὰ βαπτίσεις, Καινούργια εἴδη καὶ εἴδη πρώτης ἀνάγκης ποὺ προσφέρονται στὸν Σύλλογο ἀπὸ ἰδιωτικοὺς καὶ κρατικοὺς φορεῖς, Μηνι- αῖα χρηματικὰ βοηθήματα καὶ κάλυψη ἔκτα- κτων οἰκονομικῶν ἀναγκῶν τῶν μητέρων, Σεμινάρια ἐπιμόρφωσης τῶν μητέρων. Ἐπίσης, γιὰ ὅλες τὶς παραπάνω περιπτώ- σεις ὁ Σύλλογος Προστασίας Ἀγέννητου Παιδιοῦ, ἐνημερώνει καὶ εὐαισθητοποιεῖ ἐθνικοὺς καὶ τοπικοὺς φορεῖς (κρατικὲς ὑπηρεσίες, δήμους, ἐνορίες, μητροπόλεις) πρὸς ἐπίλυση τῶν δυσκολιῶν ποὺ ἀντιμετω- πίζουν αὐτὲς οἱ μητέρες. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Λεωφόρος Ἀθηνῶν 84, 10441 Ἀθήνα Τηλ. 2108828788, Φὰξ 2108235121 e-mail: info@agalia.org.gr Website: www.agalia.org.gr ΟΕΛΛΗΝΑΣΠΟΥΜΑΘΑΙΝΕΙ ΤΗΝΕΛΛΗΝΙΚΗΓΛΩΣΣΑ ΣΕΟΛΟΚΛΗΡΟΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ Ἕλληνες ποὺ διαπρέπουν στὸ ἐξωτε- ρικὸ ὑπάρχουν πολλοί, ἀλλὰ ὁ Κώστας Δεδεγκίκας μαζὶ μερικοὺς ἀκόμα νέους ἀνθρώπους κάνουν κάτι ξεχωριστὸ καὶ πραγματικὰ σημαντικὸ γιὰ τὴ διάδοση τοῦ ἑλληνικοῦ πολισμοῦ. Μαθαίνουν τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα μέσῳ ἐφαρμογῶν τοῦ διαδικτύου στοὺς Κινέζους καὶ σὲ ὁλό- κληρο τὸν πλανήτη. Μὲ ποιὸ τρόπο; Ἔφτιαξαν μία ἐφαρμογὴ καὶ μία ἱστοσελίδα στὸ διαδίκτυο. Περισσότεροι ἀπὸ 100.000 ἄνθρωποι εἶναι ἤδη χρῆστες καὶ ἔχουν κατεβάσει τὴν ἐφαρμογή. Ἡ ἰδέαξεκίνησετὸ1996ὅτανἝλληνεςμετα- νάστες τοῦ Βανκοῦβερ δώρισαν μισὸ ἑκα- τομμύριο δολάρια γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ τμήματος ἑλληνικῶν σπουδῶν στὸ Simon Ο ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ ΕΜΠΝΕΕΙ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΥΣΤΡΑΛΟΥΣ! «Ὁ θρυλικὸς Θόδωρος Κολοκοτρώνης μᾶς ἐμπνέει καὶ μᾶς καθοδηγεῖ ὅλους», ἀνάφερε ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀξιωματικῆς ἀντι- πολίτευσης Μπὶλ Σόρτεν σὲ μήνυμά του πρὸς τὴν ὁμογένεια μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς ἐθνικῆς ἐπετείου τῆς 25ης Μαρτίου. «Ὁ θρυλικὸς Κολοκοτρώνης μᾶς ἐμπνέει νὰ μὴν τὸ βάζουμε κάτω ὅποιες καὶ ἂν εἶναι οἱ δυσκολίες καὶ οἱ προκλήσεις», ὑπογραμμίζει ὁ κ. Σόρτεν καὶ λέει ὅτι ἡ Αὐστραλία γιορτάζει τὴν ἐπέτειο τῆς ἀνε- ξαρτησίας τῆς ἑλληνικῆς κοινότητας ποὺ εἶναιἀπὸτὶςἀρχαιότερες,δημοφιλέστερες καὶ πιὸ ὑπερήφανες κοινότητες τῆς χώ- ρας. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος ἀναφέρει πὼς ἑκατομμύρια Ἕλληνες κα- νουν πράξη τὸ δόγμα τοῦ Σωκράτη καὶ δὲν εἶναι μόνο πολῖτες τῆς Ἑλλάδας ἀλλὰ ὅλου τοῦ κόσμου. http://e-athos.blogspot.gr/2014/03/a_23.html
102 τμῆμαπληροφορικῆς,τράπεζααἵματοςκαὶ βέβαια ἐδῶ καὶ 26 χρόνια οἱ καθιερωμένες Ἡμερίδες καὶ τὰ Συνέδρια. Μία ἄλλη προ- τεραιότητα ἦταν νὰ ἀποκτήσει ὁ σύλλογος τῶν ΠΑΤΡΙΩΝ φωνὴ μέσῳ τοῦ Τύπου, ἕνα βῆμα ἐπικοινωνίας μὲ τὰ μέλη του καὶ τοὺς ἀπανταχοῦ φίλους του.  Ὀργα- νώθηκε λοιπὸν ἡ ἔκδοση περιοδικοῦ μὲ τίτλο τὴν ἐπωνυμία τοῦ Συλλόγου, «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ».  Μία προσπάθεια ὁμολογου- μένως δύσκολη μὲ ἐντυπωσιακὰ ὡστόσο ἀποτελέσματα.  «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ» ἀποτε- λοῦν βῆμα παρουσίασης τῶν πεπραγμέ- νων τοῦ Συλλόγου καὶ ἔκφρασης ἀπό- ψεων καὶ ἰδεῶν, συνιστοῦν συνδετικὸ κρίκο ἀνάμεσα στὸ παρελθὸν καὶ τὸ πα- ρόν, ἀλλὰ καὶ ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους ποὺ τὰ ἀγαποῦν. Τέλος πολιτιστικὸ γε- γονὸς ἰδιαίτερης σημασίας θεωροῦνται οἱ ἐτήσιες ἐκδηλώσεις τῶν ΠΑΤΡΙΩΝ, ποὺ διοργανώνονται κάθε Ὀκτώβριο στὴν Ράχη μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς πανήγυρης τοῦ πολιούχου τοῦ χωριοῦ Ἁγίου Λουκᾶ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ.  Στὰ ΠΑΤΡΙΑ περιλαμβά- νονται λατρευτικὲς ἐκδηλώσεις, ἐπιστη- μονικὰ Συνέδρια, θεατρικὲς παραστάσεις, ἐκθέσεις, συναυλίες κ.ἄ. Ἡ πολιτιστικὴ  διαδρομὴ ἔχει νὰ ἐπι- δείξει ἀκόμη ἐπαφὲς καὶ μὲ ἄλλους το- πικοὺς Συλλόγους στὸ βαθμὸ ποὺ αὐτὸ κρίνεται ἀναγκαῖο, γιατί ἡ συνεργασία πάντα ἀναδεικνύει τὶς εὐγενικὲς προσπά- θειες καὶ δημιουργεῖ τὶς προϋποθέσεις γιὰ γόνιμες μελλοντικὲς ἐπαφές.  Σὲ μία πολὺ ὄμορφη γωνιὰ τῆς μακε- δονικῆς γῆς, στοὺς πρόποδες τοῦ Ὀλύ- μπου καὶ τῶν Πιερίων βρίσκεται ἡ μικρὴ Ράχη τῆς Πιερίας, ὅπου ἑδρεύει ὁ Πολιτι- στικὸς Σύλλογος «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ». Πρὶν ἀπὸ 35 χρόνια ἄρχισε νὰ ὑλοποιεῖται ἡ ἰδέα τῆς ἵδρυσης τοῦ πολιτιστικοῦ αὐτοῦ Συλλόγου. Ἦταν τότε ποὺ σὲ κάποιους νέους  εἶχε ὡριμάσει ἡ ἰδέα τῆς ἵδρυσης ἑνὸς Συλλόγου ποὺ θὰ συνέβαλε στὴ δι- ατήρηση τῆς παράδοσης τοῦ τόπου, ποὺ θὰ συνέτεινε στὴν ἐπιλεκτικὴ προσέγγι- ση τοῦ παρόντος καὶ μέλλοντος, συνδέο- νταςτὰδημιουργικὰκαὶἐποικοδομητικὰ μὲ τὸ χθές. Ἐπρόκειτο ἀρχικὰ γιὰ μικρὲς παρεμβάσεις στὴν καθημερινότητα τῆς ζωῆς τῆς μικρῆς κοινωνίας, γεμᾶτες ὅμως μεράκι. Τὴν ἀδυναμία ἀναπλήρωνε ἡ προσπάθεια, τὴν ὑστέρηση ἡ διάθεση, τὴν ἔλλειψη ἡ προσφορά, τὴν οἰκονο- μικὴ ἀδυναμία ἡ προσωπικὴ ἐργασία. Ἡ πρόοδος τοῦ χωριοῦ εἶχε γίνει ἀτομικὴ ὑπόθεση. Ὁ καθένας ἔθετε στὴν ὑπηρε- σία τοῦ κοινοῦ καλοῦ κάθε τί δικό του. Ἀγροτικὰ ὀχήματα καὶ ἐργαλεῖα. Μία θαυμαστὴ συνεργασία. Συστράτευση ψυχῶν καὶ σωμάτων. Ἡ δράση τοῦ πολιτιστικοῦ Συλλόγου «ΠΑΤΡΙΑ» στὰ 36 αὐτὰ χρόνια ἐξακτι- νώθηκε σὲ πάρα πολλοὺς τομεῖς μὲ στόχο πάντα τὴν ἠθικὴ συγκρότηση, τὴν πνευ- ματικὴ ἐξύψωση, τὴν ψυχικὴ ἀνάταση καὶ τὴν κοινωνικὴ ἀλληλεγγύη:  Θεα- τρικὲς παραστάσεις, χορευτικὰ συγκρο- τήματα, χορωδίες, μουσικές  ἐκτελέσεις καὶ μουσικὲς παραστάσεις, περιοδικό, ΠΑΤΡΙΑ 36 ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ 16ΧΡΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥ VIDEOGAME ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ Ὁ εἰκονιζόμενος μαθητὴς ἔκλεψε τὴν παράσταση μὲ τὴν πρόταση – Διαβάστε τί λέει ὁ ἴδιος καὶ ποιό εἶναι τὸ ἐνδιαφέ- ρον ἀπὸ μεγάλες ἐταιρεῖες κατασκευῆς
103 videogame. Ἡ ἰδιοφυία του, ἡ καινοτόμα ἐπιχειρηματική του πρόταση, ἀλλὰ καὶ τὸ νεαρὸ τῆς ἡλικίας του ἀποτελέσαν τὸν ἐκρηκτικὸ συνδυασμὸ ποὺ τὸν ἔκαναν νὰ ξεχωρίσει. Πλέον θέτει σοβαρὴ ὑπο- ψηφιότητα νὰ γίνει ἐπιχειρηματίας στὰ δεκάξι του χρόνια, διαθέτοντας τὴν ἐπι- χειρηματικὴ του ἰδέα σὲ κάποια μεγάλη ἑταιρεία κατασκευῆς videogame. Πρόκει- ται γιὰ τὸν Γιῶργο Σφουγγάρη, μαθητὴ στὴν Α΄ τάξη τοῦ 2ου Γενικοῦ Λυκείου Βόλου, ὁ ὁποῖος παρουσίασε ἕναν σχε- διαστὴ ἠλεκτρονικῶν παιχνιδιῶν, τὴ videogame πλατφόρμα AAA Quality Browser Games. Ὅπως ἀνέφερε ὁ ἴδιος μιλῶντας στὸν τοπικὸ «Ταχυδρόμο», πρόκειται γιὰ μία τεχνικὴ demo ποὺ μειώνει τὸν ὄγκο τῶν δεδομένων μὲ ἀποτέλεσμα νὰ παράγει ὑψηλῆς ποιότητας παιχνιδιῶν χωρὶς νὰ ἀπαιτεῖται ἐγκαταστάσῃ στὸν ὑπολο- γιστῇ.Ἡσυγκεκριμένηπατένταμάλιστα, συντελεῖ καὶ στὴ μείωση τοῦ κόστους παραγωγῆς, ἀφοῦ ἐξοικονομείται χρόνος καὶ ἀριθμὸς προσωπικοῦ. Ἡ πρότασή του ξεχώρισε ἀνάμεσα σὲ 25 ἐπιχειρημα- τικὲς προτάσεις ποὺ κατέθεσαν φοιτητὲς καὶ νέοι ἀπὸ κάθε γωνία τῆς Ἑλλάδας. Ἡ ἀγάπη του γιὰ τὰ videogames φαίνεται ὅτι πλέον τὸν ὁδηγεῖ καὶ σὲ ἐπιχειρημα- τικὰ μονοπάτια, πρὶν κἂν τελειώσει τὸ Λύκειο. www.pygmi.gr ΓΙΟΓΚΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ; Ἄλλη μία τάση τῆς «νέας ἐποχῆς» ποὺ παρουσιάζει ἔξαρση τὰ τελευταῖα χρόνια, λέγεται «μαθήματα θεραπευτικῆς Yoga». Δὲν θὰ μᾶς ἀπασχολοῦσε καθόλου ἂν δὲν ἀντιλαμβανόμασταν ὅτι ἐπιχειρεῖται ἀπὸ τὴν πολιτεία νὰ μπεῖ αὐτὸς ὁ πειρασμός στὰ σπίτια μας, στὶς οἰκογένειές μας μέσῳ τῆς δημόσιας ἐκπαίδευσης. Διαβάζουμε σὲ σχετικὸ forum (http:// truth.freeforums.org/topic-t4735.html): «Μετὰ τὴ σεξουαλικὴ διαπαιδαγώγη- ση εἰσάγουν τὴ θρησκεία τῆς ΓΙΟΓΚΑ στὴν ἐκπαίδευση! Ἀρχίζουν πρῶτα ἀπὸ τοὺς ἐκπαιδευτικοὺς ΚΑΙ συνέχεια θὰ ἔχουν τὰ παιδιά μας; Κατόπιν ἐντολῆς τοῦ Ὑπουργείου Ἐθνικῆς Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων (ΥΠ.Ε.Π.Θ.) εἰσάγε- ται στὰ σχολεῖα τῆς πρωτοβάθμιας καὶ δευτεροβάθμιας ἐκπαιδεύσεως ἡ «θρη- σκεία» τῆς Γιόγκα. Ἤδη τὸ Ὑπουργεῖο ἔδωσε ἐντολή γιὰ σεμινάρια πρὸς τοὺς ἐκπαιδευτικούς. Ἤδη ἐστάλησαν ἀπὸ τὰ Γραφεῖα τῶν Συμβούλων πρὸς τοὺς Διευθυντὲς τῶν σχολείων οἱ σχετικὲς ὁδηγίες (4 σελίδες). Στὸ πρῶτο ἔγγραφο σημειώνεται: Παρακαλοῦμε νὰ προωθη- θοῦν τὰ συνημμένα σὲ ὅλα τὰ σχολεῖα ἁρμοδιότητάς σας. Στὸ δεύτερο ἔγγραφο σημειώνεται: Σεμινάρια γιὰ ὅλους τοὺς ἐκπαιδευτικοὺς Πρωτοβάθμιας καὶ Δευ- τεροβάθμιας Ἐκπαίδευσης: Ἡ Yoga στὴν Ἐκπαίδευση. Στὸ τρίτο ἔγγραφο σημει- ώνονται οἱ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΕΠΙΤΡΟ- ΠΕΣ καὶ οἱ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΕΣ. Καὶ στὸ τέταρτο ἔγγραφο παρουσιάζεται τὸ Πρό- γραμμα Σεμιναρίων (Φιλοσοφία τῆς γιό- γκα, ὁ ρόλος τῆς ἀναπνοῆς, Hatha Yoga, ἀναπνευστικὲς ἀσκήσεις (Prananayama) – Στάσεις (Asana) καὶ βαθειὰ χαλάρωση κ.λπ. Καὶ ὅλα αὐτὰ τὰ παρουσιάζουν ὡς ἀσκήσεις δῆθεν τοῦ σώματος, ὥστε νὰ ἐξαπατοῦν τοὺς ἀφελεῖς ὅτι πρόκειται γιὰ γυμναστικὲς ἀσκήσεις.
104 Ἡ Yoga εἶναι ΘΡΗΣΚΕΙΑ κύριε Ὑπουργέ… Ἡ Γιόγκα εἶναι ἡ μέθοδος γιὰ τὴν ἀνάπτυξη τῆς συνείδησης καὶ τὴν ἐναρμόνιση ὅλων τῶν φορέων με- ταξύ τους καὶ αὐτῶν μὲ τὸ σύμπαν, τὴ θεότητα. Δὲν εἶναι, ὅπως λανθασμένα θεωρεῖται, ἕνα σύστημα γυμναστικῆς, χαλάρωσης ἢ ἀναπνοῶν ἀλλὰ μία φιλο- σοφία καὶ μία ἐπιστήμη ποὺ ἡ γνώση καὶ ἡ πρακτική της ἐξάσκηση δίνουν στὸν ἄνθρωπο τὴ δυνατότητα νὰ ξεπεράσει τὸν ἑαυτό του…». http://www.katanixis.blogspot Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ «ΘΕΤΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ»: ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΓΕΛΟΙΑ ΝΕΟΕΠΟΧΙΤΙΚΗ ΑΠΑΤΗ! Ἡ θεωρία περὶ «θετικῆς καὶ ἀρνητικῆς ἐνέργειας», εἶναι ἕνα ἀκό- μη ὄχημα τῆς Νέας Ἐποχῆς, μάλιστα μὲ «πολλὰ βαγόνια»…τοὐτέστι περιλαμβά- νει πληθώρα  ἀνατολικῶν φιλοσοφιῶν- πεποιθήσεων, μὲ ἀπώτερο σκοπὸ νὰ ἀποπροσανατολίσει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὸν δρόμο τοῦ Ἀληθινοῦ Θεοῦ. Ἔχει ἤδη κατακλύσει καὶ τὸν δυτικὸ κόσμο (βλέπε διαφημίσεις προϊόντων, συναυλί- ες, περιοδικά, ἐκπομπὲς καὶ ἄλλα πολλὰ ποὺ προβάλλουν ὡς λεκτικὸ moto, ὡς πι- στεύω καὶ ὡς τρόπο ζωής  τὴν «θετικὴ καὶ ἀρνητικὴ ἐνέργεια» ). Ἡ ὡραιοποι- ημένη θεωρία περὶ «θετικῆς ἐνέργειας», ἀπομακρύνει περίτεχνα τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ κάθε ἴχνος ἀληθινῆς πίστης, ὀρθόδο- ξου βίου καὶ ὁδηγεῖ τοὺς ἀσπαστές της στὰ πλοκάμια τῆς Λευκῆς καὶ Μαύρης Μαγείας ποὺ κρύβει ἀπὸ πίσω της.  Μελετῶντας τὶς θρησκευτικὲς πεποι- θήσεις σχεδὸν τῶν περισσότερων ἀνα- τολικῶν λαῶν, θὰ βροῦμε θεωρίες περὶ «ἰσοδυναμίας καλοῦ καὶ κακοῦ», περὶ ἀέναης πάλης μεταξὺ αὐτῶν τῶν δύο καὶ κρατηθεῖτε καλά… περὶ μὴ ὑπερίσχυσης τοῦ ἑνὸς ἔναντι τοῦ ἄλλου.  Θεωροῦν πὼς αὐτὰ τὰ δύο εἶναι καταδικασμένα νὰ ἔχουν πάντα ἰσοπαλία! Βέβαια ὁ κάθε νοήμων ἄνθρωπος, θὰ σκεφτόταν: «πῶς εἶναι καλὸ τὸ «καλό», ὅταν δὲ νικᾶ καὶ δὲν ὑπερισχύει;»…. Γι’ αὐτὸ νὰ μὴν ἔχου- με αὐταπάτες. Δὲν ὑπάρχει καλὴ μαγεία οὔτε καλὸς μάγος κι επομένως ὅ,τι προ- έρχεται ἀπὸ αὐτὰ  δὲν εἶναι καλό! Ἡ Νέα Ἐποχὴ ἔχει τεχνηέντως δημιουργήσει ἕνα ψευτοδίλημμα, προκειμένου νὰ πα- γιδέψει τὴν ἀνθρωπότητα στὸν σκοταδι- σμό της καὶ νὰ τὴν ἐμποδίζει ἀπ’ τὸ νὰ συναντήσει τὸν Ἀληθινὸ Θεό. Βέβαια γιὰ μιὰ ἀκόμη φορὰ λογαριάζουν χωρὶς τὸν Ξενοδόχο, ὁ Ὁποῖος καταδέχεται νὰ τοὺς φιλοξενεῖ  στὸν δικό Του κόσμο  μὲ  τὸ δικό Του δῶρο τῆς ζωής ποὺ τοὺς χάρισε περιμένοντας μακρόθυμα τὴ μετάνοιά τους! http://hggiken.pblogs.gr/2014/01/h-thewria-ths- thetikhs-energeias-allh-mia-neoepohitikh-apath.html ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ   Ὁλοκληρώθηκαν μὲ ἐπιτυχία οἱ ἐργασίες τῆς Ἡμερίδας:  «Χρειαζόμαστε τὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ στὴν Ἑλλάδα καὶ στὸν Κόσμο;»,  ποὺ πραγματοποιήθηκε στὸ ξενοδοχεῖο Χίλτον, στὴν αἴθουσα «ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ 2» τὴν 21η Δεκεμβρίου 2013, στὸ πλαίσιο τοῦ Πολυσυνεδρίου «Money Show Athens 2013».
105 Δευτέρα 07/07 ΘΕΣ/ΝΙΚΗ–ΜΠΟΛΟΥ Ἀναχώρηση ἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκη στὶς 05:00. Ἄφιξη νωρὶς τὸ βράδυ στὸ ξενοδοχεῖο μας στὴν Μπόλου (ἀρχ. Κλαυδιούπολη). Δεῖπνο. Ἀνάπαυση. Τρίτη 08/07 ΜΠΟΛΟΥ–ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωϊνὸ καὶ ἀναχώρηση.ΔιὰμέσῳτῆςἀλμυρῆςλίμνηςΤάτα καὶ Ἀρχαιλαΐδος στὴν Καππαδοκία φθάνουμε στὸν τόπο ποὺ ἁγίασε ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Ῥῶσος, ἀκολουθεῖἡἑλληνικὴΣινασσὸςμὲτὸνΙ.Ν.Ἁγ. Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης καὶ τὶς μοναδικὲς κατοικίες μὲ τὶς Ἑλληνικὲς ἐπιγραφές. Τετάρτη 09/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωϊνὸ.Προσκύνημαστὴνμοναστικὴπολιτεία τοῦ Περιστρέμματος καὶ ἀκολουθώντας τὸν Μέλανθο ποταμὸ ἐπισκεπτόμαστε τὶς ἱερὲς μονές μὲ ἁγιογραφίες πρώιμης Καππαδοκικῆς τέχνης. Ἀκολουθεῖ ὁ Ι. Ν. τοῦ Ἁγ. Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου στὴν Καρβάλη, ἕπειτα ἡ ΝαζιανζόςκαὶφθάνουμεπλησίοντῆςἈριανζοῦ, ὅπου καὶ θὰ προσκυνήσουμε τὸ μοναδικὸ κόσμημα τῆς Κόκκινης Ἐκκλησίας (Κιζὶλ Κιλισέ). Ἀκολουθεῖ ἡ Μαλακοπὴ ὅπου καὶ θὰ ταξιδέψουμε στὰ ἔγκατα τῆς ἠφαιστειακῆς Καππαδοκικῆς γῆς. Ἄφιξη ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα στὸ ξενοδοχεῖο. Δεῖπνο. Πέμπτη 10/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωινὸστὸξενοδοχεῖο.Ξεκινᾶμεμὲἐπίσκεψη- ξενάγηση στὴν ὑπόσκαφη ἱερὴ μοναστικὴ πολιτεία τοῦ Κοράματος, μετά θὰ βρεθοῦμε στὸν ναὸ τοῦ Νικηφόρου Φωκᾶ. Ἀκολουθεῖ ἡ ἱερὴ πόλη τῆς Καισαρείας. Ἐλεύθερος χρόνος στὴν Κλειστὴ Ἀγορὰ τῆς πόλης ἐντὸς τῶν Βυζαντινῶν Τειχῶν. Ἐπιστροφὴ στὸ ξενοδοχεῖο. Προαιρετικὴ παρακολούθηση τοῦ χοροῦ τῶν Δερβίσηδων. Δεῖπνο. Παρασκευὴ 11/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωινὸ στὸ ξενοδοχεῖο. Σήμερα θὰ ἐπισκεφτοῦμε τὴν ἐκπληκτικὴ μοναστικὴ πολιτεία τῆς Σοανδοῦ. Ἀμέσως θὰ βρεθοῦμε στὰ Φάρασσα, τὴ γενέτειρα τοῦ Ἁγ. ἈρσενίουκαὶτοῦγέροντοςΠαϊσίου.Ἀκολουθεῖ προσκύνημα στὸ ἱστορικὸ χωριὸ καὶ στὸ ναὸ τῶν Ἁγ. Βαραχησίου καὶ Ἰωνᾶ. Ἐπιστροφὴ στὸ ξενοδοχεῖο ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα. Δεῖπνο. Σάββατο 12/07 ΠΡΟΚΟΠΙ–ΠΡΟΥΣΑ Πρωινὸ καὶ ἀναχώρηση. Ἄφιξη τὸ ἀπόγευμα στὴν Προύσα. Περιήγηση πόλης. Θὰ καταλήξουμε στὴν Κλειστὴ Ἀγορὰ τῆς πόλης καθὼς καὶ στὴν Ἀγορὰ τῶν Μεταξωτῶν. Τακτοποίηση στὸ ξενοδοχεῖο. Προαιρετικὸς βραδινὸςπερίπατοςστὴγραφικὴπόλη.Δεῖπνο. Ἀνάπαυση. Κυριακὴ 13/07 ΠΡΟΥΣΑ-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Πρωινὸ-Ἀναχώρηση.ΔιὰμέσουἈπολλωνιάδας λίμνης, Πανόρμου, Ἀρτάκης φθάνουμε στην Λάμψακο. Προσκύνημα στὸ ναὸ τοῦ Ἁγ. Παρθενίου (σήμερα τζαμί). Ἀμέσως μετὰ μὲ τὸ φέρυ μπόουτ περνᾶμε τὰ Στενὰ τῶν Δαρδανελίων καὶ φθάνουμε στὴν Καλλίπολη. Ἄφιξη ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα στὴν Θεσσαλονίκη. Περιλαμβάνει: Μεταφορὰ μὲ ὑπερυψωμένο λεωφορεῖο. Ἠμιδιατροφὴ (πρωινὸ καὶ βραδινὸ) σὲ ξενοδοχεῖα4*καὶ5*.Τὰεἰσιτήριατοῦφέρυμπόουτ στὴ διαδρομὴ τῶν Στενῶν τῶν Δαρδανελίων. Δὲν περιλαμβάνεται ὅ,τι ἀναφέρεται ὡς προαιρετικὸ καὶοἱεἴσοδοιτῶνμουσείων.Τὸπρόγραμμαμπορεῖ νὰ ἀλλάξει ἀνάλογα μὲ τὶς περιστάσεις κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ ἐπικεφαλῆς τοῦ προσκυνήματος καθὼς καὶ τοῦ ξεναγοῦ. Τιμή: 410 Εὐρώ. Προκαταβολὴ 150 εὐρὼ μέχρι τὴν 31η Μαΐου. Ε Κ Δ Ρ Ο Μ Η ΚΩΝ/ΠΟΛΗ-ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ-ΠΡΟΥΣΑ- ΦΡΥΓΙΑ-ΒΙΘΥΝΙΑ-ΓΑΛΑΤΙΑ-ΛΥΚΑΟΝΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:ΣτὰγραφεῖατῆςΕ.ΡΩ.,2310552207καθὼςκαὶστὸνκ.ΝίκοΠαπαδόπουλο:6937612252 7-13 Ἰουλίου, 7 ἡμέρες/6 διανυκτερεύσεις
106 Ἡ Ἡμερίδα διοργανώθηκε ἀπὸ τὸν Ὀργανισμὸ γιὰ τὴν Διάδοση τῆς Ἑλλη- νικῆς Γλώσσας (ΟΔΕΓ), τὸν Ὅμιλο Εὐρωπαϊκῶν Ἑταιρειῶν Καθηγητῶν Κλασικῶν Γλωσσῶν καὶ Πολιτισμῶν (Euroclassica) καὶ  τὸ Σχολεῖο Ἑλλη- νικῶν «Μέγας Ἀλέξανδρος» τοῦ Ἑλλη- νοβρετανικοῦ Κολλεγίου. Συνοπτικὰ οἱ ὁμιλητὲς εἶπαν: «Ναί, εἶναι ἀπαραίτητη ἡ διδασκαλία τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν στὰ σχολεῖα τῆς Ἑλλάδας καὶ τοῦ κόσμου. Ἡ ἐκμά- θηση τῆς γλώσσας αὐτῆς, ποὺ δὲν εἶναι νεκρή, ἀφοῦ χιλιάδες λέξεις της χρησιμο- ποιοῦνται καὶ στὴν νέα ἑλληνικὴ ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες τοῦ δυτικοῦ κόσμου, βοηθᾶ στὴν γλωσσικὴ καλλιέρ- γεια τῶν νέων. Ἐπὶ πλέον, τὸ περιεχό- μενο τῶν διδασκομένων κειμένων, ποι- ητικῶν, ἱστορικῶν, φιλοσοφικῶν, θεα- τρικῶν, ἐπιστημονικῶν εἶναι ἡ βάση τοῦ σημερινοῦ δημοκρατικοῦ κόσμου καὶ ἰδιαιτέρως τῶν Xωρῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀμερικῆς». ατὰ τὴν ἡμερίδα ἀναδεί- χθηκε καὶ τὸ ὅτι ὁ προβληματισμὸς γιὰ τὸ ἐὰν καὶ πῶς πρέπει νὰ διδάσκονται τὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ δὲν εἶναι μόνο ἢ κυρί- ως ἑλληνικός, ἀλλὰ ἀπασχόλησε καὶ ἀπα- σχολεῖ πολιτικοὺς καὶ παιδαγωγοὺς καὶ φιλολόγους σὲ ὅλες τὶς χῶρες ἐπὶ αἰῶνες. Τὸ γεγονός, ὅτι ἡ Ἀρχαία Ἑλληνικὴ δι- δάσκεται σὲ χῶρες ὅπως τὸ Μεξικὸ καὶ φυσικὰ σὲ ὅλες τὶς χῶρες τῆς Εὐρωπα- ϊκῆς Ἕνωσης μᾶς δίνει θάρρος, γιατὶ μᾶς ἀποδεικνύει ὅτι ὁ ἀγώνας μέχρι τώρα εἶναι ἐπιτυχής.  Μὲ βάση τὰ ἀνωτέρω οἱ διοργανωτὲς σκέπτονται ἤδη τὰ ἑπόμενα βήματά τους γιὰ τὴν ἐνίσχυση τῆς διδα- σκαλίας τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν στὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν κόσμο. ΟΔΕΓ ΙΔΡΥΣΗ ΄΄ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ΄΄ Ἱδρύεται «Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πολιτιστικῶν Συλλογῶν Μακεδόνων» 100 χρόνια ἀπὸ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Μακεδονίας καὶ τὴν ἐνσωμάτωσή της στὸν ἐθνικὸ κορμό. Στὴν πρώτη συνέλευ- ση συζητήθηκαν ὀργανωτικὰ θέματα, οἱ τελευταῖες λεπτομέρειες τοῦ καταστατι- κοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ προγραμματισμὸς τῶν ἐκδηλώσεων τῆς Ὁμοσπονδίας. Καὶ τὸ ὄνομα αὐτῆς: «Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πολιτιστικῶν Συλλόγων Μακεδόνων». Ἀκριβῶς 100 χρόνια ἀπὸ τὴν ἀπελευθέ- ρωση τῆς Μακεδονίας καὶ τὴν ἐνσωμάτω- σή της στον ἐθνικὸ κορμό, οἱ πολιτιστικοὶ σύλλογοι γηγενῶν Μακεδόνων, ὀργανώ- νονται. Ἡ Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πο- λιτιστικὼν Συλλόγων Μακεδόνων εἶναι γεγονός, μὲ στόχο τὴ διαφύλαξη καὶ τὴ διάδοση τῆς αὐθεντικῆς μακεδονικῆς πα- ράδοσης καὶ τὴν ἀντιμετώπιση τῆς φιλο- σκοπιανῆς προπαγάνδας, ποὺ ἀμφισβητεῖ εὐθέως τὴν ἑλληνικότητα Μακεδόνων καὶ Μακεδονίας. Στὴν πρώτη συνέλευση ποὺ πραγμα- τοποιήθηκε πρόσφατα στὸ Πολιτιστικὸ Κέντρο τῆς Σχολῆς Ἀριστοτέλους στὴ Νάουσα, συμμετείχαν ἀντιπρόσωποι πο- λιτιστικῶν συλλόγων ἀπὸ ὅλους τοὺς νόμους τῆς Μακεδονίας, ἀλλὰ καὶ πολι- τιστικοὶ σύλλογοι Μακεδόνων Ἑλλήνων ἀπὸ ἄλλα γεωγραφικὰ διαμερίσματα τῆς χώρας. Ὅπως ἔγινε γνωστό, συζητήθη- καν ὀργανωτικὰ θέματα, οἱ τελευταῖες λε- πτομέρειες τοῦ καταστατικοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ προγραμματισμὸς τῶν ἐκδηλώσεων τῆς Ὁμοσπονδίας κ.ἄ. Παράλληλα ἀνακοινώ- θηκε πῶς κάθε χρόνο, ἀρχὲς Ὀκτωβρίου, θὰ πραγματοποιεῖται μεγάλη πολιτιστικὴ ἐκδήλωση στὴν Θεσσαλονίκη. Για συμ- βολικοὺς λόγους, ἔδρα τῆς Π.Ο.Π.Σ.ΜΑ. ἔχει ὁριστεῖ ἡ Πέλλα, γενέτειρα τοῦ Με- γάλου Ἀλεξάνδρου.
107 MYSCHOOL:ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΑΚΕΛΩΜΑΤΟΣ»ΤΟΥ ΔΙΚΟΥΜΟΥΣΧΟΛΕΙΟΥ, ΤΟΥΔΙΚΟΥΜΟΥΠΑΙΔΙΟΥ, ΤΟΥΕΑΥΤΟΥΜΟΥ! 1949 - Κυκλοφορεῖ τὸ βιβλίο τοῦ Τζ. Ὄργουελ   «1984»  στὸ ὁποῖο προφητικὰ παρουσιάζεται ἕνα ζοφερὸ μέλλον ὅπου ὅλα καὶ ὅλοι ἐλέγχονται ἀπὸ τὸν Μεγάλο Ἀδερφό… 2013  - Τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας προ- σπαθεῖ στὰ πλαίσια  «τῆς ἀναβάθμισης καὶ ἐκσυγχρονισμοῦ τῆς πληροφοριακῆς ὑποδομῆς του, … τῶν σχολικῶν μονάδων καὶ τῶν ἀποκεντρωμένων διοικητικῶν δομῶν του» νὰ ἐπιβάλει τὴν πλατφόρ- μα «Μy School» ἕνα πρόγραμμα ὅπου θὰ συμπληρώνονται σὲ καθημερινὴ βάση ποικίλες πληροφορίες ποὺ ἀφοροῦν τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν μαθητῶν, τῶν γονέων καὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν. Μία βάση δεδομένων ὅπου: - καταγράφονται οἱ ἀπεργίες καὶ ἡ «συ- νεργασιμότητα» τῶν ἐκπαιδευτικῶν, οἱ ἐπιδόσεις, οἱ ἔλεγχοι, τὰ ἀπολυτήρια, οἱ μετακινήσεις ἀλλὰ καὶ  ἡ κοινωνικὴ συ- μπεριφορὰ τῶν μαθητῶν καὶ νηπίων. - Τὰ τμήματα καὶ τὰ σχολεῖα θὰ φτιάχνο- νται στὴ λογικὴ τῶν ἀριθμών καὶ ὄχι τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν. - Τὸ κάθε σχολεῖο ὡς ΄΄μαγαζάκι΄΄ θα ἀνε- βάζει τὶς ἐπιδόσεις του, τὶς «δράσεις» καὶ τὶς «καινοτομίες του», προκειμένου νὰ ψαρεύει πελάτες.  καὶ  - «Ὁ κάθε μαθητὴς καὶ ἐκπαιδευτικὸς θὰ φτιάχνει τὸ «προφὶλ» του σὲ ἕνα ψηφιακὸ περιβάλλον ποὺ θὰ παρέχει τὸν «χῶρο» καὶ τὰ «ἐργαλεῖα» γιὰ νὰ ἐξυπηρετεῖ καὶ νὰ ἀναβαθμίζει αὐτὸ ποὺ ἤδη συμβαίνει στὸ σχολεῖο. Μία τέτοια βάση δεδομένων, ἡ ὁποία θὰ προωθεῖ - ἐξυπηρετεῖ τὸ συγκεκριμένο περιεχόμενο σπουδῶν, τὴν κατηγοριοποί- ηση τῶν σχολείων,  τὴν «σπιουνιά», τὴν ποινικοποίηση τῆς συμπεριφορᾶς ἐκπαι- δευτικῶν – μαθητῶν καὶ τὴν κινητικότη- τά τους δὲν τὴν ἔχουμε ἀνάγκη. ΤὸMySchoolεἶναιἕναἀκόμαἐργαλεῖο στὰ χέρια τους, ἕνας ἀκόμα πίνακας, μέσα στὸν ὁποῖο ὅλοι ἐμεῖς,  οἱ ἐκπαιδευτικοὶ καὶ τὰ παιδιά μας εἴμαστε ἀριθμοὶ σὲ κου- τάκια. Εἶναι φανερὸ ὅτι παραβιάζονται τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν μαθητῶν/ νηπίων. Εἶναι φανερὸ ὅτι παραβιάζονται τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν γονέων. Εἶναι φανερὸ ὅτι φακελώνονται οἱ κα- θηγητές,  οἱ δάσκαλοι καὶ οἱ νηπιαγωγοί. Ἀναρωτιόμαστε ποιά οὐσιαστικὴ ἀνάγκη μπορεῖ νὰ καλύψει μία τέτοιου εἴδους καθημερινὴ ἀπογραφὴ καὶ σὲ ποιῶν τὰ χέρια θὰ φτάσουν αὐτὰ τὰ στοιχεῖα. Μὲ ποιὸν τρόπο καὶ ποιός θὰ μᾶς διασφαλίσει τὸ ἀπόρρητο τῶν προσωπικῶν δεδομένων μαθητῶν, γονέων καὶ ἐκπαιδευτικῶν. Ὀφείλουμε ὡς γονεῖς νὰ ὑποψια- στοῦμε τὰ χειρότερα καὶ νὰ περιφρουρή- σουμε τὰ παιδιά μας. Γι’ αὐτὸ ζητᾶμε ἀπὸ τοὺς γονεῖς νὰ μὴν δίνουν τὰ στοιχεῖα τῶν παιδιῶν τους, τοὺς διευθυντὲς τῶν σχολείων νὰ ἀρνηθοῦν νὰ παίξουν τὸν ρόλο τοῦ «ἀπογραφέα» καὶ τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας νὰ τὸ ἀποσύρει. Γιατί στὸ χέρι μας εἶναι τὸ «1984» νὰ μὴν καταγραφεῖ ὡς μέλλον ἀλλὰ ὡς παρελθόν. Ἁγία Παρασκευὴ 9 Ἰανουαρίου 2014 ΤΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ Ἕνωση Συλλόγων Γονέων Ἁγίας Πα- ρασκευῆς, - Σύλλογος Ἐκπαιδευτικῶν Π.Ε. «Ὁ Περικλῆς»
ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ,ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟ 1821, 31-3-2013. ΚΟΖΑΝΗ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, 11-12-13. ΑΙΓΙΝΑ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2013. ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΡΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΒΟΥΛΗΣ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΠΟΥΛΑΚΟ, 18-5-13. ΑΓΡΙΝΙΟ, ΜΕΤΑ ΟΙΝΟΥ ΚΑΙ ΙΧΘΥΟΣ, 3-11-13.
ΕΔΕΣΣΑ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ, 26-6-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΑΡΙΔΑΙΑ Ν. ΠΕΛΛΑΣ, 17-2-13. ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ Ν. ΠΕΛΛΑΣ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, 10-3-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ, 10-2-13. ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ ΡΩΜΑΙΪΚΟ ΓΛΕΝΤΙ ΜΕ ΤΗΝ Ε.ΡΩ. Ν. ΠΕΛΛΑΣ, 13-10-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ, 19-1-13.
110 dc d' Κ α­τὰ τὸ πα­ρὸν ἔ­τος συμ­πλη­ρώ­ νον­ται δι­α­κό­σια χρό­νια ἀ­πὸ ἕ­να πο­λὺ ση­μαν­τι­κὸ γε­γο­νὸς τῆς ἱστορίας τῆς ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς βυ­ζαν­ τι­νῆς μου­σι­κῆς καὶ κατ᾿ ἐπέκτασιν τοῦ Γένους γε­νι­κό­τε­ρα. Πρό­κει­ται γιὰ τὴν σύσταση τῆς σημερινῆς ἐν χρήσει ση­μει­ ο­γρα­φί­ας, ἡ ὁποία συ­νή­θως κα­λεῖ­ται νέ­α μέ­θο­δος. Οἱ ἀ­παι­τή­σεις πο­λυ­ε­τοῦς ἐκ­μα­ θή­σε­ως τῆς Πα­λαι­ᾶς Γρα­φῆς καὶ τὸ δια­ ρκῶς αὐ­ξα­νό­με­νο πλῆ­θος τῶν μου­σι­κῶν συν­θέ­σε­ων ἀ­πέ­τρε­παν τοὺς πολ­λοὺς ἀ­πὸ τὴν μύ­η­ση στὴν ψαλ­τι­κὴ τέ­χνη, μὲ ἀ­πο­τέ­λε­σμα νὰ ὑ­πάρ­χει ἔν­το­νο πρό­βλη­ μα δι­α­δο­χῆς. Τὸ ἔ­τος 1814, ὥ­ρι­μη πλέ­ον ἡ Ἱ­ε­ραρ­χί­α καὶ ἡ τά­ξη τῶν ἱ­ε­ρο­ψαλ­τῶν ΥΠΟ ΕΚΔΟΣΗ ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ἀ­πὸ τὶς ἕ­ως τό­τε1 ζυμώσεις καὶ διεργασί- ες πρὸς ἁ­πλο­ποί­η­ση τῆς συ­νο­πτι­κῆς Πα­ λαι­ᾶς Γρα­φῆς, βαί­νουν πρὸς ὁ­λο­κλή­ρω­ ση τῆς τά­σε­ως αὐ­τῆς. Τὸ Οἰ­κου­με­νι­κὸ Πα­τρι­αρ­χεῖ­ο ἀ­να­θέ­τει τὴν εὐ­θύ­νη τοῦ ἔρ­γου στοὺς τρεῖς δι­α­κε­κρι­μέ­νους μου­ σι­κούς: τὸν Ἱ­ε­ρο­μό­να­χο Χρύ­σαν­θο (με­ τέ­πει­τα Μη­τρο­πο­λί­τη Δυρ­ρα­χί­ου), τὸν Λαμ­πα­δά­ριο (με­τέ­πει­τα Πρω­το­ψάλ­τη) τῆς Μ.τ.Χ.Ε. Γρη­γό­ριο, καὶ τὸν Χουρ­ μού­ζιο (με­τέ­πει­τα τι­μη­θέν­τα μὲ τὸ ὀ­φίκ­ κιο τοῦ Χαρ­το­φύ­λα­κος τῆς Μ.τ.Χ.Ε). Ἡ Νέα Μέθοδος προσέφερε στοὺς μα­θη­τὲς ἱ­κα­νο­ποι­η­τι­κὴ κα­τάρ­τι­ση με­τὰ ἀ­πὸ δι­ε­τῆ μόνον ἐκ­παί­δευ­ση, ἐ­νῷ μὲ τὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φὴ ἀ­παι­τοῦν­ταν δε­κα­πέν­τε καὶ πλέ­ον ἔ­τη. Οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι γι’ αὐ­τό τους τὸ ἔρ­γο θε­ω­ρή­θη­καν ἐ­θνι­κοὶ εὐ­ερ­γέ­τες. Μιὰ νέ­α πε­ρί­ο­δος ἄρ­χε­ται γιὰ τὴν ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ μου­σι­κή, χα­ρα­κτη­ ρι­ζό­με­νη ἀ­πὸ τὴν συ­νε­χῶς αὐ­ξα­νό­με­νη δι­ά­δο­σή της καὶ τὴν ἀ­να­ζω­ο­γό­νη­ση τῶν ἱ­ε­ρῶν ἀ­να­λο­γί­ων. Ὡς κατ᾿ ἐ­ξο­χὴν Δι­δά­σκα­λος τῆς Νέ­ας Με­θό­δου ἔ­μει­νε γνω­στὸς ὁ Χουρ­μού­ζιος, ση­κώ­νον­τας τὸ βά­ρος τῆς δι­αδόσεως ἀλ­ λὰ καὶ τε­λει­ο­ποιή­σεως τῆς Νέ­ας Με­θό­ δου. Μὲ ἀ­ξι­ο­θαύ­μα­στο ζῆ­λο, ἐ­πι­μο­νὴ καὶ ἐ­πι­μέ­λεια δι­δά­σκει, ψάλ­λει, ἐκ­δί­δει μου­σι­κὰ βι­βλί­α καὶ ἐρ­γά­ζε­ται στὴν βελ­ τί­ω­ση τῆς θε­ω­ρη­τι­κῆς ὑ­πο­δο­μῆς τοῦ νέ­ ου συ­στή­μα­τος. Γιὰ ἐ­μᾶς, ὅ­μως, ποὺ δὲν γνω­ρί­ζου­με «κα­τὰ δι­α­δο­χὴν» τὴν Πα­ λαι­ὰ Γρα­φή, ἡ σπου­δαι­ό­τε­ρη προ­σφο­ρὰ τοῦ Χουρ­μου­ζί­ου ποὺ ὅ­λο καὶ πε­ρισ­σό­ τε­ρο ἀ­να­φαί­νε­ται στὶς ἡ­μέ­ρες μας, εἶ­ναι τὸ με­τα­γρα­φι­κό του ἔρ­γο. Ὁ χαλ­κέν­τε­ ρος Δι­δά­σκα­λος, προ­βλέ­πον­τας ὅ­τι σὲ με­ρι­κὰ χρό­νια οὐ­δεὶς θὰ γνω­ρί­ζει τὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φή, θε­ώ­ρη­σε ἀ­πα­ραί­τη­τη ὑ­πο­χρέ­ω­σή του νὰ μᾶς πα­ρα­δώ­σει ἕ­να
111 ' / ' ' z ' ' ÿ ' ' εκδοσεισ ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ «σύν­δε­σμο» μὲ αὐ­τήν. Τί κά­νει λοι­πόν; Κατα­πιά­νε­ται μὲ τὸ ὀγκωδέστατο καὶ κοπιῶδες ἔργο τῆς μεταγραφῆς στὴν Νέ­α Μέ­θο­δο τῶν μελῶν ποὺ κα­τε­γρά­φη­σαν στὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φή, παραδίδοντάς μας τελικῶς ἑ­βδο­μήν­τα χει­ρο­γρά­φους κώ­δι­ κες. Μιὰ πα­ρα­γω­γὴ ποὺ ξε­περ­νᾶ τὶς εἰ­ κο­σι­πέν­τε χι­λιά­δες σε­λί­δες χει­ρο­γρά­φου καὶ ἡ ὁποία ἀν­τι­στοι­χεῖ τοὐ­λά­χι­στον σὲ τρι­αν­τα­πέν­τε χι­λιά­δες σε­­λί­­δες τῶν ση­ με­ρι­νῶν ἐντύ­πων βι­βλί­ων. Τὰ ὀ­νό­μα­τα τῶν με­λο­ποι­ῶν (σχε­δὸν ἄ­γνω­στα γιὰ τοὺς πε­ρισ­σο­τέ­ρους) ποὺ συ­ναν­τῶν­ται στὰ ἐν λό­γῳ χει­ρό­γρα­φα ξε­κι­νοῦν χρο­ νο­λο­γι­κὰ ἀ­πὸ τὸν ἅ­γιο Ἰ­ω­άν­νη τὸν Δα­ μα­σκη­νὸ καὶ ἐ­πε­κτεί­νον­ται γιὰ χί­λια καὶ πλέ­ον ἔ­τη. Τὰ πε­ρισ­σό­τε­ρα ὅ­μως ἀ­πὸ τὰ με­τα­ γρα­φέν­τα μέ­λη τέ­θη­καν σὲ ἀ­χρη­σί­α ἀ­πὸ τοὺς συγ­χρό­νους του ἱ­ε­ρο­ψάλ­τες, ἀλ­λά, φαι­νο­με­νι­κά, καὶ ἀ­πὸ τοὺς ἴδιους τοὺς τρεῖς Διδα­σκά­λους. Ἂν κά­ποι­ος ὅ­μως ἐ­ρευ­νή­σῃ βα­θύ­τε­ρα, θὰ ἐν­το­πί­σῃ στὴν ὅ­λη πα­ρου­σί­α των καὶ μιὰ δι­αί­σθη­ση δι­ α­φο­ρε­τι­κή. Τὴν φω­νὴ μιᾶς συ­νει­δή­σε­ ως ποὺ ὑ­πε­δεί­κνυ­ε τὴν ἀ­στο­χί­α τῆς τα­ φό­πλα­κας ποὺ ἔ­τει­νε νὰ ἐ­ξα­φα­νί­σῃ ὁ­λό­ κλη­ρη τὴν πα­λαι­ὰ δη­μι­ουρ­γί­α. Γιὰ ποι­ ὸν ἄλ­λο λό­γο ὁ Χουρ­μού­ζιος (ἀλ­λὰ καὶ ὁ Γρη­γό­ριος στὰ λί­γα χρό­νια ποὺ ἔ­ζη­σε) ἀ­φι­ε­ρώ­νει ὁ­λό­κλη­ρη τὴν ζω­ή του στὴν «ἐ­ξή­γη­ση», ἀ­πὸ τὴν ὁ­ποί­α δὲν ἤλ­πι­ζε νὰ προ­σπο­ρι­στεῖ ἀ­πο­λύ­τως τί­πο­τα; Ἄ­ξιος ἐπαίνου εἶ­ναι ὁ ἱ­ε­ρο­ψάλ­της Δη­μή­τριος Ε. Περ­συ­νά­κης, ὁ ὁ­ποῖ­ος θυ- σίασε χι­λιά­δες ὧ­ρες ἐρ­γα­σί­ας γιὰ τὴν δα- κτυλογράφηση τῶν ἀνεκδότων μελῶν, καὶ προ­χώ­ρη­σε ἀνιδιοτελῶς στὴν πα­ ροῦ­σα ἔκ­δο­ση. Καὶ αὐ­τό, μὲ σκο­πὸ νὰ μὴ μέ­νῃ ἀ­να­ξι­ο­ποί­η­τος ὁ πλοῦ­τος μιᾶς χι­λι­ό­χρο­νης γρα­πτῆς πα­ρα­δό­σε­ως, ἐ­πι­ σφρα­γι­σμέ­νης μά­λι­στα ἀ­πὸ τοὺς ἁ­γί­ους Ἰ­ω­άν­νη τὸν Δα­μα­σκη­νὸ καὶ Ἰ­ω­άν­νη τὸν Κου­κου­ζέ­λη. Εὔχομαι νὰ συνδρά- μουν καὶ ἄλλοι μαζί του σὲ αὐτὸ τὸ μα- κρόπνοο καὶ πολύμοχθο ἔργο ποὺ ξεκί- νησε. Δὲν μᾶς αἰφ­νι­διά­ζει ἡ «Ἑ­νω­μέ­νη Ρω­μη­ο­σύ­νη» γιὰ τὴν συμμετοχή της στὴν προ­κει­μέ­νη ἐκδοτικὴ προ­σπά­θεια ἱ­στο­ρι­κῆς ση­μα­σί­ας, καθὼς τὸ ἔ­χει ἀ­πο­ δεί­ξει καὶ σὲ ἄλ­λες πε­ρι­πτώ­σεις. Μὲ τὸν παρόντα τόμο ἐγ­και­νιάζεται ἡ μου­σι­κὴ σει­ρὰ ΨΑΛΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ, γεμίζο- ντας ἐλπίδες τὴν ἱερο­ψαλ­τι­κὴ κοινότη- τα. Τὰ κεί­με­να ἐ­πι­στη­μο­νι­κοῦ ἐ­πι­πέ­δου ποὺ συ­νο­δεύ­ουν τὰ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ θὰ ἀ­πο­βοῦν ὁπωσδήποτε ἐρ­γα­λεῖ­ο γιὰ μου­ σι­κο­λο­γι­κὲς ἔ­ρευ­νες. Τὴν ἄρτια ὁλοκλή- ρωση τῆς ἐκδό­σε­ως ἐγγυήθηκε ἡ ἐ­νερ­γὴ σὲ ὅλες τὶς φάσεις συμ­με­το­χὴ Ἁ­γι­ο­ρει­ τῶν πα­τέ­ρων, οἱ ὁποῖοι, ὡς δι­ά­δο­χοι τῆς βυ­ζαν­τι­νῆς τέ­χνης, ἐπιμε­λή­θη­καν καὶ τὴν καλ­λι­τε­χνι­κή του ἐ­πέν­δυ­ση. Γιὰ ἀ­κό­μη μιὰ φο­ρὰ τὸ Ἅ­γιον Ὄ­ρος στη­ρί­ ζει τὴν συ­νέ­χι­ση τῆς πα­ρα­δο­σια­κῆς βυ­ ζαν­τι­νῆς ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς μου­σι­κῆς. Εἴ­μα­στε βέβαιοι ὅ­τι μὲ τὴν βο­ή­θεια τῆς νέ­ας μου­σι­κῆς σει­ρᾶς θὰ προ­στε­ θῇ ἀ­κό­μη ἕ­να λι­θα­ρά­κι στὸ βά­θρο ποὺ πρέ­πει νὰ ἀ­νε­βοῦ­με ὥ­στε νὰ ἀ­τε­νί­σου­με ὅ­λον τὸν πλοῦ­το τῆς ἱ­ε­ρᾶς μου­σι­κῆς καὶ ἔτσι νὰ μπο­ρέ­σου­με νὰ γευ­θοῦ­με τὴν ἔκ­φρα­ση τῆς Χά­ρι­τος ποὺ ἔ­ζη­σαν οἱ ἐμ­ πνευ­στές της. Μιλτιάδης Νικολάου, ἱεροψάλτης 1. Πρω­τερ­γά­της τῶν λε­γο­μέ­νων «ἐ­ξη­γή­σε­ ων» θε­ω­ρεῖ­ται ὁ Ἱ­ε­ρεὺς Μπα­λά­σης (17ος αἰ­ών), ἐ­νῷ ὁ ση­μαν­τι­κό­τε­ρος και­νο­τό­μος στὴν κα­τεύ­θυν­ση αὐ­τὴ ἦ­ταν ἀ­ναμ­φί­βο­λα ὁ Λαμ­πα­δά­ριος Πέ­τρος (†1777).
112 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN ΑΧΕΛΩΟΣ TV «ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ» ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650, IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΤΗΛΕΦΩΝΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: (ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)
Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr www.enromiosini.gr ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Ἀποστέλλεται δωρεάν, τιμῆς ἕνεκεν.

More Related Content

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 16ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 19ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 21ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ -ΜΑΡΤΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ -ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 16ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 19ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 21ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ -ΜΑΡΤΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ -ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 

What's hot

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - ( ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨- 5ο ΤΕΥΧΟΣ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ- ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 22ο & 23οΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 21ο & 22οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 5ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2010)
byΣσστ!!! Επιλογές
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΜΑΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ -ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
Σσστ!!! Επιλογές 2014-4ο Έτος-38ο Τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 20ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΡΤΙΟΣ- ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΕΡΩ¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 3ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - ( ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨- 5ο ΤΕΥΧΟΣ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΜΑΡΤΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ- ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 22ο & 23οΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 21ο & 22οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 7ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 5ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2010)
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΕΡΩ¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 6ο ΤΕΥΧΟΣ - ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΜΑΙΟΣ 2012
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ -ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
Σσστ!!! Επιλογές 2014-4ο Έτος-38ο Τεύχος
byΣσστ!!! Επιλογές
 
¨ΕΡΩ¨ - 20ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 1ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΜΑΡΤΙΟΣ- ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 

Similar to ¨ΕΡΩ¨ - 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 16ο & 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΕΡω τεύχος 20
byΒατάτζης .
 
PDF
ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ - ΝΕΑ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΠΙΣΤΕΩΣ - ΕΤΟΣ ΝΔ΄ ΦΥΛΛΟ 2046
bySpyridon Voykalis
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΠΙΣΤΕΩΣ
bySpyridon Voykalis
 
DOC
βατοπαιδινες κατηχησεις
byΛόγοι πνευματικοί
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΡωμΝιός 2ο τεύχος / 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PPS
Το Αγίασμα του Αγίου Αθανασίου
byΑετοί Ολύμπου
 
DOC
ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΣ ΕΝΟΡΙΤΙΣΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2020-Syneidhtos enoritihs ianoyarios 2020
byPresbyteros Antonios Xrhstou
 
PDF
Orthodoxos paremvasis 01
byΛόγοι πνευματικοί
 
DOC
syneidhtosenorithsiouliou2022.doc
byPresbyteros Antonios Xrhstou
 
¨ΕΡΩ¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 4ο ΤΕΥΧΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 16ο & 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 13ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΕΡω τεύχος 20
byΒατάτζης .
 
ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΤΥΠΟΣ - ΝΕΑ ΟΜΟΛΟΓΙΑ ΠΙΣΤΕΩΣ - ΕΤΟΣ ΝΔ΄ ΦΥΛΛΟ 2046
bySpyridon Voykalis
 
¨ΡωμΝιός¨ - 2ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 14ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 10ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΣΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΠΙΣΤΕΩΣ
bySpyridon Voykalis
 
βατοπαιδινες κατηχησεις
byΛόγοι πνευματικοί
 
¨ΡωμΝιός¨ - 12ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 26ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΡωμΝιός 2ο τεύχος / 2011
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
Το Αγίασμα του Αγίου Αθανασίου
byΑετοί Ολύμπου
 
ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΣ ΕΝΟΡΙΤΙΣΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2020-Syneidhtos enoritihs ianoyarios 2020
byPresbyteros Antonios Xrhstou
 
Orthodoxos paremvasis 01
byΛόγοι πνευματικοί
 
syneidhtosenorithsiouliou2022.doc
byPresbyteros Antonios Xrhstou
 

More from ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.

PDF
¨ΕΡΩ¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 23ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ – ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 19ο & 20οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
¨ΡωμΝιός¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
PDF
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΩ ΠΟΝΤΟΣ
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΕΡΩ¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 18ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 24ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 23ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 15ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 9ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ – ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 19ο & 20οΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2015)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 25ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2016)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 8ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2012)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
¨ΡωμΝιός¨ - 11ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2013)
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΩ ΠΟΝΤΟΣ
by ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Ε.ΡΩ.
 

Recently uploaded

PDF
4. Η επανάσταση του Θερίσου (1905)
byKvarnalis75
 
PDF
1. Οξέα-Βάσεις (2ο μέρος) Γ' Λυκείου Θετικής/Υγείας
byAnastasios Vafiadis
 
PPTX
Σημασία της στίξης στο νόημα μιας φράσης -φωνήματος.pptx
byΓιάννης Πλατάρος
 
PDF
2.3 Κλασική εποχή (480 - 323 π.Χ.)
byKvarnalis75
 
PPT
UnivSSE Coop Presentation 1-2026 GR2.ppt
byKostas Nikolaou
 
PDF
5. Η αρμοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐμη (1906-1908)
byKvarnalis75
 
PDF
8. Η μετάκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα
byKvarnalis75
 
PDF
6. Η κατάλυση της Αρμοστείας στην Κρήτη. Το πρώτο ενωτικό Ψήφισμα των Κρητών
byKvarnalis75
 
PDF
9. Η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήματος
byKvarnalis75
 
PDF
7. Τα γεγονότα των ετών 1909-1913
byKvarnalis75
 
PDF
onaseia nea fek202656554434egkyklios.pdf
bykonstantinantountoum1
 
PPTX
3.3 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ.pptx ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
byzaxoula9
 
PPTX
Α ΤΑΞΗ - ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025 ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ.pptx
by41dimperisteriou
 
PPTX
Η Ε τάξη του σχολείου μας φτιάχνει χειροποίητα ταρανδάκια!!!.pptx
bypopiapost
 
4. Η επανάσταση του Θερίσου (1905)
byKvarnalis75
 
1. Οξέα-Βάσεις (2ο μέρος) Γ' Λυκείου Θετικής/Υγείας
byAnastasios Vafiadis
 
Σημασία της στίξης στο νόημα μιας φράσης -φωνήματος.pptx
byΓιάννης Πλατάρος
 
2.3 Κλασική εποχή (480 - 323 π.Χ.)
byKvarnalis75
 
UnivSSE Coop Presentation 1-2026 GR2.ppt
byKostas Nikolaou
 
5. Η αρμοστεία του Αλέξανδρου Ζαΐμη (1906-1908)
byKvarnalis75
 
8. Η μετάκληση του Βενιζέλου στην Αθήνα
byKvarnalis75
 
6. Η κατάλυση της Αρμοστείας στην Κρήτη. Το πρώτο ενωτικό Ψήφισμα των Κρητών
byKvarnalis75
 
9. Η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήματος
byKvarnalis75
 
7. Τα γεγονότα των ετών 1909-1913
byKvarnalis75
 
onaseia nea fek202656554434egkyklios.pdf
bykonstantinantountoum1
 
3.3 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ.pptx ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ
byzaxoula9
 
Α ΤΑΞΗ - ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 2025 ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΣ.pptx
by41dimperisteriou
 
Η Ε τάξη του σχολείου μας φτιάχνει χειροποίητα ταρανδάκια!!!.pptx
bypopiapost
 

¨ΕΡΩ¨ - 17ο ΤΕΥΧΟΣ - (ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΜΑΡΤΙΟΣ 2014)

  • 1.
    IANOYAΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2014 /ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 17 ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ: ΑΡΧΙΜ. ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΠΕΤΤΑΣ, ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ, π. ΣΥΜΕΩΝ ΚΡΑΓΙΟΠΟΥΛΟΣ, ΒΙΛΛΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΒΟΛΟΥΔΑΚΗ ΝΙΝΕΤΑ, ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΙΟΣ, ΚΑΪΜΑΚΑΜΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΚΑΖΑΡΙΑΝ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΚΑΡΑΜΗΤΡΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ, ΛΕΒΕΝΙΩΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΜΑΓΙΑΤΗΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΣ, ΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΠΑΠΑΛΑΖΑΡΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΠΕΡΣΥΝΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ, ΠΡΟΦΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΡΕΒΑΝΟΓΛΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, ΣΤΑΥΡΙΔΟΥ-ΖΑΦΡΑΚΑ ΑΛΚΜΗΝΗ, ΦΩΤΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛ, ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ
  • 2.
    1 ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ «ΕΝΩΜΕΝΗΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ -ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ KATA TON ΝΟΜΟ Θεόφιλος Παπαδόπουλος, Πρόεδρος Τηλ.: 6985 085 012 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Γεώργιος Βιλλιώτης Δῆμος Θανάσουλας Χαράλαμπος Στεργιούλης ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ Γεώργιος Βιλλιώτης Δήμητρα Τζίκα Χαράλαμπος Στεργιούλης ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ -ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ Μαρία Ἰωαννίδου, Τηλ.: 2310 552 207 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ἀναστάσιος 'Ιορδανίδης, Τηλ. 6976889447 Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ Ἀγγελική Καπετάνιου, Τηλ. 210 5227967 & 210 6930355 Τηλεομοιότυπο 210 6930355 EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ EUROBANK, BIC: EFGBGRAA IBAN: GR4002603220000140200352972 ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650 IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Γραφεῖα Θεσσαλονίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 2310 552209 Γραφεῖα Ἀθηνῶν: Πανεπιστημίου 34 & Ἱπποκράτους γωνία, Στοὰ Παλλάδος, 10679, 2ος ὄροφος, Τηλ.210 5227967 & Πανεπιστημίου 39, Στοὰ Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, Τηλ.210 6930355 Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@enromiosini.gr ISSN: 1792-2828 Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους. ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 17/ IANOYAΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2014 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Περισσότερο ἀπ ὅλα σὲ αὐτὲς τὶς κρίσιμες στιγμὲς ποὺ περνᾶμε εἶναι ἀνάγκη νὰ τονισθῇ πόσα κακὰ ἔφερε στὸ Ἔθνος μας ὁ ἐθνικὸς διχασμός, «τὸ σκῆπτρο» τῆς διχόνοιας. Εἶναι καιρὸς τὸ ἐπάρατο «ἐγὼ» νὰ παραμερισθῇ, τὸ πάθος τῆς φιλοδοξίας καὶ τοῦ ἐγωισμοῦ νὰ ξεριζωθῇ καὶ ἡ ἑνότητα ὅλων τῶν δυνάμεων τοῦ Ἔθνους νὰ καλλιεργηθῇ. Ἵνα ὦσιν ἕν. Ὁ ἅγιος Πορφύριος ἤθελε τὸ «ἵνα ὦσιν ἕν» μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ποὺ εἶναι ἁγνὸ καὶ ἀνιδιοτελές, ὄχι μὲ τὸ μπερδεμένο πνεῦμα τοῦ κόσμου –καὶ βέβαια ἀφοῦ ἔχουμε πρῶτα καθα- ρισθῆ ἀπὸ τὰ βασικὰ πάθη. Κάποτε γιὰ παράδειγμα τοῦ εἶπαν: «Γέροντα, δύο μοναχοὶ ζοῦν στὸ τάδε μέρος πολὺ καλά, ἁρμο- νικά». Χαμογέλασε λέγοντας: «Ταίριαξαν τὰ πάθη τους». Ὁ λαός μας χρειάζεται ἀγωγή. Καὶ τὴν ἀγωγὴ αὐτὴ ἔχουν τὴν ὕψιστη τιμὴ νὰ τὴν προσφέρουν οἱ ἱερεῖς, οἱ δάσκαλοι καὶ οἱ γονεῖς. Πρῶτα ὅμως ἀγωγὴ στὸν ἑαυτό μας. Αὐτοα- γωγὴ καὶ αὐτοέλεγχος. Θησαυρὸς ἀνεκτίμητος τῆς φυλῆς μας εἶναι τὸ ἑλληνορθόδοξο βίωμα. Τὸ βίωμα στὴν οἰκογέ- νεια, στὴν κοινωνία, στὴν παιδεία, στὴν σκέψη, στὴν τέχνη, στὴν αἰωνόβια Παράδοση τοῦ λαοῦ μας. Ὁ λαός μας ἔχει τὰ χαρακτηριστικὰ καὶ τὶς προϋποθέσεις νὰ μοιάσῃ τοῦ Χριστοῦ. Τὴν εὐφυία, τὴ δυναμική, τὸ ὅρα- μα, τὴν ἐφευρετικότητα, τὸ ἀνικανοποίητο ὡς πόθο γιὰ τὸ ἀνώτερο, καὶ φυσικὰ τὸ φιλότιμο, λέξη ποὺ δὲν συναντᾶς σὲ ἄλλη γλῶσσα. Αὐτὸς ὁ λαὸς πρὶν γνωρίσει τὸν Χριστὸ εἶχε φτάσει πολὺ κοντά Του. Ὅταν Τὸν ἀντάμωσε ἐκπληρώθη- καν οἱ πόθοι καὶ οἱ προσδοκίες του. Εἴμαστε λαὸς αἰσθητικὰ καλλιεργημένος. Ἡ ἀγάπη μας γιὰ τὸ ὡραῖο αὐτὸ δείχνει. Εἴμαστε ὀργισμένοι μὲ τὴν τε- χνητὴ κρίση, πρέπει ὅμως νὰ τὴν ὑποφέρουμε σὰν νὰ εἶναι ἀληθινή; Ξέρουμε τὸν τρόπο νὰ βιώνουμε τὴν ὀργή, καὶ νὰ τὴν μετατρέπουμε σὲ κατανόηση, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχῃ κίν- δυνος ἀπὸ τὸ βίαιο αὐτὸ συναίσθημα. Μία Γαλλίδα ἀκαδη- μαϊκὸς στὸ βιβλίο της γιὰ τοὺς Ἕλληνες γράφει πὼς τὸ οὐσι- αστικὸ γνώρισμα τῆς ψυχῆς τους εἶναι ἡ ἠπιότητα. Ἡ ὀργὴ εἶναι θεῖο συναίσθημα. Ἡ ὀργὴ χωρὶς ἁμαρτία. «Ὀργίζεσθε καὶ μὴν ἁμαρτάνετε», λέει ὁ Χριστός. Στὴν προκειμένη περίπτωση οὔτε ὀργὴ θὰ ἄξιζε σ’ αὐτὴν τὴν κατάσταση, στὴν ὁποία χωρὶς ντροπὴ ὁδήγησαν, γιὰ τὸ κέρδος καὶ τὴν ἀπληστία, τὸν αἰσθητικὰ καλλιεργημένο ἑλληνικὸ λαό μας. «Ἂν καὶ ὁ ἐξωτερικὸς ἄνθρωπος φθείρε- ται, ὁ ἐσωτερικὸς ἀναγεννᾶται μέρα μὲ τὴν ἡμέρα», γράφει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος». «Στὶς ἀσθένειές μου ἡ δύναμή μου τελειοῦται». Τέλος, δύο πράγματα ἀκόμα πρέπει νὰ τραβήξουν τὴν προ- σοχή μας. Τὸ ἕνα εἶναι ἡ συνειδητοποίηση ὅτι αὐτὸ ποὺ συμβαίνει δὲν εἶναι αἰώνιο. Καὶ τὸ ἄλλο εἶναι νὰ ξαναβροῦμε τὴν ἐμπι- στοσύνη στὸν Θεό. Νὰ συνειδητοποιήσουμε πὼς ὁ Θεὸς δὲν βοηθάει τὴν ἰδιοτέλεια. Στὸν ἰδιοτελῆ λέει νὰ τὰ βγάλῃ πέρα μόνος του. Ἂν θέλῃ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ, νὰ δουλέψῃ γιὰ τοὺς ἄλλους. Ἄς  φανταστοῦμε  μιὰ   κοινωνία ἀγάπης, συνεργασίας, εἰρήνης, μὲ ἀνθρώπους ποὺ μοχθοῦν, ποὺ χαμογελᾶνε καὶ ἀλληλοβοηθιοῦνται καὶ ἂςβαδίσουμεκάθεμέραπρὸςαὐτὴν τὴν κατεύθυνση καὶ μία μέρα αὐτὴ θὰ εἶναι ἡ κοινωνία μας, μία κοινωνία χριστιανική, γιατί ἔτσι τὴν ὀνειρευτήκαμε, καὶ γιατί ἐργαστήκαμε νὰ γίνῃ ἔτσι. (σχετικὸ ἐξώφυλλο)
  • 3.
    2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ianoyaρioy -m aρtioy 2 0 1 4 ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ σ. 4 σ. 7 σ. 13 σ. 18 σ. 22 σ. 26 ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ-ΝΕΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑ ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρχιµ. Νεκταρίου Ν. Πέττα ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δηµητρακόπουλου ΤΙΘΕΣΗΕΧΕΙΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑΠΟΥΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑΜΥΣΤΗΡΙΑ; ΝινέταςΒολουδάκη Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ Σεραφείµ Γ. Κωνσταντίνου σ. 45 σ. 50 σ. 54 ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥ ΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρχιµ. Νεκταρίου Ν. Πέττα ΑΡΧΙΜ. ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ (1937-2008) Ἕνας ἀφανὴς ἐργάτης τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἄσκησης Ἰωάννου Καραµήτρου ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΗΣ ΤΗΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ) ἀρχιμ. Νικοδήμου Κανσίζογλου ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δηµητρακόπουλου ΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Δρ. Καϊµακάµη Βασιλείου ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΙΟΙ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ Γεωργίου Καζαριὰν Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Δηµητρίου Κ. Χατζηµιχαὴλ ΤΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ: ΜΙΑ ΑΦΟΡΜΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προκοπίου Μαγιάτη ΠΕΡΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΙΝΩΝ Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη σ. 32 σ. 37 σ. 40 ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ στὴν καθηµερινὴ ζωὴ π. Συµεὼν Κραγιόπουλου Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ Σεραφείµ Γ. Κωνσταντίνου ΤΙ ΘΕΣΗ ΕΧΕΙ ΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ; Νινέτας Βολουδάκη
  • 4.
    3 ΤΕΧΝΗ σ. 106 σ. 108ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ «ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ» ΕΙΔΗΣΕΙΣ σ. 94 σ. 100 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Ἐμμανουὴλ Περσυνάκη ΙΣΤΟΡΙΑ ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Μαντζικέρτ: Μία προσπάθεια διάσωσης τῆς αὐτοκρατορίας. Ἰωάννη Μιχαλόπουλου Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Γεωργίου Ἀ. Λεβενιώτη Η ΠΕΝΘΕΚΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ Αἰκατερίνης Μ. Ρεβάνογλου Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΛΑΟΥΣ Ἀλκµήνης Σταυρίδου-Ζαφράκα ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ἴλαρχος, ἡρωικῶς πεσὼν στὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν (20-10-1912) Παπαλαζάρου Ἰωάννη σ. 58 σ. 63 σ. 68 σ. 74 σ. 80 ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Ἰωάννη Μιχαλόπουλου ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Παπαλαζάρου Ἰωάννη Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟ ΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Ἐμμανουὴλ Περσυνάκη σ. 86 σ. 90 ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟ ΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη «ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ» ξαναζοῦνε στὰ χρόνια τὰ δικά µας Μιχαήλ Φωτίου «Ἡ Δημοκρατία μας αὐτοκαταστρέφεται διότι κατεχράσθη τὸ δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς ἰσότητας. Διότι ἔμαθε τοὺς πολῖτες νὰ θεωροῦν τὴν αὐθάδεια ὡς δικαίωμα, τὴν παρανομία ὡς ἐλευθερία, τὴν ἀναίδεια τοῦ λόγου ὡς ἰσότητα καὶ τὴν ἀναρχία ὡς εὐδαιμονία». Ἰσοκράτης
  • 5.
    4 ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΟΥΑΓΙΟΥΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥΓΡΑΙΚΟΥ Ἀρ­χιμ. Νε­κτα­ρί­ου Ν.Πέτ­τα Δρ. Φι­λο­σο­φί­ας Μ ὲ τὴ χά­ρη τοῦ Θε­οῦ ἐ­μεῖς οἱ Ἕλ­λη­νες ἔ­χου­με νὰ πα­ρου­σι­ά­ σου­με στρα­τι­ὲς ἀ­μέ­τρη­τες Ἁ­γί­ ων καὶ Μαρ­τύ­ρων. Ἕ­νας τέ­τοι­ος με­γά­λος Ἅ­γι­ος, ποὺ κα­ τά­γε­ται ἀ­πὸ τὰ ἁ­γι­α­σμέ­να χώ­μα­τα τῆς Βο­ρεί­ου Ἠ­πεί­ρου εἶ­ναι ὁ ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ας ὁ Γραι­κός. Ὁ πα­τέ­ρας του Να­οὺμ ἦ­ταν με­ γα­λέμ­πο­ρος καὶ ἡ μη­τέ­ρα του Ἀ­να­στα­σί­α κα­τα­γό­ταν ἀ­πὸ τὴν πλού­σι­α ἐμ­πο­ρι­κὴ οἰ­κο­γέ­νει­α Μου­σί­ου. Καὶ οἱ δύ­ο γο­νεῖς του κα­τά­γον­ταν ἀ­πὸ τὸ Γκράμ­πο­βα τῆς Βο­ρεί­ου Ἠ­πεί­ρου. Οἱ ἐμ­πο­ρι­κὲς δρα­στη­ρι­ό­τη­τες τῶν οἰ­κο­γε­νει­ῶν τους ὁ­δή­γη­σαν τὰ βή­μα­τά
  • 6.
    5 τους στὴ Ρου­μα­νί­α,στὴν πό­λη Pesta. Τὸ νε­α­ρὸ ζευ­γά­ρι τοῦ Να­οὺμ καὶ τῆς Ἀ­να­στα­σί­ας με­τοί­κη­σαν στὸ γει­το­νι­κὸ Miscolt, ὅ­που ἀ­πέ­κτη­σαν τρί- ­α παι­δι­ά. Ὁ ἅγι­ος Ἀν­δρέ­ας, ποὺ ἦ­ταν τὸ μι­κρό­τε­ρο, γεν­νή­θη­κε στὶς 20 Δε­κεμ­βρί­ου 1808 καὶ στὸ Ἅ­γι­ο Βά­πτι­σμα ἔ­λα­βε τὸ ὄ­νο­μα Ἀ­να­στά­σι­ος. Τὴ ζω­ὴ τῆς οἰ­κο­γέ­νει­ας σκί­α­ σαν, ὅ­μως, ση­μαν­τι­κὰ οἰ­κο­νο­μι­ κὰ προ­βλή­μα­τα, ποὺ ἀ­νάγ­κα­σαν τὸν πα­τέ­ρα, προ­κει­μέ­νου νὰ ἐ­πι­ βι­ώ­σει, νὰ ἀ­παρ­νη­θεῖ τὴν Ὀρ­θο­ δο­ξί­α καὶ νὰ ἀ­σπα­στεῖ τὸν Κα­θο­ λι­κι­σμό. Ὑ­πέ­κυ­ψε στὸν πει­ρα­σμὸ μί­ας ἐ­φή­με­ρης οἰ­κο­νο­μι­κῆς ἄ­νε­ σης καὶ μά­λι­στα ἔ­βα­λε τὰ παι­δι­ά του οἰ­κό­τρο­φα σὲ ἕ­να κα­θο­λι­κὸ ἵδρυ­μα. Ἡ εὐ­σε­βὴς ὅ­μως μη­τέ­ ρα, με­γα­λω­μέ­νη μὲ τὰ νά­μα­τα τῆς Ὀρ­θο­δο­ξί­ας μας, ἀν­τέ­δρα­σε! Ἐ­ναν­τι­ώ­θη­κε στὴν ἀ­πό­φα­ση τοῦ συ­ζύ­γου της καὶ πῆ­ρε τὰ παι­δι­ὰ ἀ­πὸ τὸ κα­θο­λι­κὸ οἰ­κο­τρο­φεῖ­ο. Οἱ Κα­θο­λι­κοὶ προ­σπά­θη­σαν νὰ τῆς τὰ πά­ρουν, ἀλ­λὰ ἐ­κεί­νη μὲ ἀ­γω­ νι­στι­κὸ πνεῦ­μα προ­σέ­φυ­γε στὸν Αὐ­το­κρά­το­ρα καὶ τὰ δι­εκ­δί­κη­σε. Ἔτ­σι ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος με­γά­ λω­σε σὲ ἑλ­λη­νορ­θό­δο­ξο πε­ρι­βάλ­λον καὶ φοί­τη­σε στὸ ὀρ­θό­δο­ξο ἑλ­λη­νο­ρου­μα­νι­κὸ σχο­λεῖ­ο τοῦ Miscolt καὶ ἀρ­γό­τε­ρα στὸ Γυ­μνά­σι­ο τῆς Pesta. Ἦ­ταν ἕ­νας ἐ­πι­με­λὴς καὶ ἄ­ρι­στος μα­θη­τὴς καὶ στὴ συ­νέ­χει­α, τὸ 1826, γράφ­τη­κε στὸ Πα­νε­πι­στή­μι­ο τῆς Pesta, ὅ­που σὲ μό­λις τρί­α χρό­νι­α ὁ­λο­ κλή­ρω­σε τὶς σπου­δές του στὰ Νο­μι­κὰ καὶ στὴ Φι­λο­σο­φί­α. Τὸ πε­ρι­βάλ­λον του τὸν πί­ε­ζε νὰ ἀ­σπα­ στεῖτὸνκα­θο­λι­κι­σμό,ποὺθὰτοῦἐ­ξα­σφά­ λι­ζε κοι­νω­νι­κὴ ἀ­νέ­λι­ξη καὶ οἰ­κο­νο­μι­κὴ εὐ­η­με­ρί­α, ἀλ­λὰ ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος, ὡς σύγ­χρο­νος ὁμο­λο­γη­τὴς, μὲ μί­α ἐμ­πνευ­ σμέ­νη ἐ­πι­στο­λή του δι­α­κή­ρυ­ξε ὅ­τι δὲν ἐγ­κα­τα­λεί­πει τὴν Ἁ­γί­α Ὀρ­θο­δο­ξί­α. Κα­τὰ τὴ δι­άρ­κει­α τῶν σπου­δῶν του τὸν φι­λο­ξε­νοῦ­σε ὁ θεῖ­ος του Ἀ­θα­νά­σι­ος, στὸ σπί­τι τοῦ ὁ­ποί­ου συγ­κεν­τρώ­νον­ ταν ἐ­πι­φα­νῆ μέ­λη τῶν Γραμ­μά­των καὶ τοῦ Πνεύ­μα­τος, ποὺ ἐ­ξέ­φρα­ζαν τὸν προ­ βλη­μα­τι­σμὸ τοῦ ὀρ­θό­δο­ξου ρου­μα­νι­κοῦ ἔθνους ἀ­πὸ τοὺς αὐ­στρι­α­κοὺς δυ­νά­στες, κα­θο­λι­κούς, λου­θη­ρα­νοὺς καὶ καλ­βι­νι­ στές. Ἀ­πο­φα­σι­σμέ­νος νὰ ἀ­γω­νι­στεῖ γι­ὰ τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α ὁ νε­α­ρὸς Ἀ­να­στά­σι­ος, ὑ­πα­κού­ον­τας στὴν πρό­σκλη­ση τοῦ Σέρ­ βουἐ­πι­σκό­πουMaximManuilovici(1829- 1834), πῆ­γε στὸ Varset τῆς τό­τε Σερ­βί­ας, ὅ­που σπού­δα­σε ὀρ­θό­δο­ξη θε­ο­λο­γί­α. Ἐ­κεῖ δι­έ­πρε­ψε μὲ τὴ γνώ­ση του καὶ τὸ ἦ­θος ποὺ τὸν δι­έ­κρι­ναν, μὲ ἀ­πο­τέ­λε­σμα ὁ Σέρ­ βος μη­τρο­πο­λί­της τοῦ Carlovit, Stefan Stratimirovici (1790-1836) νὰ τὸν δι­ο­ρί­ σει κα­θη­γη­τή στὴ Θε­ο­λο­γι­κὴ Σχο­λὴ τῆς Ἅγιος Ἀνδρέας ὁ Γραικός
  • 7.
    6 ἐ­παρ­χί­ας του καὶπρο­σω­πι­κό του γραμ­ μα­τέ­α. Τὴν 1 Νο­εμ­βρί­ου 1833 ὁ Ἀ­να­στά­ σι­ος σὲ ἡ­λι­κί­α 25 χρό­νων πῆ­ρε τὴ με­γά­λη ἀ­πό­φα­ση. Ἐ­κά­ρη μο­να­χὸς στὴ σερ­βι­κὴ μο­νὴ τοῦ Horovo καὶ ἔ­λα­βε τὸ ὄ­νο­μα Ἀν­ δρέ­ας. Ἀρ­γό­τε­ρα χει­ρο­το­νή­θη­κε ἀ­πὸ τὸν Μη­τρο­πο­λί­τη Stefan Staritimirovici δι­ά­ κο­νος στὶς 2 Φε­βρου­α­ρί­ου 1834 καὶ πρε­ σβύ­τε­ρος στὶς 29 Ἰ­ου­νί­ου 1837. Δι­α­κρί­θη­κε γι­ὰ τὴν ἀ­σκη­τι­κὴ ζω­ή του, τὶς ἐ­ξαι­ρε­τι­κὲς δι­οι­κη­τι­κὲς ἱ­κα­νό­τη­ τες καὶ τοὺς ἀ­γῶ­νες του γι­ὰ τὴν Ὀρ­θο­ δο­ξί­α, ποὺ σύν­το­μα τὸν ἀ­νέ­δει­ξαν πρω­ το­σύγ­κελ­λο καὶ στὴ συ­νέ­χει­α ἡ­γού­με­νο δι­α­δο­χι­κὰ τῶν Μο­νῶν Besenova, Horovo καὶ Covil. Με­τὰ τὴν κοί­μη­ση τοῦ ἐ­πι­σκό­που Στε­φά­νου κλῆ­ρος καὶ λα­ὸς τὸν ἀ­να­δει­ κνύ­ουν Ἔ­ξαρ­χο τῆς ἐ­πι­σκο­πῆς τῶν Ρου­ μά­νων τῆς Τραν­συλ­βα­νί­ας τοῦ Ardeal. Ἀ­να­λαμ­βά­νον­τας τὴ δι­α­κο­νί­α του ὡς ἱε­ράρ­χης ὁ Ἀν­δρέ­ας δι­α­πί­στω­σε ὅ­τι ἔ­πρε­ πε νὰ προ­στα­τεύ­σει τὸ λο­γι­κὸ ποί­μνι­ο, ποὺ τοῦ ἐμ­πι­στεύ­θη­κε ὁ Χρι­στός, ἀ­πὸ τὴ λαί­λα­πα τῶν κα­θο­λι­κῶν, ποὺ εἴ­τε μὲ κο­λα­κεῖ­ες καὶ ὑ­πο­σχέ­σεις γι­ὰ ὑ­λι­κὴ εὐ­η­ με­ρί­α, εἴ­τε μὲ ἀ­πει­λὲς καὶ ὠ­μὸ ἐκ­βι­α­σμὸ προ­σπα­θοῦ­σαν νὰ ἀ­πο­σπά­σουν τοὺς εὐ­ σε­βεῖς ἀν­θρώ­πους τῆς ἐ­παρ­χί­ας του ἀ­πὸ τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α καὶ νὰ τοὺς ἀ­ναγ­κά­σουν νὰ ἀ­σπα­στοῦν τὸν κα­θο­λι­κι­σμό. Ὁ Ἅ­γι­ος ὄρ­γω­νε τὴν ἐ­πι­σκο­πή του, κή­ρυτ­τε, νου­θε­τοῦ­σε, συμ­πα­ρα­στε­κό­ ταν στὸν πι­στὸ λα­ὸ τοῦ Θε­οῦ καὶ ἐ­πέ­ στρε­φε ὅ­σους εἶ­χαν πλα­νη­θεῖ στὴν ὀρ­θὴ ὀρ­θό­δο­ξη πί­στη. Τὸ Σάβ­βα­το, 16 Ἰ­ου­νί­ου 1873, με­τὰ τὸν Ἑ­σπε­ρι­νό, ὁ ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ ας πα­ρέ­δω­σε τὴν ψυ­χή του στὰ χέ­ρι­α τοῦ Πλά­στη του. Ἡ ὁ­σι­α­κὴ βι­ο­τή του καὶ ἡ ἀ­γω­νι­στι­κή του προ­σή­λω­ση στὴν ὀρ­θό­δο­ξη πί­στη, μέ­σα σὲ ἕ­να ἰ­δι­αί­τε­ρα ἐ­χθρι­κὸ πε­ρι­βάλ­λον, τὸν ἀ­νέ­δει­ξαν στὴ συ­νεί­δη­ση τοῦ πλη­ρώ­μα­τος τῶν πι­στῶν ὡς ἕ­ναν ἄν­θρω­πο τοῦ Θε­οῦ. Εὐ­χό­μα­στε ὁ Ρωμηὸς ἅ­γι­ος Ἀν­δρέ­ας Σαγ­κού­νης ὁ Γραι­κός, νὰ προ­στα­τεύ­ει τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α ἀ­πὸ τοὺς αἱ­ρε­τι­κούς, ποὺ πάν­το­τε προ­σπα­θοῦν νὰ τὴν ὑ­πο­νο­μεύ­ σουν. Η ΑΓΙΟΚΑΤΑΤΑΞΗ Στὶς 21 Ἰ­ου­λί­ου 2011 ἡ Ἱ­ε­ρὰ Ὀρ­θό­ δο­ξος Σύ­νο­δος τῆς Ρου­μα­νί­ας, ὑ­πὸ τὴν προ­ε­δρί­α τοῦ Μα­κα­ρι­ω­τά­του πα­τρι­άρ­χη κ. Δα­νι­ήλ, ἀ­πο­φά­σι­σε τὴν ἁ­γι­ο­κα­τά­τα­ ξη τοῦ με­γά­λου Ρω­μη­οῦ ἁ­γί­ου Ἀν­δρέ­α Σαγ­κού­νη τοῦ Γραι­κοῦ, ὁ ὁ­ποῖ­ος ἦ­ταν Ἀρ­χι­ε­πί­σκο­πος Σιμ­πί­ου καὶ Μη­τρο­πο­ λί­της Τραν­συλ­βα­νί­ας. Σύμ­φω­να μὲ τὴν ἀ­πό­φα­ση τοῦ Πα­τρι­αρ­χεί­ου Ρου­μα­νί­ας, ἡ μνή­μη του θὰ τι­μᾶ­ται στὶς 30 Νο­εμ­βρί­ ου ἑ­κά­στου ἔ­τους, μα­ζὶ μὲ τὸν συ­νώ­νυ­μό του Ἀ­πό­στο­λο Ἀν­δρέ­α, τοῦ ὁ­ποί­ου ἔ­φε­ρε τὸ ὄ­νο­μα ὁ Ἠ­πει­ρώ­της Ἅ­γι­ος. Ἡ πράξη ἁγιοκατάταξής του Λάρνακα μὲ τὸ ἱερὸ λείψανο τοῦ Ἁγίου
  • 8.
    7 † Αρχιμ. ΣΕΡΑΦΕΙΜΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ (1937-2008) Ἕνας ἀφανὴς ἐργάτης τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἄσκησης Ἰωάννου Καραμήτρου, θεολόγου τ. διευθυντῆ Β/θμιας ἐκπαίδευσης Π. Σεραφεὶμ Δημόπουλος Σ τὴν πολυτάραχη ἐποχή μας, ἐποχὴ γενικευμένης ἀποστασίας, ὁ Θεὸς τῆς ἀγάπης δὲν ἐγκατέλειψε τόν κόσμο του. Ἀνέδειξε μορφὲς ἁγιασμένες καὶ χαριτωμένες, ποὺ ὡς φωτεινοὶ ὁδο- δεῖκτες μᾶς δείχνουν τὸν δρόμο γιὰ τὴν πνευματικὴ τελείωση. Μιὰ τέτοια μορφὴ ὑπῆρξε καὶ ὁ ἀρχι- μανδρίτης Σεραφεὶμ Δημόπουλος, ἱερο- κήρυκας τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Λαρί- σης καί Τυρνάβου. Ἡ ζωή του ἀποπνέ- ει τό ἄρωμα τῶν ἀσκητῶν τῆς ἐρήμου ἄλλων ἐποχῶν καὶ ἡ πολιτεία του μᾶς ὑπενθυμίζει μὲ τὸν πιὸ εὔγλωττο καὶ ζω- ντανὸ τρόπο ὅτι οἱ ἅγιοι καὶ οἱ ἀσκητὲς τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι πρόσωπα ποὺ μποροῦν νὰ ζοῦν καὶ στὶς μέρες μας. Στὶς γραμμὲς ποὺ ἀκολουθοῦν περιγρά- φονται μὲ συντομία πτυχὲς τῆς ζωῆς καὶ τοῦ ἔργου του. Ὁ π. Σεραφείμ, κατὰ κόσμον Χρῆστος Δημόπουλος, γεννήθηκε τὸ 1937 στὸ Ἡράκλειο Κρήτης, ὅπου καὶ ἔζησε μέχρι τὴν ὁλοκλήρωση τῶν γυμνασιακῶν του σπουδῶν. Οἱ γονεῖς του, Κωνσταντῖνος καὶ Εἰρήνη, εἶχαν ἑφτὰ παιδιὰ καὶ ὁ
  • 9.
    8 Χρῆστος, ποὺ ἦταντὸ δευτερότοκο παι- δί τους, ἀπὸ μικρὸς ἔδειχνε μιὰ ἰδιαίτερη κλίση στὴν ἱεροσύνη. Πολλὲς φορὲς στὸ σπίτι ἀντὶ γιὰ ἄλλα παιχνίδια τελοῦσε ἁγιαστικὲς πράξεις μιμούμενος τὸν ἱε- ρέα. Μετὰ τὸ Γυμνάσιο σπούδασε Θεο- λογία στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν καὶ ὡς φοιτητὴς συνδέθηκε μὲ ἀνθρώπους τοῦ πνεύματος. Τὸ 1963, στρατιώτης ὤν, μετέβη στὸ Ἅγιον Ὄρος γιὰ προσκύνημα. Ἐκεῖ γνω- ρίστηκε μὲ τὸν Σέρβο ἐρημίτη μοναχὸ π. Γεώργιο Μπράνκο, ἀπὸ τὸν ὁποῖο διδάχθηκε καὶ καλλιέργησε τὴ νοερὰ προσευχὴ καὶ μυήθηκε στὰ μυστικὰ τῆς ἀσκητικῆς καὶ ἐρημητικῆς ζωῆς. Μετὰ τὴν ἐκπλήρωση τῶν στρατιω- τικῶν του ὑποχρεώσεων πρὸς τὴν πα- τρίδα ἐπέστρεψε στὴν Κρήτη καὶ ἐντά- χθηκε, ὅπως ἦταν ὁ διακαὴς πόθος του, στὶς τάξεις τοῦ ἱεροῦ κλήρου, γιὰ νὰ ὑπηρετήσει τὸν Χριστὸ καὶ τὴν Ἐκκλη- σία. Χειροτονήθηκε διάκονος τὸ 1965 καὶ τὸ ἑπόμενο ἔτος πρεσβύτερος. Τὸν Μάρτιο τοῦ 1968 μετατέθηκε στὴ Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος, ὅπου γιὰ ἕνα καὶ πλέον ἔτος ὑπηρέτησε στὴν ἐνορία τοῦ ἁγίου Χαραλάμπους στὸν Πα- λαμᾶ Καρδίτσης. Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ τῆς ἀφίξεώς του στὴ θεσσαλικὴ αὐτὴ κωμόπολη ἵδρυσε οἰκοτροφεῖο, ὅπου στέγασε 50 περίπου ἄπορους μαθητὲς Γυμνασίου, τοὺς ὁποίους καὶ ἐπέβλεπε προσωπικὰ γιὰ τὴν πρόοδό τους στὸ ἦθος καὶ τὴν ἐπιμέλεια στὰ γράμματα. Ὁ ἴδιος δὲν εἶχε σπί- τι. Κοιμόταν στὸ δωμάτιο ποὺ χρησιμο- ποιοῦσε γιὰ γραφεῖο τῆς ἐνορίας. Τὸ μισθό του τὸν διέθετε γιὰ τὴ λ ε ι τ ο υ ρ γ ί α τοῦ οἰκοτρο- φείου καὶ γιὰ ἀγαθοεργίεςσὲ τέτοιο βαθμὸ, ὥστε, ὅταν κά- ποτε ἀσθένησε καὶ εἶχε 40 πυ- ρετὸ, δὲν εἶχε χρήματα νὰ ἀγοράσει οὔτε ἀσπιρίνη καὶ παρακάλεσε τότε ἕναν ἐνορίτη του νὰ τοῦ δανείσει μιὰ δραχμὴ γιὰ νὰ ἀγοράσει τὸ παυσίπονο! Τὸ 1969 ἦρθε στὴ Λάρισα, ὅπου ἀνέπτυξε πλούσια πνευματική, κοινω- νικὴ καὶ φιλανθρωπικὴ δραστηριότη- τα. Ἵδρυσε καὶ λειτούργησε, ὅπως καὶ στὸν Παλαμᾶ, οἰκοτροφεῖο γιὰ μαθητὲς Γυμνασίου, γιὰ φτωχὰ ἐπαρχιωτόπουλα ποὺ ἔρχονταν στὴ Λάρισα γιὰ νὰ μάθουν γράμματα.Ἀρκετοὶἀπὸαὐτούς,χάρηστὴ βοήθειά του, εἶναι σήμερα ἐπιτυχημένοι ἐπιστήμονες καί θυμοῦνται μὲ πολλὴ εὐγνωμοσύνη τὴν εὐεργεσία ποὺ τοὺς προσέφερε στὰ μαθητικά τους χρόνια. Τὸ φιλανθρωπικό του ἔργο ἐπεκτάθηκε σταδιακὰ σὲ ὅλες τὶς ἐνδεεῖς κοινωνικὲς ὁμάδες καὶ τοὺς ἀλλοδαπούς. Ἔδινε ὅ,τι εἶχε σ’ ὅσους τὸν ἐπισκέπτονταν, ἔστελνε βοήθεια στὰ σπίτια, ὀργάνωσε σταθμοὺς Π. Σεραφεὶμ
  • 10.
    9 ἐφοδίων στὴν πόληκαὶ σὲ γύρω χωριά, ἀπ’ ὅπου μποροῦσαν ἐκεῖνοι ποὺ εἶχαν ἀνάγκη νὰ προμηθεύονται τὰ χρειώδη καὶ τὰ ἀπαραίτητα πρὸς τὸ ζῆν. Ἐπειδὴ διέθετε ὅλα τὰ χρήματά του γιὰ τὶς ἀνά- γκες τῶν συνανθρώπων κάποιοι τὸν ἀπο- καλοῦσαν «ἀρχιεπίσκοπο τῶν φτωχῶν». Ὁ ἴδιος ζοῦσε ἀσκητικά, ἀσκητικότα- τα. Ἀπὸ τὸ 1990 περίπου ποὺ ἐγκαταστά- θηκε πίσω ἀπὸ τὶς δικαστικὲς φυλακὲς τῆς Λάρισας, τὶς λίγες ὧρες ποὺ ἐπέτρεπε «ὕπνον τοῖς βλεφάροις» του καὶ ἀνέπαυε τὸ σῶμα του, δὲν χρησιμοποιοῦσε κλίνη οὔτε στρωμνή. Ὅταν μετὰ τὸν θάνατό του ἀνοίχθηκε τὸ «κελλί» του δὲν βρέ- θηκε οὔτε κρεββάτι οὔτε στρῶμα. Γιὰ τὸν ἑαυτό του ἐφάρμοζε τὸ πατερικόν· «ἀρκετὸν τῷ μοναχῷ εἷς χιτὼν καὶ ἓν ὀστράκιον», ἄν καὶ θὰ μποροῦσε νὰ πεῖ κανεὶς μὲ βεβαιότητα πὼς οὔτε γιὰ τὸν χιτῶνα οὔτε γιὰ τὸ πιάτο του νοιαζόταν. Ἦταν δέ καί μεγάλος νηστευτής. Σπάνια ἔτρωγε μαγειρευμένο φαγητό. Παρότι στὸ κελλί του εἶχε μιὰ παλιὰ ξυλόσομπα δὲν τὴν ἄναβε. Δὲν χρησιμοποιοῦσε θέρ- μανση οὔτε καὶ τὶς πιὸ κρύες νύχτες τοῦ χειμῶνα. Τὸ μόνο θερμαντικό του ἦταν οἱ πύρινες προσευχές του. Ροῦχα και- νούργια καὶ ἀκριβὰ τοῦ ἦταν ἐντελῶς ἄγνωστα. Ὅλοι τὸν ἤξεραν μὲ παλιὰ καὶ τριμμένα ράσα. Μέσα ὅμως στὰ τριμμένα ράσα του κρυβόταν ἕνας πλοῦτος αἰσθη- μάτων, χαρισμάτων καὶ ἀρετῶν. Τὸ 2004 ἵδρυσε τὸν Παιδικὸ Σταθμὸ «Τὰ Χελιδονάκια», ποὺ συνεχίζει καὶ σή- μερα τὴ λειτουργία του καὶ στὸν ὁποῖο φιλοξενοῦνται ἐντελῶς δωρεὰν παιδιὰ ἀλλοδαπῶν καὶ ἡμεδαπῶν οἰκογενειῶν. Ἀψευδεῖς μάρτυρες τῆς μεγάλης του ἀγάπης ὑπῆρξαν καὶ οἱ φυλακισμένοι τῆς Λάρισας, τοὺς ὁποίους στήριζε καὶ κα- θοδηγοῦσε ποικιλότροπα ἀπὸ τὴν πρώ- τη ἡμέρα ποὺ ἦρθε στὴ Λάρισα. Συχνὰ μετέβαινε στὶς φυλακὲς συνοδευόμενος ἀπὸ πνευματικά του παιδιὰ καὶ ἐκτὸς ἀπὸ ροῦχα, ποὺ τοὺς μοίραζε, τοὺς ἔδινε τὴν εὐκαιρία νὰ γνωρίσουν τὴν ἀλήθεια τοῦ Χριστοῦ μὲ ἕνα καὶ μοναδικὸ σκοπό· νὰ τοὺς ἐλευθερώσει ἀπὸ τὴν πλάνη, τὴν ἄγνοια καὶ τὰ πάθη. Λειτουργοῦσε, κή- ρυττε, βάπτιζε καὶ νουθετοῦσε. Ἐνίσχυε καὶ παρηγοροῦσε ἀδιακρίτως ἐθνικότη- τας, θρησκεύματος καὶ βαρύτητας τῶν παραπτωμάτων τους. Τὸ 1978 μετέβη στὴν κεντρικὴ Ἀφρι- κή, ὅπου ἐργάστηκε ἱεραποστολικά. Ἐπι- στρέφοντας στὴν Ἑλλάδα συμπεριέλαβε στὴν καθημερινὴ φροντίδα του καὶ τοὺς ἀδελφοὺς τῆς μαύρης Ἠπείρου, στέλνο- ντας ἔκτοτε καὶ σὲ τακτικὰ διαστήματα βοήθεια σὲ φάρμακα καὶ διάφορα ἄλλα ἀναγκαῖα εἴδη καὶ σεβαστὰ χρηματικὰ ποσά. Σύστηνε σὲ ὅλους τὴν καλλιέργεια τοῦ ἱεραποστολικοῦ πνεύματος, διότι πί- στευε ὅτι «Ἐκκλησία χωρὶς ἱεραποστολὴ εἶναι Ἐκκλησία χωρὶς ἀποστολή». Βάπτισε πάνω ἀπὸ 1.000 ἀλλοεθνεῖς, κυρίως Ἀλβανούς. Στὸ φτωχικὸ καλύβι του ἔβρισκαν καταφύγιο καὶ ἀποκούμπι ὅσοι δὲν εἶχαν ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνω- σι. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας γνώρισε τὴν ἔμπρακτη ἀγάπη του, ὅπως καὶ ἡ Ἐκκλησία τῆς Σερβίας. Τὸ ἐνδιαφέρον του αὐτὸ γιὰ τὴν ἱεραποστολὴ δὲν ἦταν περιστασιακό. Ὑπῆρξε συνεχὲς καὶ ἀδιά- πτωτο. Παράλληλα μὲ τὸ κοινωνικὸ καὶ φιλανθρωπικὸ ἔργο καλλιεργοῦσε καὶ τὸ πνευματικό. Τὸ κήρυγμά του ἦταν χριστοκεντρικὸ καὶ ἐσχατολογικό. Σὲ κάθε συζήτησή του, εὐκαίρως - ἀκαίρως, ἀναφερόταν στὰ ἔσχατα. «Ἡ Δευτέρα Παρουσία, ἔλεγε, εἶναι τὸ πιὸ σημαντικὸ γεγονὸς στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος. Πιὸ σημαντικὴ ἀπὸ τὴν πρώτη. Θὰ κρι- θεῖ ὅλος ὁ κόσμος, θὰ βασιλεύσει ὁ Κύρι- ος, θὰ παύσει ἡ ἀδικία καὶ ἡ ἁμαρτία, θὰ σβήσει τὸ κακὸ καὶ ὁ θάνατος, θὰ δοξα- σθοῦν οἱ δίκαιοι καὶ οἱ ἀγωνιστές…». Ἡ μαθητεία του κοντὰ σὲ μεγάλα πνευματικὰ ἀναστήματα προοιωνιζό- ταν καὶ τὴ δική του πνευματικὴ πορεία. Ζοῦσε μέσα σὲ ἑκούσια πτωχεία. «Ὁ Χρι- στός μας, ἔλεγε, ἦταν ἀνυπόδητος καὶ μονοχίτων, ἔτσι πρέπει νὰ εἴμαστε καὶ μεῖς». Ἀποστρεφόταν τὶς ἐπίγειες, τὶς ἐφήμερες χαρὲς καὶ ἀπολαύσεις. «Ἄν γνώριζε ὁ κόσμος πόσες χαρὲς καὶ τί
  • 11.
    10 χαρὲς αἰσθάνεται ὁἐρημίτης, ἔλεγε, θὰ ἄλλαζε τρόπο ζωῆς. Δὲν συγκρίνεται ἡ ζωὴ τοῦ ἐρημίτη μὲ τὴ ζωὴ στὸν κόσμο. Οἱ ἐρημῖτες εἶναι σὰν τὰ διαστημόπλοια. Ξεφεύγουν ἀπὸ τὴν ἕλξη τῆς γῆς. Ἐμεῖς εἴμαστε βιδωμένοι, σφηνωμένοι στὴ γῆ. Οἱ ἐρημῖτες ἔχουν μεγάλες χαρές, οὐράνιες. Ἔχουν γεύση τοῦ παραδεί- σου. Γνώρισαν ἁρπαγὴ στοὺς οὐρανούς, γι’ αὐτὸ καὶ ἐγκαταλείπουν τὸν κόσμο. Γνωρίζουν πραγματικὲς χαρὲς καὶ ὄχι φανταστικές, ὅπως οἱ ναρκομανεῖς ἢ οἱ φιλάργυροι. Οἱ πνευματικὲς χαρὲς δὲν εἶναι πρόσκαιρες καὶ οὔτε συγκρίνονται μὲ τὶς χαρὲς ποὺ προσφέρουν οἱ ὑλικὲς ἀπολαύσεις». Ἀπὸ τὰ νεανικά του ἀκόμη χρόνια ἀπέφευγε τὴν εὐχαρίστηση ποὺ παρέχειἡἀπόλαυσητῶνὑλικῶνἀγαθῶν. Ὡς φοιτητής, διηγοῦνται συνοικότροφοί του, ἔριχνε κρυφὰ στάχτη στὸ πιάτο του ἤ ἀνακάτευε τὸ φαγητὸ μὲ τὴ σαλάτα καὶ τὴν κρέμα καὶ μέσα σ’ ὅλα αὐτὰ ἔριχνε νερὸ κάνοντάς τα ἕναν πολτὸ γιὰ νὰ χά- νει τὸ φαγητὸ τὴ νοστιμιά του. Σὰν πύρινες βολίδες ἀνέβαιναν μέσα στὴν ἡσυχία τῆς νύχτας οἱ προσευχές του στὸν οὐρανὸ γιὰ τοὺς πτωχούς, τὶς χῆρες καὶ τὰ ὀρφανά, γιὰ τοὺς ναρκομα- νεῖς, τοὺς καρκινοπαθεῖς, τοὺς ἀλκοολι- κούς, γιὰ τοὺς ψυχικὰ ἀσθενεῖς, γιὰ τὴ νεότητα, γιὰ τὰ ζευγάρια, γιὰ τοὺς κεκοι- μημένους, γιὰ ὅλο τὸν κόσμο. Ὡς λειτουργὸς πρόσεχε τὶς ἐκφω- νήσεις, τὴν ἀνάγνωση τῶν μυστικῶν εὐχῶν, τὸ βλέμμα, τὸ κήρυγμα. Ἀπέ- φευγε τὰ φῶτα, τὶς συνομιλίες καὶ τὶς ἄσκοπες κινήσεις. Ὅλα ἔπρεπε νὰ εἶναι προσανατολισμένα στὸ μυστήριο ποὺ τελοῦσε. Ἦταν πρᾶος καὶ ταπεινός. Ἀθό- ρυβος καὶ ἀφανής. Συγχωρητικὸς καὶ εἰρηνικός. Βίωνε καὶ κήρυττε λόγῳ καὶ ἔργῳ τὴν ἀποστολικὴ προτροπὴ «μετὰ πάντων εἰρηνεύετε». Στοὺς ναοὺς τῶν χωριῶν ποὺ πήγαινε γιὰ νὰ λειτουργή- σει, μετέβαινε τὶς περισσότερες φορὲς μὲ τὰ πόδια, ἀκόμη καὶ σὲ μακρινὰ χωριά. Γρήγορα ἀπέκτησε φήμη ἁγίου καὶ χαρισματικοῦ. Αὐτό ὅμως τὸν ἐνοχλοῦσε καὶ προσπαθοῦσε νὰ κρύβεται, νὰ θολώ- νει τὰ νερὰ μέσα ἀπὸ παραξενιές, ποὺ ἄγγιζαν τὰ ὅρια τῆς διὰ Χριστόν σαλότη- τος. «Κακὸ πράγμα, ἔλεγε, νὰ σοῦ βγεῖ τὸ ὄνομα ὅτι εἶσαι πνευματικός. Δὲν μπο- ρεῖς νὰ κρυφτεῖς πουθενά». Γιὰ τὸν λόγο αὐτό καὶ πολλούς τοὺς ἔδιωχνε κακὴν κακῶς.«Φύγετε,φύγετε,δὲνἐξομολογῶ» τοὺς φώναζε ἀπὸ τὴ βεράντα τοῦ κελ- λιοῦ του. Εἶχε σχεδὸν μόνιμα κρεμασμέ- νη μιὰ πινακίδα στὴν αὐλόπορτά του μὲ τὴ φράση: «Μήν ἐνοχλεῖτε. Δὲν δέχομαι ἐπισκέψεις». Ἤθελε μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ νὰ ἀποφεύγει τοὺς περίεργους καὶ τοὺς ἀδιάκριτους ἐπισκέπτες. Ἀναγκαζόταν νὰ συμπεριφέρεται ἰδιότροπα προκει- μένου νὰ κρύψει τὴν ἁγιότητά του, νὰ ἀποφύγει τὸν ἔπαινο καὶ τὰ ἐγκώμια. Εὐλαβεῖτο καὶ τιμοῦσε τοὺς σύγχρο- νους ἁγίους π. Παΐσιο καὶ π. Πορφύριο, μὲ τοὺς ὁποίους εἶχε ἰδιαίτερο δεσμό. Θαύμαζε τὸν ὅσιο Πέτρο τὸν Ἀθωνίτη, τὸν ἅγιο Μᾶρκο τὸν Ἀθηναῖο, τὸν ἅγιο ἸσαὰκτὸΣῦρο,τὸνὈνούφριο,τὸνΠαῦλο τὸ Θηβαῖο, τὸν Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ, τὰ εὔοσμα αὐτὰ ἄνθη τῆς ἐρήμου, καὶ στὶς μνῆμες τους τελοῦσε Θ. Λειτουργία. Ἦταν ἐραστὴς τῆς σιωπῆς καὶ τῆς ἡσυχίας. Συχνὰ παρέμενε ἔγκλειστος γιὰ ἀρκετὲς ἡμέρες χωρὶς νὰ ἀνοίγει σὲ κανέ- να. «Ὅταν εἶμαι ἔγκλειστος, ἔλεγε, γίνο- μαι ἄλλος ἄνθρωπος». Ἐφάρμοζε τὸ Χρυ- σοστομικὸ λόγο «κρεῖσσον γάρ ψωμὸς ἐν ἅλατι μετὰ ἡσυχίας καὶ ἀμεριμνίας ἤ παράθεσις ἐδεσμάτων πολυτελῶν ἐν πε- ρισπασμοῖς καὶ μερίμναις». Ἦταν ἕνας ἀσκητὴς μέσα στὸν κόσμο, ἰσοστάσιος τῶν μεγάλων ἀσκητῶν τῆς ἐρήμου. Τὸν χρόνο του τὸν μοίραζε ἀνάμεσα στὴν προσφορὰ ἀγάπης πρὸς τὸ συνάν- θρωπο, τὴν προσευχὴ καὶ τὴ συγγραφή. Ἔγραψε καὶ ἐξέδωκε πάνω ἀπὸ 40 ψυχο- φελῆ συγγράμματα. Βιβλία εὐσύνοπτα, ἁπλά, κατανοητά, ποὺ διαβάζονται εὔκο- λα ἀπὸ ὅλους, μὲ μηνύματα δυνατά, τὰ ὁποῖα συγκινοῦν καὶ εὐαισθητοποιοῦν κάθε ψυχὴ ποὺ ἀναζητᾶ τὴν Ἀλήθεια. Μέσα ἀπὸ τὰ συγγράμματά του κήρυττε, νουθετοῦσε, στήριζε, καθοδηγοῦσε, παι- δαγωγοῦσε εἰς Χριστόν.
  • 12.
    11 Γιὰ ὅλους αὐτοὺςτοὺς ἀγῶνες του ὁ Θεὸς τὸν ἐπροίκησε μὲ ποικίλα χαρίσμα- τα. Τὸν ἀξίωσε νὰ βλέπει τὸν ἐσωτερικὸ κόσμο αὐτῶν ποὺ τὸν πλησίαζαν, νὰ διαβάζει τὶς μύχιες σκέψεις καὶ τὶς δια- θέσεις τους. Νὰ τοὺς προσφωνεῖ μὲ τὸ μι- κρό τους ὄνομα χωρὶς προηγουμένως νὰ τοὺς γνωρίζει, νὰ προβλέπει τὴν ἐξέλιξη τῆς ὑγείας τῶν ἀσθενῶν καὶ νὰ εἰσακού- ονται οἱ προσευχές του. Στὶς σειρὲς ποὺ ἀκολουθοῦν περιγρά- φονται μερικὰ σύντομα καὶ ἐνδεικτικὰ περιστατικὰ ποὺ καταδεικνύουν τὰ χα- ρίσματά του. Κάποια κυρία τὸν Μάιο τοῦ 2000 πα- ρίστατο σὲ βάπτιση ἀλλοδαποῦ στὸν ναὸ τοῦ Προφήτη Ἠλία τῆς Λάρισας ποὺ τε- λοῦσε ὁ π. Σεραφεὶμ μὲ ἀνάδοχο τὸ σύ- ζυγό της. «Ἐγὼ εἶχα μιὰ προκατάληψη, ἀναφέρει, μὲ τοὺς ἀλλοδαπούς. Φοβό- μουν ὅτι πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς εἶναι φορεῖς ἡπατίτιδας καὶ ἄλλων λοιμωδῶν νοσημά- των καὶ δὲν ἤθελα πολλὰ πάρε-δῶσε μαζί τους. Στὸ τέλος τοῦ μυστηρίου μὲ πλη- σιάζει ὁ π. Σεραφεὶμ καὶ μοῦ λέει: «Ἔ, ἀκοῦστε κυρία μου, δὲν εἶναι ἀνάγκη νὰ τοὺς καλεῖτε στὸ σπίτι σας. Μαγειρέψ- τε κανένα κοτοπουλάκι, δῶστε καὶ λίγο τυράκι καὶ στεῖλτε τα μὲ τὸν σύζυγο». Ντράπηκα γιὰ τὴν ἀντίληψη ποὺ εἶχα, ἀλλὰ καὶ θαύμασα τὸν π. Σεραφείμ». Ἄλλοτε μιὰ φοιτήτρια τὸν ἐπισκέφθη- κε στὸ σπίτι του γιὰ ἐξομολόγηση. Μὲ τὸ ποὺ κάθησε στὴν καρέκλα ὁ π. Σεραφεὶμ τῆς λέει: «Ἕνας καθηγητὴς σὲ βαθμολό- γησε στὸ μάθημά του μὲ ὀκτώ, ἐνῷ ἐσὺ περίμενες πέντε». Ἡ φοιτήτρια ἔμεινε ἄναυδη ἀπὸ τὴ γνώση τοῦ Γέροντα γιὰ ἕνα θέμα ποὺ μόνο ἡ ἴδια γνώριζε. Κάποιος ἄλλος διηγεῖται: «Πῆγα γιὰ ἐξομολόγηση. Μὲ διακριτικὸ τρόπο, πρὶν προλάβω ἐγὼ νὰ τὶς ἐξομολογηθῶ, ἄρχισε ἐκεῖνος νὰ μοῦ λέει τὶς ἁμαρτίες μου. «Εἶναι μερικοὶ ἄνθρωποι ποὺ κά- νουν αὐτὸ κι ἐκεῖνο καὶ ζοῦν κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο». Ἔτσι, ἀντὶ νὰ τοῦ λέω ἐγὼ τί ἔκανα, μοῦ ἔλεγε ἐκεῖνος τὰ δικά μου ἁμαρτήματα». «Τὸ 1995, διηγήθηκε ἱερεύς, ὁ π. Σε- ραφεὶμ ἦρθε νὰ λειτουργήσει στὸ χωριό μου. Μπαίνοντας στὸν ναὸ μὲ χαιρέτησε καὶ κατευθυνόμενος πρὸς τὸ ἱερὸ μοῦ λέει: - Αὐτὸ τὸ παράθυρο, πάτερ μου, νὰ τὸ κλείσεις μὲ πέτρες, τοῦβλα καὶ λάσπη, γιατὶ αὐτὴ τὴ βδομάδα θὰ σοῦ γίνει λη- στεία. Θὰ μποῦν κλέφτες, ἂν δὲν τὸ φτιά- ξεις. - Ἐγὼ παραξενεμένος τοῦ λέω: Γέρο- ντα, ἐδῶ δὲν ἔγινε ποτὲ ληστεία. - Κι ὅμως, ἄν δὲν ἀκούσεις, θὰ σοῦ γίνει τώρα, αὐτὴν τὴ βδομάδα, ποὺ μᾶς «Νά προσεύχεσθε ἀδιάκοπα. Νά εὐχαριστεῖτε τό Θεό γιά τά πάντα. Νά εἶσθε χαρούμενοι. Μήν ἀφήνετε νά κυριευθεῖτε ἀπό τό πνεῦμα τῆς ἀπογοητεύσεως. Σᾶς ἐμπιστεύομαι στό Θεό καί στήν Ὑπεραγία Μητέρα Tου. Μή φοβᾶσθε τίποτε ... ». «Ἄν γνώριζε ὁ κόσμος πόσες χαρές καί τί χαρές αἰσθάνεται ὁ ἐρη- μίτης θά ἄλλαζε τρόπο ζωῆς. Δέ συγκρίνεται ἡ ζωή τοῦ ἐρημίτη μέ τή ζωή στόν κόσμο. Οἱ ἐρημῖτες εἶναι σάν τά διαστημόπλοια. Ξεφεύ- γουν ἀπό τήν ἕλξη τῆς γῆς. Ἐμεῖς εἴμαστε βιδω- μένοι, σφηνωμένοι στή γῆ. Οἱ ἐρημῖτες ἔχουν μεγάλες χαρές, οὐρά- νιες. Ἔχουν γεύση τοῦ παραδείσου. Γνωρίζουν ἁρπαγή στούς οὐρα- νούς, γι’ αὐτό καί ἐγκα - ταλείπουν τόν κόσμο.  Ποθοῦσε τά ἀνώτερα καί τά τελειότερα, τά πνευματικότερα, τά μό- νιμα καί τά αἰώνια. Τή φλόγα τῆς ἀγάπης του πρός τό Χριστό καί τήν Ἐκκλησία, πού ἄναψε μέσα του στά ἀθῶα παι- δικά του χρόνια, ὄχι μόνο τήν κράτησε, ἀλλά τήν καλλιέργησε καί τήν αὔξησε σέ τέτοιο βαθμό, πού νά ζεῖ μόνο γιά τό Χριστό.
  • 13.
    12 ἔρχεται. - Δὲν τοῦἔδωσα σημασία. Μετὰ ἀπὸ τρεῖς μέρες μπῆκαν κλέφτες στὸν ναὸ ἀπὸ τὸ συγκεκριμένο παράθυρο, κατέ- στρεψαν τὸ παγκάρι καὶ πῆραν ὅ,τι εἶχε μέσα. Καὶ δὲν ἔφτανε αὐτό. Τὴν ἑπόμε- νη Κυριακὴ ποὺ ὁ π. Σεραφεὶμ ἦρθε νὰ λειτουργήσει ξανὰ στὸν ἴδιο ναό, τὸν ἐνημέρωσα γιὰ τὴ διάρρηξη. Καὶ ὁ π. Σε- ραφείμ: - Δὲν σοῦ εἶπα, εὐλογημένε, νὰ κλεί- σεις τὸ παράθυρο; Κλεῖσ’ το, γιατὶ ἂν δὲν τὸ κλείσεις, θὰ σοῦ γίνει καὶ δεύτερη αὐτὴ τὴ βδομάδα. - Δὲν τὸν ἄκουσα ξανά. Εἶπα μέσα μου: Σιγά, τώρα, μὴ γίνει καὶ δεύτερη ληστεία. Κι ὅμως στὰ μέσα τῆς ἐβδομάδας ἔγινε καὶ δεύτερη διάρρηξη, ἀπὸ τὸ ἴδιο παρά- θυρο, μὲ τὰ ἴδια ἀποτελέσματα. Μετὰ ἀπὸ αὐτὸ ἀσφάλισα τὸ παράθυρο καὶ ὅλο τὸν ναό. Πλήρωσα ὅμως τὴν ἀνυπακοή μου μὲ δύο διαρρήξεις. Ἀπὸ τότε τὸ πάθημα μοῦ ἔγινε μάθημα καὶ ὅ,τι μοῦ ἔλεγε ὁ π. Σεραφείμ, τὸ ἄκουγα καὶ τὸ λογάριαζα σοβαρά». Ὁ π. Σεραφεὶμ αἰσθανόμενος ὅτι ἦρθε ἡ ὥρα νὰ φύγει ἀπὸ τὴν παροῦσα ζωὴ προέτρεπε τὰ πνευματικά του παιδιὰ νὰ ἀναζητήσουν ἄλλον πνευματικό, λέγο- ντάς τους ὅτι ὁ ἴδιος κουράστηκε. Ἀπὸ τὴν Τρίτη 15 Ἀπριλίου 2008 καὶ χωρὶς νὰ ἐμφανίσει προηγουμένως συμπτώμα- τα κάποιας ἀσθένειας ἔπαψε νὰ δέχεται ἐπισκέψεις. Δὲν ἄνοιγε σὲ κανέναν. Οὔτε καὶ σὲ στενοὺς συνεργάτες του. Τὸ πρωὶ τῆς Πέμπτης 17 Ἀπριλίου κατέβηκε, ξεκλεί- δωσε τὴ θύρα τοῦ κελλιοῦ καὶ τὴν αὐλόπορτα καὶ ἐπιστρέ- φοντας ἄφησε τὴν τελευταία του πνοὴ στὸ κεφαλόσκαλο τῆς εἰσόδου. Ἡ κηδεία του ἔγινε πάν- δημη τὸ Σάββατο τοῦ Λαζά- ρου (19-4-2008) στὸν ἱερὸ μητροπολιτικὸ ναὸ τοῦ Ἁγί- ου Ἀχιλλίου. Ἐτάφη στὸ Νέο Κοιμητήριο, ἀπέναντι σχεδὸν ἀπὸ τὸ «ἀσκητήριό» του. Ὁ τάφος του ἀποτελεῖ σημεῖο ἀναφορᾶς γιὰ πολλοὺς χρι- στιανοὺς ποὺ τὸν ἐπισκέπτο- νται γιὰ νὰ προσκυνήσουν, νὰ ἐναποθέ- σουν τὸν πόνο καὶ τὰ προβλήματά τους καὶ νὰ ζητήσουν τὴ μεσιτεία του πρὸς τὸν Θεό. Ἀπὸ τὸ φιλανθρωπικὸ σωματεῖο «Ἰω- άννης ὁ Χρυσόστομος»*4ἐκδόθηκε καὶ κυκλοφορεῖ βιβλίο μὲ τὸν τίτλο: «π. Σε- ραφεὶμ Δημόπουλος (1937-2008). Ἕνας ἀσκητὴς μέσα στὸ σύγχρονο κόσμο» (σ. 216), ἀναφερόμενο στὸν βίο, τὴ διδασκα- λία καὶ τὰ χαρίσματά του μὲ μαρτυρίες ἀνθρώπων ποὺ τὸν γνώρισαν ἀπὸ κοντὰ καὶ δέχτηκαν πλούσια τὴν εὐεργετικὴ ἐπίδρασή του στὴ ζωή τους. Εἴθε ὁ Ἅγιος Τριαδικὸς Θεὸς νὰ ἀνα- δείξει νὲους ἐργάτες καὶ συνεχιστὲς τοῦ ἔργου του καὶ νὰ ἔχουμε τὴν εὐχή του. *Ἡ διεύθυνση ἐπικοινωνίας μὲ τὸ Φιλαν- θρωπικὸ Σωματεῖο «Ἰωάννης ὁ Χρυσόστο- μος» εἶναι: Δαόχου 36, 41334 Λάρισα καὶ τὸ τηλέφωνο: 2410-614362.
  • 14.
    13 Α. ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΗ ΔΙΑ ΤΗΣΜΕΤΑΝΟΙΑΣ 1. Δὲν ἔχουμε ὅλοι οἱ χριστιανοὶ τὴν ἴδια αἴσθηση καὶ ἀντίληψη γιὰ τὴ φύση, τὸ βάθος καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἁμαρ- τίας ἐπὶ τῆς ὑπάρξεώς μας. Δὲν ἀξιολο- γοῦμε πάντοτε μὲ ἀκρίβεια τὸ ἠθικὸ καὶ πολὺ περισσότερο τὸ ὀντολογικὸ βάθος της. Τὸ νὰ ἀναγνωρίζουμε τὴν παρουσία τοῦ κακοῦ καὶ τῆς ἁμαρτίας μέσα μας εἶναι ἀφενὸς ἄθλημα ἔμπονης πνευμα- τικῆς ἐνδοσκόπησης καὶ ἀφετέρου δώρη- μα τοῦ Θεοῦ. Πρέπει καὶ ἐμεῖς νὰ προ- σπαθήσουμε καὶ ὁ Θεὸς νὰ μᾶς δωρίσει. Ὑπάρχουν μερικοὶ ποὺ ἁμαρτάνουν βα- ρέως καὶ δὲν αἰσθάνονται τὴ νόσο τους. Καὶ ἄλλοι ποὺ μὲ δυσκολία ὑποφέρουν καὶ τὸν παραμικρὸ νυγμὸ τῆς συνειδήσε- ώς τους, ὅπως δὲν ὑποφέρεται καὶ τὸ πα- ραμικρὸ σκουπιδάκι στὴν ἐπιφάνεια τοῦ ὀφθαλμοῦ μας. Ἡ ἐπίγνωση τῶν πνευ- ματικῶν μας νόσων εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς με- τανοίας, μιᾶς πνευματικῆς πορείας ποὺ καταλήγει στὴν ἐλευθερία τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. Γι’ αὐτὸ καὶ προσευχόμαστε ἐκ βαθέων: «Κύριε, βασιλεῦ, δός μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμᾶ πταίσματα». 2. Ἄνθρωποι ποὺ ἐπιδόθηκαν στὸν σωτήριο ἆθλο τῆς βυθοσκόπησης τῆς ψυχῆς τους καὶ τοὺς δωρήθηκε ἀπὸ τὸν Θεὸ ἡ ἐπίγνωση τῆς ἁμαρτωλότητός τους εἶδαν τὸν ἑαυτό τους ὡς «ὁλοσώμα- τον πληγή» καὶ ὡς «μέγα τραῦμα». Καὶ ζήτησαν κατόπιν ἀπὸ τὸν Θεὸ τὸ μέγα δώρημα τῆς μετανοίας, διότι γνώρισαν πὼς εἶναι ἀδύνατον ἄνευ τῆς μετανοίας νὰ θεραπευθοῦν καὶ νὰ εὐαρεστήσουν τὸν Θεό. Εἶναι αὐτὸ ποὺ τόσο συχνὰ καὶ διδακτικὰ ψάλλουμε στὴν Ἐκκλησία μας: «Τῶν ἁγίων ὁ χορὸς εὗρε πηγὴν τῆς ζωῆς καὶ θύραν παραδείσου, εὕρω κἀγὼ τὴν ὁδὸν διὰ τῆς μετανοίας». Οἱ Ἅγιοί μας βρῆκαν πὼς πηγὴ τῆς ζωῆς καὶ θύρα τοῦ παραδείσου εἶναι ἡ μετάνοια. Γιὰ νὰ εἰσέλθουμε στὸν Παρά- δεισο πρέπει νὰ τοὺς ἀκολουθήσουμε. 3. Ἐκεῖνοι οἱ ἄνθρωποι ποὺ κατά- λαβαν πολὺ καλὰ τὰ παραπάνω αἰσθά- νονται μία ἔντονη ἱκετευτικὴ διάθεση, ὅταν στὶς ἐκκλησιαστικὲς ἀκολουθίες ποὺ τελοῦμε καθημερινά, ἰδιαίτερα ὅμως στὴ Θ. Λειτουργία, δεόμαστε: «Τὸν ὑπό- λοιπον χρόνον τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐν εἰρήνῃ καὶ μετανοίᾳ ἐκτελέσαι». Θεωροῦν, ἐπί- ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΗΣ ΤΗΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ) ἀρ­χιμ. Νι­κοδή­μου Καν­σί­ζο­γλου ἱ­ε­ρο­κή­ρυ­κος Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως Ἐ­δέσ­σης, Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας
  • 15.
    14 καὶ φαινόμενο, ποὺδὲν ἀναγεννᾶ τὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ ἀντιθέτως τὸν καθιστᾶ κομπλεξικό, σκυθρωπό, προβληματικό, στενοκέφαλο, φανατικό, σκληρὸ καὶ μί- ζερο. 2. Ἂς προσπαθήσουμε νὰ περιγρά- ψουμε τὴν πορεία αὐτῆς τῆς παραμόρ- φωσης. Κάποια στιγμὴ ὁ Θεὸς ἀπὸ ἀγά- πη παραχωρεῖ νὰ ζήσουμε ὀξέως τὸν πόνο τῆς ἁμαρτίας. Πολλὲς φορές, μάλι- στα, παραχωρεῖ νὰ ζήσουμε αὐτὸν τὸν πόνο, τὸ ἀναπότρεπτο σύμπτωμα τῆς ἁμαρτίας στὴν ψυχή μας ἀλλὰ καὶ στὸ σῶμα μας. Ὁ Θεὸς ἀποσκοπεῖ μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο στὴν ἀπὸ μέρους μας ἀναθεώ- ρηση τῆς ζωῆς μας. Αὐτὸ μερικοὶ τὸ ὀνο- μάζουν «πρόθεση τῶν συμπτωμάτων». Ἐπίσης, τὴν ἴδια στιγμὴ ὁ Θεὸς παρου- σιάζει μπροστά μας πρόσωπα ἢ γεγονότα ποὺ μᾶς ἐπηρεάζουν, ἀλλοιώνουν τὴν καλὴ ἀλλοίωση καὶ μᾶς ἐμπνέουν τὴν ἐπιθυμία γιὰ ἔξοδο ἀπὸ τὴν τελμάτω- ση τῆς ἁμαρτίας. Τότε, ἐμεῖς ἐλεύθερα ἀσπαζόμαστε τὸν δρόμο τῆς μεταστροφῆς καὶ διψᾶμε τὴν ἐλευθερία ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῶν ὀλεθρίων παθῶν. Ἀγωνιζόμαστε νὰ ἀκολουθήσουμε ἕναν καινούργιο τρόπο ζωῆς. Ὅλοι τότε βλέπουνε, πολλάκις δὲ σης, ὡς τὴ μεγαλύτερη δωρεὰ τὴ μετά- νοια. Κι ἂν ἕνα καὶ μόνο χάρισμα θὰ τοὺς δώριζε ὁ Θεός, θὰ ἐπιθυμοῦσαν νὰ εἶναι τὸ χάρισμα τῆς μετανοίας. Ὁπωσδήποτε τὸ μεῖζον πάντων χάρισμα εἶναι τὸ χά- ρισμα τῆς ἀγάπης πρὸς τὸν Θεό, ὡστόσο ἀποτελεῖ τόλμημα νὰ ζητοῦμε νὰ ἀγαπή- σουμε τὸν Θεό, ἐὰν πρωτύτερα δὲν καθά- ρουμε τὴν ψυχή μας μὲ τὸ χάρισμα τῆς μετανοίας. Μεγάλοι Ἅγιοι, ἐπιτελοῦντες θαύμα- τα φοβερά, φθάνοντας στὸ τέλος τῆς ζωῆς τους παρακαλοῦσαν τὸν Θεὸ νὰ τοὺς δώ- σει λίγο χρόνο ἀκόμη γιὰ νὰ μετανοή- σουν βαθύτερα. Β. ΠΑΡΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ 1. Ὁ πονηρός, ὅμως, διάβολος ποὺ θέλει ὅλα τὰ καλά μας νὰ τὰ διαστρέ- φει καὶ ὅλες τὶς δωρεὲς τοῦ Θεοῦ νὰ τὶς ἀχρηστεύει, προσπαθεῖ νὰ μᾶς ὁδηγήσει σὲ μία παραμόρφωση τῆς μεγάλης δωρεᾶς τῆς μετανοίας καὶ πάρα πολλὲς φορὲς τὸ καταφέρνει. Ἀλλοιώνει μέσα μας τὸ πραγματικὸ φάρμακο τῆς μετανοίας καὶ τὸ μετατρέπει σὲ δηλητήριο. Μετατρέπει τὴ μετάνοιά μας σὲ φαρισαϊσμό, σκληρό- τητα καὶ φανατισμό. Καὶ ἐνῷ ἡ πραγμα- τικὴ μετάνοια εἶναι ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι δωρεὰ θερμαίνει, γλυκαίνει, καλοσυ- νεύει δηλαδὴ ὀμορφαίνει τὸν ἄνθρω- πο, ἡ δαιμονική της παραμόρφωση τὴν καθιστᾶ εὐάλωτο ψυχολογικὸ γεγονὸς Ἡ εὐχὴ τοῦ ἁγίου Ἐφραὶμ τοῦ Σύρου Καὶ ἐζητει ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν. Τίς ἐστιν...
  • 16.
    15 καὶ θαυμάζουνε, τὴμεταστροφή μας. Ἐδῶ, ὅμως, χρειάζεται τεταμένη ἡ προ- σοχή μας. Ἂν ἡ σχέση μας μὲ τὸν Θεὸ δὲν εἶναι σχέση ταπείνωσης καὶ γνήσιας ἀγάπης, τότε ἡ μεταστροφή μας στρέφε- ται σὲ διαστροφὴ καὶ καταλήγει σὲ κα- ταστροφή. Τὸ ἀσφαλέστερο κριτήριο γιὰ νὰ καταλάβουμε ὅτι ἡ μετάνοιά μας ἔχει γνησιότητα εἶναι ὁ τρόπος ποὺ τοποθε- τούμαστε ἀπέναντι στὸν συνάνθρωπό μας καὶ μάλιστα τὸν ἀδύναμο, τὸν μπερ- δεμένο, τὸν ρυπαρό, τὸν ἁμαρτωλό. Ἂν θέλουμε νὰ κάνουμε τὸν διδάσκαλο, ἂν θέλουμε νὰ λογαριάζεται ἡ γνώμη μας, ἂν καταδικάζουμε τὸν ἐμπαθῆ, ἂν κρί- νουμε τὸν ἁμαρτωλό, ἂν περιφρονοῦμε τὸν ἀδύναμο, ἂν ἐπιπλήττουμε τὸν μπερ- δεμένο, ἂν ἀποστρεφόμαστε τὸν ρυπαρό, τότε, ἂς μὴ πλανώμεθα, βρισκόμαστε σὲ διαστροφὴ τῆς μετανοίας. 3. Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ποτὲ πὼς τὰ πνευματικά μας κατορθώματα καὶ πολὺ περισσότερο οἱ δωρεὲς τοῦ Θεοῦ ἀπαιτοῦν συνεχῆ ἐργασία γιὰ νὰ διατη- ροῦνται, νὰ αὐξάνονται καὶ νὰ ὡριμά- ζουν μέσα μας. Δὲν σημαίνει πώς, ὅ,τι ἐφάπαξ κατανοήσαμε, βιώσαμε ἢ ἐλάβα- με, αὐτὸ θὰ εἶναι δεδομένο καὶ μόνιμο μέσα μας διὰ παντός. Μπορεῖ μιὰ στιγμὴ νὰ ζήσαμε τὸν μόχθο καὶ τὸν πόνο τῆς ἁμαρτίας καὶ νὰ τὴν ἀποστραφήκαμε, πρέπει, ὅμως, νὰ διατηρήσουμε ἐγκόπως αὐτὴν τὴν ἀποστροφή. Μπορεῖ σὲ μιὰ δύσκολη περίοδο τῆς ζωῆς μας νὰ γευθή- καμε τὴ δωρεὰ καὶ τὴν παράκληση τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ Τὸν ἀποδεχθήκαμε μὲ θαυ- μασμὸ καὶ εὐγνωμοσύνη, πρέπει, ὅμως, νὰ διατηρήσουμε αὐτὴν τὴν ἔκπληξη καὶ τὴν ταπείνωση στὴ σχέση μας μαζί Του. Ἡ μόνιμη ἀποστροφὴ πρὸς τὴν ἁμαρτία καὶ ἡ συνεχὴς οἰκοδόμηση καὶ ἀνακαί- νιση τῆς ἐν ταπεινώσει σχέσεώς μας μαζί Του, συνιστοῦν τὴ γνήσια μετάνοια, ἡ ὁποία ἐκφράζεται ὅλως ἀπαραιτήτως καὶ στὴ σχέση μας καὶ κοινωνία μας μετὰ πάντων τῶν ἀδελφῶν μας. Ἄνθρωπος ταπεινὸς μὲ τὸν Θεὸ καὶ ἐγωϊστὴς μὲ τὸν συνάνθρωπο εἶναι ἄνθρωπος ψευδὴς καὶ αὐτοαναιρούμενος. Αὐτὸς ποὺ ζητᾶ ἔλεος καὶ χάρη ἀπὸ τὸν Θεὸ καὶ φέρεται σκληρὰ καὶ ἄτεγκτα στὸν πλησίον εἶναι ἀθεράπευτα ὑποκριτὴς καὶ φονεὺς τοῦ ἑαυτοῦ του. Δὲν ἤπιε τὸ φάρμακο τῆς μετανοίας, ἀλλὰ τὸ δηλητήριο τῆς ἀλα- ζονείας. Γ. ΣΗΜΕΙΑ (ΗΤΟΙ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ) ΤΟΥ ΑΛΗΘΩΣ ΜΕΤΑΝΟΟΥΝΤΟΣ (ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΣΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΗΣ ΚΛΙ- ΜΑΚΟΣ) Διδαχὴ ἁγίου Κοσμᾶ γιὰ τὴν ἐξομολόγηση Μετάνοια
  • 17.
    16 1. Καίριο σημεῖοκαὶ ἀψευδὲς κριτή- ριο τῆς ἀληθοῦς μετανοίας μέσα μας εἶναι ἡ ἔλλειψη βιασύνης, ἡ ἀπουσία τῆς ἀνυ- πομονησίας. Αὐτὸς ποὺ «ἐπίασε» σωστὰ τὰ πράγματα γνωρίζει πὼς ἡ ἀλλαγὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπαιτεῖ ἀγῶνα χρόνιο, ὑπο- μονὴ καὶ χάρη ἀπὸ τὸν Θεό. Δὲν εἶναι μηχανιστικὸ ἀποτέλεσμα ἐφαρμογῆς κα- νονισμῶν. Ὁ ὅσιος Ἰωάννης τῆς Κλίμα- κοςἀναγνώρισεἀληθινὴμετάνοιασ’ἐκεί- νους ποὺ ἀντίκρισε «κατακαμπτόμενους ἕως τέλους τῆς ἑαυτῶν ζωῆς». Ἔσκυβαν μὲ καρτερία τὸν αὐχένα τους ἕως τέλους τῆς ζωῆς τους. Πολλοὶ ἀπὸ ἐμᾶς ἀπελ- πιζόμαστε, διότι ἐγωϊστικὰ κινούμενοι θέλουμε νὰ δοκιμάσουμε ταχύτατα καὶ δίχως πολλοὺς πόνους καὶ κόπους τοὺς γλυκοὺς καρποὺς τῆς μετανοίας. Πολ- λάκις δὲ ἀγανακτοῦμε καὶ διαμαρτυρό- μαστε, ὅταν δὲν ἀπολαμβάνουμε ὀφέλη ἀπὸ τὰ φτωχὰ ψήγματα μιᾶς ἐξωτερικοῦ τύπου μετανοίας μας. Ὁ ὅσιος Ἰωάννης, ὅμως, ἐπιμένει ὅτι μετάνοια εἶναι «ἡ ἑκούσιος πάντων τῶν θλιβερῶν ὑπομο- νή». Ἀντιθέτως, χαρακτηριστικὸ τοῦ μὴ ὑγιῶς μετανοοῦντος εἶναι ἡ βιασύνη. Αὐτοὶ ποὺ θέλουν νὰ ἀποφύγουν κόπο, χρόνο, καὶ τὴν χαριτοπάροχο ταπείνωση «πιάνουν» τὴν εὔκολη, ἀλλὰ ἀδιέξοδο ὁδὸ δηλαδὴ διορθώνουν τὴν ἐξωτερική τους ἐμφάνιση καὶ συμπεριφορὰ καὶ ἐπι- δίδονται στὴ στείρα τυπολατρεία καὶ τὸν συντηρητισμό. Θέλουν μέσα σὲ λίγο χρό- νο νὰ χτίσουν καὶ νὰ ἀποκτήσουν, ὅσα γκρέμιζαν καὶ ἀπώλεσαν μέσα σὲ χρόνια ὁλόκληρα. Πάντως ἂς γνωρίζουμε πὼς αὐτὸς ποὺ βιάζεται στὰ πνευματικά, δὲν ἀγαπᾶ ἀληθινὰ τὸν Θεό. 2. Ἡ ταπείνωση εἶναι ἡ ψυχὴ τῆς μετανοίας, ἡ διήκουσα διάθεσή της. Ὅσοι πραγματικὰ μετανοοῦν «τὸν νοῦν ἐν τῇ ἀβύσσῳ τῆς ταπεινώσεως κατέδυσαν». Μετανοοῦμε γνήσια, ὅταν βυθίζουμε τὸ νοῦ μας στὴν ἄβυσσο τῆς ταπείνωσης. Καὶ πρῶτος καρπὸς αὐτῆς τῆς σωτήριας κατάδυσης εἶναι ἡ ἀπόλυτη ἀπροθυμία μας νὰ κρίνουμε κάποιον. Οἱ γνησίως μετανοοῦντες κατὰ τὸν ὅσιο Ἰωάννη τῆς Κλίμακος «Ποῦ κρίναι τινὰ τῶν ἀνθρώ- πων; Οὐδαμοῦ». Εἶναι ἀδύνατον νὰ τοὺς δεῖς νὰ κρίνουν κάποιον συνάνθρωπό τους. «Ὁ ἑαυτὸν θρηνῶν, οὐ γνώσεται θρῆνον ἢ πτῶμα ἄλλου ἢ μέμψιν». Ὅταν κάποιος ζεῖ ἐντός του τὴν τραγωδία τῆς ἀποτυχίας του, καὶ ἀλλοίμονο ἂν δὲν ζοῦμε κάτι τέτοιο, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχει διάθεση νὰ παρατηρεῖ καὶ νὰ κρίνει τὴν ἀποτυχία τοῦ συνανθρώπου του; Μάλιστα ἡ μετάνοια, ὅταν ὡριμάσει μέσα μας τόσο μᾶς ὀμορφαίνει καὶ μᾶς κάνει εὐαίσθητους, ποὺ προσέχουμε νὰ μὴν προκαλέσουμε τὸν παραμικρὸ πόνο στὸν πλησίον. Γνωρίσαμε ἀνθρώπους γνήσια πνευματικοὺς καὶ πραγματικὰ χαριτω- μένους ποὺ παρουσίαζαν τὸν ἑαυτό τους καθ’ ὑπερβολὴν ἀδύναμο γιὰ νὰ μὴ φέ- ρουν σὲ δύσκολη θέση τὸν πλησίον τους. Αὐτὸ ἀποτελεῖ καὶ ἕνα ἀπὸ τὰ πολύτιμα ἀρώματα τῆς ἁγιότητας. 3. Αὐτοὶ ποὺ μετανοοῦν ἀληθινὰ δὲν θλίβονται τόσο γιὰ τὴ δική τους κα- τάντια, ὅσο διότι ἐλύπησαν τὸν Θεὸ καὶ φάνηκαν ἀνάξιοι τοῦ θείου καλέσματος. Ὅσια Μαρία Αἰγυπτία
  • 18.
    17 Ὁ πόνος τουςεἶναι βαρύς, διότι γνωρί- ζουν πὼς ἐμόλυναν τὸν ἑαυτό τους «μετὰ τὴν προτέραν φιλανθρωπίαν καὶ ἄφε- σιν», ὅπως λέει ὁ ὅσιος Ἰωάννης ὁ Σινα- ΐτης. Ὄχι διότι χάλασαν τὴν ἐξωτερική τους «βιτρίνα», ὄχι διότι ἐξετέθηκαν στὰ μάτια τοῦ κόσμου, ὄχι διότι ἐξευτελίστη- καν ἐνώπιον πολλῶν, ἀλλὰ διότι ἐλύπη- σαν τὸν Θεό. Καρπὸς αὐτοῦ τοῦ πόνου εἶναι ὁ ἐσωτερικὸς ἐπαναπροσδιορισμὸς καὶ ὄχι ἡ συμπεριφορικὴ βελτίωση. Σὲ πολλοὺς ἡ μετάνοια χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἔντονη διανοητικότητα δηλαδὴ εἶναι δι- αδικασία «ψυχο»-λογικῆς ἀνακούφισης, συναισθηματικῆς ἐκφόρτισης καὶ ξερὴ γνώσηκαὶἐφαρμογὴτῶνἐξωτερικῶντύ- πων μετανοίας. Δυστυχῶς τὸ φαινόμενο αὐτὸ εἶναι πολὺ συχνὸ καὶ ἔντονο στὴν ἐποχή μας. Ἐκεῖ ποὺ δὲν «δουλεύει» ἡ καρδιὰ παρὰ μόνο ἡ ξηρὰ καὶ ἀφώτιστη, καὶ κατὰ βάθος, ἐγωϊστικὴ λογική, ἐκεῖ ἀπαραιτήτως γεννᾶται ἡ δυσκαμψία, ἡ στενοκεφαλιά, ἡ ὑποκρισία, τὸ πνευμα- τικὸ «μακιγιάρισμα». Ἀπότοκο τῶν πα- ραπάνω ἀποτελεῖ τὸ ἀνικανοποίητο τῆς ψυχῆς, ἡ ἔλλειψη εἰρήνης καὶ χαρᾶς καὶ ὁ ἐσωτερικὸς μαρασμός. Ἡ ἀληθινὴ μετάνοια, ὅπως μᾶς διδά- σκει ὁ Σιναΐτης ἀββᾶς, εἶναι «ἀνανέωση τοῦ βαπτίσματος, συμφωνία μὲ τὸν Θεὸ γιὰ νέα ζωή, συμφιλίωση μὲ τὸν Κύριο, καθαρισμὸς τῆς συνειδήσεως». Ὅπως λέει ἡ Ἐκκλησία μας «Πηγὴ τῆς ζωῆς καὶ θύρα παραδείσου». ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟ Εἶπε ὁ ἀββᾶς Ἡσαΐας: «Ἐὰν σοῦ ἔρθῃ λογισμὸς νὰ κατακρίνῃς τὸν πλησίον γιὰ κά- ποιο ἁμάρτημά του, πρῶτα νὰ σκεφθῇς ὅτι ἐσὺ εἶσαι περισσό- τερο ἁμαρτωλὸς ἀπ΄ αὐτὸν καὶ ἐκεῖνα ποὺ νομίζεις ὅτι σωστὰ τὰ κάνεις, μὴν πιστέψης ὅτι ἦσαν ἀρεστὰ στὸν Θεό. Καὶ ἔτσι δὲν θὰ τολμήσῃς νὰ καταδικάσῃς τὸν πλησίον». Εἶπε ἐπίσης: «Ἐὰν δὲν κατακρίνῃς τὸν πλησίον ἀλλὰ ἐξουθενώνῃς τὸν ἑαυτό σου, παρέχεις ἀνάπαυση στὴ συνείδησή σου». Μετάνοια
  • 19.
    18 ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Φώτη Δημητρακόπουλου  καθηγητοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν Σ τὴν Εὐρώπη ὁ Διαφωτισμὸς πα- ρουσιάσθηκε πολὺ πιὸ πρὶν ἀπ᾿ ὅ,τι στὴν Ἑλλάδα: στὴν ἑλληνικὴ σκέψη γενικότερα τοποθετεῖται ἀπὸ τὸ 1770 ὣς τὸ 1820. Στὰ ἴδια χρόνια μὲ τὴ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση. Γιὰ τὴ σκέψη τῶν διαφωτιστῶν, τῶν δικῶν μας καὶ τῶν Εὐρωπαίων, ὁ κόσμος βρίσκεται σὲ πρόοδο —ἡ ἔννοια τῆς προ- όδου εἶναι δεσπόζουσα στὴν πορεία τοῦ πολιτισμοῦ— τελείως γραμμικὴ ἀντί- ληψη, ποὺ σημαίνει ὅτι ὅσο περνάει ὁ καιρός, τόσο ὁ κόσμος προοδεύει. Εἶναι γνωστὸ ὅτι ὁ Διαφωτισμὸς συνδέθηκε μὲ τὸν θαυμασμὸ τῆς ἀρχαιότητας καὶ κυρίως τοῦ Λόγου ποὺ αὐτὴ εἶχε εἰσηγη- θεῖ. Ὅμως στὴν ἀρχαιότητα δὲν ἔλειπε βεβαίως ὁ Μῦθος καὶ ἡ Θρησκεία, οὔτε τὸ ἐξωλογικὸ στοιχεῖο. Ὁ Διαφωτισμὸς ταύτισε τὸν μῦθο μὲ τὴν πρόληψη, καὶ τὴ Θρησκεία μὲ τὴ δεισιδαιμονία. Στὴν ἀκμὴ του μάλιστα ὁ Διαφωτισμὸς ὑπο- στήριξε τὴν ἀθεΐα. Ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ ἀντικαθίσταται ἀπὸ τὴν πρόοδο τοῦ ἀνθρώπου. Τὸ σχῆμα πορεύεται ὡς ἑξῆς: ὁ Διαφωτισμὸς εἶναι ὁ θρίαμβος τοῦ ὀρθοῦ λόγου, ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἡ ἐπικράτη- ση τοῦ νοουμένου ὡς συμφέροντος, τὸ πρακτικῶς συμφέρον εἶναι ἡ οἰκονο- μικὴ ἐπιβίωση, ἡ οἰκονομικὴ ἐπιβίωση εἶναι ἡ κυριαρχία τοῦ χρήματος, ἡ κυρι- αρχία τοῦ χρήματος εἶναι ἡ ἐπικράτεια τοῦ ζόφου, ἐπικράτεια τοῦ ζόφου εἶναι ὁ θάνατος τοῦ πνεύματος. Γιὰ νὰ κυριαρχήσουν στὸν τόπο μας τὰ διδάγματα τοῦ διαφωτισμοῦ ἔπρεπε νὰ κατασυκοφαντηθεῖ τὸ Βυζάντιο, δη- λαδὴ οἱ ἑλληνικοὶ μέσοι χρόνοι. Τὸ ἔργο αὐτὸ ποὺ ξεκίνησε ὁ Κοραῆς τὸ συνέχι- σαν ἀδιάκοπα οἱ ἐπίγονοί του. Ἔχει σημασία νὰ ἐπισημάνου- με ὅτι ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμή, στὴν ἀκαδημαϊκὴ λογιοσύνη, στοὺς καθη- γητὲς τοῦ ἀθηναϊκοῦ Πανεπιστημίου, ὁ Διαφωτισμὸς ὑπῆρξε ἡ κυρίαρχη ἰδε- ολογία. Θὰ βροῦμε στὰ χρόνια μέχρι τὸ 1860 μόνο σπανιότατες ἐξαιρέσεις
  • 20.
    19 ποὺ νὰ τολμοῦννὰ ὑπεραπιστοῦν τὸ Βυζάντιο ἀντίθετα πρὸς τὴν ἀντίληψη τοῦ Διαφωτισμοῦ· ἡ χαρακτηριστικότε- ρη περίπτωση εἶναι, ἀργότερα βέβαια, ὁ Παπαρρηγόπουλος. Ἀκόμα καὶ οἱ κα- θηγητὲς τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς στὸ Πανεπιστήμιο, ποὺ θὰ ἔπρεπε κάπως νὰ εἶναι κοντύτερα στὸ Βυζάντιο, τὸ περι- φρονοῦν. Τοῦτο γιατί εἶναι διαφωτιστές, καὶ ἔχουν σπουδάσει εἰς τὴν Ἑσπερία. Οἱ ἰδέες τοῦ Διαφωτισμοῦ συνοψίζο- νται στὰ ἀκόλουθα βασικὰ ἄρθρα: πίστη στὴ δύναμη τοῦ ὀρθοῦ λόγου, στὴν ἐξε- λιξιμότητα τοῦ ἀνθρώπου, στὴν πρόοδο καὶ στὴ δυνατότητα τῆς ἐπίγειας εὐτυ- χίας. Συνεχίζω ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Κ. Θ. Δημαρᾶ, «Νεοελληνικὸς Διαφωτισμός», σ.6: «ὁ Διαφωτισμὸς εἶναι αἰσιόδοξος· ἀποδίδει κατὰ συνέπεια, ἰδιάζουσα ση- μασία στὰ θέματα τῆς ἀγωγῆς· προάγει τὶς ζωντανὲς γλῶσσες, καὶ ἰδιαίτερα τὰ ἐθνικὰ ἰδιώματα, σὲ βάρος τῶν νεκρῶν γλωσσῶν, καλλιεργεῖ τὴν ἐλεύθερη κριτικὴ ἔρευνα, τὴ γνώση τοῦ φυσι- κοῦ κόσμου, κηρύχνει τὴν ἀνεξιθρη- σκεία, διδάσκει τὴν ἀξιοπρέπεια τοῦ κάθε ἀνθρώπου. Γιὰ τὸν Διαφωτισμὸ ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἰσχυρότερος ἀπὸ Ὁ χορὸς τῶν Ἁγίων Κολλυβάδων Πατέρων
  • 21.
    20 ὁποιαδήποτε παράδοση καὶὁποιαδήπο- τε αὐθεντία· τὸ πείραμα νικᾶ τὴν πα- ράδοση καὶ ἐξασφαλίζει τὴ γνώση τοῦ φυσικοῦ κόσμου». Ἐλπίζω νὰ μὴ μέ- νουν πολλὲς ἀμφιβολίες· ἄλλωστε ἡ δι- ατύπωση στὴν τελευταία περίοδο τοῦ Δημαρᾶ εἶναι ἀπερίφραστη: «ὁ ὀρθὸς λόγος εἶναι ἰσχυρότερος», «τὸ πείραμα νικᾶ τὴν παράδοση». Ἂς προσέξουμε τὰ ρήματα, πρόκειται περὶ ἰσχύος καὶ νί- κης! Ἰσχὺς καὶ νίκη ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ δὲν ἐπιβάλλεται παρὰ μόνο μέσῳ τῆς οἰκονομικῆς κυριαρχίας. Ἡ ἀνυπολη- ψία πρὸς τὴν παράδοση ἀποτελεῖ ὕβριν ἔναντι τοῦ μεγίστου ἱστορικοῦ διδάγμα- τος ὅτι ἡ δύναμη τοῦ κακοῦ ταλανίζει τὴν ὕπαρξη ἐσαεί, καὶ ἔτσι ἡ αἰσιοδοξία τοῦ Διαφωτισμοῦ εἶναι ἄκρως ἐπικίνδυ- νη, ἰδίως σήμερα ποὺ τὸ οἰκολογικὸ πρό- βλημα εἶναι κοινὴ ἐμπειρία. Πόσο ἐνδιαφέρον καὶ τί σχέση μπο- ρεῖ νὰ ἔχει τὸ κυνήγι τοῦ χρήματος καὶ τῆς ἐπιτυχίας, μὲ τὴ γνώση τοῦ παρελ- θόντος, μὲ τὴν ἱστορικὴ μνήμη, μὲ τὴ μυθολογικὴ θέαση τοῦ κόσμου, μὲ τὴ θρησκευτικὴ ἐνατένιση; Φαινομενικῶς καμμία. Καὶ ὅμως ὑπάρχει. Ἐξορίζοντας τὴ θρησκεία καὶ θρησκειοποιῶντας ὁ ἄνθρωπος τὸν ἑαυτό του, κουρασμένος ἀπὸ τὸ ἀπεχθὲς αὐτοείδωλό του, προ- σπαθεῖ νὰ λυτρωθεῖ ἀπὸ τὸ ψεῦδος, καὶ θεωρεῖ ἀλήθεια κάθε παραθρησκεία. Ἡ διάλυση τῆς συντεταγμένης θρησκείας, ἡ ἀπαξίωση τοῦ χριστια- νισμοῦ βοή- θησε νὰ ἀνα- δυθοῦν ὅλοι οἱ δαίμονες τῆς ἀνθρώπι- νης ψυχῆς: φαιδρὲς αἱρέ- σεις, ἐπικίν- δυνες παρα- θρησ κ ε ῖ ε ς , πνευματικοὶ κ α θ ο δ η γ η - τές, ὅμιλοι ἀστρολόγων, ἀ π α τ ε ῶ ν ε ς μάντεις, ὡρο- σκόποι, χαρ- τ ο ρ ί χ τ ρ ε ς , χειρομάντεις, μέντιουμ, παραψυχολόγοι, γκουροὺ καὶ ψευδοπροφῆτες. Τὴν ἴδια στιγμή, οἱ ἡμεδαποὶ φωτισμένοι ἐξακολουθοῦν νὰ εἰρωνεύονται τὸ «δεισιδαῖμον καὶ θρη- σκόληπτον» μεσαιωνικὸ Βυζάντιο! Ἡ πιθανὴ ἔνσταση ὅτι ὅλη ἡ παρα- πάνω συμπτωματολογία δὲν ἔχει ἄμεση σχέση μὲ τὸν Εὐρωπαϊκὸ Διαφωτισμὸ εἶναι ἀνυπόστατη, καὶ κατὰ τὸ ὅτι ὅλοι οἱ σημερινοὶδιαχειριστὲςτῆςἐξουσίαςστὸν δυτικὸ κόσμο εἶναι συντεταγμένοι στὶς ἀρχὲς τῆς διαφωτιστικῆς ἀντίληψης τῆς ἐκλογίκευσης, ἤγουν τῆς οἰκονομικῆς δραστηριότητας. Εἶναι ἐντελῶς ἁπλό: πέρα ἀπὸ θεωρητικὰ σχήματα, φιλοσο- φικοὺς στοχασμοὺς καὶ ἀνθρωπιστικὲς ἰδέες, γιὰ νὰ ἐπικρατήσει ὁτιδήποτε σὲ Ἀπὸ τὴν ἐκδήλωση τῆς Ἑνωμένης Ρωμηοσύνης γιὰ τὸν Παπουλᾶκο στὴν Παλαιὰ Βουλή, 18-5-13.
  • 22.
    21 τοῦτο τὸν κόσμο,εἶναι ζήτημα ἰσχύος, δύναμης, ἐπιβολῆς, κυριαρχίας. Ὁ τρί- τος πειρασμός, ἡ ἄσκηση τῆς ἐξουσίας, εἶναι ἡ μεγαλύτερη κοσμικὴ σαγήνη. Ὁ Διαφωτισμὸς κατακερμάτισε τὸν κόσμο γιὰ νὰ τὸν ὁμογενοποιήσει στὴν παγκο- σμιότητα τοῦ συμφέροντος. Ὡστόσο, τὸ παιχνίδι τοῦ ἐθνισμοῦ, βασισμένο στὴν ἀρχὴ τῶν ἐθνικοτήτων, δὲν ἔπαψε νὰ παίζεται εἰς βάρος τῶν λαῶν. Ἡ ἰδέα τοῦ Κράτους βασισμένου στὴ φυλετικὴ κυρι- αρχία, εἶναι παραλ- λαγὴ τῆς κυριαρχίας τῆς ὕλης ἔναντι τοῦ πνεύματος. Αὐτὸ τὸ παιχνίδιτῆςἐπιβολῆς, τῆς διαχείρισης τῆς ἐξουσίας, δὲν ἔχει κα- ταλαγιάσει. Καὶ δὲν φαίνεται νὰ ἐπέρχε- ται σωτηρία διαμέσου τῶν θρησκειῶν, ὅσες ἐκ παραλλήλου πρε- σβεύουν τὴν ἔννοια τῆς θρησκευτικῆς κυ- ριαρχίας. Ἂν θέλουμε νὰ εἴμαστε ἐπιεικεῖς, οἱ Ἕλληνεςδιαφωτιστὲςδὲνθὰμποροῦσαν νὰ λατρεύουν τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὸ προ- γονικὸ παρελθὸν παρὰ μόνο τὴν ἑλλη- νικὴ ἀρχαιότητα. Ὁ ἑλληνικὸς μεσαίω- νας ἦταν γι᾿ αὐτοὺς κάτι τὸ ἐξωφρενικό, ὅπως τὸ παρουσίαζαν οἱ Εὐρωπαῖοι δια- φωτιστὲς τοῦ δέκατου ὄγδοου αἰῶνα, ὁ Βολταῖρος, ὁ Μοντεσκιέ, ἰδίως ὁ Γίββων. Ἔτσι, μπροστὰ στὴ «βαρβαρότητα» τοῦ Βυζαντίου ἔβαζαν τὴ «λαμπρότητα» τῆς ἀρχαιότητας, καὶ μὴ μπορῶντας νὰ πα- ρακάμψουν τὸν χριστιανισμὸ ἔφτια- χναν ἕναν εὐσεβιστικὸ ἠθικισμό. Τοῦτα τοὺς προσεπόριζαν θέσεις, ἀξιώματα καὶ ἀναγνώριση. Ἂν στοὺς δύο προηγούμενους αἰῶνες ἡ συζήτηση στὴν Ἑλλάδα περὶ Διαφωτισμοῦ καὶ περὶ Βυζαντίου εἶχε χαρακτῆρα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀκαδη- μαϊκὸ καὶ πολιτισμικό, ἀπὸ δῶ κι ἐμπρὸς ὁλοένα καὶ περισσότερο θὰ φαίνεται ὅτι δὲν εἶναι ἁπλῶς ζήτημα αὐτογνωσίας, ἀλλὰ αὐτοπροστασίας. Δηλαδή, ἡ διεκ- δίκηση τῆς ἑτερότητας, τὸ δικαίωμα νὰ διατηρῶ τὸ πρόσωπό μου, ὁλοένα θὰ ἐξα- λείφεται καὶ θὰ ἰσοπεδώνεται μέσα στὴν ὁμαδοποίηση-παγκοσμιοποίηση, στὸ πνεῦμα τῆς ἀγέλης, καὶ τοῦτο πιὰ δὲν εἶναι μόνον πρόβλημα τοῦ τόπου μας. Ἡ νεοελληνικὴ ἑτερότητα σημα- τοδοτήθηκε, στὰ ἴδια χρόνια μὲ τὸν Διαφωτισμό, τέλη 18ου - ἀρχὲς 19ου αἰῶνα, ἀπὸ τὴ φιλοκαλικὴ ἀναγέννηση, τοὺς λεγόμενους Κολλυβάδες. Τὴ θύρα- θεν, κατὰ κόσμο, σοφία τους, καθὼς καὶ τὴν ὀρθόδοξη πίστη τους δὲν τὴν ἔχου- με ἀκόμα σπουδαιολογήσει. Ἡ φιλοκα- λία δὲν εἶναι φιλοπρωτία, ἡ Ὀρθοδοξία δὲν εἶναι κενοδοξία. Οἱ «Κολλυβάδες» συκοφαντήθηκαν, περιφρονήθηκαν, οἱ διαφωτιστὲς εἶναι ἀκόμη καὶ σήμερα ἡ ἐξουσία. Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν
  • 23.
    22 ΟΙ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Δρ. Κα­ϊ­μα­κά­μηΒα­σι­λείου ἐ­πίκ. Κα­θη­γη­τοῦ ΤΕΦΑΑ - ΑΠΘ   α. Ἀδρο­με­ρή ἀ­να­φο­ρὰ στὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ καὶ τὰ αἱ­μα­τη­ρὰ θε­ά­μα­τα κα­τὰ τὴ ρω­μα­ϊ­κὴ ἐ­πο­χὴ. Ἐ­πει­δὴ  κα­τὰ και­ρού­ς  δι­ο­χε­τεύ­ον­ ται  στοὺ­ς  ἀ­νυ­πο­ψί­α­στους ἀνθρώπους κά­ποι­ε­ς πα­ρα­πλα­νη­τι­κές, ἴ­σως καὶ  ὕπο­ πτε­ς  ἀ­πό­ψεις, ποὺ ἀ­φο­ροῦν  τὴν  δῆ­θε­ν  «κα­κή σχέ­ση» τοῦ χρι­στι­α­νι­σμοῦ μὲ τὸν ἀ­θλη­τι­σμό, τοὺς Ὀ­λυμ­πια­κοὺς Ἀ­γῶ­νες (Ο.Α.), τὰ ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὰ μνη­μεῖ­α καὶ τὸ ἴ­διο τὸ σῶ­μα τοῦ ἀν­θρώ­που θὰ πα­ ρα­τε­θοῦν παρακάτω ἀ­ξι­ό­πι­στες ἀρ­χαῖ­ες καὶ σύγ­χρο­νες πη­γὲς ἀ­πὸ τὶς ὁ­ποῖ­ες προ­ κύ­πτουν ἐν­τε­λῶς δι­α­φο­ρε­τι­κὰ στοι­χεῖ­α. Θὰ γί­νει ἀ­δρο­με­ρὴς ἀ­να­φο­ρὰ στὴν ἀ­νυ­ πο­λη­ψί­α καὶ τὴν κα­ταρ­ρά­κω­ση, ποὺ εἶ­ χαν πε­ρι­έλ­θει οἱ Ο.Α., ὅ­ταν ὁ Θε­ο­δό­σιος ὁ Μέ­γας τοὺς κα­τήρ­γη­σε προ­σφέ­ρον­τάς τους τὴν «εὐ­θα­να­σί­α». Εἶ­ναι γνω­στὸ ὅτι ὁ λαμ­πρότε­ρο­ς πο­ λι­τι­σμὸς ποὺ ἔχει ἀ­να­δεί­ξει πο­τὲ ὁ ἄν­ θρω­πος ἦ­ταν ὁ ἀρ­χαῖ­ος ἑλ­λη­νι­κός, στὰ ἐκ­παι­δευ­τι­κὰ συ­στή­μα­τα τοῦ ὁ­ποί­ου κυ­ρί­αρ­χη θέ­ση κα­τεῖ­χε ἡ γυ­μνα­στι­κὴ καὶ ἡ μου­σι­κὴ-πνευ­μα­τι­κὴ καλ­λι­έρ­γεια. Ἡ ἁρ­μο­νι­κὴ αὐ­τὴ ἐκ­παί­δευ­ση ἀ­νέ­δει­ξε τὸν λε­γό­με­νο κα­λὸν καί ἀγα­θὸν πο­λί­τη, δη­λα­δὴ τὸν καλ­λι­ερ­γη­μέ­νο σω­μα­τι­κὰ καὶ πνευ­μα­τι­κά. Με­τὰ τὴν κα­τά­κτη­ση τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ κό­σμου ἀ­πὸ τοὺς Ρω­μαί­ους ἡ ἐ­πο­χή, ὅ­που καλ­λι­ερ­γή­θη­κε στὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ ἡ συμ­με­τρί­α καὶ ἡ κα­λο­κα­γα­θί­α ἔ­δω­σε τὴ θέ­ση της σὲ μί­α ἄλ­λη ἐ­πο­χή, ἡ ὁ­ποί­α χα­ ρα­κτη­ρί­ζε­ται ἀ­πὸ τὸν ἐ­παγ­γελ­μα­τι­σμό, τὸν ὑ­λι­σμό, τὴ βαρ­βα­ρό­τη­τα, τὰ αἱ­μα­ τη­ρὰ θε­ά­μα­τα, τὰ στοι­χή­μα­τα καὶ τοὺς φα­να­τι­σμέ­νους θε­α­τές. Ὅ­λα αὐ­τὰ τὰ ἐ­νί­σχυ­αν καὶ τὰ στή­ρι­ζαν οἱ αὐ­το­κρά­ το­ρες μὲ τὴ γνω­στὴ πο­λι­τι­κὴ «ἄρ­τος καί θέ­α­μα». Μαρ­τυ­ρί­ες ἀρ­χαί­ω­ν  συγ­γρα­φέων φα­νε­ρώ­νουν τὴ με­γά­λη δι­α­φθο­ρὰ ποὺ  γνώ­ρι­σε  ὁ  ἀ­θλη­τι­σμὸς τὴν  ἐπο­ χή  αὐτή, ἀ­φοῦ ἡ ἀ­γο­ρα­πω­λη­σί­α τῶν ἀ­γώ­νων ἀ­πὸ ἀ­θλη­τές, προ­πο­νη­τὲς καὶ κρι­τὲς ἦ­ταν ἕ­να πο­λὺ συ­χνὸ φαι­νό­με­νο. Πα­ράλ­λη­λα χι­λιά­δες ἄν­θρω­ποι -κυ­ρί­ως χρι­στια­νοὶ- καὶ ἄ­γρια ζῶ­α ὁ­δη­γοῦν­ταν στὶς ἀ­ρέ­νες τῶν αἱ­μα­τη­ρῶν θε­α­μά­των, ὅ­που δι­α­σκέ­δα­ζαν οἱ ἐ­ξα­χρει­ω­μέ­νοι καὶ αἱμο­δι­ψεῖς θε­α­τές. Μί­α πα­ρό­μοι­α κα­τά­στα­ση­σύγ­χυ­σης, ἀ­βε­βαι­ό­τη­τας καὶ με­τάλ­λα­ξης ὑ­πῆρ­ξε ἐ­πίση­ς στὶς δι­ά­φο­ρες πα­γα­νι­στι­κὲς θρη­ σκεῖ­ες μὲ τοὺς πο­λυ­ά­ριθ­μους πα­ρα­δο­ σια­κοὺς καὶ νεοει­σα­γό­με­νους θε­ούς.
  • 24.
    23   β. Οἱ Ὀ­λυμ­πια­κοὶἈ­γῶ­νες (Ο.Α.) ὑ­πο­βαθ­μί­ζον­ται καί  πέ­φτου­ν  σέ ἀ­νυ­ πο­λη­ψί­α, ἐ­νῷ  ἡ  Ὀ­λυμ­πί­α  λα­φυ­ρα­γω­ γεῖται. Ἡ γε­νι­κό­τε­ρη αὐ­τὴ κα­τά­πτω­ση­ δὲ­ν ἦ­ταν δυ­να­τὸ­ν νὰ μὴν ἐ­πη­ρε­ά­σει ἄ­με­ σα καὶ τὸ λαμ­πρὸ θε­σμὸ τῶν Ο.Α., ὅ­που γιὰ χί­λια πε­ρί­που χρό­νια εἶ­χε σφυ­ρη­λα­ τη­θεῖ τὸ λε­γό­με­νο «ὅμαι­μο, ὁ­μό­γλωσ­σο καὶ ὁ­μό­δο­ξο» τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ κό­σμου. Με­τὰ τὴν κα­τά­κτη­ση τῶν Ἑλ­λή­νων ἀ­πὸ τοὺς Ρω­μαί­ους ἄρ­χι­σαν νὰ παίρ­ νουν μέ­ρος στὸν πα­ρα­πά­νω θε­σμὸ Ρω­ μαῖ­οι πο­λῖ­τες, ἀλ­λὰ καὶ κά­ποι­οι Ρω­μαῖ­ οι αὐ­το­κρά­το­ρες, χω­ρὶς ὅ­μως νὰ σε­βα­ στοῦν στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα τὸν θε­σμό, ἀ­φοῦ κα­τα­στρα­τη­γοῦ­σαν τὶς ἐ­να­γώ­νι­ες δι­α­τά­ξεις, ἐκ­βί­α­ζαν τοὺς κρι­τὲς καὶ ἐ­ξα­ γό­ρα­ζαν τὶς νί­κες. Ἔ­τσι ὁ θε­σμὸς αὐ­τὸς ἔ­χα­σε τὴν αἴ­γλη, τὴ μο­να­δι­κό­τη­τα καὶ τὸν σε­βα­σμό, ἀ­φοῦ «μπῆ­καν στὸν ἱ­ε­ρὸ χῶ­ρο τῆς Ἄλ­τε­ως ἡ λα­τι­νι­κὴ μα­ται­ο­δο­ ξί­α καὶ με­γα­λο­μα­νί­α, ἡ λα­τι­νι­κὴ ἐ­ξου­σι­ α­στι­κὴ σκο­πι­μό­τη­τα καὶ γε­νι­κὰ ὁ λα­τι­ νι­κὸς βαρ­βα­ρι­σμός». Τὸ­  πρῶ­το­  σο­βα­ρὸ πλῆγ­μα οἱ Ο.Α. τὸ δέ­χτη­καν τὸ 80 π.Χ. ὅ­ταν ὁ Ρω­μαῖ­ος στρα­τη­γὸς Σύλ­λας, προ­κει­μέ­νου νὰ γι­ ορ­τά­σει τοὺς στρα­τι­ω­τι­κούς του θριά­ μβους, λα­φυ­ρα­γώ­γη­σε τὴν Ὀ­λυμ­πί­α καὶ με­τέ­φε­ρε πολ­λὰ γλυ­πτὰ καὶ θη­σαυ­ροὺς στὴ Ρώ­μη. Πα­ράλ­λη­λα ἔ­κα­νε προ­σπά­ θεια νὰ τοὺς με­τα­φέ­ρει στὴ Ρώ­μη, ἀλ­λὰ οἱ συγ­κλη­τι­κοὶ γιά δι­κούς τους πο­λι­τι­ κοὺς λό­γους δὲν τοὺς δέ­χτη­καν. Τὸν 4ο π.Χ. ὁ αὐ­το­κρά­το­ρας Τι­βέ­ριος ἔ­λα­βε μέ­ρος στοὺς Ο.Α., ὅ­που ἐκ­βι­ά­ζον­ τας καὶ δω­ρο­δο­κῶν­τας τοὺς Ἑλ­λα­νο­δί­ κες κέρ­δι­σε πολ­λὲς νί­κες. Λί­γο  ἀρ­γό­τε­ρα, ὁ Κα­λι­γού­λας προ­ σπά­θη­σε, ἀλ­λὰ δὲν τὰ κα­τά­φε­ρε, νὰ τε­ μα­χί­σει καὶ νὰ με­τα­φέ­ρει στὴ Ρώ­μη τὸ ἄ­γαλ­μα τοῦ Δί­α ποὺ ἦ­ταν μέ­σα στὸν να­ὸ τοῦ Δί­α στὴν Ὀ­λυμ­πί­α. Πι­θα­νο­λο­γεῖ­ται ὅ­τι τὸ πα­ρα­πά­νω ἄ­γαλ­μα, τὸ ὁ­ποῖ­ο ἦ­ταν ὡς γνω­στὸν ἕ­να ἀ­πὸ τὰ ἑ­πτὰ θαύ­μα­τα τοῦ ἀρ­χαί­ου κό­σμου με­τα­φέρ­θη­κε στὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­λη τὸ 395 μ.Χ. ἀ­πὸ τὸν Θε­ο­δό­σιο, ὡς ἀ­ξι­ο­θέ­α­το τοῦ Ἱπ­πο­δρό­ μου, ἐ­νῷ τὸ 475 μ.Χ. κα­τα­στρά­φη­κε ἀ­πὸ πυρ­κα­γιά. Τὸ 67 μ.Χ. ὁ  Νέ­ρω­νας (γνω­στό­ς  αὐ­ το­κρά­το­ρας γιά  τὴν ἐγ­κλη­μα­τι­κὴ  καὶ­ ἀ­νή­θι­κη  συμ­πε­ρι­φο­ρὰ του) ἦρ­θε στὴν Ἑλ­λά­δα συ­νο­δευ­ό­με­νο­ς ἀ­πὸ 5.000 ὀρ­γα­ νω­μέ­νους νέ­ου­ς γιὰ­νὰ λά­βει μέρο­ς σὲ Ἀρχαία Ὀλυμπία
  • 25.
    24 ὅ­λου­ς τού­ς ἑλ­λη­νι­κοὺς ἀ­γῶ­νες. Ἐ­πει­δὴ ὅ­μωςοἱ τέσ­σε­ρις πα­νελ­λή­νιοι  ἀ­γῶ­νες (Ὀ­λύμ­πια, Πύ­θια, Ἴ­σθμια, Νέ­με­α) καὶ οἱ ἄλ­λοι  το­πι­κοί  δὲν δι­ε­ξά­γον­τα­ν  σὲ ἕ­να­ χρό­νο, ἀλ­λὰ σὲ κύ­κλο δύ­ο­καὶ­τεσ­σά­ρων ἐ­τῶν, δέν  δυ­σκο­λεύ­τη­κε νὰ δι­α­τά­ξει ὅ­λοι αὐ­τοὶ­οἱ ἀ­γῶ­νες νὰ τε­λε­στοῦ­ν στὸ χρο­νι­κό  δι­άστη­μα ποὺ­ αὐ­τό­ς  πα­ρέ­μει­ νε στήν Ἑλ­λά­δα (τὸ 65 μ.Χ. ἀν­τὶ γιά τό 67 μ.Χ). Ἔ­τσι­στὸν ἕ­να χρό­νο­ ποὺ ὁ Νέ­ρω­ να­ς  ἔ­μει­νε στὴν Ἑλ­λά­δα ἔ­λα­βε μέ­ρο­ς  σὲ πο­λυ­ά­ριθ­μους ἀ­θλη­τι­κοὺς καὶ μου­ σι­κού­ς  ἀ­γῶ­νες κερ­δί­ζον­τα­ς συ­νο­λι­κὰ 1.800 νί­κες. Στὶς πε­ρισ­σό­τε­ρες, ἴ­σως δὲν ἦ­ταν κἂν πα­ρόν. Ἑπο­μέ­νω­ς  κα­τὰ τὴ Ρω­μαι­ο­κρα­τί­α, ὁ θε­σμὸς τῶν Ο.Α. δὲν εἶ­χε τὴν αἴ­γλη, τὴν ἑλ­λη­νι­κό­τη­τα,  τὴν ἱε­ρό­τη­τα, τὸν ὑψη­λό­φρο­να ἰδε­α­λι­σμό, τὴν ἀφι­λο­κέρ­ δεια, τὸ ἀδέ­κα­στο τῶν Ἑλ­λα­νο­δι­κῶν, τὸ ὑψη­λὸ ἀγω­νι­στι­κὸ πνεῦ­μα,  τὴν κα­θα­ ρό­τη­τα, τὸν σε­βα­σμό, τὴν ἱ­ε­ρό­τη­τα τῆς πα­λιᾶς ἐ­πο­χῆς, ἀλ­λὰ οὔ­τε τὴ μο­να­δι­κό­ τη­τα, ἀ­φοῦ εἶ­χαν ἱ­δρυ­θεῖ πο­λυ­ά­ριθ­μοι ἄλ­λοι ἀ­γῶ­νες μὲ τὴν ἐ­πω­νυ­μί­α Ὀ­λυμ­ πια­κοί. Μί­α τέ­τοι­α κα­ταρ­ρά­κω­ση τοῦ θε­σμοῦ κά­νει πολ­λοὺς νὰ πι­στεύ­ουν ὅ­τι ἡ κα­τάρ­γη­ση «ἦ­ταν ἡ με­γα­λύ­τε­ρη γι᾿ αὐ­τοὺς εὐ­ερ­γε­σί­α», ἢ ὅ­τι ὁ Θε­ο­δό­σιος τοὺς ἀ­πήλ­λα­ξε ἀ­πὸ τὴν ἀ­νυ­πο­λη­ψί­α προ­σφέ­ρον­τάς τους τὴν «εὐθα­να­σί­α».   γ. Κα­τάρ­γη­ση τῶν Ὀ­λυμ­πια­κῶν Ἀ­γώ­νων. Τὸ 392 μ.Χ. ἀ­πο­τε­λεῖ ὁ­ρό­ση­μο γιὰ τοὺς Ο.Α., ἀ­φοῦ μὲ δι­ά­ταγ­μα τοῦ Ρω­μαί­ ου αὐ­το­κρά­το­ρα Θε­ο­δο­σί­ου κα­ταρ­γή­θη­ καν, ὡς πα­γα­νι­στι­κὴ γι­ορ­τή, κλεί­νον­τας ἕ­ναν κύ­κλο ζω­ῆς πε­ρί­που 11 αἰ­ώ­νων. Ἡ μα­κρο­ζω­ΐ­α τους ὀ­φεί­λε­ται στὴν ἱ­ε­ρό­τη­ τά τους, ἀ­φοῦ ἀ­πο­τε­λοῦ­σαν τὴν κο­ρυ­ φαί­α γι­ορ­τὴ πρὸς τὸν κο­ρυ­φαῖ­ο θε­ό, τὸν Δί­α. Εἶ­ναι τρα­γι­κὴ εἰ­ρω­νεί­α, ἀλ­λὰ αὐ­ τὴ ἡ ἱ­ε­ρό­τη­τα καὶ τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι ἦ­ταν ἀ­φι­ε­ρω­μέ­νοι στὸν Δί­α, ἐ­πέ­φε­ρε καὶ τὸ τέ­λος τους. Ὁ Θε­ο­δό­σι­ο­ς δέν κα­τήρ­γη­ σε τοὺ­ς Ο.Α. ἐ­πει­δὴ­ ἦ­τα­ν ἑλ­λη­νι­κός θε­ σμὸ­ς ἢ ἐπει­δή­δὲ­ν ἀ­γα­ποῦ­σε τὸν ἀ­θλη­ τι­σμὸ­ καὶ  τὸ­ν ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὸ  πο­λι­ τι­σμό,  ἀλ­λὰ  ἐ­πει­δὴ­ ἦτα­ν  ἀ­φι­ε­ρω­μέ­ νοι σὲ θεὸ τῆ­ς πα­λιᾶ­ς θρη­σκεί­ας. Ἄλ­λω­ στε, ὅ­πως ση­μει­ώ­θη­κε καὶ πα­ρα­πά­νω, ΠαναθηναϊκὸΣτάδιο
  • 26.
    25 ὅ­ταν προ­έ­βη στὴνἐ­νέρ­γεια αὐ­τὴ οἱ Ο.Α. δὲν εἶ­χαν κα­μμί­α σχέ­ση μὲ τὴν αἴ­γλη καὶ τὸν σε­βα­σμὸ τοῦ θε­σμοῦ ποὺ σφυ­ ρη­λά­τη­σε στοὺς ὅ­που γῆς Ἕλ­λη­νες τὸ τρί­πτυ­χο «ὅμαι­μο, ὁ­μό­γλωσ­σο καὶ ὁ­μό­ δο­ξο». Σύμ­φω­να μὲ τὸν Ἄγ­γε­λο Πα­λαι­ο­λό­ γου «…ὅ­ταν τὸ 392 μ.Χ. ὁ Θε­ο­δό­σιος ὁ Μέ­γας δι­έ­τασ­σε τὴν κα­τά­παυ­ση τῶν Ο.Α. δι­έ­πρατ­τε βέ­βαι­α μί­α βάρ­βα­ρη πρά­ ξη. Ὅ­μως ἡ πρα­κτι­κὴ ἀ­ξί­α αὐ­τῆς τῆς ἀ­πα­γό­ρευ­σης δὲν ἦ­ταν τὸ ἴ­διο με­γά­λη, για­τί στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα ὁ Θε­ο­δό­σιος πα­ρα­βί­α­ζε ἀ­νοι­κτὰς θύ­ρας, ἀ­φοῦ οἱ Ο.Α. εἶ­χαν πιὰ πε­ρι­πέ­σει σὲ κα­τά­στα­ση ὕ­ψι­ στης πα­ρακ­μῆς καὶ ἀ­νυ­πο­λη­ψί­ας. Οἱ ἀ­γῶ­νες μπο­ρεῖ νὰ μὴν εἶ­χαν στα­μα­τή­σει ἀ­κό­μα, εἶ­χε ὅ­μως ἐ­κλεί­ψει ἡ Ὀ­λυμ­πια­ κὴ Ἰ­δέ­α». Ἑ­πο­μέ­νω­ς  αὐτὴ ἦ­ταν ἡ  κα­τά­στα­ ση τῶν Ο.Α. καί τῆς Ὀ­λυμ­πί­ας, ὅ­ταν τὸ 392 μ.Χ. ὁ  Ρω­μαῖο­ς  αὐτο­κρά­το­ρας Θε­ ο­δό­σι­ο­ς  μὲ δι­ά­ταγ­μα ἀ­πα­γό­ρευ­σε ὅ­λες τίς εἰδω­λο­λα­τρι­κὲς γι­ορ­τὲς (με­τα­ξὺ αὐ­ τῶ­ν καί τούς Ο.Α. ποὺ θά τε­λοῦν­τα­ν τὸ 393 μ.Χ.). Ἂς ση­μει­ω­θεῖ ὅ­τι ὁ ἴ­διος ὁ χρι­στι­α­νι­κὸς κό­σμος τὸ 1896, δη­λα­δὴ ὕ­στε­ρα ἀ­πὸ 1.503 χρό­νια ἀ­να­βί­ω­σε τὸν πα­ρα­πά­νω θε­σμὸ ὡς δι­ε­θνεῖς-παγ­κο­σμι­ ο­ποι­η­μέ­νους Ο.Α., χω­ρὶς ὅ­μως κα­μμί­α θρη­σκευ­τι­κὴ ἢ φυ­λε­τι­κὴ χροι­ά.  Ὕ­στε­ρα ἀπὸ τὰ πα­ρα­πά­νω, συμ­πε­ ρα­σμα­τι­κὰ θὰ ση­μεί­ω­νε κα­νεὶς τὰ ἑ­ξῆς: -Οἱ ἴ­διοι οἱ πι­στοί τοῦ Δί­α καὶ τῶν ἀρ­χαί­ων πα­γα­νι­στι­κῶν θρη­σκει­ῶν ὑ­πο­ βάθ­μι­σαν καὶ κα­τή­σχυ­ναν τοὺς Ο.Α. -Ὁ Θε­ο­δό­σι­ο­ς κα­τήρ­γη­σε τοὺς Ο.Α., ἐ­πει­δὴ ἦ­ταν ἀ­φι­ε­ρω­μέ­νοι σὲ πα­γα­νι­στι­ κὸ θε­ὸ καὶ ὄ­χι ἐ­πει­δὴ δὲν ἀ­γα­ποῦ­σε τὸν ἀ­θλη­τι­σμὸ καὶ τὸν ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὸ πο­ λι­τι­σμὸ. -Ὅτα­ν ὁ Θε­ο­δόσιος κα­τήρ­γη­σε τοὺς Ο.Α. δὲν εἶ­χαν καμ­μί­α σχέ­ση μὲ αὐ­τοὺς ποὺ εἶ­χαν ἱ­δρύ­σει καὶ ἀ­να­δεί­ξει οἱ Ἕλ­ λη­νες.   Πε­ρισ­σό­τε­ρα γιά τό πα­ρα­πά­νω θέ­μα καί βι­ βλι­ο­γρα­φί­α στὸ: 1. Κα­ϊ­μα­κά­μη­ς Β., Εἰ­δι­κὰ Θέ­μα­τα Ὀ­λυμ­πια­ κῶν Ἀ­γώ­νων, Θεσ­σα­λο­νί­κη 2012. 2. Κα­ϊ­μα­κά­μη­ς Β.,  Προ­σφο­ρὰ τοῦ κλή­ρου καὶ τῆ­ς Ἐκ­κλη­σί­α­ς στὸν ἀ­θλη­τι­σμό, τὴ φυ­ σι­κὴ ἀ­γω­γὴ καὶ τοὺς Ὀ­λυμ­πι­α­κού­ς Ἀγῶνες (ὑ­πὸ ἔκ­δο­ση). ΣπύροςΛούης
  • 27.
    26 ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΓΙΟΙΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ Γεωργίου Καζαριὰν φοιτητῆ τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΕΚΠΑ Ο ἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Ἀρμένιοι, ἐφόσον ἀπὸ ἀρχαίους χρόνους ὄχι μόνο συνόρευαν, ἀλλὰ καὶ συχνὰ ζούσανε μαζί, εἴχανε στενὲς πο- λιτικές, θρησκευτικὲς καὶ πολιτιστικὲς σχέσεις. Οἱ πνευματικὲς ἐπαφὲς τῶν δύο λαῶν ἀναπτύχθηκαν καὶ ἀπέκτη- σαν ἕναν ἰδιαίτερο χαρακτῆρα στὴν Ἐκκλησία, ὅπου δὲν ὑπάρχει καμμία διάκριση μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ «πάντα καὶ ἐν πᾶσιν Χριστός» (Κoλ. γ΄, 11). Μία ἀπὸ τὶς πλευρὲς αὐτῆς ἐν Χριστῷ ἀδελφοσύνης ἀποτελοῦν τόσο οἱ Ἀρμένιοι Ἅγιοι, οἱ ὁποῖοι ἁγιάστη- καν στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη, τόσο καὶ οἱ Ἕλληνες ἅγιοι τῆς Ἀρμενίας. Κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴ παρά- δοση τὸ φῶς τοῦ Εὐαγγελίου τὸ ἔφε- ραν στὴν Ἀρμενία οἱ ἅγιοι Ἀπόστολοι Ἰούδας-Θαδδαῖος καὶ Βαρθολομαῖος, οἱ ὁποῖοι μ’ αὐτὸ τὸν τρόπο ὑπῆρξαν οἱ ἱδρυτὲς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἀρμενί- ας. Μὲ τὸ ἀποστολικὸ κήρυγμα στὴν Ἀρμενία συνδέεται λοιπὸν τὸ «Μαρτύ- ριο τοῦ Ἁγίου Χρυσοῦ καὶ τῆς συνοδεί- ας αὐτοῦ». Τὸ ἐν λόγῳ ἁγιολογικὸ μνημεῖο συ- ντάχτηκε κατὰ τὸν Ε΄ αἰ., ἐνῷ ὁ ἀνώ- νυμος συγγραφέας του μᾶς πληροφορεῖ ὅτι τὰ στοιχεῖα του τὰ ἔχει ἀντλήσει ἀπὸ ἔργο ἑνὸς ἱστορικοῦ «ἀπὸ τὰ ἑλλη- νικὰ μέρη» Τατιανοῦ. Ὁ τελευταῖος μᾶλλον πρέπει νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὸν γνωστὸ ἐκκλησιαστικὸ συγγραφέα τοῦ Γ΄ αἰ. Τατιανό. Σ’ αὐτὴν τὴν περίπτωση πρόκειται γιὰ μία ἀρχαία καὶ πολύτιμη ἁγιολογικὴ παράδοση, ἡ ὁποία στὶς πιὸ μεταγενέστερες ἐκδοχές της ἐμπλουτί- στηκε σὲ μερικὲς λεπτομέρειες. Ὁ ἅγιος Χρυσὸς (στὰ ἀρμενικὰ – Βοσκὶ) ἦταν ἕνας Ἕλληνας ἀξιωμα- τοῦχος, ὁ ὁποῖος μὲ τὴν συνοδεία του ὑπῆρξε πρέσβης τοῦ Ρωμαίου αὐτοκρά- τορα στὸ παλάτι τοῦ βασιλιᾶ τῆς Μεγά- λης Ἀρμενίας. Κατὰ τὴν πάνσοφη Πρό- νοια τοῦ Θεοῦ μία μέρα συνάντησαν τὸν ἅγιο Ἀπόστολο Θαδδαῖο, ὁ ὁποῖος τοὺς κήρυξε τὸν Σωτῆρα Χριστό. Οἱ Ρωμαῖοι πρέσβεις, ἀφοῦ βαπτίστηκαν μὲ τὸ χέρι τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου, ἄφη- σαν τὴν ἀποστολή τους στὸ παλάτι καὶ ἔγιναν μαθητές του. Ἕνας ἀπ’ αὐτοὺς ἐπιπλέον χειροτονήθηκε ἱερέας. Μετὰ τὸ μαρτυρικὸ τέλος τοῦ ἁγίου Θαδδαίου στὴ νότια Ἀρμενία ὁ Χρυσὸς καὶ οἱ φίλοι του ἀποσυρόμενοι στὰ βουνὰ κοντὰ στὶς πηγὲς τοῦ Εὐφράτη ποταμοῦ, ζούσανε ἀσκητικά. Ἀργότε- ρα ὅμως κατέβηκαν ἀπὸ τὰ ξεχωριστὰ ἀσκητήριά τους καὶ ἦρθαν στὴν πρω- τεύουσα τῆς Ἀρμενίας Βαγαρσαπὰτ
  • 28.
    27 προκειμένου νὰ κηρύξουντὸ Εὐαγγέ- λιο στὴ βασιλικὴ οἰκογένεια. Οἱ συγ- γενεῖς τῆς βασίλισσας Σαθενίκ οἱ ὁποῖοι κατάγονταν ἀπὸ τὴν Ἀλάνια, μὲ ἐπικε- φαλῆς τὸν Σουχιὰ (Σούκιο) πρόθυμοι πίστεψαν στὸν Κύριο καὶ βαπτίστη- καν. Ἡ μεταστροφὴ ὅμως τῶν βασιλικῶν συγγενῶν προκάλεσε τὸν θυμὸ τῶν πρι- γκίπων, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσαν ἀπὸ τὸν ἅγιο Χρυσὸ νὰ ἐπιστρέψει τοὺς νεόφυτους Ἀλανοὺς στὴν εἰδωλολατρία. Ὁ ἅγιος Χρυσὸς καὶ οἱ συναθλητές του βέβαια ἐνθάρρυναν τὸν Σουχιὰ καὶ τὴ συνοδεία του νὰ μένουν πιστοὶ στὸν Κύριο Ἰησοῦ. Βλέποντας ὅτι ἡ ἐπιθυμία τους δὲν πραγμα- τοποιήθηκε, οἱ πρίγκιπες ὅρμη- σαν στὸ ἀσκητήριο τῶν Ἁγίων καὶ τοὺς ἀποκεφάλισαν. Ἔτσι μαρτύρησε ὁ ἅγιος Χρυσὸς καὶ ἡ συνοδεία του, ἐνῷ ὁ τόπος τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου τους λόγῳ πολλῶν ἰαμάτων ἔγινε ἕνα ἀπὸ τὰ γνωστὰ προσκυνήματα τῆς Ἀρμενίας. Ἀργότερα μαρτύρη- σε γιὰ τὸν Σωτῆρα Χριστὸ καὶ ὁ ἅγιος Σουχιᾶς μαζὶ μὲ τοὺς 19 συναθλητές του (μν. στὶς 15 Ἀπριλίου). Τὸ αἷμα τῶν μαρτύρων τοῦ Χριστοῦ ἀπορροφήθηκε ἀπὸ τὸ χῶμα τῆς Ἀρμενίας, τὸ ὁποῖο μετὰ ἀπὸ ἀρκετὸ καιρὸ ἔφερε πλουσίους καρπούς, ἀφοῦ ποτί- στηκε ἐπιπλέον μὲ τὸ αἷμα καὶ ἱδρῶτα τοῦ μεγάλου ἰσαποστό- λου καὶ ὁμολογητῆ Γρηγορίου τοῦ Φωτιστῆ (μν. στὶς 30 Σεπτεμβρί- ου). Τὸ 301 χάρη στὸν ἅγιο Γρηγόριο καὶ στὸν ἅγιο Βασιλιὰ Τηρηδάτη (287-330) ὁ χριστιανισμὸς κηρύχτηκε μοναδικὴ ἐπίσημη θρησκεία τῆς Μεγάλης Ἀρμε- νίας. Λίγο ἀργότερα στὴν Καισαρεία Καππαδοκίας ὁ Γρηγόριος χειροτονή- θηκε πρῶτος καθολικὸς Ἀρχιεπίσκο- πος τῆς χώρας. Στὴν Καισαρεία στὸν ἅγιο Γρηγόριο παραδόθηκε ἕνα μεγάλο μέρος τῶν λειψάνων τοῦ Τιμίου Προ- δρόμου καὶ ὁλόκληρο τὸ λείψανο τοῦ ἁγίου Ἀθηνογένη, ἐπισκόπου τῆς Πη- δαχθόης (μν. στὶς 16 Ἰουλίου). Ἀπὸ τὴν Καισαρεία καὶ τὴ Μικρὰ Ἀρμενία ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἔφερε μαζί του πολ- λοὺς κληρικοὺς καὶ ἀσκητὲς προκειμέ- νου νὰ ἐνδυναμώσουν τὴν πίστη τοῦ Χριστοῦ στὸ νεόφυτο ποίμνιό του. Στὴν περίφημη ἐπαρχία Ταρὸν ὁ πρῶτος Ποιμενάρχης τῆς Ἀρμενίας ἔκτισε μία ἐκκλησία, στὴν ὁποία καὶ ἔθαψε ἀπὸ ἕνα μέρος τῶν ἱερῶν λειψά- νων. Τὴν φροντίδα τοῦ ἱεροῦ αὐτοῦ τόπου, ὁ ὁποῖος ἀργότερα ἔγινε ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα μοναστήρια τῆς χώρας (ἡ Ι. Μ. Ἁγίου Προδρόμου τοῦ Μούς), τὴν ἔδωσε στοὺς ἀσκητὲς μὲ ἐπικεφαλῆς Ἅγ. Σωφρόνιος
  • 29.
    28 τοὺς ἁγίους Ἀντώνιοκαὶ Κρονηδὴ ἀπὸ τὴν Καππαδοκία. Οἱ ὅσιοι αὐτοὶ λοι- πόν, οἱ ὁποῖοι πιθανῶς ἦταν Ἕλληνες στὴν καταγωγή, ὑπῆρξαν πρωταγω- νιστὲς τοῦ μοναχικοῦ βιώματος στὴν Ἀρμενία, τὸ ὁποῖο ἄνθησε στὰ χρόνια του Ἁγίου Καθολικοῦ Μεγάλου Νερσὲς (ἑλλ. Ναρσής, 353-373) - ἀπογόνου τοῦ Γρηγορίου τοῦ Φωτιστῆ. Μία γνωστὴ ἀσκητικὴ μορφὴ αὐτῆς τῆς ἐποχῆς ἦταν ὁ Ἕλληνας Ἅγιος Ἐπι- φάνιος. Πολύτιμες πληροφορίες γιὰ τὸν ἅγιο Ἐπιφάνιο περιέχει ἡ «Ἱστορία τῆς Ἀρμενίας τοῦ Φαυστοῦ Μπουζὰντ» - ἕνα σπουδαῖο ἱστορικὸ ἔργο τοῦ Ε΄ αἰ. Ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος λοιπὸν ἀπὸ τὰ νιάτα του μεγάλωσε στὴν ἔρημο. Κατ’ ἀρχὰς ἀσκήτευε σ’ ἕνα βουνὸ τῆς ἐπαρ- χίας Ἐκελεὰτς (ἑλλ. Ἐκελησηνὴ ἢ Κελ- τσήνη) τῆς Μεγάλης Ἀρμενίας. Τὸ 373, ὅταν ὁ ἅγιος Νερσὲς δολοφονήθηκε ἀπὸ τὸν βασιλιὰ Πάπ, ὁ ἅγιος Ἐπιφά- νιος καὶ ἕνας ἄλλος ἀσκητὴς – ὁ Σῦρος Σαλητά, ὁ ὁποῖος ἀσκήτευε σ’ ἕνα ἄλλο βουνό, εἴδανε πὼς οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ἀνέβαζαν τὴν μακαριότατη ψυχὴ τοῦ Νερσὲς στὸν οὐρανό. Οἱ ἀσκητὲς μὲ βιασύνη κατέβηκαν ἀπὸ τὰ ἀσκητήριά τους καὶ ἤρθανε στὴν ταφὴ τοῦ Μεγά- λου Ναρσές. Στὴ συνέχεια ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος κα- τευθύνθηκε στὴν ἐπαρχία Τσὸπκ (ἑλλ. Σωφηνὴ) τῆς Μικρᾶς Ἀρμενίας. Ἐδῶ ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ἐγκαταστάθηκε στὴν ἔρημο Μαμβρή, κοντὰ στὸ ποτάμι Μα- μουσέγ. Ἡ κατοικία του ἦταν ἕνα σπή- λαιο, στὸ ὁποῖο ζοῦσε ἀσκητικὰ μὲ ἄγρια ζῶα – μὲ ἀρκοῦδες καὶ λεόπαρδους. Ἐπειδὴ σ’ αὐτὴν τὴν περιοχὴ ἀκόμα ἦταν ζωντανὴ ἡ εἰδωλολατρία, ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ξεκίνησε μία ἱεραποστολικὴ δραστηριότητα καὶ ὄχι μόνο μὲ κήρυγ- μα, ἀλλὰ καὶ μὲ θαύματα μετέστρεψε πολλοὺς εἰδωλολάτρες στὸν ἀληθινὸ Θεό. Ταυτόχρονα ὁ Ἅγιος ἵδρυσε στὸ Τσὸπκ μοναστήρια. Ὅπως λέγεται στὸ παραπάνο ἔργο ὁ Ἐπιφάνιος «ἔγινε φῶς γιὰ τὸν λαὸ τοῦ Τσόπκ». Ἡ δράση τοῦ Ἐπιφάνιου ὅμως δὲν περιορίστηκε μόνο μὲ τὸ Τσόπκ, ἀλλὰ ξαπλώθηκε καὶ πιὸ νότια στὴν ἐπαρ- χία Ἀγντζνὶκ μέχρι τὴν πόλη Τιγκρα- νακὲρτ (Μαρτυρούπολη). Ἀναφέρεται ὅτι στὴ συγκεκριμένη πόλη ἔκτισε ἕνα μαρτύριο. Κοντὰ στὸ τέλος τῆς θαυμάσιας ζωῆς του ὁ ἅγιος Ἐπιφάνιος ἤθελε νὰ ἀποχω- ρήσει γιὰ τὴ «χώρα τῶν Ἑλλήνων». Μὲ τοὺς πολλοὺς μαθητές του (500 ἄτομα) ἐγκαταστάθηκε σ’ ἕνα νησί, ἀφοῦ ἐδί- ωξε ἀπ’ ἐκεῖ τὰ δηλητηριώδη φίδια. Σ’ αὐτὸ τὸ νησὶ ὁ ὅσιος Ἐπιφάνιος παρέ- δωσε τὸ πνεῦμα του στὸν Κύριο. Ἀπὸ τὴν ἴδια ἐποχὴ ἔχουμε πληροφο- ρίες καὶ γιὰ δύο Ἕλληνες ἐπισκόπους, οἱ ὁποῖοι ἀρχιεράτεψαν στὴν Ἀρμενία. Πρόκειται γιὰ δύο ἀδελφοὺς – Φαυστὸ καὶ Ἀροστόμ. Ὁ πρῶτος ἦταν βοηθὸς τοῦ ἁγίου Νερσὲς καὶ μαζὶ μ’ ἕναν ἄλλο ἀρχιερέα φρόντιζε τὰ πολυάριθμα καὶ πολυποί- κιλα φιλανθρωπικὰ ἱδρύματα, τὰ ὁποῖα ὀργάνωσε ὁ Ποιμενάρχης τῆς Ἀρμενίας σ’ ὅλη τὴ χώρα. Ἰδιαίτερα, ὅμως, ἦταν περίφημος ὁ Ἀροστόμ, γιὰ τὸν ὁποῖο ὡστόσο δὲν γνωρίζουμε ποιανῆς ἀκριβῶς ἐπαρχί- Ἅγ. Σέργιος
  • 30.
    29 ας χρημάτισε ἀρχιερέας.Ὁ Ἀροστὸμ δροῦσε στὰ κεντρικὰ μέρη τῆς Ἀρμενί- ας καὶ μάλιστα ὑπῆρχε ἕνας χαρισμα- τικὸς ἀσκητής. Φαίνεται ὅτι νωρὶς ἄφησε τὴν ἕδρα του, ἀφοῦ ἀναφέρεται ὅτι ἀσκήτευε στὰ βουνὰ καὶ στὶς ἐρή- μους, φοροῦσε δερμάτινα ροῦχα καὶ ἔτρωγε μόνο λαχανικά. Κοιμήθηκε στὴν ἔρημο, ἐνῷ τὴ σορό του μετὰ τὸ μακάριο θάνατό του μεταφέρθηκε καὶ ἐνταφιάστηκε στὸ περιούσιο χωριὸ τοῦ Ἁγίου Καθολικοῦ Νερσές. Κάθε χρόνο στὸν τάφο τοῦ ἁγίου Ἀροστὸμ οἱ πιστοὶ τελοῦσαν τὴν ἱερὰ μνήμη του. Ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ ἀγαπητοὺς ἁγί- ους του ἀρμενικοῦ λαοῦ εἶναι ὁ ἅγιος Σέργιος (ἀρμ. -Σαργκὴς) Στρατηλάτης. Σύμφωνα μὲ τὸ μαρτυρολόγιό του ὁ Σέργιος ἦταν Ἕλληνας καὶ καταγό- ταν ἀπὸ τὴν Καππαδοκία. Χάρη στὴν ἀνδρεία του ὁ Σέργιος τιμήθηκε ἀπὸ τὸν Μεγάλο Κωνσταντῖνο ὡς στρατη- λάτης ὅλης της εὐρύτατης περιοχῆς τῆς Καππαδοκίας. Ὁ Σέργιος ἦταν ἕνας εὐσεβέστατος χριστιανὸς καὶ συνέβαλ- λε πολὺ στὴν ἐνίσχυση τῆς Ἐκκλησίας τῆς Καππαδοκίας. Ἔκανε μάλιστα καὶ πολλὲς εὐεργεσίες στοὺς φτωχοὺς καὶ σὲ ὅσους εἶχαν ἀνάγκη ἀπὸ τὴν παρη- γοριὰ καὶ τὴ συμπαράστασή του. Μετὰ τὴν ἄνοδο τοῦ αὐτοκράτορα Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτη (361-363) ὁ ἅγιος Σέργιος σύμφωνα μὲ τὴν ἐντολὴ τοῦ Κυρίου ἐγκατέλειψε τὴν πατρίδα του καὶ μαζὶ μὲ τὸν ὀρφανὸ ἀπὸ τὴν μητέρα γιὸ Μάρτυρο ξεκίνησε γιὰ τὴν ξενιτιά. Ὁ πατέρας καὶ ὁ γιὸς βρῆκαν προσωρινὸ καταφύγιο στὸ παλάτι τοῦ βασιλιᾶ τῆς Ἀρμενίας. Ἐπειδὴ ὅμως στὸ παλάτι φοβοῦνταν τὴ σύγκρουση μὲ τὸν Ἰουλιανό, προέτρεψαν τὸν Σέργιο ἐκεῖνος νὰ κατευθυνθεῖ στὴν Περσία. Ὁ βασιλιᾶς τοῦ πυρολατρικοῦ αὐτοῦ κράτους ἦταν ὁ Σαβόριος ὁ Μακρόβι- ος (309-379), ὁ ὁποῖος ἦταν ὄχι μόνο φοβερὸς ἐχθρὸς τοῦ Παραβάτη, ἀλλὰ καὶ σφοδρὸς διώκτης τῶν χριστιανῶν. Ὡστόσο ὁ Σαβόριος μὲ μεγάλη χαρὰ δέχτηκε τὸν Σέργιο, ἀφοῦ ἔμαθε γι’ αὐτόν, καὶ τὸν ἔκανε ἕναν ἀπὸ τοὺς πρώτους ἀρχιστράτηγούς του. Σύντομα ὁ Σέργιος ἀπέκτησε με- γάλη φήμη χάρη στὴν παλληκαριά, ἀλλὰ καὶ στὴν ἐνάρετη καὶ ἁγία πολι- τεία του. Οἱ στρατιῶτες τοῦ δικοῦ του τάγματος πολὺ γρήγορα βαπτίστηκαν, ἀφοῦ κατὰ τὶς μάχες εἶδαν καὶ ἔζησαν τὴ νικηφόρα δύναμη τῆς προσευχῆς τοῦ Σεργίου. Ὁ Σαβόριος θύμωσε πάρα πολὺ ὅταν ἔμαθε γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ τῶν στρατι- ωτῶν του στὸν Χριστό. Πρόσταξε νὰ φέρουν μπροστά του τὸν Σέργιο μὲ τὸν γιό του καὶ ἀπαίτησε ἐκεῖνοι νὰ προσκυνήσουν τὴ φωτιά. Στὸ πυρο- λατρικὸ ναὸ ὅμως ὁ γενναῖος Σέργιος μὲ τὶς ἁλυσίδες του ἔσπρωξε καὶ συνέ- τριψε τὰ ζωροαστρικὰ εἴδωλα. Ὁ ὄχλος τῶν Περσῶν ὅρμησε στοὺς Ἁγίους καὶ μπροστὰ στὰ μάτια τοῦ Σεργίου ἔσφαξε τὸν Μάρτυρα. Ὕστερα τὸν Ἅγιο Σέρ- γιο ἔριξαν στὴν φυλακὴ καὶ παρέδω- σαν σὲ βασανιστήρια. Δύο φορὲς τοῦ Τὸ ἱερὸ τοῦ Καθολικοῦ τῆς Ἱ. Μ. Παναγίας Ἀχτάλας
  • 31.
    30 ἐμφανίστηκε ὁ ἐχθρὸςτοῦ ἀνθρώπινου γένους, ἀλλὰ ὁ μάρτυρας τοῦ Χριστοῦ τὸν ἐδίωξε μὲ προσευχή. Ὕστερα ὁ ἴδι- ος ὁ Κύριος σ’ ἕνα ἄρρητο φῶς καὶ μὲ τὰ ἐπουράνια στρατεύματα ἐπισπεύ- τηκε τὸν Σέργιο, καὶ ἐνθάρρυνε τὸν πιστὸ δοῦλο Του γιὰ τὸ μέλλον μαρτύ- ριό του . Ὁ ἅγιος Σέργιος ἀποκεφαλίστηκε στὶς 30 (ἢ 31) Ἰανουαρίου τοῦ 363. Τὴν ὥρα τοῦ μαρτυρίου του ἄγγελος Κυρίου μπροστὰ στὸ μαζεμένο πλῆθος τὸν ἔστεψε μ’ ἕνα οὐράνιο στέμμα. Δεκατέσσερις στρατιῶτες Πέρσες, οἱ ὁποῖοι εἶχαν ἀκούσει γιὰ τὸν Χριστό, ἀφοῦ εἶδαν τὸ γεγονὸς αὐτό, στεριω- μένοι πιὰ στὴν πίστη τους, ἔθαψαν τὸ λείψανο τοῦ Σεργίου. Γιὰ τὴ θαρραλέα πράξη τους οἱ στρατιῶτες αὐτοὶ ἀπο- κεφαλίστηκαν καὶ ἔτσι συμπλήρωσαν καὶ αὐτοὶ τὰ οὐράνια τάγματα τῶν μαρτύρων. Δεκαετίες ἀργότερα ὁ δημιουργός του ἀρμενικοῦ ἀλφαβήτου καὶ μεγάλος φωτιστὴς ἅγιος Μεσρὼπ (360-440) με- τέφερε τὰ τίμια λείψανα τοῦ ἁγίου Σερ- γίου στὴν Ἀρμενία, στὸ χωριὸ Καρμπί, καὶ ἀργότερα - στὸ Οὐσί. Ἕνα μέρος τῶν λείψανων κατέθεσε σ’ ἕνα σταυρό, τὸν ὁποῖο ὕψωσε ἐπάνω στὸ λόφο τοῦ Γκὰγκ γιὰ τὴν προστασία τῶν αἰχμα- λώτων καὶ φυλακισμένων1 . Ἕνας ἄλλος Ἕλληνας ἅγιος τῆς Ἀρμενίας ὑπάρχει ὁ ἐπίσκοπος τῆς Ἀχταλᾶς ἅγιος Σωφρόνιος (μν. στὶς 8 Σεπτ.), ὁ ὁποῖος ἔλαμψε στὴ χώρα αὐτὴ σὲ μία μεταγενέστερη ἐποχή. Ὁ κατὰ κόσμον Συμεὼν Σερταρίδης γεννήθηκε τὸ 1738 στὴ Χαλδία. Ἀφοῦ ἐκάρη μοναχὸς στὴ Μονὴ τοῦ Ἁγίου Προδρόμου Βαζελῶνος, σύντομα χει- ροτονήθηκε ἱερομόναχος. Τὸ 1776 ὁ ἡγούμενος τῆς Μονῆς Ἰγνάτιος ἔστειλε τὸν Σωφρόνιο στὴν Ἀχταλὰ τῆς βόρειας Ἀρμενίας. Ἡ Ἀχταλὰ κατὰ τὸν Μεσαίωνα ὀνομαζόταν «Πγντζαχὰνκ» - «χαλκω- ρυχεῖο» δηλαδή, λόγῳ τῶν πλουσίων χαλκωρυχείων της. Στὰ χρόνια τοῦ ἁγίου Σωφρονίου σ’ αὐτὴ τὴν περι- οχὴ εἶχαν ἐγκατασταθεῖ οἱ Ἕλληνες μεταλλουργοί, ποιμένας τῶν ὁποίων καὶ ἔγινε ὁ ἱερομόναχος Σωφρόνιος. Σύντομα ὁ Ἅγιος μὲ ἐνάρετο βίο του ἀπέκτησε τὸν σεβασμὸ καὶ τὴν ἀγάπη ὄχι μόνο τῶν χριστιανῶν, ἀλλὰ (ἐπειδὴ Ἱ.Μ.ΠαναγίαςἈχτάλας
  • 32.
    31 ἡ Ἀρμενία βρισκότανεὑπὸ τὴν Περσο- κρατία) καὶ τοῦ Πέρση διοικητῆ. Μὲ ἐπίμονη πρωτοβουλία τῶν Ἑλλήνων καὶ τοῦ διοικητῆ ὁ ταπεινὸς Σωφρόνιος τὸ 1777 ἀναγκάστηκε νὰ χειροτονηθεῖ ἐπίσκοπος τῆς Ἀχταλᾶς. Ἡ ἕδρα του κα- θορίστηκε ἡ ἔνδοξη Ι. Μ. Παναγίας τοῦ Πγντζαχὰνκ (τῆς Ἀχταλᾶς). Ἡ ἑπτάχρονη περίοδος τῆς ποιμε- ναρχίας τοῦ Ἁγίου χαρακτηρίστηκε ἀπὸ ἄμεμπτη εὐσέβεια καὶ πατρικὴ φροντίδα γιὰ τὸ ποίμνιό του. Τὸ 1784, ὅμως μία μεγάλη συμφορὰ βρῆκε τοὺς χριστιανοὺς ὅταν οἱ νομάδες τῶν Λέζ- γων ἐκστράτευσαν στὴν Ἀρμενία καὶ τὴ Γεωργία, λεηλατῶντας καὶ ἐξο- λοθρεύοντας ὅλους στὸ δρόμο τους. Ὅταν ἔφτασαν στὴν Ἀχταλὰ λεηλάτη- σαν καὶ ἔσφαξαν τοὺς κατοίκους της. Ὁ ἅγιος Σωφρόνιος συγκέντρωσε τὸν λαὸ στὸ καθολικό της Μονῆς τῆς Πα- ναγίας. Οἱ Λέζγιοι κατέβαλαν τὸ μονα- στήρι καὶ ἔσφαξαν σχεδὸν ὅλους στὸν ναὸ τῆς Παναγίας. Ὁ ἅγιος ἐπίσκοπος κατέφερε νὰ κρύψει λίγους ἀνθρώ- πους σὲ μία κρυφὴ αἴθουσα, ἡ ὁποία βρισκόταν μέσα στὸν τοῖχο ἐπάνω στὸ ἱερό. Δυστυχῶς, ὅμως λόγῳ κλάματος ἑνὸς παιδιοῦ οἱ Λέζγιοι διαπίστωσαν πὼς στοὺς τοίχους ἔχουνε κρυφτεῖ χριστιανοὶ καὶ μὲ κανόνι κατέστρεψαν τὸν τοῖχο, καταστρέφοντας ἔτσι καὶ τὸ πρόσωπο τῆς Παναγίας στὴν τοιχογρα- φία τοῦ ἱεροῦ. Ταυτόχρονα γκρέμισαν καὶ τὸν τροῦλλο τοῦ ναοῦ. Οἱ Λέζγιοι αἰχμαλώτισαν τοὺς ἀποκαλυφθέντες καὶ τοὺς πούλησαν σὲ διάφορες πόλεις τοῦ βόρειου Καυκάσου. Τὸν ἅγιο Σω- φρόνιο ἐξαγόρασε μία πλούσια Ἀρμέ- νισσα καὶ μὲ καράβι τὸν γύρισε στὴν Τραπεζοῦντα. Τὸν ὑπόλοιπο χρόνο τῆς θεάρεστης ζωῆς του ἅγιος Σωφρόνιος πέρασε στὴν Μονὴ τῆς μετανοίας του, καὶ στὴ συνέ- χεια στὸ χωριό, ἀπ’ τὸ ὁποῖο καταγό- ταν. Ὁ πρώην ἐπίσκοπὸς τῆς Ἀχταλᾶς2 ἐπίσημα ἀναγνωρίστηκε ἅγιος τὸ 1824 ἀπὸ τὸ μητροπολίτη Χαλδίας Σιλβέ- στρο. 1. Ὁ ἅγιος αὐτὸς πιθανότατα πρέπει νὰ ταυτιστεῖ μὲ τὸν ἅγιο Σέργιο, τὴ μνήμη τοῦ ὁποίου συναντᾶμε στὸ Συναξάρι στὶς 2 Ἰα- νουαρίου. 2 . Τὸ 1802 ὁ νέος Ἐπίσκοπος τῶν Ἑλλήνων τῆς Ἀχταλᾶς ἔγινε ὁ Ἰωακείμ, ἐνῷ κατὰ τὴν δεκαετία τοῦ 70 τοῦ ἰδίου αἰῶνα ὁ ἡγούμε- νος τῆς Μονῆς ἦταν ὁ Ἀζαρίας, ὁ ὁποῖος προ- φανῶς ἦταν ἀπὸ τὸν Πόντο. ΤὸΚαθολικὸτῆςἹ.Μ.Ἀχτάλας
  • 33.
    32 OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΝΕΟΤΗΤΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ στὴνκα­θη­με­ρι­νὴζω­ὴ π.Συ­με­ὼν Κρα­γι­ό­που­λου Τὸ παι­δί: μι­ὰ αὐ­το­τε­λὴς προ­σω­πι­κό­τη­τα Ἡ ζω­ὴ εἶ­ναι ἕ­να μυ­στή­ρι­ο Ἡ ζω­ὴ ποὺ ζοῦ­με σ᾿ αὐ­τὸν τὸν κό­ σμο, ἀλ­λὰ καὶ πολ­λὰ τῆς ζω­ῆς αὐ­τῆς εἶ­ναι ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Μυ­στή­ρι­ο εἶ­ναι καὶ τὸ πῶς ἔρ­χε­ται ὁ ἄν­θρω­πος ἀ­πὸ τὴν ἀ­νυ­παρ­ξί­α στὴν ὕ­παρ­ξη, πῶς κυ­ ο­φο­ρεῖ­ται, πῶς ἔρ­χε­ται στὸν κό­σμο καὶ πῶς ἀ­να­πτύσ­σε­ται. Μυ­στή­ρι­ο ἐ­πί­σης εἶ­ναι γι­α­τί ἐ­νερ­γεῖ καὶ συμ­πε­ρι­φέ­ρε­ται μὲ τὸν ἄλ­φα ἢ βῆ­τα τρό­πο. Καὶ τε­λι­κά, μο­λο­νό­τι ἀ­κού­ει κα­νεὶς με­ρι­κὰ πράγ­
  • 34.
    33 μα­τα, εἴ­τε ἐ­δῶ,εἴ­τε κά­που ἀλ­λοῦ, μο­λο­ νό­τι δι­α­βά­ζει κά­ποι­α πράγ­μα­τα καὶ κά­ τι προ­σπα­θεῖ νὰ κά­νει, προ­κει­μέ­νου νὰ βο­η­θή­σει τοὺς συ­ναν­θρώ­πους του, ἔρ­ χε­ται ὥ­ρα ποὺ ἀ­ναγ­κά­ζε­ται νὰ ση­κώ­σει τὰ χέ­ρι­α. Πό­σοι γο­νεῖς, γι­ὰ πα­ρά­δειγ­μα, ὄ­χι ἁ­πλῶς προ­σπά­θη­σαν νὰ κά­νουν κά­ τι μὲ τὰ παι­δι­ά τους, ἀλ­λὰ ὄν­τως κου­ρά­στη­καν, κο­πί­α­σαν κυ­ρι­ο­ λε­κτι­κά, ἀ­γρύ­πνη­σαν, ἔ­κλα­ψαν, φρόν­τι­σαν μὲ κά­θε τρό­πο γι­ὰ τὴν ἀ­γω­γὴ τῶν παι­δι­ῶν τους. Πα­ρὰ ταῦ­τα, πολ­λὲς φο­ρὲς ἴ­σως ἔφ­τα­σαν στὸ ση­μεῖ­ο νὰ ση­κώ­ σουν τὰ χέ­ρι­α λέ­γον­τας: «Τέ­λος πάν­των, τί συμ­βαί­νει μὲ αὐ­τὸ τὸ παι­δί; Γι­α­τί πᾶ­νε ἔτ­σι τὰ πράγ­ μα­τα;». Θὰ πρέ­πει νὰ ποῦ­με ὅ­τι τὸ παι­δί, ὄ­χι ἁ­πλῶς, ἀ­φοῦ γεν­νη­θεῖ καὶ με­γα­λώ­σει λί­γο, ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ται ἀ­πὸ τὴ συμ­πε­ρι­φο­ρὰ τῶν γο­νέ­ων του, τῶν ἄλ­λων με­λῶν τῆς οἰ­κο­γε­νεί­ ας καὶ τῶν δα­σκά­λων του, ἀλ­λὰ ἀ­κό­μη καὶ ὅ­ταν κυ­ο­φο­ρεῖ­ται, καὶ τό­τε ἀ­κό­μη, ὁ νέ­ος ἄν­θρω­πος, κα­θὼς δη­μι­ουρ­γεῖ­ται, ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ται ἀ­πὸ τὴν ὅ­λη κα­τά­στα­ση τῆς μη­τέ­ρας του. Ὅ­μως ἀ­κό­μη πι­ὸ βα­ θι­ὰ πά­ει τὸ πρᾶγ­μα: τὸ παι­δὶ ἐ­πη­ρε­ά­ζε­ ται ἀ­πὸ τὴν ἄλ­φα ἢ βῆ­τα ζω­ὴ ποὺ ἔ­κα­νε αὐ­τὸς ὁ πα­τέ­ρας ἢ αὐ­τὴ ἡ μη­τέ­ρα, ὅ­ταν ἦ­ταν δέ­κα, δε­κα­πέν­τε, εἴ­κο­σι ἐ­τῶν, πρὶν ἀ­κό­μη δη­λα­δὴ παν­τρευ­τοῦν καὶ γεν­νή­σουν παι­δι­ά. Δὲν εἶ­ναι τυ­χαῖ­ο τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος γεν­νι­έ­ται τό­σο ἀ­δύ­να­μος Γι᾿ αὐ­τὸ με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου, μὲ τὴν κα­λὴ βέ­βαι­α ἔν­νοι­α –ἔτ­σι ὅ­πως λέ­ει ὁ ἀ­πό­στο­λος Παῦ­λος, ὅ­τι πρέ­πει με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου νὰ ἐρ­γα­ζό­μα­στε γι­ὰ τὴ σω­τη­ρί­α μας (Φι­λίππ. 2,12)– πρέ­πει νὰ χει­ρί­ζε­ται κα­νεὶς ὅ­λα αὐ­τὰ τὰ πράγ­ μα­τα καὶ νὰ κά­νει ὅ,τι μπο­ρεῖ. Καὶ κα­ θὼς ἑ­τοι­μά­ζε­ται νὰ εἰ­σέλ­θει στὸν γά­μο καί, ἀ­φοῦ εἰ­σέλ­θει, καὶ κα­θὼς ἑ­τοι­μά­ζε­ ται νὰ γί­νει γο­νέ­ας καί, ἀ­φοῦ γί­νει γο­ νέ­ας, με­τὰ φό­βου καὶ τρό­μου νὰ προ­σέ­ χει τὰ παι­δι­ά του, νὰ τὰ δι­α­παι­δα­γω­γεῖ, νὰ τὰ φρον­τί­ζει καὶ νὰ τὰ ὁ­δη­γεῖ πρὸς τὰ ᾿κεῖ ποὺ πρέ­πει νὰ τὰ ὁ­δη­γή­σει. Δὲν εἶ­ναι τυ­χαῖ­ο τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος κυ­ο­φο­ρεῖ­ται ἐν­νέ­α ὁ­λό­κλη­ρους μῆ­νες· ὅ­πως ἐ­πί­σης καὶ τὸ ὅ­τι δὲν γεν­νι­έ­ται ὅ­πως γεν­νι­έ­ται τὸ μο­σχα­ρά­κι, τὸ κατ­ σι­κά­κι κ.τ.λ., ποὺ ἀ­μέ­σως με­τὰ τὴ γέν­ νη­σή του μπο­ρεῖ νὰ στα­θεῖ στὰ πό­δι­α του καὶ νὰ πά­ει μό­νο του νὰ θη­λά­σει, καὶ ὕ­στε­ρα ἀ­πὸ λί­γο και­ρὸ νὰ ἀρ­χί­σει νὰ τρώ­ει καὶ χόρ­το κ.τ.λ. Δὲν εἶ­ναι τυ­ χαῖ­ο λοι­πὸν τὸ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος γεν­νι­έ­ ται τό­σο ἀ­δύ­να­μος καὶ ὅ­τι θὰ ἀρ­γή­σει πά­ρα πο­λὺ νὰ φτά­σει στὸ ση­μεῖ­ο μό­νος του νὰ κα­τα­λά­βει τὸν ἑ­αυ­τό του. Κα­τ᾿ ἀρ­χὴν θὰ ἀρ­γή­σει πά­ρα πο­λὺ –πε­ρισ­ σό­τε­ρο ἀ­πὸ κά­θε ἄλ­λο ὄν– νὰ εἶ­ναι σὲ θέ­ση μό­νος του νὰ φρον­τί­σει τὸν ἑ­αυ­τό του, νὰ στα­θεῖ δη­λα­δὴ στὰ πό­δι­α του καὶ νὰ συν­τη­ρη­θεῖ. Ὅ­λα αὐ­τὰ ὅ­μως εἶ­ναι μέ­σα στὴν πρό­νοι­α τοῦ Θε­οῦ καὶ ἔ­χουν τὸν λό­γο τους. Ὅ­πως τὰ βλέ­που­με ἐ­μεῖς ἀ­πὸ τὴν ἀν­θρώ­πι­νη πλευ­ρὰ –πῶς τὰ βλέ­πει ὁ Θε­ὸς ἀ­πὸ τὴ δι­κή του πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἄλ­ λο θέ­μα– ἐ­φ᾿ ὅσον ὁ ἄν­θρω­πος δὲν εἶ­ναι ἐ­φή­με­ρος, ὅ­πως ἕ­να ζῶ­ο ποὺ σή­με­ρα Ἔμβρυο
  • 35.
    34 ὑ­πάρ­χει καὶ αὔ­ρι­οδὲν ὑ­πάρ­χει, ἀλ­λὰ προ­ο­ρί­ζε­ται νὰ ζή­σει αἰ­ω­νί­ως στὸν αἰ­ ῶ­να τὸν ἅ­παν­τα, ὅ­σο θὰ ζεῖ καὶ ὁ Θε­ός, δη­λα­δὴ πάν­το­τε, καὶ ἐ­φ᾿ ὅσον τὰ θε­μέ­ λι­α αὐ­τῆς τῆς αἰ­ω­νί­ου ζω­ῆς τί­θεν­ται σ᾿ αὐ­τὴν ἐ­δῶ τὴ ζω­ή, εἶ­ναι ἀ­νάγ­κη αὐ­τὴ ἡ ζω­ή του νὰ θε­με­λι­ω­θεῖ κα­λά, σω­στά. Ὁ ἄν­θρω­πος ἑ­πο­μέ­νως γεν­νι­έ­ται ὅ­πως γεν­νι­έ­ται, ὥ­στε καὶ κα­τὰ τὴν κυ­ ο­φο­ρί­α καὶ πο­λὺ πε­ρισ­σό­τε­ρο με­τὰ τὴ γέν­νη­σή του –τό­τε βλέ­που­με ὅ­λη τὴν ἀ­δυ­να­μί­α τοῦ ἀν­θρώ­που· κα­τὰ τὴν κυ­ ο­φο­ρί­α σὲ ὅ­λα τὰ ζῶ­α ὑ­πάρ­χει ἀ­δυ­να­ μί­α– κα­θὼς θὰ ἐ­πι­δει­χθεῖ ἡ ἀ­νά­λο­γη φρον­τί­δα ἀ­πὸ τοὺς γο­νεῖς στὸ ἀ­δύ­να­μο, στὸ εὔ­πλα­στο αὐ­τὸ πλα­σμα­τά­κι, νὰ βά­ λει σω­στὰ θε­μέ­λι­α· νὰ ἔ­χει τὴ σω­στὴ δι­ ά­πλα­ση καὶ δι­α­παι­δα­γώ­γη­ση, νὰ πά­ρει τὴν κα­νο­νι­κή του ἀ­νά­πτυ­ξη, νὰ γί­νει δη­λα­δὴ ἕ­νας σω­στὸς ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­ οῦ, ὁ ὁ­ποῖ­ος θὰ μπο­ρέ­σει νὰ ζή­σει αἰ­ω­ νί­ως. Δὲν εἶ­ναι λοι­πὸν τυ­χαῖ­ο, ἀλ­λὰ εἶ­ναι μέ­σα στὴν πρό­νοι­α τοῦ Θε­οῦ, μέ­σα στὸ σχέ­δι­ο τοῦ Θε­οῦ νὰ ἔρ­χε­ται ὅ­πως ἔρ­χε­ ται ὁ ἄν­θρω­πος στὸν κό­σμο καὶ νὰ με­ γα­λώ­νει ὅ­πως με­γα­λώ­νει. Ἕ­να ἀ­συγ­χώ­ρη­το λά­θος τῶν γο­νέ­ων Ὡ­στό­σο, ὅ­σο ἀ­πὸ τὴ μι­ὰ πλευ­ρὰ εἶ­ναι κα­λὸ τὸ ὅ­τι αὐ­τὸ τὸ πλα­σμα­τά­κι εἶ­ναι τό­σο ἀ­δύ­να­μο, εἶ­ναι τε­λεί­ως στὰ χέ­ρι­α τῶν γο­νέ­ων, καὶ μπο­ροῦν, τρό­πον τι­ να, νὰ τὸ δι­α­πλά­σουν ὅ­πως θὰ ἤ­θε­λαν –τοὐλά­χι­στον μέ­χρι μι­ὰ ὁ­ρι­σμέ­νη ἡλι­ κί­α– ἄλ­λο τό­σο ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἐ­πι­κίν­δυ­νο. Δι­ό­τι αὐ­τὸ τὸ πλα­ σμα­τά­κι, ἀ­κρι­βῶς ἐ­πει­δὴ εἶ­ναι ἀ­δύ­ να­μο, μπο­ρεῖ νὰ πα­ρα­μορ­φω­θεῖ, πά­λι ἐ­ξαιτί­ας τῶν γο­νέ­ων, ἐ­ξαιτί­ας κά­ποι­ας κα­κῆς ἀν­τι­με­τω­πί­σε­ως τῶν πραγ­μά­των ἀ­πὸ μέ­ρους τῶν γο­νέ­ων. Ἀν­τὶ δη­λα­δὴ αὐ­τὸ τὸ παι­δὶ νὰ δι­α­παι­δα­γω­γη­θεῖ σω­ Ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Λαρίσης κ. Ἰγνάτιος ὑποδεχόμενος παιδιά.
  • 36.
    35 στὰ –καὶ θὰλέ­γα­με ἐ­δῶ, κα­τὰ τὸν ἀ­πό­ στο­λο Παῦ­λο, νὰ μορ­φω­θεῖ μέ­σα του ὁ Χρι­στὸς (Γαλ. 4,19)– μπο­ρεῖ νὰ πα­ ρα­μορ­φω­θεῖ. Καὶ δὲν εἶ­ναι λί­γα τὰ πα­ ρα­δείγ­μα­τα ἐ­κεῖ­να –ὅ­λοι τὰ βλέ­που­με μέ­σα στὴν κοι­νω­νί­α, καὶ μα­κρύ­τε­ρα καὶ κον­τά μας ἴ­σως– ποὺ ἄν­θρω­ποι, τό­τε ποὺ ἦ­ταν ἀ­δύ­να­μα πλά­σμα­τα, ὄν­τως πα­ρα­μορ­φώ­θη­καν ἀ­πὸ κα­κοὺς γο­νεῖς ἢ ἀ­πὸ γο­νεῖς οἱ ὁ­ποῖ­οι δὲν ἤ­ξε­ ραν νὰ τοὺς δι­α­πλά­σουν κα­λὰ καὶ νὰ τοὺς δι­α­παι­δα­γω­γή­σουν σω­στά. Καὶ ἔτ­σι εἶ­χαν τὴν ἐ­ξέ­λι­ξη ποὺ εἶ­χαν καὶ ἔφ­τα­σαν ἐ­κεῖ ποὺ ἔφ­τα­σαν. Τὸ ὅ­τι εἶ­ ναι ἀ­δύ­να­μο λοι­πὸν τὸ παι­δὶ ἀ­πὸ μι­ὰ πλευ­ρὰ εἶ­ναι ἕ­να προ­νό­μι­ο, ἀλ­λὰ ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη εἶ­ναι ἕ­να μει­ο­νέ­κτη­μα. Ὅ­πως εἴ­πα­με, οἱ γο­νεῖς ἐ­πι­δροῦν στὸ παι­δί τους μὲ τὴν ὅ­λη κα­τά­στα­ ση ποὺ εἶ­χε δη­μι­ουρ­γη­θεῖ μέ­σα τους, πρὶν ἀ­κό­μη σκε­φθοῦν τὸν γά­μο· ὅ­πως ἐ­πί­σης ἐ­πι­δροῦν, ὅ­ταν πι­ὰ κυ­ο­φο­ρεῖ­ ται τὸ παι­δί, ἀλ­λὰ καὶ ἀ­φοῦ γεν­νη­θεῖ. Εἶ­ναι κά­ποια­πράγ­μα­τα ποὺ κα­λὰ-κα­ λὰ βέ­βαι­α δὲν τὰ κα­τα­λα­βαί­νουν οἱ γο­νεῖς. Πέ­ρα ὅ­μως ἀ­πὸ ὅ­λα αὐ­τά, ἐ­κεῖ πού κυ­ρί­ως τὰ θα­λασ­σώ­νουν καὶ κά­ νουν θα­νά­σι­μα λά­θη, ἀ­συγ­χώ­ρη­τα λά­θη, εἶ­ναι ὅ­τι τὸ παι­δί τους δὲν τὸ βλέ­πουν ὡς ἕ­ναν ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο. Δι­ό­τι, πα­ρ᾿ ὅλο ποὺ εἶ­ναι ἕ­να ἀ­δύ­να­μο πλά­σμα, πρέ­πει νὰ τὸ βλέ­πουν ὡς ἕ­να πλά­σμα τοῦ Θε­οῦ, ὡς ἕ­ναν ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο, ὁ ὁ­ποῖ­ος ἔ­χει τὴ δι­κή του προ­σω­πι­κό­τη­τα, καὶ ὡς αὐ­το­τε­λὴς ἄν­θρω­πος θὰ ἀ­να­πτυ­χθεῖ καὶ θὰ γί­νει ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­οῦ, πάν­το­τε βέ­βαι­α σὲ στε­νὴ σχέ­ση μὲ τοὺς ἄλ­λους. Καὶ ἐ­φ᾿ ὅσον θὰ εἶ­ναι ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­οῦ, θὰ εἶ­ναι ἔ­πει­τα καὶ δι­κός μας ἄν­θρω­ πος καὶ δι­κός μας ἀ­δελ­φὸς καὶ ἀ­δελ­ φὸς ἐν Χρι­στῷ. Κά­νουν λοι­πὸν οἱ γο­νεῖς τὸ ἀ­συγ­ χώ­ρη­το λά­θος νὰ θε­ω­ροῦν τὸ παι­δὶ κτῆ­μα τους, δη­λα­δὴ σὰν ἕ­να πρᾶγ­μα δι­κό τους, ὁπό­τε τοῦ συμ­πε­ρι­φέ­ρον­ ται καὶ τὸ χρη­σι­μο­ποι­οῦν ἀ­νά­λο­γα. Ἀ­πὸ δῶ καὶ πέ­ρα, τὸ ἀ­πο­τέ­λε­σμα εἶ­ναι ὅ­τι κά­νουν φο­βε­ρὰ λά­θη καὶ τραυ­μα­ τί­ζουν τὸ παι­δί, τὸ πλη­γώ­νουν, τὸ πα­ ρα­μορ­φώ­νουν· ἐν πά­σῃ πε­ρι­πτώ­σει, οἱ γο­νεῖς συν­τε­λοῦν μὲ τὴ στά­ση τους νὰ μὴν ἔ­χει τὸ παι­δὶ μι­ὰ σω­στὴ ἐ­ξέ­λι­ξη. Ἕ­να ἄλ­λο ση­μεῖ­ο ποὺ εἶ­ναι κον­τὰ σ᾿ αὐ­τὸ καὶ ἔ­χει σχέ­ση μὲ αὐ­τό, εἶ­ναι τὸ θέ­μα τῆς ἀ­γά­πης. Χρει­ά­ζε­ται οἱ γο­ νεῖς νὰ ἀ­γα­πή­σουν τὸ παι­δὶ ὡς αὐ­το­ τε­λῆ προ­σω­πι­κό­τη­τα, ὡς ξε­χω­ρι­στὸ ἄν­θρω­πο, ὡς ἄν­θρω­πο ποὺ ἀ­νή­κει πρω­τί­στως στὸν Θε­ό. Οἱ γο­νεῖς ἁ­πλῶς ἔ­γι­ναν συ­νερ­γοὶ τοῦ Θε­οῦ καὶ ἔ­χουν πε­ρισ­σό­τε­ρο εὐ­θύ­νη ἀ­πέ­ναν­τι στὸ παι­δί τους πα­ρά, τρό­πόν τι­να, δι­και­ ώ­μα­τα. Ἔ­χουν εὐ­θύ­νη ὡς συ­νερ­γοὶ τοῦ Θε­οῦ –καὶ αὐ­τὸ θὰ εἶ­ναι ἡ με­γά­λη τους εὐ­τυ­χί­α καὶ ἡ χα­ρά· δὲν μέ­νουν δη­λα­δὴ χω­ρὶς ἀ­μοι­βὴ– νὰ τὸ ἀ­να­θρέ­ ψουν, ὅ­πως θέ­λει ὁ Θε­ός. Ἂν δὲν δοῦν τὸ παι­δὶ ἔτ­σι, δὲν μπο­ ροῦν νὰ τὸ ἀ­γα­πή­σουν σω­στά. Ὅ­ταν ὅ­μως τὸ δοῦν ὡς μι­ὰ ξε­χω­ρι­στὴ προ­ σω­πι­κό­τη­τα καὶ ὄ­χι σὰν δι­κό τους πρᾶγ­μα, θὰ τὸ ἀ­γα­πή­σουν σω­στά. Νὰ τὸ ἐ­ξη­γή­σω κα­λύ­τε­ρα. Πολ­λὲς φο­ρὲς οἱ γο­νεῖς σκο­τώ­νον­ται γι­ὰ νὰ ἐκ­δη­λώ­ σουν τὴν ἀ­γά­πη στὰ παι­δι­ά τους, ἀλ­λὰ ἡ ἀ­γά­πη αὐ­τὴ κα­τὰ βά­θος εἶ­ναι ἐ­γω­ ϊστι­κὴ ἀ­γά­πη, κα­τὰ βά­θος ἐ­ξυ­πη­ρε­τεῖ αὐ­τοὺς τοὺς ἴ­δι­ους καὶ ἑ­πο­μέ­νως ὄ­χι μό­νο δὲν τρέ­φει τὸ παι­δί, ὄ­χι μό­νο δὲν τὸ προ­ά­γει καὶ δὲν τὸ μορ­φώ­νει, ἀλ­ λὰ τὸ πα­ρα­μορ­φώ­νει καὶ τὸ κα­τα­στρέ­ φει. Τὸ παι­δὶ ξε­χω­ρι­στὸς ἄν­θρω­πος ἀ­ξι­ο­σέ­βα­στος ἀ­πὸ ὅ­λους Ἕ­ως ὅ­του τὸ παι­δὶ νὰ με­γα­λώ­σει, ἕ­ως ὅ­του νὰ μπο­ρέ­σει νὰ κα­τα­λά­βει ὅ­τι εἶ­ναι ἕ­νας ξε­χω­ρι­στὸς ἄν­θρω­πος, ἀ­ξι­ο­σέ­βα­στος ἀ­πὸ τοὺς πάν­τες, πρῶ­τα
  • 37.
    36 ἀ­πὸ τὸν Θε­ὸκαὶ ἀ­πὸ τοὺς Ἀγ­γέ­λους, θὰ πε­ρά­σει και­ρός. Πό­τε τὸ παι­δὶ θὰ με­γα­λώ­σει καὶ θὰ κα­τα­λά­βει ὅ­τι εἶ­ναι μι­ὰ ξε­χω­ρι­στή, μι­ὰ αὐ­το­τε­λὴς προ­σω­πι­κό­τη­τα! Ὄ­χι γι­ὰ νὰ ὑ­πε­ρη­φα­νευ­θεῖ, ἀλ­λὰ γι­ὰ νὰ τα­πει­νω­ θεῖ καὶ νὰ ἐ­ξαρ­τη­θεῖ πλή­ρως ἀ­πὸ τὸν Θε­ό. Ἂν βέ­βαι­α τὸ κα­τα­λά­βει καμ­μι­ὰ φο­ρά. Δὲν θὰ μπο­ρέ­σει ὅ­μως πο­τὲ νὰ τὸ κα­τα­λά­βει σω­στὰ αὐ­τὸ τὸ πρᾶγ­μα, ἐ­κτὸς ἂν γνω­ρί­σει κά­ποι­ον ἄλ­λον ἄν­ θρω­πο ποὺ θὰ τὸ βο­η­θή­σει νὰ κα­τα­λά­ βει, ὥ­στε νὰ γί­νει κά­ποι­ο θαῦ­μα στὴν ψυ­χή του, μι­ὰ ἀλ­λα­γὴ βα­σι­κὴ καὶ σω­ στι­κή. Μό­νο ἔτ­σι. Ἀλ­λι­ῶς, κα­θὼς με­γα­ λώ­νει τὸ παι­δὶ μὲ αὐ­τὴ τὴ νο­ο­τρο­πί­α, νὰ τὸ θε­ω­ροῦν δη­λα­δὴ οἱ γο­νεῖς του σὰν ἐ­ξάρ­τη­μά τους, νὰ τὸ θε­ω­ροῦν κα­ τάδι­κό τους καὶ κτῆ­μα τους, δὲν πρό­ κει­ται νὰ τὸ κα­τα­λά­βει. Ἀ­κρι­βῶς ἀ­πὸ δῶ ξε­κι­νοῦν ὅ­λα ἐ­κεῖ­ να τὰ προ­βλή­μα­τα καὶ ὅ­λες ἐ­κεῖ­νες οἱ δυ­σκο­λί­ες ποὺ γνω­ρί­ζου­με στὶς σχέ­σεις γο­νέ­ων καὶ παι­δι­ῶν. Ὅ­ταν οἱ γο­νεῖς δὲν ἀ­να­γνω­ρί­ζουν τὴν αὐ­το­τέ­λει­α καὶ τὴν ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­κό­τη­τά του, τὸ παι­δὶ αὐ­τὰ ὑ­πο­συ­νεί­δη­τα τὰ ζεῖ καὶ ἀν­ τι­δρᾶ. Ἀλ­λὰ κα­θὼς αὐ­τὸ ἀν­τι­δρᾶ, ἀ­πὸ τὴν ἄλ­λη πλευ­ρὰ ἀν­τι­δροῦν καὶ οἱ γο­ νεῖς, καὶ κα­τα­λα­βαί­νει κα­νεὶς τί δη­μι­ ουρ­γεῖ­ται. Καὶ ὅ­ταν κά­πο­τε με­γα­λώ­σει τὸ παι­δὶ καὶ λί­γο πο­λὺ τὸ ἀν­τι­λη­φθεῖ αὐ­τό, ὅ­τι δη­λα­δὴ εἶ­ναι μι­ὰ ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­ κό­τη­τα, τὸ ἀν­τι­λαμ­βά­νε­ται κα­τὰ ἕ­να στρα­βὸ τρό­πο. Γι᾿ αὐ­τό, ἐ­νῷ κα­τὰ βά­ σιν εἶ­ναι ἅ­γι­ο πρᾶγ­μα νὰ θέ­λει κα­νεὶς νὰ ἐ­πι­βε­βαι­ώ­σει τὴν ὕ­παρ­ξή του μέ­σα σ᾿ αὐ­τὸν τὸν κό­σμο, ἐ­πει­δὴ ἀ­πὸ αὐ­τὲς τὶς συγ­κρού­σεις δη­μι­ουρ­γή­θη­καν μέ­σα του τραύ­μα­τα καὶ τὰ ἄλ­λα ἐ­πα­κό­λου­θα, τὸ παι­δὶ τε­λι­κὰ εἶ­ναι ἕ­νας ἐ­πα­να­στά­της, ἕ­νας ἀν­τάρ­της, ἕ­νας ἐ­γω­ϊστής, καὶ οὐ­ σι­α­στι­κὰ ἀλ­λὰ καὶ λί­γο ἐ­πί­πλα­στα, θὰ λέ­γα­με, ὅ­πως τὸ βλέ­πουν οἱ ἄλ­λοι ἀπ­᾿ ἔ­ξω. Καὶ κα­τα­λα­βαί­νε­τε τί γί­νε­ται. Ἐ­ὰν λοι­πὸν οἱ γο­νεῖς προ­σέ­ξουν αὐ­ τὸ τὸ ση­μεῖ­ο καὶ τὸ κα­τα­λά­βουν, θὰ βο­η­θή­σουν πο­λὺ τὰ παι­δι­ά τους. Εἶ­ναι ὅ­μως πο­λὺ δύ­σκο­λο. Νὰ τὸ ξέ­ρε­τε. Ἐξ ὅ­σων ἐ­γὼ κα­τα­λα­βαί­νω, εἶ­ναι πά­ρα πο­ λὺ δύ­σκο­λο. Ὅ­σο ἁ­πλὸ φαί­νε­ται τὸ νὰ ἀ­να­γνω­ ρί­σουν ὡς ξε­χω­ρι­στὴ προ­σω­πι­κό­τη­τα τὸ πλά­σμα τους καὶ ἔτ­σι νὰ τὸ ἀ­γα­πή­ σουν, τό­σο δύ­σκο­λο εἶ­ναι στὴν ἐ­φαρ­ μο­γή του. Εἶ­ναι δύ­σκο­λο νὰ τὸ συλ­λά­ βει κα­νεὶς κα­λὰ-κα­λά, νὰ τὸ ζή­σει καὶ ἀ­νά­λο­γα ἔ­πει­τα νὰ συμ­πε­ρι­φερ­θεῖ πρὸς τὰ παι­δι­ά του ἢ πρὸς τὰ παι­δι­ὰ ὁ­ποι­ου­ δή­πο­τε ἀν­θρώ­που καὶ γε­νι­κό­τε­ρα πρὸς κά­θε ἄν­θρω­πο. Προσευχὴ
  • 38.
    37 Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΩΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΣεραφείμΓ. Κωνσταντίνου φιλολόγου Ἡ παιδεία καὶ ὁ τρόπος ποὺ πραγ- ματώνεται αὐτή σὲ κάθε τόπο ἀπεικο- νίζει ὣς ἕναν βαθμὸ τὴν κρατοῦσα στὴ συγκεκριμένη χώρα ἰδεολογία καὶ ἀποτε- λεῖ τὸν πυλῶνα τῶν ἀξιῶν καὶ τῶν ἰδα- νικῶν της. Φυσικά, ὅσο καὶ ἂν ἡ κεκτη- μένη ταχύτητα τῆς μεταμοντέρνας και- νοτομίας ἔχει ἐπηρε- άσει ἀξίες καὶ ἰδανι- κά, αὐτὰ πάντοτε θὰ ἀποτελοῦν τὰ σημεῖα ἀναφορᾶς τῶν κοινωνιῶν. Στὴν ἐκπαιδευτικὴ πραγματικό- τητα τοῦ τόπου μας σήμερα εὔκολα εἶναι ἀνιχνεύσιμα στοιχεῖα τὰ ὁποῖα παραπέμπουν σὲ μιὰ τραγικὴ ἀντίφα- ση, ποὺ ἀβίαστα θὰ ὑποστήριζε κα- νένας ὅτι φτάνουν ἴσαμε τὴν ἄρνηση τοῦ ἴδιου μας τοῦ ἑαυτοῦ. Τὴν ἄρνηση τῆς ταυτότητας ὡς λαοῦ ποὺ κοινώ- νησε μὲ κοσμοϊστορικὲς ἀλήθειες καὶ ποὺ τὴν ἴδια στιγμὴ τὶς ἀποδιώχνει, ἐπιδιώκοντας τὴν ἀσφάλεια βεβαιοτή- των εὐρωπαϊκῆς κατασκευῆς καὶ προ- έλευσης. Μάλιστα σὲ μιὰ ἐποχή, ὅπου
  • 39.
    38 ὁ ὁδοστρωτῆρας τοῦοἰκουμενισμοῦ συντρίβει ἰδιαιτερότητες, ὁδηγῶντας σὲ φασιστικὴ ὁμοιομορφία τοὺς λα- ούς, ἡ ἑλληνικὴ ἐκπαίδευση καὶ, δυ- στυχῶς, μεγάλο μέρος τῶν λειτουργῶν της κηρύττουν παρακμιακὲς συνταγὲς ἀγωγῆς. Τὰ τρανὰ ἀδιέξοδα τῆς ἐποχῆς μας, τὸ ἀλλοτριωμένο ἀνθρώπινο πρόσω- πο ποὺ μετεβλήθη σὲ ἀποκρουστικὸ προσωπεῖο θεωροῦν ὅτι μπορεῖ νὰ λυ- τρωθεῖ μὲ τὴν προσφυγὴ σὲ ἕναν ἄθεο οὐμανισμὸ ποὺ λατρεύει τὸν ὀρθολο- γισμὸ καὶ ἐξοβελίζει τὴ μεταφυσική. Προβάλλει ὡς πρότυπα κοινωνίες ποὺ ἐπέτυχαν ἀνθρωπιστικὴ παιδεία, ἐνῷ ἐθελοτυφλεῖ μπροστὰ στὸ ἐξοργιστικὸ ἀδιέξοδο στὸ ὁποῖο αὐτὲς ἔχουν ὁδηγη- θεῖ μέσῳ τῆς ἴδιας ὁδοῦ. Ἀπορρίπτει τὸ βιωμένο θαῦμα τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τὴ στροφὴ στὴν ἀγάπη τοῦ πλησίον ποὺ χαρίζει τὴν ἐν Χριστῷ λύτρωση. Στὰ τραγικὰ προβλήματα τῶν νέων μας, ὅπως ἡ κατάθλιψη, τὸ ἄγχος ἢ ἔλλειψη οἰκογενειακῆς θαλπωρῆς, ἡ πανοῦκλα τῶν ἑξαρτησιογόνων οὐσιῶν, βλέπει κανεὶς μὲ θλίψη νὰ προτάσσονται ὡς «λύσεις» ἡ προσφυγὴ στὸν νέο «θεὸ» τοῦ πανσεξουαλισμοῦ καὶ τῆς σαρκολαγνείας, στροφὴ στὴ «δύναμη» τοῦ «ἐγώ», ἑνὸς μισεροῦ καὶ ἀδυσώπητου γιὰ τὸν συνάνθρωπο ἐγώ, ποὺ δικαιώνει τοὺς ἑαυτούς μας κατακρίνοντας παράλληλα τὸν συνάν- θρωπο. Ἀποφεύγεται ὡς σκοταδιστικὴ ἡ καλλιέργεια τῆς ταπεινοφροσύνης, ἡ ἀποφυγὴ τῆς αὐτοδικαίωσης καὶ ἡ ἐμπέδωση τῆς αἴσθησης ὅτι μπροστὰ στὸ μεγαλεῖο τοῦ Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος «ἀσφαλίζεται» αἰσθανόμενος ὅτι εἶναι «ὑποκάτω ὅλης τῆς κτίσεως». Ἡ οἰκογένεια δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ξε- φύγει ἀπὸ τὶς δαγκάνες τοῦ «ἐκσυγχρο- νισμοῦ» καὶ προβάλλεται ὡς μιὰ συμ- φωνία περιορισμένης εὐθύνης, ἡ ὁποία θὰ μποροῦσε νὰ διεκπεραιωθεῖ ἀκόμα καὶ μὲ δυὸ ὑπογραφὲς στὸ γραφεῖο ἑνὸς συμβολαιογράφου. Τὰ ἀναγνώσματα ποὺ βλέπει κανένας στὰ σχολεῖα μας, σὲ μεγάλο βαθμὸ, ἀναπαράγουν τέτοια ἀρρωστημένα πρότυπα διαλυμένων οἰκογενειῶν καὶ ἀδιέξοδων καταστά- σεων. Ἡ ἐγκατάλειψή της κρίνεται ὡς ἀποθέωση τῆς ἐλεύθερης βούλησης, ὡς δικαίωμα καὶ ἔκφραση χειραφέτησης, ἐνῷ τὰ ὅποια προβλήματά της ἀφήνο- νται νὰ τὰ ρυθμίζουν ἐπ’ ἀμοιβὴ ἐπαγ- γελματίες ψυχολόγοι, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ ἡ ἐξομολόγηση καὶ ὁ πνευματικὸς ἀπωθοῦνται ὡς παρωχημένες πρακτι- κές. Ἡ κατάνυξη καὶ ὁ ἁγιασμὸς τοῦ κυριακάτικου οἰκογενειακοῦ ἐκκλησι- ασμοῦ ἐξοβελίζονται μετὰ βδελυγμίας, γιατὶ μπαίνουν ἐμπόδιο στην παρακ- μιακή ὁμαδικὴ διασκέδαση τοῦ Σαββα- τόβραδου ποὺ ἀποκτηνώνει . Σαρκάζει ὡς ἀναχρονιστικὴ καὶ κα- ταπιεστική τῆς «φύσεως» τὴν ἐγκρά- τεια καὶ προτείνει τὴ διδασκαλία τῆς σεξουαλικῆς ἀγωγῆς, ἀδυνατεῖ ὅμως ἢ ἀποφεύγει νὰ ἐξηγήσει τὴν ἐξόφθαλ- μη πραγματικότητα ἡ ὁποία θέλει τὰ
  • 40.
    39 τεράστια κοινωνικά, οἰκογενειακὰκαὶ ἀτομικὰ προβλήματα νὰ ἐμφανίζονται στὶς κοινωνίες τῆς λεγόμενης σεξουα- λικῆς ἀπελευθέρωσης, ὅπου η σεξουα- λική ἀγωγὴ ἦταν καθιερωμένη. Μέσα στὸ σύγχρονο ἑλληνικὸ σχο- λεῖο ἡ πολιτικὴ ὡρίμανση ποὺ θὰ ἀπο- δώσει ὁλοκληρωμένους πολῖτες βιώνε- ται ὡς αὐτόνομη λειτουργία, ἀποκομ- μένη ἀπὸ τὴν κοινότητα καὶ ἡ ὁποία μιμεῖται δουλικά το πολιτικὸ ἀδιέξοδο. Δὲν γίνεται ἀντιληπτὴ ὡς ὑπεύθυνη καὶ ξεχωριστῆς σημασίας προσφορὰ τῆς ἀτομικότητας μέσα ἀπὸ τὴν ἑτερότη- τα. Ἡ ἱστορία πιὰ εἶναι πασίγνωστο ὅτι διδάσκεται νοθευμένη. Ἀποκρύπτει τεχνηέντως ἥρωες καὶ ἐπικὲς στιγμές, ἰσοπεδώνει μὲ τέτοιον τρόπο τὰ γεγο- νότα καὶ συκοφαντεῖ κυρίως τὸν κλῆρο καὶ τὴν ἐκκλησία μας μὲ ἀπώτερο στό- χο νὰ δημιουργήσει τὴν ἐντύπωση ὅτι, ὅσα διδασκόμασταν μέχρι τώρα, ἀποτε- λοῦσαν ἰδεολογήματα. Ὅμως, κάπως ἔτσι μεθοδεύεται ἡ ἀποδόμηση τοῦ ἔθνους μας καὶ οἱ νέοι μας παγιδεύο- νται σὲ μιὰ παθητικότητα ποὺ ἐξασφα- λίζει στοὺς κρατοῦντες τὴν κυριαρχία. Ἡ παιδεία μας λοιπὸν βηματίζει ἐπι- κίνδυνα σὲ ἕνα ὀλέθριο ἀδιέξοδο, ὅταν σχεδιάζει τὸ μέλλον της στηριζόμενη πάνω στὶς σαθρὲς βάσεις τῆς δυτικῆς σκέψης. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ὁ δυτικὸς ἄνθρωπος καλλιέργησε κοινωνίες ἀκραίου ὀρθολογισμοῦ οἱ ὁποῖες πέτυ- χαν τεχνολογικὰ θαύματα καὶ διαχειρι- στικὰ στοιχήματα. Ὀργάνωσαν οἰκονο- μικὲς αὐτοκρατορίες ποὺ κυριαρχοῦν στὴν ἐποχή μας, ἀλλὰ προετοίμασε ταυτόχρονα τὸ ρήμαγμα τῆς ψυχῆς, λε- ηλάτησε καὶ τὴν τελευταία ἰκμάδα τῆς ἀνθρώπινης ἀξιοπρέπειας καὶ ὁδήγησε τὸ ἄτομο σὲ πλῆρες ἀδιέξοδο. Οἱ μαθητὲς μας μαθαίνουν τὴν πλά- νη τῆς νεωτερικότητας καὶ μυοῦνται στὴν ἄβυσσο τοῦ δυτικοῦ μηδενισμοῦ, ἀναζητῶντας ἐρείσματα στὴν ἀθεϊ- στικὴ φιλοσοφία, μέσα στὴν χριστια- νικὴ Ἑλλάδα ποὺ κρύβει ἀμύθητους θησαυροὺς ὀρθόδοξης χριστιανικῆς πνευματικότητος καὶ παράδοσης. Τὰ νέα παιδιά μας ποτίζονται μὲ τὸ δηλη- τήριο μιᾶς παρακμιακῆς ἀντίληψης, ἡ ὁποία δυστυχῶς ἀποτελεῖ τὴν κυρίαρ- χη ἰδεολογία τόσο τῆς πολιτικῆς ἡγεσί- ας ὅσο καὶ πολλῶν δυστυχέστατα λει- τουργῶν τῆς παιδείας. Ἡ μοναδικὴ εὐθύνη ἀπέναντι στὸν Θεὸ καὶ τὴν πατρίδα μας δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ τὴ συνειδητοποίηση τῆς ἀπάτης καὶ τὴν στροφὴ στὴ δροσερή νερομά- να τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ ἐθνικῆς συνάμα αὐτοσυνειδησίας μας. Αὐτὸ θὰ καταστεῖ δυνατὸ μὲ τὴ μελέτη καὶ τὴν κατανόηση τοῦ πλούτου, ποὺ η ἐκκλησία μας κουβαλάει στοὺς αἰῶνες, καὶ τὴ μετάγγισή του μὲ ὑπομονὴ στὰ νέα παιδιὰ ποὺ ἀγωνιοῦν γιὰ τὸ αὔριο, ἀλλὰ μποροῦν νὰ ἔχουν γκόλφι καὶ φυ- λαχτὸ τὴν ἀδιάψευστη ἐλπίδα τοῦ Χρι- στοῦ μας. Γένοιτο.
  • 41.
    40 ΤΙ ΘΕΣΗ ΕΧΕΙΕΝΑ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΣΕ ΕΝΑΝ ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΑΓΝΟΕΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΡΟΝΕΙ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ; Νι­νέ­τας Βο­λου­δά­κη φιλολόγου Κ ά­πο­τε, ὁ ἄν­θρω­πος κοί­τα­ζε τὸν κό­σμο γύ­ρω του κι ἔ­βλε­πε παν­ τοῦ μυ­στή­ρι­α. Τὸ τα­ξί­δι τοῦ ἥ­λι­ου στὸν οὐ­ρα­νὸ ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Τὸ «κρυφ­τὸ» ποὺ παί­ζει ἡ σε­λή­νη μὲ τὴ γῆ ἦ­ταν μυ­στή­ ρι­ο. Ἡ τρο­μαχ­ τι­κὴ δύ­να­μη τῆς κα­ται­γί­δας κι ἡ ἀ­να­πάν­τε­ χη φω­τι­ὰ τοῦ κε­ραυ­νοῦ ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Τὸ ἄ­πει­ρο τοῦ ν υ ­κ τ ε ­ρ ι ­ν ο ῦ οὐ­ρα­νοῦ μὲ τὰ ἀ­μέ­τρη­τα ἀ­στέ­ρι­α ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Ἡ ἄ­βυσ­σος τῆς ψυ­χῆς τοῦ ἀν­θρώ­που ἦ­ταν ἕ­να μυ­στή­ρι­ο. Ὅ­μως, ἐ­πει­δὴ τὸ ἀν­θρώ­πι­νο εἶ­δος «φύ­σει τοῦ εἰ­δέ­ναι ὀ­ρέ­γε­ται» βάλ­θη­κε νὰ ψά­ξει καὶ νὰ ἀ­πο­μυ­θο­ποι­ή­σει ὅ­λα τὰ μυ­στή­ρι­α τοῦ κό­σμου του. Ἔτ­σι, ὁ ἥ­λι­ ος ἔ­πα­ψε νὰ εἶ­ναι ὁ ἁρ­μα­τη­λά­της ποὺ ὁ­δη­γεῖ τὰ φλό­γι­να ἄ­λο­γά του στὸν οὐ­ ρα­νὸ καὶ ἔ­γι­νε μί­α μπάλ­α φω­τι­ᾶς στὸ κέν­τρο τοῦ ἡ­λι­α­κοῦ μας συ­στή­μα­τος. Ἡ σε­λή­νη ἔ­χα­σε τὴν μα­γεί­α της, πα­τή­ θη­κε, κα­τα­κτή­ θη­κε κι ἀ­πο­ δείχ­τη­κε ἕ­νας ἄ­χα­ρος βρά­χος πού γυ­ρί­ζει γύ­ ρω ἀπ᾿ τὴ γῆ. Ἡ κα­ται­γί­δα κι ὁ κε­ραυ­νὸς προ­βλέ­πον­ται καὶ ἐ­λέγ­χον­ται καὶ ἔ­πα­ψαν νὰ τρο­μά­ζουν πι­ὰ τὸν ἄν­θρω­πο, ὁ δὲ νυ­κτε­ρι­νὸς οὐ­ρα­νό­ς  -παρ᾿ ὅ­λο πού ἐ­ξα­κο­ λου­θεῖ νὰ εἶ­ναι ἄ­πει­ρος- πα­ρα­κο­λου­ θεῖ­ται ἀ­πὸ τε­ρά­στι­α τη­λε­σκό­πι­α πού ψά­χνουν τὰ βά­θη του καὶ δο­ρυ­φό­ρους ποὺ στέλ­νουν φω­το­γρα­φί­ες στὴ γῆ καὶ «μι­λοῦν» γι­ὰ γα­λα­ξί­ες, νε­φε­λώ­μα­τα, ἡ­λι­α­κὰ συ­στή­μα­τα, μαῦ­ρες τρύ­πες καὶ πά­ει λέ­γον­τας... Ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ εἰ­κο­ Ἀδὰμ καὶ Εὔα
  • 42.
    41 στοῦ αἰ­ῶνα δὲνἔ­χει χῶ­ρο γι­ὰ μυ­στή­ ρι­α στὴ ζω­ή του. Ὅ­λα τὰ θε­ω­ρεῖ ἐ­ξη­ γη­μέ­να - κι ὅ­σα δὲν εἶ­ναι θὰ ἐ­ξη­γη­θοῦν στὸ ἄ­με­σο μέλ­λον- κι ὅ­λα θε­ω­ρεῖ ὅ­τι τὰ ἐ­λέγ­χει. Ὡ­στό­σο, ὑ­πάρ­χουν ἀ­κό­μα δύ­ο μυ­ στή­ρι­α ποὺ ἐ­ξα­κο­λου­θοῦν νὰ πα­ρα­μέ­ νουν terra incognita γι­ὰ τὴν ἀν­θρω­πό­ τη­τα, πα­ρὰ τὶς ἐ­πί­μο­νες προ­σπά­θει­ες πού γί­νον­ται γι­ὰ τὴν κα­τα­νό­η­σή τους: τὸ μυ­στή­ρι­ο τοῦ ἔ­ρω­τα καὶ τὸ μυ­στή­ ρι­ο τοῦ θα­νά­του. Δύ­ο μυ­στή­ ρι­α ποὺ εἶ­ναι σχε­δὸν ὅ­μοι­α γι­ὰ τὴν κα­τα­ λυ­τι­κὴ ση­μα­σί­α πού ἔ­χουν στὴν ἀν­θρώ­πι­νη ζω­- ή. Κι αὐ­τὸ δὲν τὸ ἐ­πι­ση­μαί­νει κα­νεὶς ἄλ­λος, πα­ρὰ ὁ ἴ­δι­ος ὁ Θε­ός, στὸ πρῶ­ το ἐ­ρω­τι­κὸ ποί­ η­μα ποὺ γράφ­ τη­κε προ­τοῦ ὁ ἄν­θρω­πος ξε­κι­νή­σει ὅ­λη τὴ ρο­μαν­τι­κὴ ἐ­ρω­τι­κὴ φι­λο­λο­γί­α, ἔτ­σι ὅ­πως ἐ­ξε­λί­χθη­κε ἀ­πὸ τὸν Με­σαί­ω­ να καὶ με­τά: «Θές με ὡς σφρα­γῖ­δα ἐ­πὶ τὴν καρ­δί­αν σου, ὡς σφρα­γῖ­δα ἐ­πὶ τὸν βρα­χί­ο­νά σου* ὅ­τι κρα­ται­ὰ ὡς θά­να­τος ἀ­γά­πη...». Μὲ τὸν ἴ­δι­ο ποι­η­τι­κὸ λό­γο πού κυ­ρι­ αρ­χεῖ σ᾿ ὅ­λη τὴ Δη­μι­ουρ­γί­α, ὁ Θε­ὸς μᾶς ἐ­πι­ση­μαί­νει ὅ­τι τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς ἀ­γά­ πης σφρα­γί­ζει τὴν καρ­δι­ὰ καὶ τὸν βρα­ χί­ο­να τοῦ ἀν­θρώ­που, δη­λα­δή, ὁ­λο­κλη­ ρώ­νει τὸν συ­ναι­σθη­μα­τι­κό του κό­σμο καὶ γί­νε­ται ἡ κι­νη­τή­ρι­α δύ­να­μη ὅ­λων τῶν ἔρ­γων του. Κι αὐ­τὴ ἡ πραγ­μα­τι­ κό­τη­τα δὲν κα­τα­λύ­ε­ται οὔ­τε ἀ­πὸ τὸν θά­να­το. Αὐ­τὸ τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ ᾶς ἀ­γά­πης» δι­α­λέ­γει δύ­ο ὄν­τα προ­τοῦ κἂν ὑ­πάρ­ξουν, προ­τοῦ κἂν ξε­κι­νή­σει ὁ χρό­νος γι᾿ αὐ­τοὺς καὶ τοὺς ἑνώ­νει μέ­σα στὸν χρό­νο καί, νι­κῶν­τας τὸν θά­να­το, τοὺς κρα­τά­ει σφρα­γι­σμέ­νους τὸν ἕ­ναν μὲ τὴν καρ­δι­ὰ καὶ τὴ δύ­να­μη καὶ τὴ ζω­ὴ τοῦ ἄλ­λου γι­ὰ ὅ­λη τὴν ἄ­χρο­νη αἰ­ ω­νι­ό­τη­τα, ἀ­πο­δει­κνύ­ον­τας σὰν σὲ μί­α μα­θη­μα­τι­κὴ ἐ­ξί­σω­ση ὅ­τι ὁ χρό­νος θὰ κα­ταρ­γη­θεῖ καὶ θά­να­τος δὲν ὑ­πάρ­χει. Ὅ­μως, ὅ­πως ὅ­λα τὰ μυ­στή­ρι­α, ἔτ­σι καὶ τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­ πης» ποὺ νι­κά­ει τὸν θά­να­το, δὲν μπο­ ρεῖ νὰ γί­νει κτῆ­μα πολ­λῶν. Ἡ γνώ­ση τῶν μυ­στη­ρί­ων -πού βρί­σκει τὴν τε­λεί­ ω­ση στὴ σι­ω­πή, γι­α­τί δὲν μπο­ ρεῖ νὰ κλει­στεῖ μέ­σα σὲ λέ­ξεις- κερ­δί­ζε­ται με­τὰ ἀ­πὸ πο­λὺ κό­πο. Ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα δὲν εἶ­ναι δι­α­ τε­θει­μέ­νος νὰ κά­νει κό­πο γι­ὰ κά­τι ἄλ­λο πέ­ρα ἀ­πὸ τὸν ἑ­αυ­τό του, τὶς φι­λο­ δο­ξί­ες του καὶ τὴν αὐ­το­λα­τρεί­α του. Ἔ­χει συ­νη­θί­σει νὰ βρί­σκει τὴ γνώ­ση στὰ ἐ­πι­στη­μο­νι­κὰ ἐρ­γα­στή­ρι­α, στὰ μι­ κρο­σκό­πι­α καὶ τὰ πει­ρά­μα­τα, ἀλ­λὰ τὰ μυ­στή­ρι­α δὲν μα­θαί­νον­ται ἔτ­σι. Ἐ­πὶ πλέ­ον, τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ ται­ᾶς ἀ­γά­πης» θέ­λει δύ­ο γι­ὰ νὰ τε­λει­ ω­θεῖ, ἀλ­λὰ ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶ­να γεν­νι­έ­ται μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του, ζεῖ μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του καὶ πε­θαί­νει μὲ τὸν ἑ­αυ­τό του, στε­ρῶν­τας ἔτ­σι ἀ­πὸ τὸν ἑ­αυ­τὸ του τὶς προ­ϋ­πο­θέ­σεις γι­ὰ νὰ τὸ γνω­ρί­σει. Τὸ ἀ­στεῖ­ο εἶ­ναι ὅ­τι στὶς μέ­ρες μας, πε­ρισ­σό­τε­ρο ἀ­πὸ πο­τὲ γί­νε­ται λό­γος καὶ χύ­νε­ται ἄ­φθο­νο με­λά­νι ἀ­να­λύ­ον­ τας τὸν ἔ­ρω­τα, ἀ­πὸ τὴ χη­μεί­α τοῦ ἐγ­ κε­φά­λου πού ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι ἕλ­κει τὰ δύ­ο φῦ­λα, μέ­χρι τὶς λε­πτο­με­ρεῖς ψυ­χα­ να­λύ­σεις πού ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι θὰ λύ­σουν τὰ προ­βλή­μα­τα τῶν σχέ­σε­ών τους. Καὶ
  • 43.
    42 πι­στέ­ψα­με, ἔτ­σι, ὅ­τιθὰ δι­ορ­θώ­σου­με ὅ­λα τὰ λά­θη καὶ θὰ με­τα­τρέ­ψου­με τίς ἀ­πο­τυ­χί­ες σέ ἐ­πι­τυ­χί­ες.             Δι­α­πι­στώ­σα­με ὅ­τι ἀ­πὸ τὶς πρῶ­τες ὀρ­γα­νω­μέ­νες κοι­νω­νί­ες, ὁ γά­μος καὶ ἡ οἰ­κο­γέ­νει­α καὶ ἡ ἀ­να­ τρο­φὴ τῶν παι­δι­ῶν ἦ­ταν ἡ προ­ε­πι­λεγ­μέ­νη κοι­νὴ κα­ρι­έ­ρα ὅ­λων τῶν γυ­ναι­κῶν, κι αὐ­ τὸ δὲν μᾶς ἄ­ρε­σε. Καὶ τὸ ἀλ­λά­ξα­με. Ἀλ­λὰ δὲν μᾶς ἀ­ρέ­σει οὔ­τε καὶ τώ­ρα πού τὸ ἀλ­λά­ξα­ με, γι­α­τὶ οἱ γυ­ναῖ­κες αἰ­σθά­νον­ται ἐ­ξου­θε­ νω­μέ­νες ποὺ ἔ­χουν καὶ τὴν κα­ρι­έ­ρα τους ἐ­κτὸς σπι­τι­οῦ καὶ τὶς εὐ­θύ­νες τοῦ σπι­τι­οῦ ἐ­πὶ πλέ­ον. Δὲν μᾶς ἄ­ρε­σε ποὺ πα­λι­ὰ εἶ­χαν ἕ­να μό­νο σύν­τρο­φο καὶ μ᾿ αὐ­τὸν περ­νοῦ­σαν ὅ­λη τὴ ζω­ή τους. Καὶ τώ­ρα ἄν­τρες καὶ γυ­ναῖ­κες ἀλ­λά­ζουν συν­τρό­φους σὰν νὰ εἶ­ ναι μπλου­ζά­κι­α καὶ κα­τα­λή­γουν σὲ ἕ­ναν καὶ ζοῦν μα­ζὶ γι­ὰ νὰ τὸν «δο­κι­μά­σουν» μέ­ χρι νὰ παν­τρευ­τοῦν καί, σὲ πολ­λὲς πε­ ρι­πτώ­σεις κά­νουν καὶ παι­δι­ά, τὰ ὁ­ποῖα γί­νον­ται πα­ρα­νυ­φά­κι­α στὸ γά­μο τῶν γο­νι­ῶν τους. Καμ­μι­ὰ «δο­κι­μὴ» ὅ­μως δὲν ἐμ­πο­δί­ζει τὸ δι­α­ζύ­γι­ο, τὸ ὁ­ποῖ­ο συ­ νή­θως ἔρ­χε­ται σὲ πο­λὺ σύν­το­μο χρο­νι­ κὸ δι­ά­στη­μα. Χρό­νο μὲ τὸν χρό­νο, οἱ «δι­ορ­θω­τι­κὲς κι­νή­σεις» ποὺ ὑ­πο­τί­θε­ται ὅ­τι θὰ βελ­ τι­ώ­σουν τὶς σχέ­σεις τῶν δύ­ο φύ­λων, ὁ­δη­γοῦν ὁ­λο­έ­να καὶ πε­ρισ­σό­τε­ρο στὴν ἀν­τί­θε­τη ὄ­χθη. Οἱ τε­λευ­ταῖ­ες «ὁ­δη­γί­ ες» γι­ὰ τὶς σχέ­σεις τῶν παν­τρε­μέ­νων ζευ­γα­ρι­ῶν εἶ­ναι αὐ­τὲς ποὺ γρά­φον­ται στὸ πο­λυ­δι­α­φη­μι­σμέ­νο βι­βλί­ο ἑ­νὸς -πο­ λὺ γνω­στοῦ στὴν Ἀγ­γλί­α- δη­λω­μέ­νου ἄ­θε­ου συγ­γρα­φέ­α, τοῦ Alain de Botton. Τὸ βι­βλί­ο How to Think More About Sex, κυ­κλο­φο­ρή­θη­κε τὸν Ἀ­πρί­λι­ο καὶ ὑ­πό­σχε­ται νὰ λύ­σει τὰ προ­βλή­μα­τα ποὺ δη­μι­ουρ­γοῦν­ται σ᾿ ἕ­ναν γά­μο ἀ­πὸ τὶς κοι­νω­νι­κὲς ἀ­πα­ γο­ρεύ­σεις ποὺ θε­ σπί­στη­καν ἐξαι­τί­ας τῆς ἐ­πιρ­ρο­ῆς τῆς θρη­σκεί­ας στὴν δι­ α­μόρ­φω­ση τῶν κοι­ νω­νι­κῶν κα­νό­νων. Προ­τεί­νει, λοι­πόν, ὁ συγ­γρα­φέ­ας, νὰ ἀρ­θοῦν ὅ­λες οἱ ἀ­πα­γο­ρεύ­σεις καὶ νὰ θε­σπι­στοῦν οἱ ἀ­κρι­βῶς ἀν­τί­θε­τοι κα­νό­νες. Ἔτ­σι, ἡ μοι­χεί­α, ἀν­τὶ νὰ θε­ ω­ρεῖ­ται αἰ­τί­α δι­α­ λύ­σε­ως ἑ­νὸς γά­μου, πρέ­πει νὰ θε­ω­ρεῖ­ ται σὰν κά­τι πο­λὺ κα­λό, κά­τι πού «δέ­ νει» πε­ρισ­σό­τε­ρο τὸ ζευ­γά­ρι καὶ ἐ­νι­σχύ­ ει τὴ σχέ­ση του. Ἡ γνώ­μη αὐ­τοῦ τοῦ συγ­γρα­φέ­α ἔ­χει με­γά­λη βα­ρύ­τη­τα στὴ δι­α­μόρ­φω­ση τῶν νέ­ων ἠ­θῶν, ἀ­φοῦ θε­ω­ρεῖ­ται εἰ­δι­κὸς στὸ θέ­μα καὶ τα­ξι­δεύ­ει σὲ ὅ­λη τὴν Ἀγ­γλί­α καὶ τὴ Σκω­τί­α, δί­νον­τας δι­α­λέ­ξεις, θέ­ λον­τας νὰ πεί­σει τοὺς ὀ­πα­δούς του ὅ­τι τὸ νὰ πι­στεύ­εις σὲ ἕ­ναν ὁ­ποι­ον­δή­πο­τε θε­ὸ δὲν εἶ­ναι ἁ­πλὰ κά­τι πα­ρω­χη­μέ­νο, ἀλ­λὰ κά­τι γε­λοῖ­ο. Γι᾿ αὐ­τὸ -εἶ­χε ἀ­να­φέ­ ρει σὲ μί­α δι­ά­λε­ξη- ἡ θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα «ἀ­παν­τᾶ­ται πι­ὰ σὲ κά­τι ἀ­πο­λι­θώ­μα­τα τῆς Ὀξ­φόρ­δης». Μ᾿ αὐ­τὲς τὶς προ­ο­πτι­κές, φυ­σι­κά, θὰ πρέ­πει νὰ εἶ­ναι τρε­λὸς κα­νεὶς γι­ὰ Ἡ πριγκίπισσα Ἕλενα Δραγάση Πα- λαιολογίνα - μετέπειτα ὁσία Ὑπομονὴ- μὲ τὸν σύζυγό της, αὐτοκράτορα Μανουὴλ Β΄ Παλαιολόγο-μετέπειτα μοναχὸ Ματθαῖο- καὶ τὰ 3 ἀπὸ τὰ παιδιά τους.
  • 44.
    43 νὰ παν­τρευ­τεῖ στὸν21° αἰ­ῶ­να. Ἰ­δί­ως τώ­ρα ποὺ οἱ γυ­ναῖ­κες συ­νει­δη­το­ποι­ οῦν ὁ­λο­έ­να καὶ πε­ρισ­σό­τε­ρο ὅ­τι δὲν χρει­ά­ζον­ται τοὺς ἄν­τρες οὔ­τε κἂν γι­ὰ νὰ κά­νουν παι­δι­ά, οἱ μο­νο­γο­νε­ϊ­κὲς οἰ­ κο­γέ­νει­ες κον­τεύ­ουν νὰ ξε­πε­ρά­σουν σὲ ἀ­ριθ­μὸ τὶς κα­νο­νι­κὲς οἰ­κο­γέ­νει­ες. Κι ἀ­φοῦ οἱ μό­νοι ποὺ ἔ­χουν κολ­λή­σει μὲ πεῖ­σμα νὰ ὑ­πε­ρα­σπί­ζον­ται τὸν γά­μο καὶ νὰ τὸν ζη­τοῦν ἐ­πί­μο­να, εἶ­ ναι οἱ ὁ­μο­φυ­λό­φυ­λοι, σὲ λί­γο, ἡ πλη­σι­έ­στε­ ρη μορ­φὴ «πα­ρα­δο­ σι­α­κῆς» οἰ­κο­γέ­νει­ας, θὰ εἶ­ναι αὐ­τὴ ποὺ θὰ ἔ­χει δύ­ο μπαμ­πά­δες ἢ δύ­ο μα­μμά­δες καὶ τὰ παι­δι­ά! Ἀ­πὸ ὅ­λη τὴν ἱ­στο­ ρί­α τοῦ γά­μου ἔ­χουν μεί­νει μό­νο τὰ μι­κρὰ καὶ με­γά­λα «κο­ρίτ­ σι­α» ποὺ ἐ­ξα­κο­λου­ θοῦν νὰ φαν­τα­σι­ώ­ νον­ται τὸν ἑ­αυ­τό τους μέ­σα σ᾿ ἕ­να λευ­κὸ νυ­ φι­κὸ νὰ γί­νον­ται τὸ ἀν­τι­κεί­με­νο θαυ­ μα­σμοῦ καὶ φθό­νου τῶν φί­λων καὶ γνω­στῶν! Ἔτ­σι δι­α­μορ­φώ­νει ὁ ἄν­θρω­πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα τὰ νέ­α ἤ­θη του, ἔτ­σι «ἀ­πο­ μυ­θο­ποι­εῖ» τὰ μυ­στή­ρι­α μὲ ψυ­χρὴ ἐ­πι­ στη­μο­νι­κὴ «ἀν­τι­κει­με­νι­κό­τη­τα», ἔτ­σι ἀ­πο­βά­λει τὰ «γε­λοῖα» πε­ρὶ Θε­οῦ πα­ρα­ μύ­θι­α, ἔτ­σι χτί­ζει τὸν κό­σμο του ἀ­πὸ τὴν ἀρ­χὴ - ὑ­πο­τί­θε­ται...  Καὶ ἔτ­σι προ­ χω­ρεῖ ἀ­κά­θε­κτος πρὸς τὴν πα­ρα­κμὴ καὶ τὸ τέ­λος του. Ὡ­στό­σο, τὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­πης» γλι­στρά­ει ἀ­νά­με­σα στὰ δά­κτυ­ λά μας σὰν τὸ νε­ρὸ ποὺ τρέ­χει στὸ ρυ­ ά­κι κι εἶ­ναι ἀ­δύ­να­το νὰ τὸ κρα­τή­σεις στὰ χέ­ρι­α σου. Καί, τώ­ρα πι­ά, ὁ ἄν­θρω­ πος τοῦ 21ου αἰ­ῶνα -ἴ­σως ἀ­πελ­πι­σμέ­νος ἀ­πὸ τὴν ἀ­πο­τυ­χί­α του- ἔ­πα­ψε καὶ νὰ τὸ ἐ­πι­θυ­μεῖ καὶ νὰ τὸ βλέ­πει. Ὅ­πως δὲν βλέ­πει καὶ ὅ­λα τὰ μι­κρὰ καὶ με­γά­ λα μυ­στή­ρι­α πού, ὅ­σο κι ἂν τὰ ἀ­πο­μυ­ θο­ποι­εῖς, αὐ­τὰ ἐ­πι­μέ­νουν νὰ μὴν ἀ­πο­ μυ­θο­ποι­οῦν­ται. Ὅ­πως, γι­ὰ πα­ρά­ δειγ­μα τὸ χι­ό­νι. Μά­θα­με ποι­ὰ βα­ ρο­με­τρι­κὰ προ­ κα­λοῦν τὸ χι­ό­νι, ἀλ­λὰ δὲν μά­θα­με τί εἶ­ναι αὐ­τὸ ποὺ κά­νει τὴν κά­θε μί­α ἀ­πὸ τὰ δι­σε­ κα­τομ­μύ­ρι­α χι­ ο­νο­νι­φά­δες ποὺ ἔ­πε­σαν, πέφ­τουν καὶ θὰ πέ­σουν μέ­χρι τὴν συν­τέ­ λει­α τοῦ κό­σμου, μο­να­δι­κή, ἀ­νε­ πα­νά­λη­πτη καὶ δι­α­φο­ρε­τι­κὴ ἀ­πὸ ὅ­λες τὶς ἄλ­λες. Ἂν κά­ τι τό­σο ἁ­πλὸ κρύ­βει ἕ­να τέ­τοι­ο ἀ­νερ­μή­ νευ­το βά­θος ὀ­μορ­φι­ᾶς, πο­λὺ με­γα­λύ­τε­ ρο βά­θος καὶ με­γα­λύ­τε­ρη ὀ­μορ­φι­ὰ κρύ­ βε­ται μέ­σα στὸ μυ­στή­ρι­ο τῆς «κρα­ται­ᾶς ἀ­γά­πης», ποὺ δί­νει στὸν ἄν­θρω­πο τὴν ἰ­σορ­ρο­πί­α καὶ τὴ δύ­να­μη στὴ ζω­ὴ καὶ στέ­κε­ται ἰ­σο­δύ­να­μα ἄ­φο­βη μπρο­στὰ στὸ φο­βε­ρὸ μυ­στή­ρι­ο τοῦ θα­νά­του.   Προικοσύμφωνο
  • 45.
    44 η γλωσσα ΗΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΒΙΒΛΙΟΥ Δημητρίου Κ.Χατζημιχαὴλ διδάκτορος Βυζαντινῆς Φιλολογίας Τ ὸ ὄνομα τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ποὺ συνηθίσαμε καταχρηστικὰ νὰ ὀνομάζουμε Βυ- ζαντινὸ κράτος, συνοδεύεται συνήθως ἀπὸ πλῆθος προκαταλήψεις καὶ στερε- ότυπα. Τὸ κράτος μὲ τὸν σπουδαιότερο πολιτισμὸ κατὰ τὴ μεσαιωνικὴ περίοδο, τουλάχιστον μέχρι τὸν 12ο αἰῶνα, ἔφτασε νὰ θεωρεῖται περίοδος παρακμῆς, μὲ κα- θεστὼς θεοκρατικό, καὶ νὰ κατηγορεῖται συχνὰ γιὰ τὴν καταστροφὴ τῶν μνημεί- ων τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πνεύματος. Ἡ μεγάλη ἀντιπαράθεση Βυζαντίου καὶ Δύσης βοήθησε στὴ δημιουργία καὶ συντήρηση αὐτῆς τῆς προκατάληψης. Ὡστόσο, τὰ τελευταία 100 χρόνια οἱ με- λέτες τῆς ἱστορίας, τῆς ἀρχαιολογίας, τῆς
  • 46.
    45 φιλολογίας καὶ τῶνἄλλων ἐπιστημῶν ἀνέδειξαν–μὲ πρωτεργάτες μεγάλους ἐπιστήμονες προερχόμενους ἀπὸ τὴ Δύ- ση–τὸν βυζαντινὸ πολιτισμὸ καὶ τοποθέ- τησαν σὲ σωστὴ βάση τὸ θέμα τῆς προ- σφορᾶς τοῦ Βυζαντίου στὸν εὐρωπαϊκὸ πολιτισμό. Τὸ πιὸ σημαντικὸ κριτήριο τῆς ἀνά- πτυξης τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ εἶναι τὸ βιβλίο. Στὸ Βυζάντιο ὁ πολι- τισμὸς τοῦ γραπτοῦ κειμένου καὶ τοῦ βιβλίου διατηρεῖ πάντοτε προνομιακὴ θέση. Παράλληλα μὲ τὴν ἀνάπτυξη τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ βιβλίου, στὰ βυζαντινὰ χρόνια ποτὲ δὲν σταμάτησε ἡ μελέτη τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ κόσμου. Ἐπίσης, τὸ πανεπιστήμιο στὴν Κωνσταντινούπολη, οἱ σχολὲς σὲ πολλὲς πόλεις (Ἀθῆνα, Ἀλε- ξάνδρεια, ἀργότερα Μυστρᾶς κ.τλ.) καὶ οἱ βιβλιοθῆκες (δημόσιες, μοναστηριακὲς καὶ ἰδιωτικὲς) δημιουργοῦν τὶς προϋπο- θέσεις γιὰ ἀνάπτυξη τῆς ἐκπαίδευσης. Ἤδη ἀπὸ τὸν 5ο αἰ. μποροῦμε νὰ ἐντο- πίσουμε στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ σὲ ἄλλες μεγάλες πόλεις σχετικὰ μεγάλο ἀριθμὸ ἐργαστηρίων ἀντιγραφέων καὶ εἰκονογράφων. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ τέχνη τοῦ βιβλίου, μαζὶ μὲ μιὰ-δυὸ ἄλλες τέχνες, ὅπως–γιὰ παραδειγμα–ἡ ἁγιογραφία καὶ ἡ ὑμνογραφία, ἀποτελοῦν τοὺς ἀντιπρο- σωπευτικότερους τομεῖς τοῦ βυζαντινοῦ πολιτισμοῦ. Ἀξίζει λοιπὸν νὰ παρακο- λουθήσουμε, μὲ τὴ συντομία ποὺ ἀπαι- τεῖ ἕνα ἄρθρο, τὴν πολιτισμικὴ διάσταση τοῦ βυζαντινοῦ βιβλίου. Πρέπει ἀρχικὰ νὰ τονιστεῖ ἡ κε- ντρικὴ θέση ποὺ κατέχει τὸ βιβλίο στὴν χριστιανικὴ παράδοση καὶ στὴν πνευ- ματικὴ ζωὴ μιᾶς κοινωνίας ποὺ ἐπηρε- άζεται ἀπὸ τὸν χριστιανισμό. Ὁ Χριστὸς Παντοκράτωρ στὸ Δαφνὶ εἰκονίζεται μὲ τὸ βιβλίο στὸ χέρι. Προφῆτες, ἀπόστολοι καὶ ἅγιοι κρατοῦν σὲ πολλὲς παραστάσεις βιβλία σὲ μορφὴ κυλίνδρου ἢ κώδικα. Στὴν λα- τρευτικὴ διαδικασία κεντρικὴ θέση κατέχουν τὰ λειτουργικὰ βιβλία. Ἀπὸ πολὺ νωρὶς στὰ μοναστήρια ἀναπτύχθηκαν βιβλιοθῆκες καὶ ἀντιγραφικὰ ἐργαστήρια. Μετὰ τὴν περίοδο τῶν πρώ- τωναἰώνων,ὅπουπαρατηρεῖται ἔντονη ἀντιπαράθεση χριστια- νισμοῦ καὶ ἑλληνισμοῦ, φτάνουμε στὸν 4ο -5ο αἰ., ὁπότε καὶ πραγματοποιεῖται–μὲ καθοριστικὴ τὴ συμβολὴ τῶν μεγάλων πατέρων τῆς ἐκκλησίας–συνδυασμὸς τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύ- ματος. Ἔπαιξε ρόλο καὶ ἡ ἀνάγκη ποὺ εἶχε ὁ χριστιανισμὸς νὰ διατυπώσει τὰ δόγματά του μὲ ὁρολογία παρμένη ἀπὸ τοὺς στωικοὺς καὶ τὸν Πλάτωνα. Ἀπὸ τότε λοιπὸν καὶ καθ’ ὅλη τὴ βυζαντινὴ περίοδο ἔχουμε τὰ ἱερὰ γράμματα καὶ τὰ ἱερὰ βιβλία, τὶς θρησκευτικοῦ περιεχο- μένου σπουδές, ἔχουμε ὅμως καὶ τὴ θύ- ραθεν παιδεία, μὲ τὴ μελέτη τῶν ἀρχαί- ων Ἑλλήνων συγγραφέων. Τὰ κλασσικὰ κείμενα διατήρησαν τὴ θέση τους στὸ σχολικὸ πρόγραμμα καὶ διαβάζονταν τὸ ἴδιο ἀπὸ πιστοὺς καὶ ἀπὸ ἀπίστους. Ἡ θύραθεν ἐκπαίδευση θεωρεῖται ἀπαραί- τητη ἀκόμα καὶ γιὰ κάποιον ποὺ στοχεύ- ει νὰ σταδιοδρομήσει στὰ ἐκκλησιαστικὰ Ἁγία Σοφία
  • 47.
    46 ἀξιώματα. Διακεκριμένες προσωπικότη- τεςποῦ κατεῖχαν ὑψηλὰ ἐκκλησιαστικὰ ἀξιώματα ἦταν ἀνάμεσα στοὺς ἰκανό- τερους μελετητὲς καὶ σχολιαστὲς τῶν ἀρχαίων κλασσικῶν. Ὑποστηρίζεται κατὰ καιροὺς ἡ ἄπο- ψη ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἐπέβαλε λογοκρισία καὶ ἔκαψε τὰ εἰδωλολατρικὰ βιβλία. Αὐτὸ ἂν ἔγινε, ἔγινε σὲ μικρὴ κλίμακα καὶ μεμονωμένα καὶ δὲν εἶχε καταστρε- πτικὰ ἀποτελέσματα. Πάντως, δὲν ἔχει ἐπισημανθεῖ καμμιὰ περίπτωση ἡ ἐκκλη- σία νὰ ἔχει πάρει ἀπόφαση καταστροφῆς ἑνὸς κλασσικοῦ κειμένου. Ἀκόμα καὶ τὰ ἔργα τοῦ Ἰουλιανοῦ μᾶς ἔχουν σωθεῖ. Ἀντίθετα ἦταν πιὸ συνηθισμένες καὶ ἀναφέρονται ἀπὸ τὶς πηγὲς πυρπολήσεις βιβλίων χριστιανῶν συγγραφέων ποὺ εἶχαν παρεκτραπεῖ σὲ αἱρέσεις. Στὴν πρώιμη βυζαντινὴ περίοδο, καὶ κυρίως στοὺς αἰῶνες 4ο -6ο , ἡ ἀνώτατη ἐκπαίδευση γνώρισε μία ἀξιοσημείωτη περίοδο ἄνθησης. Λειτουργοῦσαν σχολὲς στὴν Ἀλεξάνδρεια, στὴν Ἀντιόχεια, στὴν Ἀθῆνα, στὴ Βηρυτό, στὴν Κωνσταντι- νούπολη, στὴ Γάζα. Αὐτὸ ἐπιδρᾶ θετικὰ στὴν παραγωγὴ βιβλίων, μόνο ποὺ τὸ ἐνδιαφέρον στρέφεται περισσότερο σὲ πρακτικότερες μαθήσεις, ὅπως ἦταν, γιὰ παράδειγμα, ἡ νομικὴ ἐπιστήμη. Βέβαια, σιγὰ-σιγὰ οἱ σχολὲς παρήκμαζαν ἢ ἔκλει- ναν, ἔτσι ὥστε στὰ μέσα τοῦ 6ου αἰ. νὰ ἔχουν ἀπομείνει οἱ σχολὲς τῆς Κωνστα- ντινούπολης καὶ τῆς Ἀλεξάνδρειας. Ὁ ἴδιος ὁ Ἰουστινιανὸς εἶχε κλείσει τὸ 529 τὴ φιλοσοφικὴ σχολὴ τῆς Ἀθήνας. Μετὰἀπὸμία«σκοτεινὴ»περίοδοδυὸ αἰώνων,φτάνουμεστὴνἀναγέννησητοῦ 9ου αἰ. Ἡ προσωπικότητα ποὺ μᾶς εἰσά- γει στὴν πνευματικὴ αὐτὴ ἀναγέννηση εἶναι ὁ Λέων ὁ φιλόσοφος καὶ μαθημα- τικός. Ἀπὸ τὶς πηγὲς πληροφορούμαστε ὅτι σὲ μία παθιασμένη ἀναζήτηση τῆς γνώσης ἐπισκέπτεται μοναστήρια, βρί- σκει βιβλία καὶ τὰ μελετᾶ μὲ ἐμβρίθεια. Εἶναι ἡ ἐποχὴ ποὺ μετὰ τὴν υἱοθέτηση τῆς μικρογράμματης γραφῆς οἱ λόγιοι ἐπιδίδονται μὲ ζῆλο στὴν ἀντιγραφὴ χει- ρογράφων. Ὁ πατριάρχης Φώτιος, ἴσως ἡ πιὸ ἀντιπροσωπευτικὴ πνευματικὴ μορφὴ τοῦ βυζαντινοῦ κόσμου, διέθετε μία ἰδιωτικὴ βιβλιοθήκη 150 τόμων. Στὸ πιὸ γνωστὸ ἔργο του, τὴ «Μυριόβιβλο», μᾶς παραδίδει τὶς βιβλιοκρισίες 300 πε- ρίπου ἔργων ποὺ εἶχε διαβάσει. Σ’ αὐτὰ δὲν περιλαμβάνονται, μὲ ἐξαίρεση τὸν Ἡρόδοτο, οἱ γνωστοὶ ἀρχαῖοι συγγρα- φεῖς. Ὁ Ἀρέθας Καισαρείας διαθέτει με- γάλα χρηματικὰ ποσὰ γιὰ νὰ ἀγοράσει βιβλία ἢ νὰ πληρώσει τοὺς ἀντιγραφεῖς του, δημιουργῶντας ἔτσι μιὰ ἀξιόλογη βιβλιοθήκη. Εἶναι μία χαρακτηριστικὴ περίπτωση λογίου ποὺ ὑπηρέτησε μὲ συ- νέπεια τὴν ἀγάπη του γιὰ τὸ βιβλίο καὶ τὰ κλασσικὰ γράμματα. Ἀπὸτὸν9ο καὶ10ο αἰ.προέρχονταικώ- δικες σημαντικοὶ γιὰ τὴν ἱστορία τῆς χει- ρόγραφης παράδοσης τοῦ Πλάτωνα καὶ τοῦ Ἀριστοτέλη, καθὼς καὶ τῶν ἄλλων κλασικῶν συγγραφέων. Στὶς διάφορες ὁμάδες χειρογράφων ἐκπροσωποῦνται ὅλες οἱ ἐπιμέρους ἐπιστῆμες, πράγμα ποὺ φανερώνει τὰ ἐπιστημονικὰ ἐνδια- φέροντα τῶν μορφωμένων ἀνθρώπων. Ἅγιον Ὄρος-Βυζάντιο
  • 48.
    47 Τὰ χειρόγραφα ποὺἀντιγράφονται κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ ὀφείλονται κυρίως σὲ παροτρύνσεις φιλολόγων καὶ ἄλλων ἀνθρωπιστῶν, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα, ἐκτὸς ἀπὸ ἐλάχιστες περιπτώσεις, δὲν τὰ γνωρίζουμε. Ὁ κλασικισμὸς τοῦ 9ου αἰ. ἐνισχύεται καὶ ἐπεκτείνεται μὲ τὸν ἐγκυκλοπαι- δισμὸ ποὺ εἰσάγει τὸν 10ο αἰ. ὁ λόγιος αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος ὁ Πορφυ- ρογέννητος. Παροπλισμένος ἀπὸ τὴν ἄσκηση τῆς ἐξουσίας, ἐπιδόθηκε μὲ ζῆλο στὴν πραγματοποίηση ἑνὸς μεγαλόπνο- ου προγράμματος: τὴ συγκέντρωση σὲ πολύτομα ἔργα τῶν γνώσεων τῆς ἐποχῆς σχεδὸν σὲ ὅλους τους ἐπιστημονικοὺς κλάδους. Τὸν 11ο αἰ. συνεχίζεται ἡ σπουδὴ τῶν κλασσικῶν μὲ κυρίαρχη μορφὴ τὸν Μι- χαὴλ Ψελλό, ἕναν λόγιο ποῦ ἔδειχνε ζω- ηρότατο ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν κλασσικὴ γραμματεία, ἀλλὰ παράλληλα ἀσχολήθη- κε καὶ μὲ σημαντικοὺς ἐπιστημονικοὺς κλάδους, ὅπως ἡ νομικὴ καὶ ἡ ἰατρικὴ καὶ ἡ ἀστρονομία. Κυρίαρχη πνευματικὴ μορφὴ τοῦ 12ου αἰ. εἶναι ἀναμφισβήτητα ὁ ἐπίσκο- πος Θεσσαλονίκης Εὐστάθιος, λόγιος μὲ εὐρύτητα πνεύματος καὶ ἐνδιαφερόντων, ποὺ ἔμει- νε γνωστὸς ὡς ἕνας ἀπὸ τοὺς σπουδαιότερους φιλολόγους τοῦ Βυζαντίου. ἩλεηλασίατῆςΚωνσταντι- νούπολης τὸ 1204 προκάλεσε ἀνυπολόγιστες καταστροφὲς καὶ στὸν τομέα τοῦ βιβλίου. Ὁ λόγιος Νικηφόρος Βλεμμύ- δης στὰ μέσα τοῦ 13ου αἰ. μᾶς περιγράφει μὲ χαρακτηριστικὸ τρόπο τὰ ταξίδια ποὺ ὀργάνωνε πρὸς κάθε κατεύθυνση γιὰ νὰ ἀναζητήση χει- ρόγραφα. Ὡστόσο, ὁ πολιτισμὸς τοῦ βιβλίου γνωρίζει τὴ μεγαλύτερή του ἀνάπτυξη κατὰ τὴν περίοδο τῶν Παλαιολόγων. Δίπλα στὶς ἐκκλησιαστικὲς καὶ δημόσι- ες βιβλιοθῆκες, ἔχει δημιουργηθεῖ καὶ μία κατηγορία λογίων ποὺ διαθέτουν βιβλιοθῆκες. Πρῶτος, τόσο χρονολογικὰ ὅσο καὶ σὲ σπουδαιότητα, εἶναι ὁ Μάξι- μος Πλανούδης (τὸν 13ο αἰ.). Λόγιος μὲ τεράστιο εὖρος ἐνδιαφερόντων καὶ καλὴ γνώση τῆς Λατινικῆς, ἀσχολήθηκε μὲ ὅλες τὶς ἐπιστῆμες καὶ ἀποτέλεσε, κατὰ κάποιο τρόπο, τὸ πρότυπο γιὰ τοὺς «πα- νεπιστήμονες» λογίους τῆς παλαιολό- γειας ἐποχῆς. Μιὰ σειρὰ λογίων, ὅπως ὁ Μανουὴλ Μοσχοπουλος, ὁ Θωμᾶς Μά- γιστρος καὶ ὁ Δημήτριος Τρικλίνιος, ἐπιδεικνύουν ἔφεση στὴν κριτικὴ μελέ- τη καὶ ἔκδοση τῶν ἀρχαίων κειμένων, θέτοντας οὐσιαστικὰ τὶς βάσεις γι’ αὐτὸ ποὺ ὀνομάζουμε σήμερα «κριτικὴ ἔκδο- ση κειμένου». Ἰδίως ὁ Τρικλίνιος κάνει ὁρισμένες ὀξυδερκεῖς παρατηρήσεις σὲ ζητήματα κριτικῆς τῶν κειμένων ποὺ διατηροῦν καὶ σήμερα τὴν ἀξία τους. Ὁ Θωμᾶς Μάγιστρος καὶ ὁ Δημήτριος Τρικλίνιος κατάγονταν μάλιστα ἀπὸ τὴ Θεσσαλονίκη καὶ ἐκπροσωποῦσαν τὴν ἰδιαίτερα σημαντικὴ φιλολογικὴ παρά- δοση τῆς Θεσσαλονίκης κατὰ τὸν 14ο αἰ. Σχετικὰ μὲ τὶς βιβλιοθῆκες ποὺ ὑπῆρχαν στὸ Βυζάντιο ὑπάρχει μεγάλη ἔλλειψη πηγῶν. Ἀπὸ τὴν ἱδρυσή της ἡ Κωνσταντινούπολη
  • 49.
    48 Κωνσταντινούπολη κοσμήθηκε μὲμία τουλάχιστον αὐτοκρατορικὴ βιβλιο- θήκη, ἡ ὁποία βρισκόταν ἀνάμεσα στὸ παλάτι καὶ τὴν ἀγορὰ τοῦ Κωνσταντί- νου. Ἀναφέρεται ὁ διορισμὸς ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Οὐάλη ἑπτὰ ἀντιγραφέων στὴ βιβλιοθήκη αὐτή. Ἡ λειτουργία τῆς πρέπει νὰ ἦταν συνεχής, τουλάχιστον ὡς τὸ 1204. Ἀπὸ ἕναν Ἱσπανὸ περιηγητὴ μαθαίνουμε ὅτι τὸ 1437, λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἅλωση τῆς Πόλης, λειτουργοῦσε μία αὐτοκρατορικὴ βιβλιοθήκη. Βιβλιοθή- κη εἶχε ἐπίσης καὶ τὸ πατριαρχεῖο, στὴν ὁποία, ὅπως εἶναι λογικό, τὴν πλειοψη- φία ἀποτελοῦσαν τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ θεολογικὰ ἔργα, ἀλλὰ δὲν ἔλειπαν καὶ σπουδαῖα βιβλία μὲ ἔργα ἀρχαίων συγ- γραφέων:ὁπερίφημοςκώδικαςVaticanus graecus 1 μὲ τοὺς Νόμους τοῦ Πλάτωνα περιέχει σχόλια ἑνὸς κατοπινοῦ κτήτο- ρα, ὁ ὁποῖος σημειώνει κάποιες διαφορε- τικὲς γραφὲς ποὺ βρῆκε σὲ ἀντίτυπο τῆς πατριαρχικῆς βιβλιοθήκης. Ὑπάρχει ἐπί- σης μαρτυρία γιὰ δημόσια βιβλιοθήκη, ἡ ὁποία, ὅταν κάηκε τὸ 475-76 περιλάμβα- νε 120 χιλιάδες τόμους. Μιὰ σημαντικὴ κατηγορία ἀποτελοῦσαν, ὁπωσδήποτε, οἱ μοναστηριακὲς βιβλιοθῆκες, ἀφοῦ κάθε μοναστήρι διέθετε ἀντιγραφικὸ ἐργαστήριο. Παράλληλα λειτουργοῦσαν πολλὲς ἰδιωτικὲς βιβλιοθῆκες, κυρίως βιβλιοθῆκες λογίων, ὅπως τοῦ Φωτίου ἢ τοῦ Ἀρέθα ποὺ προαναφέραμε, ποὺ πλουτίζονταν ἢ μὲ ἀντιγραφὲς χειρογρά- φων ἢ μὲ ἀγορὲς βιβλίων. Πόσοι εἶχαν πρόσβαση στὸ πο- λιτιστικὸ ἀγαθὸ ποὺ ὀνομάζεται βιβλίο κατὰ τὴ διάρκεια τῆς βυ- ζαντινῆς περιόδου; Σίγουρα ὄχι πολλοί. Μεγάλο τὸ ποσοστὸ τῶν ἀναλφάβητων, πολὺ ἀκριβὸ καὶ ἑπομένως δυσπρόσιτο τὸ βιβλίο στὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ πληθυ- σμοῦ. Ἀλλὰ μήπως κάτι ἀνάλογο δὲν συνέβαινε καὶ στὴν κλασικὴ ἀρχαιότητα; Ἦταν ὅμως συνήθεια νὰ διαβάζονται μεγαλοφώνως τὰ κείμενα, γιὰ νὰ τὰ ἀκούει μεγάλο ἀκροατήριο. Κατ’ αὐτὸ τὸν τρόπο τὸ κοινὸ ποὺ εἶχε πρόσβαση στὸ βιβλίο διευρυνόταν σημαντικά. Κάτω ἀπὸ τὸ ἴδιο πρίσμα μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι εἶχε διάδοση καὶ τὸ λογοτε- χνικὸ βιβλίο, ὑπὸ τὴ μορφὴ βέβαια λογο- τεχνικῶν ἀκροάσεων. Ἦταν συνηθισμέ- νη ἡ δημόσια ἐκφώνηση λογοτεχνικῶν γυμνασμάτων, ἐπιστολῶν, ἐκφράσεων, ποιητικῶν συνθέσεων. Ἐκεῖ ὀφείλεται, ὣς ἕνα σημεῖο, ὁ ρητορισμὸς ποὺ συνα- ντοῦμε στὴ βυζαντινὴ λογοτεχνία. Θὰτελειώσωμὲμίασύντομηἀναφορὰ στὶς τύχες τοῦ βυζαντινοῦ βιβλίου μετὰ τὴν Ἅλωση. Οἱ καταστροφὲς βιβλίων καὶ κατὰ τὶς δυὸ ἁλώσεις τῆς Κωνσταντι- νούπολης ἦταν ἰδιαίτερα ἐκτεταμένες. Ὁ Γεννάδιος Σχολάριος, ὁ πρῶτος μετὰ τὴν Ἅλωση πατριάρχης, καὶ ὁ μαθητὴς τοῦ Ματθαῖος Καμαριώτης, ποὺ χρημά- τισε δάσκαλος στὴν Κωνσταντινούπολη πρὶν καὶ μετὰ τὴν Ἅλωση, ἐπισημαίνουν στὰ ἔργα τους τὶς καταστροφὲς καὶ τὴν ἔλλειψη βιβλίων. Ἔτσι, οἱ λιγοστοὶ λό- γιοι ποὺ δὲν φεύγουν στὴ Δύση, ἀλλὰ μένουν στὴν τουρκοκρατούμενη Κων- σταντινούπολη, νιώθοντας τὸ βάρος τῆς Βιβλίο βυζαντινῆς μουσικῆς
  • 50.
    49 εὐθύνης ἀναλαμβάνουν νὰἀναπληρώ- σουν, ὅσο ἦταν δυνατόν, τὸ κενὸ ποὺ δημιουργήθηκε. Ὁ Καμαριώτης, γιὰ παράδειγμα, δημιουργεῖ ἕνα σημαντικὸ ἀντιγραφικὸ ἐργαστήριο, συνεχίζοντας μία προσπάθεια «ἔκδοσης» τῶν ἔργων τοῦ Ἀρι- στοτέλη ποὺ εἶχε ἀρχίσει πρὶν τὴν Ἅλωση. Τὴν προ- σπάθεια αὐτὴ συ- νεχίζει ὁ μαθητὴς τοῦ Μανουὴλ ὁ Κορίνθιος. Μιὰ ἄλλη διά- σταση τοῦ θέμα- τος εἶναι ἡ ἑξῆς: Ἡ Δύση εἶχε ἀπὸ καιρὸ μπεῖ στὴν περίοδο τῆς ἀνα- γέννησης καὶ εἶχε ἀναθερμανθεῖ τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν ἀρχαία ἑλλη- νικὴ σκέψη. Εἶχαν βοηθήσει σ’ αὐτὸ οἱ Ἕλληνες λόγιοι ποὺ εἶχαν καταφύ- γει στὴ Δύση. Εἶναι λοιπὸν σύνηθες φαινόμενο ἡ ὀργάνω- ση ἀποστολῶν στὴν Ἀνατολὴ γιὰ τὴν εὕρεση σπάνιων βιβλίων καὶ κειμένων. Ὁ Ἰανὸς Λάσκαρης εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς πολλοὺς λογίους ποὺ πραγματοποιοῦν ταξίδια στὴν Ἀνατολὴ γιὰ νὰ συλλέξουν σπάνια χειρόγραφα μὲ ἔργα τῶν κλασ- σικῶν–καὶ ὄχι μόνο–συγγραφέων. Σὲ μία ἐπιστολή του στὸν Δημήτριο Χαλκοκον- δύλη περιγράφει λεπτομερῶς τὰ –ὁμολο- γουμένως ἐντυπωσιακὰ–ἀποτελέσματα τῶν ἀναζητήσεών του. Ὁ Βησσαρίων Νικαίας, ποὺ ἔγινε ἀργότερα καρδινά- λιος τῆς ρωμαιοκαθολικῆς ἐκκλησίας καὶ ἔφτασε ἕνα βῆμα ἀπὸ τὸν παπικὸ θρόνο, κληροδότησε τὴν ἐντυπωσιακὴ βιβλιοθήκη του στὴν Μαρκιανὴ βιβλιο- θήκη τῆς Βενετίας. Τὸ Βυζάντιο, δηλα- δή, ἐκτὸς τῶν ἄλλων λειτουργεῖ καὶ ὡς μεσολαβητὴς γιὰ τὴ μετάδοση τῆς ἑλλη- νικῆς σκέψης στὴ Δύση. Βέβαια, ἡ θρη- σκευτικὴ καὶ πολιτι- στικὴ διάσταση ἀνάμεσα σὲ δυὸ διαφορετικοὺς κόσμους εἶχε ὡς συνέ- πεια νὰ ἀποσιωπηθεῖ γιὰ μεγάλο χρονικὸ διά- στημα ἡ συγκεκριμένη πνευματικὴ προσφορὰ τοῦ Βυζαντίου. Ὡστόσο, εἶναι θέμα ἁπλῆς παρα- τήρησης νὰ διαπιστώσει κανεὶς ὅτι ὅλα τὰ ἔργα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων διασώθη- καν σὲ βυζαντινὰ χει- ρόγραφα. Καὶ γιὰ νὰ τὸ πῶ διαφορετικά: ἂν ἑξαιρέσει κανεὶς τὰ ἔργα ποὺ χάθηκαν ὁριστικὰ κατὰ τὶς δύο ἁλώσεις τῆς Κωνσταντινούπο- λης, σήμερα γνωρίζουμε μόνο τὰ ἔργα ποὺ μᾶς διέσωσαν τὸ γοῦστο καὶ ἡ εὐαισθησία τῶν βυζα- ντινῶν πνευματικῶν ἀνθρώπων. Συνοψίζοντας, μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι τὸ Βυζάντιο γιὰ περισσότερα ἀπὸ χίλια χρόνια ὑπῆρξε δημιουργὸς πολιτι- σμοῦ καὶ ὅτι τὸ βυζαντινὸ βιβλίο ἐκφρά- ζει καλύτερα ἀπὸ κάθε ἄλλο τομέα τὴν πολιτισμικὴ ἀνάπτυξη τοῦ Βυζαντίου. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ ἐπιλέγουμε τὴ βυζαντι- νολογία τῆς ἄρνησης (νὰ ἐρευνοῦμε δη- λαδὴ τί δὲν εἶναι τὸ Βυζάντιο καὶ τί δὲν εἶχε τὸ Βυζάντιο), καλύτερα εἶναι νὰ κι- νούμαστε στὸ πλαίσιο τῆς βυζαντινολο- γίας τῆς κατάφασης, ὅπου θὰ ψάχνουμε κατὰ τρόπο θετικὸ τί ἦταν καὶ τί πέτυχε στὴν ὑπερχιλιόχρονη διαδρομή της ἡ καθ’ ἡμᾶς ἀνατολικὴ αὐτοκρατορία. Ἡ Θ. Λειτουργία τοῦ ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου
  • 51.
    50 Γ ιὰ τὸ ἐλαιόλαδοκαὶ τὴ σημασία του γιὰ τὸν πολιτισμὸ καὶ τὴ δια- τροφὴ ἔχουν μιλήσει πολλοὶ στὸ παρελθόν. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω πράγμα- τα ξαναειπωμένα, ἀλλὰ θὰ πάρω τὴν εὐκαιρία νὰ γράψω γιὰ ἕνα θέμα ποὺ μὲ συνεπαίρνει, τὴν ἀνεκτίμητη συ- νεισφορὰ τῶν προγόνων μας, ποὺ μὲ πεῖσμα κάποιοι προσπαθοῦν νὰ μᾶς ἀποκόψουν ἀπὸ αὐτούς. Τὸ ἀντικείμενο τῆς ἔρευνάς μου στὸ πανεπιστήμιο τὰ τελευταῖα 20 χρόνια εἶναι ἡ ἀναζήτηση φαρμάκων ἀπὸ φυ- σικὲς πηγές, φυτά, ἔντομα, θαλάσσιους ὀργανισμοὺς κ.τ.λ. Ἡ φύση μᾶς προ- σφέρει ἁπλόχερα μία τεράστια ποικιλία χημικῶν μορίων πολλὰ ἐκ τῶν ὁποί- ων ἀποτελοῦν αὐτούσια φάρμακα ἢ τὴ βάση γιὰ τὴν παρασκευὴ νέων φαρμά- κων. Χιλιάδες ἐπιστήμονες σὲ ὅλον τὸν κόσμο ψάχνουν στὰ βάθη τῶν ὠκε- ανῶν ἢ στὰ τροπικὰ δάση γιὰ νὰ ἀνα- καλύψουν νέα φάρμακα μὲ στόχο νὰ ἁπαλύνουν τὸν ἀνθρώπινο πόνο. Πρὶν ὅμως ἀπὸ αὐτοὺς καὶ μάλιστα πολλοὺς αἰῶνες πρίν, κάποιοι σπουδαῖοι ἄνθρω- ποι μὲ πολὺ λιγότερα μέσα ἀπὸ ὅ,τι ὑπάρχουν σήμερα εἶχαν συγγράψει ἐξαιρετικὰ φαρμακευτικὰ βιβλία μὲ τὶς θεραπευτικὲς δράσεις τῶν φυσικῶν φαρμάκων (κυρίως βοτάνων). Ἡ πιὸ με- γάλη ἀπὸ αὐτὲς τὶς μορφὲς θὰ μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ ὅτι εἶναι ὁ Διοσκουρίδης (40-90 μ.Χ.) ποὺ ἀποκαλεῖται καὶ πατέ- ρας τῆς Φαρμακολογίας. Στὰ σχολικά μου χρόνια δὲν ἄκου- σα τίποτα γι’αὐτὸν καὶ κάποια λίγα ἄκουσα ὡς φοιτητὴς στὴν ἱστορία τῆς φαρμακευτικῆς ἐπιστήμης. Εἶχα ὅμως τὴν ἀγαθὴ τύχη, ἀφενὸς νὰ μάθω καλὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ἀπὸ προ- σωπικὸ ἐνδιαφέρον καὶ ἀφετέρου νὰ ζήσω στὴν ἐποχὴ ποὺ ὅλα τὰ ἔργα τῶν Ἑλλήνων συγγραφέων ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ὁμήρου ὣς καὶ τὴν ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης εἶναι πλέον ψη- φιακά. Ἂς εἶναι εὐλογημένο τὸ ὄνομα τῶν ἐπιστημόνων αὐτῶν ποὺ στὸ πανε- πιστήμιο τῆς Καλιφόρνιας ἐμπνεύστη- καν πρὶν ἀπὸ μερικὲς δεκαετίες αὐτὸ τὸ τιτάνιο ἔργο νὰ ψηφιοποιήσουν ὅλα τὰ ὑπάρχοντα χειρόγραφα κείμενα. Ὡς ἐρευνητὴς λοιπὸν εἶχα τὴν μονα- δικὴ δυνατότητα νὰ μπορῶ νὰ μελετή- σω στὸ πρωτότυπο καὶ μὲ δυνατότητα ψηφιακῆς ἀναζήτησης ὅλες τὶς πληρο- φορίες ποὺ μᾶς παρεῖχαν οἱ πρόγονοί μας γιὰ ἕνα πλῆθος φαρμακευτικῶν ΤΟΕΛΑΙΟΛΑΔΟ:ΜΙΑΑΦΟΡΜΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣΣΤΙΣΡΙΖΕΣ ΤΗΣΓΛΩΣΣΑΣΚΑΙΤΗΣΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Προκοπίου Μαγιάτη ἀναπλ. Καθηγητοῦ Πανεπιστημίου*
  • 52.
    51 φυσικῶν πρώτων ὑλῶν.Μὲ ἀπίστευ- τη ἔκπληξη διαπίστωσα τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου τῶν ἀρχαίων συγγραφέων, τὸ πλῆθος, τὴν ἀκρίβεια καὶ τὴ λεπτομέ- ρεια στὴν καταγραφὴ ποὺ εἶχαν κάνει πρὶν ἀπὸ αἰῶνες. Μὲ συνεπῆρε τὸ γεγονὸς ὅτι ἔχοντας ὡς μητρικὴ γλῶσσα τὴν ἑλληνικὴ μπο- ροῦσα πολὺ εὔκολα νὰ κατανοῶ ἐπιστη- μονικὰ κείμενα ποὺ εἶχαν γραφεῖ πρὶν περίπου 20 αἰῶνες. Μὲ μεγάλη ὑπερη- φάνεια συνειδητοποίησα ὅτι αὐτὸ ἦταν ἕνα μεγάλο πλεονέκτημα σὲ σχέση μὲ ἐπιστήμονες ἀπὸ ἄλλες χῶρες ποὺ δὲν μποροῦσαν νὰ ἔχουν πρόσβαση σὲ ἕναν τέτοιο πλοῦτο ἢ εἶχαν μερικὴ πρόσβαση μέσῳ μεταφρασμένων ἀρχαίων κειμέ- νων. Ὅμως ὅπως προσωπικὰ διαπίστω- σα ἡ λεπτότητα τῶν ἐννοιῶν ἦταν τέ- τοια ποὺ μόνο στὸ πρωτότυπο κείμενο μποροῦσε νὰ γίνει σωστὰ κατανοητή. Ἐπὶ μία καὶ πλέον δεκαπενταετία τὰ κείμενα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ ρω- μαίικης (βυζαντινῆς) περιόδου ἀποτέ- λεσαν καὶ ἀποτελοῦν πηγὴ ἔμπνευσης γιὰ τὴν ἀναζήτηση φυσικῶν πρώτων ὑλῶν μὲ θεραπευτικὴ χρήση. Ἡ διε- ρεύνηση αὐτῶν τῶν ὑλῶν καὶ ἡ ἐπιβε- βαίωση τῆς περιγεγραμμένης δράσης τους μὲ τὶς πιὸ σύγχρονες χημικὲς καὶ φαρμακολογικὲς μεθόδους ἀποτέλεσε γιὰ ἐμένα προσωπικὰ μία ἀπὸ τὶς μεγα- λύτερες χαρὲς τῆς ἐπιστημονικῆς μου σταδιοδρομίας. Πρὶν ἀναφερθῶ ἀναλυτικότερα στὸ ἐλαιόλαδο θὰ ἤθελα νὰ ἀναφέρω ἐπιγραμματικὰ μερικὲς περιπτώσεις φυτῶν/ζῴων τῶν ὁποίων τὴ δράση ἔχει ἐπιβεβαιώσει ἡ ἐρευνητική μας ὁμάδα στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Ἀθήνας μὲ σύγ- χρονες μεθόδους, δημοσιευμένες σὲ δι- εθνῆ ἐπιστημονικὰ περιοδικά: μαστίχα Χίου καὶ φλεγμονὴ τοῦ στομάχου, ρίζα παιώνιας καὶ πρόληψη ἐπιληπτικῶν κρίσεων, σπέρματα παιώνιας καὶ γυ- ναικολογικὰ προβλήματα, φλοιὸς τοῦ σουσαμιοῦ καὶ οἰστρογονικὴ δράση, πορφύρα καὶ καρκίνος. Εἰδικὰ τὸ τε- λευταῖο θὰ μποροῦσε νὰ ἀποτελέσει ἀντικείμενο εἰδικοῦ ἄρθρου μίας καὶ ἔχει ἀποτελέσει ἀντικείμενο πέντε ἑλληνικῶν καὶ ξένων διδακτορικῶν
  • 53.
    52 διατριβῶν, τεσσάρων διεθνῶνδιπλωμά- των εὑρεσιτεχνίας καὶ δεκάδων ἐπιστη- μονικῶν δημοσιεύσεων. Ἐντυπωσιακὸς ἀπολογισμὸς ἂν κανεὶς σκεφτεῖ ὅτι ὅλα στηρίχτηκαν στὶς λεπτομερεῖς περι- γραφὲς τῶν ἀρχαίων κειμένων δίχως τὶς ὁποῖες δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀναπαραχθεῖ ὁ τρόπος παρασκευῆς τῆς πορφύρας ἀπὸ τὸ θαλασσινὸ ὄστρακο. Ἐξίσου ὅμως ἐντυπωσιακὴ εἶναι καὶ ἡ περίπτωση τοῦ ἐλαιολάδου καὶ οἱ ἀνα- φορὲς τῶν ἀρχαίων συγγραφέων καὶ κυ- ρίως τοῦ Διοσκουρίδη. Τὸ 2005 δημοσι- εύθηκε στὸ κορυφαῖο ἐπιστημονικὸ πε- ριοδικὸ Nature μία μελέτη ἀμερικανῶν ἐπιστημόνων οἱ ὁποῖοι ἀνέφεραν τὴν ἀντιφλεγμονώδη δράση μίας οὐσίας ποὺ ὑπάρχει στὸ ἐλαιόλαδο καὶ ἡ ὁποία ὀνο- μάστηκε ἐλαιοκανθάλη (oleocanthal). Γιὰ ἄλλη μία φορὰ τὸ ὄνομα ποὺ δόθη- κε ἦταν ἑλληνικῆς ρίζας μίας καὶ δηλώ- νει τὴν αἴσθηση «καψίματος» στὸ λαιμὸ ποὺ νιώθουμε ὅταν καταπίνουμε ἕνα καλῆς ποιότητας ἐλαιόλαδο ἰδίως ὅταν εἶναι ἄγουρο. Τὸ αἴσθημα αὐτὸ ἀποδόθη- κε ἀπὸ τοὺς ἐπιστήμονες ἀπὸ τὴ ἑλλη- νικὴ λέξη «ἔλαιον + ἄκανθος» γιὰ νὰ περιγράψει τὸ αἴσθημα ποὺ προκαλεῖ ἡ κατάποση τῆς οὐσίας αὐτῆς. Οἱ ἐπιστή- μονες ἀνέφεραν ὅτι τὸ κίνητρό τους γιὰ νὰ ψάξουν τὴ δράση τῆς συγκεκριμέ- νης οὐσίας ἦταν ὅτι ἡ γεύση της ἔμοι- αζε μὲ αὐτὴν ποὺ προκαλεῖ ἡ γνωστὴ ἀντιφλεγμονώδης φαρμακευτικὴ οὐσία ἰβουπροφαίνη. Κανεὶς ὅμως ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἐπι- στήμονες δὲν εἶχε ποτὲ τὴ δυνατότητα νὰ διαβάσει τὸ πρωτότυπο κείμενο τοῦ Διοσκουρίδη ποὺ ἤδη δύο χιλιάδες χρό- νια πρὶν μιλοῦσε γιὰ τὴν ἀντιφλεγμονώ- δη δράση τοῦ ἐλαιολάδου καὶ ἰδίως τοῦ ἀγουρέλαιου. Κατὰ ἐντυπωσιακὸ τρό- πο, ποὺ ἐπιβεβαίωσαν ἐν ἀγνοίᾳ τους οἱ σύγχρονοι ἐπιστήμονες, ὁ Διοσκουρίδης συνιστοῦσε τὴ χρήση ἐλαιολάδου γιὰ κεφαλαλγίες καὶ πόνους τῶν δοντιῶν δηλαδὴ περιπτώσεις ποὺ σύγχρονοι για- τροὶ θὰ συνταγογραφοῦσαν τὰ συνήθη ἀναλγητικὰ-ἀντιφλεγμονώδη φάρμα- κα ὅπως γιὰ παράδειγμα ἡ ἀσπιρίνη ἢ ἡ ἰβουπροφαίνη. Τὰ πιὸ ἐντυπωσιακὸ ὅμως ποὺ ἀποτέλεσε καὶ τὴν ἀφορμὴ γιὰ τὴ δική μας ἔρευνα ἦταν ἡ ἀναφορὰ τοῦ Διοσκουρίδη ὅτι «ἔλαιον πρὸς ἐν ὑγιείᾳ χρῆσιν ἄριστον τὸ ὠμοτριβὲς ὃ καὶ ὀμφάκινον καλούσι». Τί ἄραγε ἦταν τὸ ὠμοτριβὲς ἢ ὀμφάκινο ἔλαιο; Ἡ λέξη ὠμὸς στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα ὅταν ἀναφέρεται σὲ καρπὸ ση- μαίνει ὅτι αὐτὸς εἶναι πρόωρος, ἄγουρος. Ὠμοτριβὲς λοιπὸν εἶναι τὸ ἔλαιο ποὺ πα- ράγεται ὅταν ὁ καρπὸς τῆς ἐλιᾶς «ἐλαι- οτριβεῖται» ὠμός, ἄγουρος. Ἀντίστοιχα, ἡ λέξη ὄμφαξ ποὺ συνήθως ἀφοροῦσε τὰ ἄγουρα σταφύλια (ὄμφαξ ὁ βότρυς, οὐ πέπειρος: Αἰσώπου μῦθοι, ἡ γνωστὴ διήγηση γιὰ τὴν ἀλεποῦ ἀπ’ ὅπου καὶ ἡ παροιμία: «Ὅσα δὲν φτάνει ἡ ἀλεποῦ τὰ κάνει κρεμαστάρια») ἐμφανῶς ἀναφέρε- ται σὲ ἄγουρες ἐλιές. Τὸ ἐρώτημα λοιπὸν ποὺ μᾶς κέντρισε τὸ ἐνδιαφέρον ἦταν γιατί ὁ Διοσκουρίδης συνιστοῦσε τὸ ἀγουρέλαιο ὡς ἄριστο γιὰ τὴ θεραπευτικὴ χρήση καὶ ἀνώτερο ἀπὸ τὸ λάδι ποὺ ἔβγαινε ἀπὸ ὥριμες ἐλιές. Γιὰ νὰ δοθεῖ ἡ ἀπάντηση σὲ αὐτὸ τὸ ἐρώ- τημα ἀναπτύχθηκε μία καινούρια τε- χνολογία μὲ τὴν ὁποία μποροῦσε νὰ με- τρηθεῖ ἡ περιεκτικότητα τοῦ ἐλαιολάδου σὲ ἐλαιοκανθάλη καὶ στὴ συνέχεια ἔγι- ναν ἀναλύσεις σὲ ἑκατοντάδες δείγματα ἀπὸ δεκάδες ποικιλίες, περιοχὲς καὶ ἀπὸ ἐλιὲς διαφόρων βαθμῶν ὡρίμανσης. Μὲ μεγάλο θαυμασμὸ διαπιστώσαμε ὅτι ὁ Διοσκουρίδης εἶχε δίκιο: σὲ ὅλες τὶς περιπτώσεις τὸ λάδι ποὺ προερχό- ταν ἀπὸ ἄγουρες ἐλιὲς εἶχε πάντα τὴν ὑψηλότερη περιεκτικότητα σὲ ἐλαιο- κανθάλη καὶ γενικότερα στὶς οὐσίες ποὺ ὀνομάζονται πολυφαινόλες καὶ οἱ ὁποῖες πλέον εἶναι ἐπίσημα ἀποδεκτὸ ὅτι χαρίζουν στὸ ἐλαιόλαδο αὐξημένες
  • 54.
    53 ὑγειοπροστατευτικὲς ἰδιότητες. Ἡμε- λέτη αὐτὴ κράτησε πέντε ἔτη καὶ ἀνα- πτύχθηκε στὴ διάρκεια τριῶν μετα- πτυχιακῶν διπλωμάτων στὸ ἐργαστή- ριο Φαρμακογνωσίας καὶ χημείας φυ- σικῶν προϊόντων του Φαρμακευτικοῦ τμήματος τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Τὰ ἀποτελέσματα τῆς μελέτης δημοσι- εύτηκαν πρόσφατα σὲ κορυφαῖα διεθνῆ ἐπιστημονικὰ περιοδικά. Μὲ δέος στέκομαι μπροστὰ στὸ ὄνο- μα ὄχι μόνο τοῦ Διοσκουρίδη ἀλλὰ καὶ ὅλων τῶν σοφῶν προγόνων μας ποὺ ἔγραψαν στὴ γλῶσσα μας κείμενα τερά- στιας ἐπιστημονικῆς καὶ φιλοσοφικῆς ἀξίας χωρὶς νὰ διαθέτουν οὔτε ἐλάχι- στα ἀπὸ τὰ μέσα ποὺ ἔχουμε ἐμεῖς σή- μερα στὴ διάθεσή μας. Μὲ σεβασμὸ ἐπίσης στέκομαι ἀπένα- ντι στοὺς δασκάλους μου στὸ σχολεῖο ποὺ μὲ ἔμαθαν ἀρχαῖα ἑλληνικὰ ἂν καὶ ποτὲ δὲν φαντάζονταν τί χρησιμότητα θὰ εἶχαν σὲ ἕναν ἐπιστήμονα τῆς «θε- τικῆς» κατεύθυνσης. Μὲ ἀποτροπιασμὸ στέκομαι ἀπέναντι σὲ ὅλους τους ψευ- τορωμηοὺς ποὺ προσπαθοῦν νὰ μᾶς πείσουν ὅτι τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶναι νεκρὴ καὶ ἄχρηστη γλῶσσα ἀλλὰ καὶ τοὺς ἰθύνοντες ποὺ καθορίζουν τὸν τρόπο διδασκαλίας τῆς γλώσσας μας μὲ τέτοιο τρόπο ποὺ γίνεται ἀπωθητική. Μὲ θλίψη στέκομαι ἀπέναντι στὶς νέες γενιὲς Ἑλλήνων ποὺ ἐκπαιδεύο- νται νὰ ἀγνοοῦν τὸν πλοῦτο τῶν κει- μένων τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ βυζα- ντινῆς γραμματείας καὶ ποὺ οὐσιαστικὰ ἀποκόπτουν τὸν ἑαυτό τους ἀπὸ τὶς πιὸ ὑγιεῖς ρίζες τοῦ ἔθνους μας. Ἡ ἀδιάσπαστη ἑνότητα τῆς γλώσ- σας μας καὶ ἡ βαθειὰ συναίσθηση τῆς ἀρχαίας ρίζας ἀπὸ τὴν ὁποία προερχό- μαστε ἀποτελεῖ τὸ ἰσχυρότερο ὅπλο γιὰ τὴν ἐπιβίωση στὴν ἐποχὴ τῆς παγκοσμιοποίησης. * Ὁ Δρ. Προκόπιος Μαγιάτης, ἀνα- πληρωτὴς καθηγητὴς στὸ Φαρμακευτικὸ τμῆμα τοῦ Παν. Ἀθηνῶν βραβεύτηκε γιὰ τὴν συνεισφορά του στὸ ἀντικείμενο τῆς ἀρχαιοφαρμακολογίας ὡς ὁ κορυφαῖος ἐπι- στήμονας στὴν Εὐρώπη τὸ 2009 στὸ πεδίο τῆς Φαρμακευτικῆς ἐπιστήμης (βραβεῖο Egon-Stahl)
  • 55.
    54 Ὁ Ἀριστοτέλης στὰ Πολιτικά1 τουπαρατηρεῖ ὅτι οἱ ἄνθρωποι ἔχουν τὴν ἔμφυτη ἐπιθυμία νὰ συνυπάρχουν μὲ τοὺς ἄλλους ἀνθρώ- πους. Στὶς μεταπτωτικὲς ὅμως κοινωνί- ες αὐτὴ ἡ συνύπαρξη δὲν εἶναι καθόλου αὐτονόητη· ἡ ἰδιοτέλεια, ἡ πλεονεξία, τὸ μῖσος, ἡ ὀργή, ὁ φθόνος ὑποσκά- πτουν τὴν εὐταξία. Ἡ κοινωνία γιὰ νὰ καθυποτάξῃ τὴν πλημμυρίδα τῆς πα- θολογικῆς περίσσειας ὑποχρεώθηκε νὰ ἐπιβάλῃ κανόνες. Στὸ ἔπος οἱ κανόνες ποὺ ὁρίζουν τὰ δικαιώματα καὶ τὰ κα- θήκοντα τοῦ καθενὸς ὑπὸ τὴν ἐξουσία ποὺ ἀσκεῖ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ γένους2 σημαί- νονται μὲ τὴ λέξη θέμις ποὺ συγγενεύει μὲ τὸ θεμέλιο. Τοὺς κανόνες δικαίου θέ- τει (θέμις ὁμόρριζο μὲ τὸ τίθημι «θέτω») ὁ ἀρχηγὸς τοῦ γένους. Στὰ τέλη τοῦ 6ου αἰῶνα οἱ Ἕλληνες ἀνακαλύπτουν τοὺς νόμους ποὺ νέμουσιν «ἀπονέμουν, μοι- ράζουν» ἄδικα μὲν κακοῖς, ὅσια δ’ ἐννό- μοις. Οἱ Ἕλληνες δανείστηκαν μιὰ λέξη ἀπὸ τὴ μουσικὴ γιὰ νὰ τὴ χρησιμοποιή- σουν στὸν πολιτικὸ τομέα3 . Νόμος σήμαιμε μεταξὺ ἄλλων μου- σικὸς ρυθμός, μελωδία. Στὰ ἀρχαῖα κεί- μενα γίνεται λόγος γιὰ νόμο κιθαρῳδι- κό4 , αὐλητικό5 . Ὅπως ὁ ζωγράφος συν- δυάζει τὰ χρώματα γιὰ νὰ εἶναι ἁρμο- νικὰ στὸ μάτι καὶ ὁ μουσουργὸς τοὺς ἤχους6 γιὰ νὰ εἶναι ἁρμονικοὶ γιὰ τὴν ἀκοή, ὁ νομοθέτης συντάσσει τοὺς νό- μους μὲ τέτοιο τρόπο ὥστε νὰ ἐξασφαλί- ζεται ἁρμονία στὶς ἀνθρώπινες σχέσεις. Ἐπειδὴ ἡ ἔννοια τοῦ δικαίου ἐνυ- πάρχει στὴν ἀνθρώπινη φύση πολλοὺς αἰῶνες πρὶν ἀνακαλυφθοῦν οἱ νόμοι, οἱ ἄνθρωποι εἶχαν θεσπίσει κανόνες δικαίου ποὺ ρύθμιζαν τὶς ἀνθρώπινες σχέσεις. Πίστευαν μάλιστα ὅτι οἱ κα- νόνες αὐτοὶ εἶναι θεόσταλτοι. Ὁ Πρω- ταγόρας στὸ ὁμώνυμο πλατωνικὸ ἔργο7 θέλει τὸν Δία νὰ ἐπεμβαίνῃ γιὰ νὰ δια- σφαλίσῃ τὴν ἐπιβίωση τοῦ ἀνθρωπίνου γένους ποὺ κινδύνευε νὰ ἀφανιστῇ. Οἱ ΠΕΡΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΙΝΩΝ Γεωργίου Ἰ.Βιλλιώτη φιλολόγου-θεολόγου
  • 56.
    55 ἄνθρωποι «ἠδίκουν ἀλλήλους»,ἀλλη- λοσκοτώνονταν, οἱ ἀνθρώπινες κοινω- νίες βρίσκονταν σὲ χαοτικὴ κατάσταση. Ὁ Δίας γιὰ νὰ ἀποτρέψῃ τὸν ἀφανισμὸ δωρίζει στοὺς ἀνθρώπους τὴν αἰδῶ καὶ τὴν δίκη. Αἰδώς: εἶναι ὁ σεβασμός, τὸ αἴσθημα ντροπῆς τοῦ κοινωνικοῦ ἀνθρώπου γιὰ κάθε πράξη ποὺ προ- σκρούει στὸν καθιερωμένο ἠθικὸ κώ- δικα τοῦ κοινωνικοῦ περιβάλλοντος. Ἡ δράση της εἶναι ἀνασταλτικὴ καὶ ἀποτρεπτικὴ καὶ συμπίπτει μὲ τὴ λει- τουργία τῆς ἠθικῆς συνείδησης. Δίκη: εἶναι τὸ συναίσθημα τῆς δικαιοσύνης, ἡ ἐνύπαρκτη στὸν ἄνθρωπο ἀντίληψη γιὰ τὸ δίκαιο καὶ τὸ ἄδικο, ὁ σεβασμὸς τῶν γραπτῶν καὶ ἄγραφων νόμων καὶ τῶν δικαιωμάτων τῶν ἄλλων, καθὼς καὶ οἱ ἐνέργειες γιὰ τὴν ἀποκατάσταση αὐτῶν τῶν δικαιωμάτων, ὅταν κατα- στρατηγοῦνται βάναυσα ἀπὸ κάποιον. Γνωστὴ εἶναι μυθολογικὴ διήγηση γιὰ τὸν Ἄρειο Πάγο. Στὸν λόφο (ἡ λέξη πά- γος σήμαινε ἀρχικὰ «βράχος, λόφος») δυτικὰ τῆς Ἀκροπόλεως τῶν Ἀθηνῶν οἱ θεοὶ δίκασαν τὸν Ἄρη διότι σκότωσε τὸν γιὸ τοῦ Ποσειδῶνα, Ἀλλιθόριο. Στὴ δίκη αὐτὴ τοῦ Ἄρη ὀφείλει τὴν ὀνομα- σία του τὸ ἀρχαιότερο καὶ πιὸ σεβαστὸ δικαστήριο τῆς Ἀθήνας. Οἱ κανόνες αὐτοὶ δικαίου μὲ τὴν αὐθεντία τῆς ψευτοθεϊκῆς τους καταγωγῆς ὑπαγόρευαν σκληρὲς καὶ ἀπάνθρωπες ποινές. Ἡ ποινὴ ἄλλωστε, ποὺ προσωποποιεῖται ὡς θεὰ τῆς τιμωρίας καὶ τῆς ἐκδίκησης, στὴν ἀρχαία μας γλῶσσα δήλωνε τὴ χρηματικὴ ἀποζημίωση γιὰ χυθὲν αἷμα ποὺ καταβάλλεται ἀπὸ τὸν φονιὰ στοὺς συγγενεῖς τοῦ θύματος. Στὴν ἴδια ρίζα ἀνάγεται τὸ τίω «πληρώνω, ἀνταποδίδω», τὸ γνωστὸ ἀπὸ τὸ ποδόσφαιρο πέναλντι ποὺ θὰ μποροῦσαμε νὰ τὴν ἀποδώσουμε
  • 57.
    56 εὐστοχότερα μὲ τὸἐνδεκάμετρο. Ἡ ἀπανθρωπία τῶν ποινῶν εἶναι ἐμφανὴς στὴν κατεξοχὴν λέξη ποὺ δήλωνε τὴν ποινή, στὸ ρῆμα κολάζω ποὺ σήμαινε κλαδεύω (κολάζω τὸ δένδρον), ἀποκόπτω τὰ ἄκρα, ἀκρωτηριάζω, ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὸ ἐπίθετο κό- λος «ἀκρωτηριασμένος». Στὴν ἴδια οἰκογένεια ἀνήκουν: κλαδί, κλάδος, κλαδεύω, κλῆμα, κλάση, κλωνάρι, κλῶνος, κλάσμα, κλῆρος, κληρικός, ὀκλαδόν, κόλαση, κόλπο, Κούλουρη, ἡ γνωστὴ Σαλαμῖνα τοῦ Σαρωνικοῦ κόλπου. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν ἀκρωτηριασμὸ τῶν μελῶν τοῦ σώματος προβλέπονταν καὶ βασανιστήρια καὶ ἡ στηλίτευσις. Βάσανος ἦταν ἡ λυδία λίθος ποὺ τὴ χρησιμοποιοῦσαν γιὰ τὸν ἔλεγχο τῆς γνησιότητας τοῦ χρυσοῦ. Ἑπομένως τὸ βασανίζω δήλωνε τὴ διαδικασία ἐλέγχου γνησιότητας τοῦ χρυσοῦ, ἡ ὁποία ἐπειδὴ ἦταν χρονοβόρος καὶ ἐξονυχιστικὴ τὸ ρῆμα ἀπέκτησε τὴ σημασία ἐξετάζω ἐξονυχιστικά, ταλαιπωρῶ, ἐπειδὴ συνδέθηκε μὲ τὴν ἀνάκριση τῶν αἰχμαλώτων καὶ τῶν κρατουμένων8 . Στηλίτευσις εἶναι ἡ ἀναγραφὴ τῆς πράξεως κάποιου σὲ στήλη μὲ σκοπὸ νὰ διασυρθῇ, νὰ δυσφημιστῇ καὶ νὰ παραδειγματιστῇ. Πλησιάζοντας πρὸς τὴν ἀνακάλυψη τῶν νόμων φτάνουμε στοὺς θεσμοὺς τοῦ Δράκοντος ποὺ ἦταν γραμμένοι ὄχι μὲ μελάνι, ἀλλὰ μὲ αἷμα9 , διότι προέβλεπαν γιὰ ὅλα σχεδὸν τὰ ἀδικήματα τὴν ποινὴ τοῦ θανάτου. Γι’ αὐτὸ σήμερα μιλᾶμε γιὰ δρακόντεια μέτρα. Τὸν 6ο αἰῶνα μὲ τὴν ἐμφάνιση τῆς δημοκρατίας ἐμφανίζονται καὶ οἱ νόμοι. Οἱ νόμοι καὶ ἡ δημοκρατία ἔχουν βίους παράλληλους. Οἱ νόμοι στὴ δημοκρατία δὲν συντάσσονται μέσα σὲ κάποιο σκοτεινὸ ἀνάκτορο, δὲν ἐπιβάλλονται ἀπὸ κάποια αὐθεντία, ἀλλὰ θεσπίζονται κάτω ἀπὸ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου· δὲν εἶναι ἄλλωστε τυχαία ἡ συγγένεια τῆς Ἡλιαίας, τοῦ ἀνώτατου λαϊκοῦ δικαστηρίου τῆς ἀρχαίας Ἀθήνας, μὲ τὸν ἥλιο. Οἱ νόμοι στὸ δημοκρατικὸ πολίτευμα θὰ ρυθμίζουν μὲ γενικὴ συναίνεση τὶς διάφορες ὄψεις τῆς κοινῆς ζωῆς. Ἡ τήρηση τῶν νόμων ἐπαφίεται στὸν πατριωτισμὸ τῶν πολιτῶν. Ἄλλωστε πολίτης εἶναι αὐτὸς ποὺ μετέχει κρίσεως καὶ ἀρχῆς10 . Ὁ νόμος εἶναι συγχρόνως τὸ συμπλήρωμα τῆς ἐλευθερίας καὶ ὁ ἐγγυητής της11 . Ὁ Πλάτων ὁρίζει τὸν νόμο ὡς τὴν τοῦ νοῦ διανομήν12 . Νό- μος εἶναι ἡ νομὴ τοῦ λόγου. Γι’ αὐτὸ περνᾶμε ἀπὸ τοὺς κολασμοὺς στὶς τι- μωρίες. Τιμωρὸς (κατὰ τὸ θυρωρὸς) εἶναι αὐτὸς ποὺ ὁρᾶ «προσέχει, φυλάει» τὴν τιμὴ κάποιου, εἶναι ὁ φύλακας τῆς τιμῆς τοῦ ἄλλου. Ἡ τιμωρία δὲν ἀποβλέπει στὴν ἐξόντωση τοῦ παραβάτη, ἀλλὰ στὸν σωφρονισμό του καὶ τὸν παραδειγματισμὸ τῶν ἄλλων· «Οὐδεὶς γὰρ κολάζει τοὺς ἀδικοῦντας πρὸς τούτῳ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τούτου ἕνεκα, ὅτι ἠδίκησεν, ὅστις μὴ ὥσπερ θηρίον ἀλογίστως τιμωρεῖται˙ ὁ δὲ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν κολάζειν οὐ τοῦ παρεληλυθότος ἕνεκα ἀδικήματος τιμωρεῖται –οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη– ἀλλὰ τοῦ μέλλοντος χάριν, ἵνα μὴ αὖθις ἀδικήσῃ μήτε αὐτὸς οὗτος μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα13 ». Τὸ σῶμα εἶναι πλέον ἱερό. Ἀπαγορεύονται τὰ βασανιστήρια στοὺς ἐλεύθερους πολῖτες. Ὡστόσο δὲν πρέπει νὰ ἐξιδανικεύου- με τὸ ἀρχαιοελληνικὸ δικαιικὸ σύστη- μα. Παρὰ τὸν ἐξανθρωπισμὸ τῆς νομοθε- σίας διατηροῦνται ἀπάνθρωπες ποινές. Ὁ ἀποτυμπανισμὸς λόγου χάρη, ἀπὸ τὸ τύπτω «χτυπῶ», ἦταν μιὰ ἀπάνθρωπη τιμωρία ποὺ ἔμοιζε μὲ τὴ σταύρωση. Ὁ καταδικασμένος στερεωνόταν γυμνὸς μὲ πέντε κρίκους σὲ μιὰ σανίδα μπηγμέ- νη στὴ γῆ· τὸ μαρτύριο του ἦταν ἀργὸ
  • 58.
    57 καὶ βασανιστικό. Γνωστὸεἶναι καὶ τὸ βάραθρον, ἀπὸ τὸ βιβρώσκω «καταβρο- χθίζω», τὸ παλιὸ λατομεῖο στὰ δυτικὰ τῆς Ἀκρόπολης, ὅπου ἔριχναν ἀπὸ ψηλὰ ὁρισμένες κατηγορίες θανατοποινιτῶν. Βορὰ (ὁμόρριζο τοῦ βαράθρου, τῆς βρώ- σεως καὶ τοῦ βρόγχου) τοῦ βαράθρου γίνονταν οἱ καταδικασμένοι γιὰ ἱερόσυ- λες πράξεις καὶ πολιτικὰ ἀδικήματα14 . Στὴν Ἁγία Γραφὴ δικαιοσύνη δὲν τὸ προσῆκον ἑκάστῳ ἀποδοδιδόναι15 , ἀλλὰ ἡ φιλανθρωπία τοῦ Θεοῦ· ἡ τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ γένος ἐσχάτη φιλανθρωπία καὶ ἀγαθότης, ἥτις ἐστὶν ἡ θεία ἀρετὴ καὶ δι- καιοσύνη16 . Πῶς πάλιν καλεῖ ἄνθρωπος τὸν Θεὸν δίκαιον, ὅταν ἀπαντήσῃ τῷ κεφαλαίῳ τοῦ ἀσώτου υἱοῦ, ὃς ἐσκόρ- πισε τὸν πλοῦτον ἐν ἀσωτεία, ὅτε ἐν τῇ κατανύξει μόνῃ, ἐν ᾗ ἔδειξε, πῶς ἔδραμε καὶ ἔπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ ἐπὶ πάντα τὸν πλοῦτον αὐτοῦ; Οὐδεὶς γὰρ ἄλλος εἶπε περὶ αὐτοῦ ταῦτα, ἵνα διστάσωμεν εἰς αὐτόν, ἀλλ ' αὐτὸς ὁ Υἱὸς αὐτοῦ, αὐτὸς ἐμαρτύρησε περὶ αὐτοῦ ταῦτα. Ποῦ ἐστιν ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ, ὅτι ᾖμεν ἁμαρτωλοὶ καὶ ὁ Χριστὸς ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν; Εἰ δὲ ὧδέ ἐστιν ἐλεήμων, πι- στεύσωμεν, ὅτι ἀλλοίωσιν οὐ δέχεται17 ἀναρωτιέται ὁ ἅγιος Ἰσαὰκ ὁ Σῦρος. Γι' αὐτὸ ἡ Ἐκκλησία μας δὲν θέσπισε τιμω- ρητικοὺς νόμους, ἀλλὰ κανόνες. Ὁ κα- νόνας προέρχεται ἀπὸ τὸ θέμα τοῦ ου- σιαστικοῦ κάννη «καλάμι» καὶ ἀρχικὰ σήμαινε τὴν εὐθεία ράβδο. Οἱ κανόνες βάζουν στὴν εὐθεία ὁδὸ ποὺ ὁδηγεῖ στὸν Θεὸ τῆς ἀγάπης, ἀφοῦ ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ δείκνυσι «δείχνει, φανερώνει» τὴ φιλανθρωπία Του. 1. Πολιτικά 1278 b 21: «φίλοι κοινωνοῦσι καὶ μηδὲν δεόμενοι τῆς παρ’ ἀλλήλων βοη- θείας οὐκ ἔλαττον ὀρέγονται τοῦ συζῆν»˙ δη- λαδή, ἀκόμα κι ἂν δὲν χρειάζονται ὁ ἕνας τὴ βοήθεια τοῦ ἄλλου, δὲν μειώνεται καθόλου ἡ ἐπιθυμία τους νὰ συμβιώνουν μὲ ἄλλους ἀνθρώπους. 2. E. Benveniste, Le vocabulaire des inetitu- tions indo-europeénnes, σελ.103. 3 Jacqueline de Romilly, Ὁ Νόμος στὴν ἑλλη- νικὴ σκέψη ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς στὸν Ἀριστοτέ- λη, ἐκδ. Τὸ Ἄστυ, Ἀθήνα 19952 , σελ.24. 4. Ἀριστοφάνους, Βάτραχοι Ι282. 5. Πλουτάρχου, Ἠθικὰ ΙΙ33D. 6. Πλάτωνος, Νόμοι 764e 5. 7. Πλάτωνος, Πρωταγόρας 322a-323a. 8. Ἀντιφῶντος, Τετραλογία 4,8. 9. Πρῶτον μὲν οὖν τοὺς Δράκοντος νόμους ἀνεῖλε πλὴν τῶν φονικῶν ἅπαντας διὰ τὴν χαλεπότητα καὶ τὸ μέγεθος τῶν ἐπιτιμίων. Μία γὰρ ὀλίγου δεῖν ἄπασιν ὥριστο τοῖς ἁμαρτάνουσι ζημία, θάνατος, ὥστε καὶ τοὺς ἀργίας ἀλόντας ἀποθνήσκειν καὶ τοὺς λά- χανα κλέψαντας ἢ ὀπώραν ὁμοίως κολάζε- σθαι τοῖς ἱεροσύλοις καὶ ἀνδροφόνοις . Διὸ Δημάδης ὕστερον εὐδοκίμησεν εἰπὼν ὅτι δι’ αἵματος , οὐ διὰ μέλανος τοὺς νόμους ὁ Δρά- κων ἔγραψεν. Αὐτὸς δ’ ἐκεῖνος, ὥς φασιν, ἐρωτώμενος , διατὶ τοῖς πλειστοις ἀδικήμασι ζημίαν ἔταξε θάνατον , ἀπεκρίνατο , τὰ μὲν μικρὰ ταύτης ἄξια νομίζειν , τοῖς δὲ μεγά- λοις οὐκ ἔχειν μείζονα (Πλουτάρχου, Σόλων 17. 1-4). 10. Πολίτης δ’ ἁπλῶς οὐδενὶ τῶν ἄλλων ὁρίζεται μᾶλλον ἢ τῷ μετέχειν κρίσεως καὶ ἀρχῆς. … Τίς μὲν οὖν ἐστιν ὁ πολίτης, ἐκ τούτων φανερόν˙ ᾧ γὰρ ἐξουσία κοινωνεῖν ἀρχῆς βουλευτικῆς καὶ κριτικῆς, πολίτην ἤδη λέγομεν εἶναι ταύτης τῆς πόλεως (Ἀρι- στοτέλους, Πολιτικά 1275a 15). 11. Jacqueline de Romilly, Ὁ Νόμος στὴν ἑλληνικὴ σκέψη ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς στὸν Ἀριστοτέλη, ἐκδ. Τὸ Ἄστυ, Ἀθῆνα 19952 , σελ.29. 12. Νόμοι Δ, 714 1-2. 13. Πλάτωνος, Πρωταγόρας 324 a-c. 14. Robert Flacelière, Ὁ Δημόσιος καὶ ἰδιω- τικὸς βίος τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἐκδ. Πα- παδήμα, Ἀθήνα 1993, σελ. 294-295. 15. Πλάνωνος, Πολιτεία 332c. 16. Νικολάου Καβάσιλα, Περί τῆς ἐν Χρι- στώ ζωῆς, Λόγος Α΄, 29. 17. Τὰ εὑρεθέντα ἀσκητικά, ἔκδ. ὑπὸ Νικη- φόρου Θεοτόκη, Λειψία 1770, Λόγος Ξ΄.
  • 59.
    58 ΡΩΜΑΝΟΣ Δ΄ ΔΙΟΓΕΝΗΣ Μαντζικέρτ: Μία προσπάθειαδιάσωσης τῆς αὐτοκρατορίας. ΙΣΤΟΡΙΑ Ἰωάννη Μιχαλόπουλου φιλολόγου, Μ.Α. Βυζαντινῆς Ἱστορίας Α.Π.Θ. Μ όλις ἀνέβηκε στὸν θρόνο ὁ Ρω- μανὸς ὁ Δ΄ ὁ Διογένης (1 Ἰανου- αρίου 1068, ἀφοῦ παντρεύτηκε τὴν Εὐδοκία τὴ χήρα τοῦ Κων/νου Δού- κα) εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει σημαντικὰ προβλήματα. Οἱ τουρκικὲς ἐπιθέσεις αὐξάνοντανσυνεχῶςκαὶοἱἐπαρχίεςἐρη- μώνονταν ἡ μία μετὰ τὴ ἄλλη. Γι’ αὐτὸ στράφηκε ἀμέσως πρὸς τὶς στρατιωτικὲς ὑποθέσεις καὶ προσπάθησε νὰ ἀναδιορ- γανώσει τὸν στρατό. Ὅμως, κάτω ἀπὸ τὴν πίεση τῆς κατάστασης διέπραξε ἕνα σοβαρὸ σφάλμα. Ἐξακολούθησε νὰ δια- τηρεῖ στὸ παλάτι του τὸν Καίσαρα Ἰω-
  • 60.
    59 άννη καὶ τὸνΜιχαὴλ Ψελλό, οἱ ὁποῖοι συνεχῶς ὑπονόμευαν τὴ θέση του, ἀπέ- φευγαν ὅμως νὰ δείξουν ἀνοιχτὰ τὴν ἐχθρότητά τους, κρύβοντας τὰ πραγμα- τικά τους αἰσθήματα κάτω ἀπὸ τὴ μά- σκα τοῦ κόλακα. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ὁ Διογένης, ἐνῷ ἐπίσημα ἔδειχνε νὰ δέ- χεται τὶς συμβουλὲς τοῦ Ἰωάννη, στὴν πραγματικότητατὸνἔριξεστὸπεριθώριο μαζὶ μὲ ὅλη τὴν οἰκογένεια τῶν Δουκῶν καὶ συγχρόνως ἄρχισε νὰ δραστηριο- ποιεῖται ἑτοιμάζοντας πρεσβευτὲς καὶ συνομιλῶντας μὲ ἐπίσημα πρόσωπα καὶ στρατιωτικοὺς γιὰ τὴν ὀργάνωση ἑνὸς μετώπου ἐναντίον τῶν Τούρκων. Ἔτσι, μέσα σὲ δύο μῆνες δήλωσε ὅτι ἦταν ἕτοι- μος νὰ διεξαγάγει πόλεμο ἐναντίον τους. Ἦταν ἀποφασισμένος νὰ τοὺς χτυπήσει καὶ νὰ ἀνακόψει τὴν ὁρμή τους. Συ- νέλεξε νέους στρατιῶτες, σύμφωνα μὲ τοὺς στρατιωτικοὺς καταλόγους ποὺ εἶχε ἑτοιμάσει, συμπληρώνοντας μὲ αὐτὸ τὸν τρόπο τὰ τάγματά του, ἔδω- σε κουράγιο στὸ στρατὸ του μοιράζο- ντας δῶρα καὶ ἀξιώματα, ὀργάνωσε τοὺς λόχους του τοποθετῶντας ἱκα- νοὺς λοχαγοὺς σὲ καίριες θέσεις καὶ μὲ τὴν προσθήκη στρατευμάτων, ποὺ εἶχαν ἔρθει ἀπὸ τὴν Δύση, κατόρθω- σε νὰ κάνει τὸν στρατό του ἀξιόμαχο. Χάρη στὸ πνεῦμα καὶ τὴν αἰσιοδοξία του, οἱ στρατιῶτες ἔμαθαν νὰ δραστη- ριοποιοῦνται, οἱ ἐπαρχίες τοῦ κράτους νὰ ἐλπίζουν καὶ οἱ ἐχθροὶ νὰ φοβοῦνται. Κάτω ἀπὸ αὐτὲς τὶς συνθῆκες ὁ Ρωμανὸς Δ΄ Διογένης προσπάθησε μὲ δύο ἐκστρα- τεῖες τὸ 1068 καὶ τὸ 1069 νὰ σταματήσει τὴν τουρκικὴ προέλαση. Τὰ ἀποτελέσματα τῶν δύο πρώτων ἐκστρατειῶν του δὲν ἦταν σπουδαῖα. Ἀντίθετα, σὲ πολλὲς περιπτώσεις φάνη- κε ἡ κακὴ ποιό- τητα καὶ ἡ ἀδυ- ναμία τοῦ βυζα- ντινοῦ στρατοῦ. Ἐξάλλου, ἡ κατάσταση ποὺ ἐ π ι κ ρ α τ ο ῦ σ ε στὰ ἀνατολικὰ σύνορα τῆς αὐτοκρατορίας ἔπαιξε σπουδαῖο ρόλο, ὄχι μόνον κατὰ τὶς δύο πρῶτες ἐκστρατεῖες τοῦ Διογένη, ἀλλὰ καὶ στὴν συνέχεια ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς βασικοὺς λόγους τῆς ἥττας στὸ Μαντζικέρτ. Ὁ βυ- ζαντινὸς στρατιωτικὸς ὀργανισμὸς στὶς περιοχὲς αὐτὲς εἶχε ἀρχίσει νὰ παρακ- μάζει. Ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ ἡ βυζαντινὴ κυβέρνηση ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰ., ἐγκατέλειψε τὴν πολιτικὴ τοῦ προτε- κτοράτου καὶ ἄρχισε νὰ υἱοθετεῖ μία πιὸ συγκεντρωτικὴ πολιτική, μία πολιτικὴ προσάρτησης, γιὰ τὴν περιοχὴ τῆς Ἀρμε- νίας, ἐκμεταλλευόμενη τὶς ἔριδες μεταξὺ τῶν Ἀρμενίων πριγκίπων, κλονίστη- Ἡ ἐκστρατεία τοῦ Ρωμανοῦ στὴ Συρία, 1068 Ματζικέρτ
  • 61.
    60 καν οἱ σχέσειςμεταξὺ Βυζαντινῶν καὶ Ἀρμενίων. Ἐπίσης, πέρα ἀπὸ τὰ ἐθνικὰ προβλήματα, ποὺ ὑποδαύλιζαν τὶς σχέ- σεις μεταξὺ τῶν δύο λαῶν, ὑπῆρχαν καὶ ἔντονες θρησκευτικὲς διαφορές. Γενικά, θὰ μπορούσαμε νὰ συμπεράνουμε ὅτι οἱ ἐπιχειρήσεις τῶν Τούρκων στὶς ἐπαρχίες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας εἶχαν τὴν μορφὴ ἐπι- δρομῶν, ἀλλὰ καὶ ἀντίστοιχα ἡ ἄμυνα ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ βυζαντινοῦ στρα- τοῦ ἦταν ἀνοργάνωτη καὶ χωρὶς συνο- χή. Τὸ μεγαλύτερο κέρδος ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐκστρατεῖες ἦταν ὅτι μπόρεσε ν’ ἀνυψω- θεῖ τὸ γόητρο τοῦ βυζαντινοῦ στρατοῦ, ὥστε νὰ ἀντιστέκεται στοὺς ἐχθρούς. Δυστυχῶς, ὅμως, αὐτὸ ἦταν ἕνα προσω- πικὸ ἐπίτευγμα ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο τοῦ Διογένη. Οἱ ἀξιωματικοί του, καθὼς ἐπίσης καὶ οἱ περισσότεροι στρατιῶτες του, ἦταν δειλοὶ καὶ δὲν εἶχαν τὴ δύναμη οὔτε καὶ τὴν διάθεση νὰ ἀντιμετωπίσουν καὶ νὰ νικήσουν τοὺς ἐχθρούς, ὅταν δὲν ἦταν παρὼν ὁ ἴδιος ὁ αὐτοκράτορας. Τὴν ἄνοιξη τοῦ 1070 ὁ αὐτοκράτο- ρας προτίμησε νὰ παραμείνει στὸ πα- λάτι, καθὼς εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει τὴν ἐχθρότητα τοῦ περιβάλλοντός του, καὶ νὰ στείλει ἐναντίον τῶν Τούρκων κά- ποιο ἀντιπρόσωπό του, ποὺ θὰ ἐνέπνεε ἐμπιστοσύνη. Γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτὸν διά- λεξε ἕνα νεαρὸ στρατηγὸ τὸν Μανουὴλ Κομνηνό, ποὺ κατάγονταν ἀπὸ στρατι- ωτικὴ οἰκογένεια καὶ ἦταν ἀνεψιὸς τοῦ προβασιλεύσαντος αὐτοκράτορα Ἰσαάκι- ου Κομνηνοῦ (1057-1059). Ὡστόσο οὔτε αὐτὴ ἡ ἐκστρατεία εἶχε τὰ ἀναμενόμενα ἀποτελέσματα. Τὸ 1071 ὁ αὐτοκράτορας, παρὰ τὶς πολιτικὲς δυσκολίες ποὺ εἶχε νὰ ἀντιμε- τωπίσει (ἡ πολιτικὴ ἀριστοκρατία τῶν Δουκῶν ὑπέσκαπτε τὴ θέση του, ἐπειδὴ φοβόταν μήπως χάσει τὴν ἐξουσία ἀπὸ τοὺς δύο γιοὺς ποὺ εἶχε ἀποκτήσει ὁ Ρωμανὸς ἀπὸ τὴν Εὐδοκία) καὶ τὰ οἰκο- νομικὰ προβλήματα (τὰ ἔξοδα ἀπὸ τὶς συνεχεῖς ἀνάγκες τοῦ πολέμου καὶ τὶς ἐπιδρομὲς τῶν ἐχθρῶν ποὺ εἶχαν κατα- στήσει πολλὲς περιοχὲς ἄγονες) ἀποφά- σισε νὰ προχωρήσει ἐναντίον τοῦ ἴδιου του σουλτάνου γιὰ νὰ τὸν διαλύσει ὁλο- κληρωτικὰ σὲ μία τελικὴ σύγκρουση. Ἔτσι, μόλις ἔφτασε ἡ ἄνοιξη ξεκίνησε τὴν Κυριακή τῆς Ὀρθοδοξίας γιὰ νὰ συ- ναντήσει τοὺς ἐχθρούς. Ὁ βυζαντινὸς στρατὸς ἔφτασε σὲ ἔξι ἡμέρες στὴ Θε- οδοσιούπολη. Ὁ Ρωμανὸς σχεδίασε νὰ καταλάβει τὸ Μαντζικέρτ, ποὺ ἦταν ἕνα ὀχυρωμένο πόλισμα κοντὰ στὴ λίμνη Βὰν καὶ δὲν ἀπεῖχε πολὺ. Γι’ αὐτὸ προ- χώρησε μὲ τὸν στρατό του πρὸς ἐκείνη τὴν περιοχή. Ὅμως τότε διέπραξε μία βιαστικὴ κίνηση. Ἐπειδὴ θεώρησε ὅτι ἡ φρουρὰ, ἡ ὁποία ὑπερασπίζονταν τὸ Μαντζικὲρτ, ἦταν μικρὴ καὶ ἔτσι θὰ τὸ καταλάμβανε εὔκολα-πράγμα ποὺ ἔγινε- ἔστειλε μία ἄλλη μοῖρα ἀπὸ τὸ στρατό του μὲ τὸ μάγιστρο Ἰωσὴφ Τραχανειώ- τη νὰ βοηθήσει τὸν Ρουσέλιο ποὺ εἶχε προπορευτεῖ στὴν πολιορκία τοῦ Χλί- ατ, καθὼς ὑπῆρχαν πληροφορίες ὅτι οἱ Τοῦρκοι βάδιζαν ἐναντίον τους μὲ δέκα χιλιάδες ἄνδρες. Ἔτσι, ἀποδυνάμωσε τὸ στρατό του ἀπὸ ἕνα ἐμπειροπόλε- Ὁ Ρωμανὸς ὁ Δ΄ αἰχμαλωτίζεται.
  • 62.
    61 μο τμῆμα, ἀφοῦὅσοι ἔμειναν μαζί του σπάνια εἶχαν χρησιμοποιηθεῖ σὲ μάχες. Ὅταν ὁ Διογένης κατέλαβε τὸ Μαντζι- κέρτ, ὁ σουλτάνος ἦταν στὴ Μοσούλη. Θορυβημένος ἀπὸ τὴν εἰσβολὴ τοῦ Διο- γένη στὴν Ἀρμενία προχώρησε βιαστικὰ πρὸς τὰ ἐκεῖ παίρνοντας μαζί του 14.000 ἱππεῖς Τούρκους καὶ Κούρδους. Ὁ αὐτο- κράτορας διέταξε τὸν Τραχανειώτη νὰ ἐπιστρέψει καὶ νὰ ἑνωθεῖ μαζί του, ἀλλὰ ἐκεῖνος, ἀφοῦ παρέσυρε μαζί του καὶ τὸν Ρουσέλιο, ἐγκατέλειψε τὴν θέση του καὶ διέφυγε διαμέσου τῆς Μεσοποταμίας πρὸς τὸ Βυζαντινὸ ἔδαφος. Στὸ μεταξύ, ὁ σουλτάνος Ἂρπ- Ἀσλὰν ἔστειλε πρέσβεις στὸν Ρωμανὸ καὶ ζήτησε εἰρήνη. Ὅμως, ὁ αὐτοκράτορας ἀπέρριψε τὸ αἴτημα καὶ ἑτοιμάστηκε γιὰ τὴν τελικὴ σύγκρουση. Ἦταν 26 Αὐγούστου 1071 σύμφωνα μὲ τὰ ἑλληνικὰ κείμενα (οἱ ἀραβικὲς πηγὲς ἀναφέρουν ὅτι ἔγινε μία ἑβδομάδα νωρί- τερα, δηλαδὴ στὶς 19 Αὐγούστου 1071). Ἀρχικά, οἱ Τοῦρκοι αἰφνιδιάστηκαν ἀπὸ τὴν ξαφνικὴ ἐπίθεση καὶ ἄρχισαν νὰ ὑποχωροῦν μὲ τάξη παρασύροντας τὰ βυζαντινὰ στρατεύματα. Ὅταν ἄρχισε νὰ νυχτώνει, ὁ Ρωμανὸς διέταξε νὰ στα- ματήσει ἡ προέλαση ἐπειδὴ φοβήθηκε τὸ τέχνασμα ποὺ συνήθως ἐφάρμοζαν οἱ ἐχθροί. Ἔκαναν δηλαδὴ ὅτι ὑποχω- ροῦσαν καὶ ἐπιτίθενταν ξαφνικὰ κυκλώ- νοντας αὐτοὺς ποὺ τοὺς καταδίωκαν. Ὅμως, μόλις γύρισε πρὸς τὰ πίσω ἡ βα- σιλικὴ σημαία, ὅσοι βρίσκονταν μακριὰ νόμιζαν ὅτι ὁ αὐτοκράτορας εἶχε ἡττη- θεῖ. Ἡ ἀναστάτωση ἔγινε ἀκόμη μεγα- λύτερη ὅταν ὁ Ἀνδρόνικος Δούκας ποὺ βρισκόταν στὴν ὀπισθοφυλακὴ διέδιδε ὅτι ὁ στρατὸς ὑποχωροῦσε ἄτακτα. Μά- ταια ὁ Ρωμανὸς μὲ τοὺς λίγους πιστοὺς συντρόφους του προσπαθοῦσε νὰ συ- γκρατήσει τοὺς φυγάδες. Τελικά, ἀφοῦ σκοτώθηκε τὸ ἄλογό του ἀπὸ ἕνα βέλος καὶ ὁ ἴδιος τραυματίστη- κε στὸ χέρι πιάστηκε αἰχμά- λωτος. Γιὰ πρώτη φορὰ εἶχε πιαστεῖ αἰχμάλωτος βυζαντινὸς αὐτοκράτορας καὶ ὁλόκληρο τὸ στρατόπεδό του μαζὶ μὲ τοὺς θη- σαυρούς του εἶχε περιέλθει στὰ χέρια τῶν ἐχθρῶν. Ὁ σουλτάνος ὅμως φέρθηκε μὲ εὐγενικὸ τρό- πο στὸ Διογένη καὶ ἡ συνθήκη ποὺ ὑπέγραψαν ἦταν ἱκανοποι- ητικὴ γιὰ τὸ Βυζάντιο, ἀφοῦ διατηροῦνταν τὸ ἐδαφικὸ κα- θεστώς. Στὴ συνέχεια, μετὰ ἀπὸ ὀχτὼ ἡμέρες φιλοξενίας ὁ αὐτοκράτορας ἀφέθηκε ἐλεύθερος, ὅμως οἱ Δοῦκες τὸν κήρυξαν ἔκπτωτο καὶ ἄρχισαν νὰ τὸν καταδιώκουν. Τελικά, τὸν ἔπιασαν στὰ Ἄδανα τὴν ἄνοιξη τοῦ 1072. Ὁ Ρωμανὸς συμφώνησε μὲ τὸν ἀντίπαλό του Ἀνδρό- νικο Δούκα ὅτι θὰ παραιτηθεῖ ἐπίσημα ἀπὸ τὴ βασιλικὴ ἀρχὴ καὶ θὰ λάβει τὸ μοναστικὸ σχῆμα. Κατὰ τὴν πορεία του πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολη, πέρασε ντυμένος μοναχὸς πάνω σὲ ἕνα εὐτελὲς ὑποζύγιο ἀπὸ ὅλες τὶς πόλεις καὶ τὰ χω- ριὰ, ἀπὸ τὰ ὁποῖα εἶχε δοξαστεῖ ἕνα χρόνο νωρίτερα ὡς ἡμίθεος. Κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ ταξιδιοῦ του φαίνεται ὅτι τοῦ ἔβα- ζαν δηλητήριο μέσα στὸ φαγητό του. Μὲ μεγάλη δυσκολία ἔφτασε στὸ Κοτυάειον, ὅπου ἔγινε γνωστὴ ἡ ὀλέθρια διαταγὴ νὰ τυφλωθεῖ ὁ Διογένης παρὰ τὶς ἔνορκες διαβεβαιώσεις ποὺ τοῦ εἶχαν δώσει. Μετὰ τὴν τύφλωσή του, παρουσιάζοντας ἕνα οἰκτρὸ θέαμα (ἀφοῦ δὲν τοῦ εἶχαν δέσει Ἡ μάχη τοῦ Ματζικέρτ, Αὔγουστος τοῦ 1071
  • 63.
    62 τὰ μάτια μὲἐπιδέσμους) μεταφέρθηκε μέχρι τὴν Προποντίδα καὶ ἀπὸ ἐκεῖ τὸν περιόρισαν σὲ ἕνα μοναστήρι στὴ νῆσο Πρώτη, ὅπου πέθανε μετὰ ἀπὸ ἕνα μικρὸ χρονικὸ διάστημα, χωρὶς νὰ βλαστημή- σει ποτὲ γιὰ ὅσα κακὰ εἶχε πάθει. Ἡ γυ- ναῖκα του Εὐδοκία φρόντισε νὰ ταφεῖ μὲ βασιλικὲς τιμές. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο χάθηκε μία ση- μαντικὴ εὐκαιρία νὰ σωθεῖ ἡ αὐτοκρα- τορία ἀπὸ τὴν εἰσβολὴ τῶν Σελτζούκων Τούρκων. Ἡ ἐμφύλια διαμάχη, αὐτὸ τὸ προαιώνιο ἐλάττωμα τῆς φυλῆς μας, εἶχε γιὰ μία ἀκόμα φορὰ ὀλέθριες συνέπειες γιὰ τὸν Ἑλληνισμό. Ἦταν οἱ πολιτικὲς ἔριδες καὶ ὁ θάνατος τοῦ Ρωμανοῦ αὐτὰ ποὺ μετέτρεψαν τὴν ἧττα τοῦ Μα- ντζικὲρτ σὲ ἀληθινὴ καταστροφή, γιατί μετὰ ἀπ’ αὐτὸν ἡ συνθήκη, ἡ ὁποία εἶχε συμφωνηθεῖ ἀνάμεσα στὸν Ἂρπ-Ἀσλὰν καὶ τὸν αὐτοκράτορα ἀκυρώθηκε καὶ ταυτόχρονα δόθηκε ἡ εὐκαιρία στοὺς Τούρκους νὰ ἀρχίσουν ἐπιθετικὸ καὶ κατακτητικὸ πόλεμο ἐναντίον τοῦ Βυζα- ντίου. Ἔτσι, οἱ ἴδιοι οἱ Βυζαντινοὶ ἄνοι- ξαν στοὺς Τούρκους τὸν δρόμο πρὸς τὴ Μικρὰ Ἀσία. Κατὰ τὴ διάρκεια τῶν ἑπό- μενων δέκα χρόνων οἱ διαφορὲς ἀνάμεσα στοὺς ἀριστοκρατικοὺς καὶ τοὺς στρατι- ωτικοὺς θὰ συνεχιστοῦν μὲ ἀποτέλεσμα οἱ Τοῦρκοι νὰ καταλάβουν ὁλόκληρη τὴν Ἀνατολία. Ἡ ἀπώλειά της ἀποδεί- χτηκε ἕνα θανάσιμο χτύπημα γιὰ τὴν αὐτοκρατορία. Χάνοντας τὶς πλούσιες ἐπαρχίες ἡ Κωνσταντινούπολη παρέμει- νε ἕνα τεράστιο κεφάλι, ποὺ ἀποστερή- θηκε ἀπὸ τὸ σῶμα ποὺ χρειαζόταν γιὰ νὰ τὸ στηρίζει. Ἐξάλλου, ἡ ἀδυναμία τῶν Βυζαντινῶν νὰ ἀντιμετωπίσουν ἀποτε- λεσματικὰ τοὺς Σελτζούκους Τούρκους καὶ οἱ ἐσωτερικές τους διαμάχες ἔδωσαν τὴ δικαιολογία στοὺς Δυτικοὺς νὰ ὀργα- νώσουν τὶς Σταυροφορίες τους γιὰ τὴν «καταπολέμηση τοῦ Ἰσλὰμ» μὲ ὅλα τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα, ποὺ εἶχαν αὐτὲς γιὰ τὸ Βυζάντιο. Ὅπως ἀναφέρουν καὶ οἱ Λατίνοι συγγραφεῖς τὸ 1071 καλεῖ τὸ 1095. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Μιχαὴλ Ἀτταλειάτου, Ἱστορία, CB Bonnae 1853 Κωνσταντίνου Μαννασῆ, Σύνοψις Ἱστορική,CB Bonnae 1837. Ἰ. Καραγιαννόπουλος, Ἱστορία Βυζαντίνου κρά- τους, τόμ. Ι (324-565),τόμ.ΙΙ (565-1081), Θεσσαλο- νίκη 1978-1985. CL.Cahen, La campagne de Mantzikert d’apres les sourses musulmanes, Byzantion 9 (1934) 613-642 J.C.Cheynet, Mantzikert: Une desastre militaire: Βyzantion 50(1980) 410-438. R.Grousset, L’ empire du Levant,histoire de la question d’ orient, Paris 1949. Sp.Vryonis, The decline of medieval Hellenism in Asia Minor and the process of islamization from the eleventh through the fifteenth century,Berkelcy- Los Angeles 1971. P.Wittek, The rise of Ottoman empire,London 1963 (μτφρ. ὑπὸ Εὐαγγελία Μπαλτᾶ, Ἀθήνα 1988). Ρωμανὸς ὁ Διογένης καὶ ἡ σύζυγός του Εὐδοκία, Ἑθνικὴ Βιβλιοθήκη τῆς Γαλλίας.
  • 64.
    63 Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΤΗ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Γεωργίου Ἀ. Λεβενιώτη λέκτορος βυζαντινῆς ἱστορίας (Φιλοσοφικὴ Σχολή, ΑΠΘ) Ἀ πὸ τοὺς ὕστερους ρωμαϊκοὺς καὶ πρώιμους βυζαντινοὺς αἰῶνες (οὐσιαστικὰ ἀπὸ τὸν ὕστερο 4ο αἰ. μ. Χ.) μέχρι τὶς ἀπαρχὲς τῆς «θεμα- τικῆς» αὐτοκρατορικῆς διοίκησης τῶν μέσων βυζαντινῶν χρόνων (7ος - 8ος αἰ.) ἡ εὐρύτερη γεωγραφικὴ Μακεδονία ὑπα- γόταν διοικητικὰ στὶς ὁμώνυμες ἐπαρ- χίες (provinciae) τῆς Μακεδονικῆς διοι- κήσεως (dioecesis Macedonia)· ἡ συγκε- κριμένη διοίκηση εἶχε ἐπικεφαλῆς ἕναν βικάριο (vicarius) καὶ ἀποτελοῦσε μία ἀπὸ τὶς δύο ὑποδιαιρέσεις (Μακεδονικὴ καὶ Δακικὴ) τῆς ἐπαρχότητας πραιτωρί- ου τοῦ Ἰλλυρικοῦ (praefectura praetorio per Illyricum). Τὰ ἐδάφη τῆς γεωγραφικῆς Μακεδο- νίας ὑπάγονταν ἀρχικὰ στὴν ἐπαρχία Μacedonia καθὼς καὶ στὴ βραχύβια Μacedonia Salutaris (ca. 379/80 - τέλη 4ου / ἀρχὲς 5ου αἰ.) ποὺ ἁπαντὰ στoν κα- τάλογο ἀξιωμάτων Νοtitia Dignitatum (τέλη 4ου - ἀρχὲς 5ου αἰ., τελικὴ σύνταξη ca. 425-429). Ἀργότερα ὑπήχθησαν στὴν ἐπαρχία Μacedonia Prima (Μακεδονία Ι) καὶ στὴ βορειοτερη -καὶ μικρότερη σὲ ἔκταση καὶ ἀριθμὸ πόλεων- Macedonia Secunda (Μακεδονία ΙΙ). Οἱ συγκεκριμέ- νες ἐπαρχίες μνημονεύονται μαζὶ μὲ τὰ ἀστικά τους κέντρα στὸν Συνέκδημο τοῦ Ἱεροκλέους (μέσα 6ου αἰ.). Ἡ Μακεδονία Ι περιελάμβανε τὴ μεγάλη πεδιάδα τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τὴν κάτω κοιλάδα τοῦ Στρυμόνα (σημερινὴ περιοχὴ Σερρῶν). Ἡ Μακεδονία II περιελάμβανε τὴν πε- Ἐγκατάσταση Σλάβων στὰ Βαλκάνια, 6ος αἰ. μ. Χ. Ἐγκατάσταση Σλάβων στὰ Βαλκάνια, 6ος αἰ. μ. Χ.
  • 65.
    64 διάδα τῆς ἀρχαίαςἩράκλειας Λύγκου (σήμ. Μοναστῆρι / Bitola) καὶ τὸ μικρὸ λεκανοπέδιο τῶν Στόβων· οὐσιαστικὰ δηλαδὴ ταυτιζόταν γεωγραφικὰ μὲ τὴν ἀρχαία Παιονία στὸ μέσο ροῦ τοῦ Ἀξιοῦ, ἀνάμεσα στὸ Στύ- πειον (σήμ. Stip) καὶ τὸν Πρίλαπο (σήμ. Prilep). Ἀξίζει νὰ τονιστεῖ ἐδῶ ὅτι ἡ γεωγρα- φικὴ περιφέρεια τῶν Σκοπίων (πιὸ συ- γκεκριμένα ἡ λεκά- νη τῶν μεσαιωνικῶν Σκούπων ἀλλὰ καὶ ἡ σημερινὴ πεδιάδα τοῦ Κοσσυφοπεδίου [περιοχὴ ρωμ. πό- λης Ulpiana, ἑλλ. Οὐλπιανή, ἀπὸ τὸν 6ο αἰ. Ioυστινιανή Σεκούνδα, σημ. Lipljan]), ἑξαιρουμένων ὅμως τῶν νοτιότερων περιοχῶν τοῦ σημερινοῦ κράτους τῆς σημερινῆς F.Y.R.O.M., ὑπαγόταν στὴν ἐπαρχία Dardania (ἑλλ. Δαρδανία). Ἡ τελευταία ἀποτελοῦσε μία ἀπὸ τὶς τέσ- σερις ἐπαρχίες τῆς Δακικῆς (καὶ ὄχι τῆς Μακεδονικῆς) διοίκησης τοῦ Ἰλλυρικοῦ. Ἀκόμη καὶ ἡ ὑπαγωγὴ τῆς ἐκκλησια- στικῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐπαρχίας Μακε- δονία ΙΙ στὴ νεοσύ- στατη ἀρχιεπισκοπὴ τῆς Πρώτης Ἰουστι- νιανῆς ἐπὶ αὐτοκρά- τορα Ἰουστινιανοῦ Α/ (527-565) ὑπῆρξε ἐξαιρετικὰ ἐφήμε- ρη (ca. 535-545). Ἡ ἐπαρχία Μακεδονία ΙΙ συνέχισε νὰ ὑπά- γεται στὴ Θεσσαλο- νίκη, ἐνῷ ἡ δικαιοδοσία τῆς Πρώτης Ἰουστινιανῆς περιορίστηκε στὰ ὅρια τῆς Δακικῆς διοίκησης. Στὴν ἐπαρχία τῆς τε- λευταίας Δαρδανία κατοικοῦσαν μέχρι τὴν ἐγκατάσταση τῶν Σλάβων, τὸν 7ο αἰ., οἱ ἀποκαλούμενοι Δάρδανοι «μετὰ τοὺς Ἐπιδαμνίων ὅρους», σύμφωνα μὲ τὸν ἀξιόπιστο Προκόπιο (μέσα 6ου αἰ.). Ἡπροαναφερθεῖσαδιοικητικὴδιαίρε- ση ἀνάγεται στοὺς ἀρχαίους χρόνους, ὅταν μάλιστα ἦταν καὶ ἐθνικὴ - πολι- τική. Ἡ περιφέρεια τῶν Σκοπίων (ἀρχ. Δαρδανία) καὶ οἱ περιοχὲς τῶν ἀρχαί- ων Πενεστῶν βο- ρείως τῆς Ἀχρίδας (ἄρχ. Λυχνιδὸς) δὲν ὑπῆρξαν ποτὲ τμήμα- τα τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ Μακεδονικοῦ κράτους, ἐν ἀντιθέσει μὲ τὴν Παιονία (grosso modo τὰ ἐδάφη τῆς μετέπειτας ἐπαρχία Μακεδονία ΙΙ)· συνέχισαν μάλι- στα νὰ ἀποτελοῦν ξεχωριστὲς περιοχές, στὰ βόρεια καὶ στὰ δυτικὰ ἀντίστοιχα τῶν ἄλλοτε παιονικῶν περιοχῶν, ἀκόμη καὶ μετὰ τὴν κατάλυση τοῦ Μακεδονι- κοῦ βασιλείου ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους (168 π.Χ.), ὅταν τὰ ἐδάφη τοῦ τελευταίου χω- ρίστηκαν σὲ τέσσερις ξεχωριστὲς «μερί- δες». Ἐν ἀντιθέσει μὲ τὶς πιὸ «ἀστικοποι- ημένες» μακεδονικὲς ἐπαρχίες, στὴν πρω- τοβυζαντινὴ Δαρδα- νία κυριαρχοῦσαν μᾶλλον οἱ μικρότε- ροιὀχυρωμένοιοἰκι- σμοὶ (στὰ βορειοδυ- τικά της σύγχρονης Νόβι Παζὰρ καὶ στὰ νότια γύρω ἀπὸ τὰ Σκόπια), ἐνῷ σημα- ντικὴ ἦταν ἡ ἐκμε- τάλλευση τοπικῶν κοιτασμάτων ἀργύρου καὶ μολύβδου στὴν ἄνω κοιλάδα τοῦ Ἰβάρ, χρυσοῦ ἀργύρου καὶ μολύβδου στὰ ὑψώματα ἀνατολικά της Οὐλπιανῆς καὶ χρυσοῦ, ἀργύρου, χαλκοῦ καὶ μολύβδου βορείως Ἅγ. Δημήτριος Θεσσαλονίκης Βυζαντινὴ Θεσσαλονίκη
  • 66.
    65 καὶ ἀνατολικὰ τῶνΣκοπίων. Ὁ λεγόμενος genius loci τῆς Θεσσαλο- νίκης, ἡ πολιτιστικὴ δηλαδὴ παράδοση καὶ ἡ δεσπόζουσα γεω- γραφικὴ θέση τῆς πό- λης, ἔχουν ἐπισημανθεῖ κατ’ ἐπανάληψη. Ἀξίζει λ.χ. νὰ σημειωθεῖ ὅτι σὲ παλαιότερο χάρτη τοῦ W. Christaler, ποὺ ἀπει- κονίζει τὴν εὐρωπαϊκὴ χωροταξικὴ διάρθρωση, ἡ Θεσσαλονίκη διαδρα- ματίζει τὸν ρόλο τῆς «Wunschbildmetropole» ὁλόκληρης τῆς νοτιοανα- τολικῆς Εὐρώπης, τόσο γιὰ τὴν οἰκονομική, πο- λιτιστικὴ καὶ πολιτικὴ σημασία τῆς ὅσο καὶ γιὰ τὴ στρατηγική της θέση. Ἡ πόλη ἦταν ὁ σημαντικότερος (κο- ντινὸς σὲ αὐτὴν) σταθμὸς τῆς Ἐγνατίας Ὁδοῦ (Via Egnatia) ποὺ ἔνωνε τοὺς ση- μερινοὺς ἀλβανικοὺς λιμένες (Δυρράχιο καὶ Αὐλῶνα) μὲ τὴν Κων/πολη. Ἡ Θεσ- σαλονίκη ἀποτελοῦσε ὅμως καὶ σημεῖο συνάντησης καὶ τομῆς τῆς Ἐγνατίας μὲ τοὺς κάθετους ἄξονες ποὺ κατέβαιναν ἀπὸ τὸ Δούναβη, ἐπι- κοινωνοῦσαν μὲ τὴ λε- γόμενη Βασιλικὴ Ὁδὸ (ViaMilitaris)καί,μέσῳ τῶν κοιλάδων τῶν πο- ταμῶν Μοράβα καὶ τοῦ Ἀξιοῦ, κατέληγαν στὸ σπουδαῖο πολυσύ- χναστο λιμένα της καὶ στὸ Αἰγαῖο καὶ ἀκό- μη νοτιότερα, στὴν κεντρικὴ καὶ νότια Ἑλλάδα. Ἡ πόλη διέ- θετε μεγάλη βιοτεχνικὴ παραγωγὴ καὶ ἀποτελοῦσε τοπικὸ καὶ διεθνὲς ἐμπορικὸ καὶ διαμετακομιστικὸ κέντρο καθὼς καὶ ἀγορὰ καὶ τόπο διάθεσης τῶν ἀγροτικῶν προϊόντων, τοῦ ὀρυκτοῦ καὶ λοιποῦ πλούτου τῆς εὐρύτερης περιοχῆς (π.χ. ἦταν κέντρο ἐπεξεργασίας μαρμάρου). Τὸ γεγονὸς αὐτὸ διαφαί- νεται ἀπὸ τὴν ὕπαρξη οἰκονομικῶνὑπηρεσιῶν καὶ ὑπαλλήλων, μαρτυ- ρεῖται ἀπὸ τὰ κείμενα καὶ τὸ σφραγιστικὸ ὑλι- κό, τὴν ἐπικοινωνία καὶ τὸν ἔλεγχο ἐπὶ τῶν κο- ντινῶν ὑποτελῶν σκλα- βηνιῶν, τὴν κίνηση τοῦ λιμένα της καὶ τὴν ἐτήσια ἑορτὴ καὶ ἐμπο- ροπανήγυρη τοῦ Ἁγίου Δημητρίου. Ἡ σπουδαία σημασία της καὶ ἡ ἀκμή της στοὺς μεσαιωνικοὺς χρόνους διαφαίνεται ἀπὸ τὶς προσφωνήσεις καὶ τοὺς χαρακτηρισμοὺς ποὺ τῆς δόθηκαν ἀνὰ τοὺς αἰῶνες. Πιὸ συγκεκριμένα: Ἡ Θεσσαλονίκη, «πόλις λαμπροτά- τη» ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους ἤδη χρόνους σύμφωνα μὲ τὸν Ἰωάννη Τζέτζη καὶ «με- γίστη καὶ πολυάνθρωπος» κατὰ τὸν προ- γενέστερο Θεοδώρρητο Κύρου, ὑπῆρξε «πρώτη τῶν Μακεδόνων», «μητρόπολη τῆς Μακεδονίας» ἀλλὰ καὶ «μητέρα τῆς πάσης (…) Μακεδονίης» ἤδη ἀπὸ τοὺς πρώιμους ρωμαϊκοὺς χρόνους (1ος αἰ. π.Χ.). Ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ 3ου αἰ. τῆς ἀναγνωρίστηκε ἐπισή- μως ὁ τιμητικὸς τίτλος τῆς ἀποικίας (colonia) καὶ τῆς παραχωρή- θηκαν τὰ προνόμια τῆς μητροπόλεως τῆς Μακεδονίας ἀλλὰ καὶ τῆς νεωκόρου (ποὺ εἶχε σχέση μὲ τὴν αὐτοκρατορικὴ λα- τρεία). Χαρακτηριστικὴ εἶναι ἡ ἀναφορὰ τοῦ μετέπειτα ἑλληνιστῆ αὐτοκράτορα Ἅγ. Δημήτριος Θεσσαλονίκης ἩμεγάληβασιλικήΒ΄,ΦίλιπποιΚαβάλας,550μ.Χ.
  • 67.
    66 Ἰουλιανοῦ (361-363) γιὰτὴν προστάτι- δά του καὶ σύζυγο τοῦ προκατόχου τοῦ Κωνστάντιου Β΄ (337-361) Εὐσεβία «ὅτι δὴ γένος μὲν αὐτὴ σφόδρα Ἑλληνικόν, Ἑλλήνων τῶν πάνυ, καὶ πόλις (σημ.: τῆς ἴδιας) ἡ μητρόπολις τῆς Μακεδονίας». Παρὰ τὶς δραμα- τικὲς ἀλλαγὲς ποὺ ση- μειώθηκαν στὸν εὐρύ- τερο κοινωνικὸ βίο τῶν πόλεων κατὰ τοὺς 4ο - 7ο αἰ., ἡ παλαιὰ ἑλλη- νικὴ πολιτιστικὴ παρά- δοση διατηρήθηκε στὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὴν περιοχή της κατὰ τοὺς ἑπόμενους αἰῶνες. Τὸ συγκεκριμένο γεγονὸς καταδεικνύεται ἀπὸ τὴν τοπικὴ συγγρα- φικὴ παραγωγή, μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία προβάλ- λονται οἱ ἀγῶνες καὶ τὰ παθήματα τοῦ γη- γενοῦς πληθυσμοῦ ἀπὸ τοὺς ξένους εἰσβολεῖς (βλ. π.χ. Θαύματα Ἁγίου Δημητρίου, Ἰωάννης Καμινιάτης, Εὐστάθιος Θεσσαλονίκης, Ἰωάννης Ἀνα- γνώστης), ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὰ σωζόμενα τοπικὰ ἔργα τέχνης. Ἡ πόλη, ἡ τοπικὴ Ἐκκλησία τῆς ὁποίας εἶχε ἀναγνωριστεῖ τὸ 325 ἀπὸ τὴν Α΄ Οἰκουμενικὴ σύνοδο ὡς μητροπολιτικὴ ἕδρα, μετατράπηκε σὲ διοικητικὴ ἕδρα τῆς ἐπαρχίας Μακεδονία ὑπαγόμενη στὴν ὁμώνυμη διοίκηση τῆς ἐπαρχότητας πραιτωρίου τοῦ Ἰλλυρικοῦ ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 4ου ἢ τὶς ἀρχὲς τοῦ 5ου αἵ. (βλ. ἀνωτ.). Εἰδικὰ μετὰ τὴν ἐπιδρομὴ τῶν Οὔννων τοῦ Ἀττίλα στὸ Σίρμιον, πρωτεύουσα τοῦ δυτικοῦ Ἰλλυρικοῦ καὶ ἀνταγωνίστρια τῆς Θεσσαλονίκης, τὸ 441, τὴν κατάληψή του καὶ τὴν ἐρή- μωση τῆς περιοχῆς του ἀπὸ τοὺς Γεπίδες ἐπὶ Ἰουστινιανοὺ Α΄ καὶ τὴν ὁριστικὴ πτώση του στοὺς Ἄβαρους τὸ 582, ἡ Θεσσαλονίκη κατέστη ἀδιαφιλονίκητη καὶ μοναδικὴ διοικητικὴ ἕδρα τοῦ ἐνα- πομείναντος Ἰλλυρικοῦ (κατ’ ἄλλους ὅμως ἐπρόκειτο μετὰ τὰ μέσα τοῦ 7ου αἰ. γιὰ ἔπαρχο Θεσσαλονίκης). Ὁ τελευταῖος διέμενε στὸ λεγόμενο Πραιτώριον, ἐνῷ ἡ ὑπηρεσία τοῦ ἀποτε- λοῦνταν ἀπὸ σκρίνια (δηλαδὴ γραφεῖα) μὲ πολυάριθμο προσω- πικό. Κατὰ τοὺς μέσους βυζαντινοὺς αἰῶνες, μετὰ τὴν ἀπώ- λεια τῶν μεγάλων ἀστικῶν κέντρων τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Ἀφρικῆς στοὺς Ἄρα- βες (μέσα - τέλη 7ου αἰ.), ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτελοῦσε πλέον τὴ σημαντικότερη αὐτοκρατορικὴ πόλη μετὰ τὴν Κων/πολη. Ὅπως εἶχε ἤδη συμβεῖ ἐπανειλημμένα μὲ τὶς ἐπιθέσεις τῶν Γότ- θων (στὰ 254 καὶ 268), ἡ Θεσσαλονίκη κατόρθωσε ἀργότερα, στὰ τέλη τοῦ 6ου καὶ κατὰ τὸν 7ο αἰ., νὰ ἀποκρούσει καὶ ἐπανειλημμένες ἀβαροσλαβικὲς ἑφόδους καὶ πολιορκίες. Ἡ ἐπιτυχὴς ἀντιμετώπι- ση τῶν τελευταίων ἀποδόθηκε μάλιστα στὴ βοήθεια τοῦ πολιούχου, ἀθλοφό- ρου καὶ σωσίπολη Ἁγίου Δημητρίου· γι’ αὐτὸν τὸν λόγο ἡ πόλη ἀποκαλεῖτο θεοφύλακτος, θεόσωστος, θεόρρυστος, ἁγιοφύλακτος, μαρτυροφύλακτος, φιλο- μάρτυς. Ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτέλεσε πραγμα- τικὰ ἀκλόνητο βυζαντινὸ κέντρο στὴν περιοχή, «τεῖχος ἄσειστον νοητὸν καὶ δαίμοσι καὶ βαρβάροις ἀκαταγώνιστον ἔρυμα, καὶ βιωτικῶν κλυδώνων φρού- ριον γαληνόδωρον, καὶ σωμάτων καὶ ψυχῶν ἀΐδιον φυλακτήριον». Εἶναι χα- Βασίλειος ὁ Β΄, ὁ Βουλγαροκτονος
  • 68.
    67 ρακτηριστικὸ ὡστόσο ὅτιστὰ ἐγκώμιά της τῆς ἀποδίδονται καὶ ἄλλα κοσμη- τικὰ ἐπίθετα ποὺ ἀφοροῦν καθαρὰ στὸν ἀστικὸ οἰκιστικὸ χῶρο, χωρὶς νὰ σχετί- ζονται μὲ τὸ θρησκευτικὸ χαρακτῆρα τῆς πόλης: γίνεται π.χ. λόγος γιὰ τὸ λεγόμε- νο «πολιτικὸν» (λ.χ. μεγίστη, μεγάλη, εὐρεῖα, πλατεῖα, πλατυάμφοδον ἄστυ, πε- ρίοπτος, πολυάνθρωπος, πολυανδροῦσα, μεγαλόπολις), γιὰ τὴν οἰκονομικὴ εὐμάρεια (λ.χ. ἀρχαιοτάτη τῶν πόλεων […] πλούτῳ, [παν]ευδαίμων, πανολβία, εὐκληροτάτη), τὴ διοικητική της σπου- δαιότητα (λ.χ. μητρόπολις, ἡγουμένη, προκαθημένη, πρόσχημα, ἄρχουσα, μη- τέρα) καὶ γενικὰ γιὰ τὴ φήμη της (λ.χ. περιπυστος,περίοπτος,μεγαλώνυμος,πε- ρίφημος, περιδοξος ἢ καὶ ὀφθαλμὸς) ὡς εὐρύτερο πολιτικό, οἰκονομικό, θρη- σκευτικὸ καὶ πνευ- ματικὸ κέντρο. Στοὺς χρόνους τοῦ «θεματικοῦ» αὐτοκρατορικοῦ στρατιωτικοῦ καὶ διοικητικοῦ συστή- ματος, ἀπὸ τὰ τέλη δηλαδὴ τοῦ 7ου καὶ κυρίως ἀπὸ τὸν 8ο αἰ. κ.ἑ., ἡ Θεσσα- λονίκη ἀποκαλεῖτο χαρακτηριστικὰ «ἄρχουσα τῶν δυ- τικῶν θεμάτων» καὶ «μητέρα τῶν ἑσπε- ρίων». Ὁ Ἰωάννης Καμινιάτης, ὁ πα- τέρας τοῦ ὁποίου ὑπῆρξε «ἔξαρχος τῆς Ἑλλάδος ἁπάσης», παρέχει τὴν παλαιό- τερη ἴσως ἔκφραση, μία σύντομη ἀλλὰ πολύτιμη περιγραφὴ τῆς πόλης καὶ τῆς περιφέρειάς της στὶς ἀρχὲς τοῦ 10ου αἰ. Ἡ ἵδρυση θεμάτων ἀποτελεῖ σαφῆ ἔνδει- ξη γιὰ τὸν ἀποτελεσματικὸ αὐτοκρα- τορικὸ ἔλεγχο στὴν εὐρύτερη περιοχὴ μετὰ τὶς σλαβικὲς ἐγκαταστάσεις τοῦ 7ου αἰ. Ἡ πρώτη μνεία στρατηγοῦντος Θεσσαλονίκης πραγματοποιεῖται γύρω στὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ 830 (Βίος Γρηγορίου Δεκαπολίτη), ἐνῷ ἡ πρώτη «ἐπίσημη» ἀναφορὰ στρατηγοῦ Θεσσα- λονίκης ἀπαντᾶ στὸ Τακτικὸν Uspenskij (ca. 842/43). Καθὼς φαίνεται ὡστόσο, τὸ ὁμώνυμο θέμα ὑπῆρχε ἤδη τὸ 824 καὶ πιθανότατα ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 8ου ἢ τὶς ἀρχὲς τοῦ 9ου αἰ., σύμφωνα μὲ τὴν Α. Σταυρίδου-Ζαφράκα· ἐκείνη τὴν περίο- δο συγκροτήθηκε καὶ τὸ ἀνατολικότερο θέμα Μακεδονίας, ἡ κλεισούρα Στρυμό- νος ὑψώθηκε ἐπίσης σὲ θέμα, ἐνῷ στοὺς ἴδιους ἀκριβῶς χρόνους χρονολογεῖται καὶ ἡ βούλλα κάποιου Εὐγενίου ὑπάτου καὶκόμητοςτῆςκόρτης Θεσσαλονίκης, πιθανό- τατα ὑφισταμένου τοῦ στρατηγοῦ τοῦ ὁμώνυ- μου θέματος. Ἀρκετοὺς αἰῶνες μετά, στὸ ἔμμετρο Χρο- νικό του Ἐφραὶμ Αἰνί- ου (ca. 1313), ἡ Θεσ- σαλονίκη χαρακτηρί- ζεται, στὸ ἀπόσπασμα ὅπου περιγράφεται ἡ τραγική της ἅλωση τὸ 1185 ἀπὸ τοὺς Νορμαν- δούς, ὡς «πόλις προ- εδρεύουσα τῶν Μα- κεδόνων». Οἱ Μιχαὴλ Χωνιάτης καὶ Ἰωάν- νης Καντακουζηνὸς τὴν ἀποκαλοῦν ἐπίσης «πρώτη μετὰ τὴν πρώτην» ὑπογραμμί- ζοντας ἔτσι ἀφενὸς τὴ δεύτερη θέση τῆς μόνο μετὰ τὴν Κων/πολη καὶ ἀφετέρου τὴν εὐρύτερη σπουδαιότητά της. Αὐτὴ ἡ θέση λοιπὸν ὄχι μόνο εἶχε διατηρηθεῖ στοὺς προγενέστερους αἰῶνες, ἀλλὰ ἐνι- σχύθηκε περαιτέρω κατὰ τοὺς μετέπειτα παλαιολόγειους χρόνους. Μακεδόνες αὐτοκράτορες
  • 69.
    68 Η ΠΕΝΘΕΚΤΗ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ ΑἰκατερίνηςΜ. Ρεβάνογλου φιλολόγου, διδάκτορος βυζαντινῆς ἱστορίας Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδος συγκλήθηκε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἰουστινιανὸ Β΄ (685-695 μ.Χ.). Ὀνο- μάζεται Πενθέκτη, δι- ότι τὸ νομοθετικό της ἔργο συμπλήρωνε τὸ ἔργο δύο προηγούμε- νων Οἰκουμενικῶν Συ- νόδων, τῆς Ε΄ καὶ τῆς Στ΄1 . Εἶναι γνωστὴ καὶ ὡς «ἐν Τρούλλῳ», διότι συγκλήθηκε στὴν μετὰ τρούλλου αἴθουσα τοῦ αὐτοκρατορικοῦ παλα- τιοῦ τῆς Κωνσταντινου- πόλεως. Οἱ ἐργασίες τῆς Συνόδου πρέπει νὰ ἄρχισαν στὰ τέλη τοῦ 691 καὶ τελείω- σαν μετὰ τὴν 1η Σεπτεμβρίου τοῦ 692, χρονολογία τὴν ὁποία ἀποδέχεται ἡ ἔρευνα2 . Στὰ πρακτικὰ τῆς Πενθέκτης ἔχουν διασωθεῖ α) ὁ προσφωνητικὸς λόγος τῶν Πατέρων τῆς Συνόδου πρὸς τὸν Ἰουστινιανὸ Β΄, β) τὸ κείμενο τῶν 102 κανόνων ποὺ ἐξέδωσε καὶ γ) ὁ κατάλο- γος τῶν 227 ἐπισκόπων οἱ ὁποῖοι συμ- μετεῖχαν στὶς ἐργασίες τῆς Συνόδου3 . Ἡ Πενθέκτη ἀσχολή- θηκε μὲ θέματα ἐκκλησια- στικοῦ δικαίου, ζητήματα ποὺ δὲν εἶχαν ἀντιμετω- πιστεῖ στὶς δύο προη- γούμενες Οἰκουμενικὲς Συνόδους, οἱ ὁποῖες περι- ορίστηκαν στὴν ἐπίλυση δογματικῶν θεολογικῶν διαφορῶν. Οἱ περισσότε- ροι ἀπὸ τοὺς 102 κανόνες τῆς Πενθέκτης εἴτε ἀνα- νεώνουν ἢ τροποποιοῦν κανόνες τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων καὶ τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, εἴτε συμπληρώνουν προγε- νέστερες Συνόδους, εἴτε ἑρμηνεύουν κανόνες ἄλλων Συνόδων. Λίγοι εἶναι οἱ κανόνες οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν νέες κανονικὲς διατάξεις. Εἰσαγωγὴ στὶς ἀποφάσεις τῆς Πεν-
  • 70.
    69 θέκτης ἀποτελοῦν οἱδύο πρῶτοι κα- νόνες μὲ τοὺς ὁποίους ἐπικυρώνονται οἱ δογματικὲς ἀποφάσεις προηγούμε- νων Συνόδων, ἐνῷ ἀναγνωρίζεται τὸ δικαίωμα μόνο στὴν Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδο νὰ τροποποιήσει τοὺς ὑφιστάμε- νους κανόνες τῆς Ἐκκλησίας4 . Στὴν Πενθέκτη ἀπαντοῦν διατά- ξεις ἐκκλησιαστικῆς εὐταξίας καὶ διοί- κησης, ὅπου μεταξὺ ἄλλων ρυθμίζονται ζητήματα πρωτοκα- θεδρίας στὶς βαθμίδες ἱεροσύνης (καν.7)5 . Καταδικάζονται κα- νονικὰ παραπτώματα τῶν κληρικῶν, ὅπως ἡ σιμωνία (καν. 22 καὶ 23)6 καὶ στηλιτεύονται ἐνέργειες ἀσυμβίβα- στες πρὸς τὴν ἰδιότητα τῶν κληρικῶν, ὅπως ἡ εἴσοδός τους ἐντὸς κα- πηλείων ἢ ἡ κατοχὴ καπηλείων (καν. 9), ἡ τοκοληψία (καν. 10) καὶ τὸ «κυβεύειν» (καν. 50). Τὸ ἐπιτίμιο γιὰ τοὺς παραβάτες κλη- ρικοὺς εἶναι ἡ παύση ἢ ἡ καθαίρεση7 . Ρυθμίζονται θέματα ἐκκλησια- στικῆς ὀργάνωσης, ὅπως ἡ χορήγηση νέων προνομίων στὸν ἀρχιεπίσκοπο Κύπρου8 , ἐνῷ μὲ μία σειρὰ κανόνων ρυθμίζεται τὸ γαμικὸ καθεστὼς γιὰ τοὺς κληρικοὺς καὶ τοὺς ἐπισκόπους9 . Ἀπαντοῦν ἐπίσης διατάξεις περὶ τῶν ἐπισκόπων, ὅπως ὁ καθορισμὸς τῶν γεωγραφικῶν ὁρίων ἄσκησης τῶν καθηκόντων ἑνὸς ἐπισκόπου καὶ ἡ καταδίκη τῆς «εἰσπηδήσεως» σὲ ἄλλη ἐπισκοπή (καν. 20)10 . Σημαντικὲς εἶναι καὶ οἱ λειτουρ- γικὲς διατάξεις τῆς Πενθέκτης, οἱ ὁποῖες ἀναφέρονται στὰ μυστήρια τῆς Θείας Εὐχαριστίας (κανόνες 32, 28, 57, 58, 83 καὶ 101), τοῦ Βαπτίσματος (κανόνες 31, 59, 78, 84 καὶ 95) καὶ σὲ ἄλλες λατρευτικὲς συνήθειες. Στόχος τους εἶναι νὰ ἀντιμετωπιστοῦν διάφο- ρες ἀντικανονικὲς συνήθειες καὶ νὰ διασφαλιστεῖ ἡ δογματικὴ διδασκαλία τῆς ἐκκλησίας. Ἡ Σύνοδος ἐπεχείρησε ἐπίσης νὰ ὀργανώσει τὸν μοναχικὸ βίο μὲ μία σειρὰ κανόνων (κανόνες 40-49). Ἀντι- μετώπισε προβλήματα ποὺ σχετίζονται μὲ παρεκτροπὲς ἠθικῆς φύσεως τῶν μοναχῶν καὶ μοναζουσῶν καὶ προέβλεψε ἐπιτίμια ἐναντίον τῶν παρα- βατῶν (καν. 44). Ὁ κανονολόγος Βαλ- σαμὼν ἐξηγεῖ ὅτι οἱ ἀπαγορεύσεις προ- φυλάσσουν ἀφενὸς τοὺς μοναχοὺς καὶ τὶς μονάζουσες ἀπὸ πειρασμούς, ἀφετέ- ρου ἀποφεύγονται τὰ κακόβουλα σχό- λια ὅσων ἀναζητοῦν ἀφορμὲς σκανδάλων καὶ διαβολῶν11 . Μεταξύ των 102 κανόνων τῆς Πεν- θέκτης ὑπάρχουν καὶ κάποιοι οἱ ὁποῖοι καταδικάζουν λατρευτικὲς συνήθει- ες τῆς δυτικῆς ἐκκλησίας, ὅπως τὴν ὑποχρεωτικὴ ἀγαμία ποὺ ἐπιβάλλει ἡ Ρώμη στοὺς κληρικούς (καν. 13), τὴν ἀπεικόνιση τοῦ Χριστοῦ ὡς ἀμνοῦ, συνηθισμένη στὶς ἁγιογραφικὲς παρα- στάσεις τῆς Δύσης (καν. 82) κ.ἄ.12 . Οἱ κανόνες αὐτοὶ προκάλεσαν τὴν ἀντί- δραση τοῦ πάπα. Τὸ μεγαλύτερο ὅμως πρόβλημα τὸ προκάλεσε ὁ κανών 36, ὁ ὁποῖος ἀναφέρεται στὰ προνόμια τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλε- ως σὲ σχέση μὲ αὐτὸν τῆς Ρώμης. Οἱ λανθασμένες ἀπόψεις τῆς Δύσης περὶ πρώτου καὶ πρωτείου στὴν ἐκκλησία δημιούργησαν ρήξη στὶς σχέσεις τῶν δύο ἐκκλησιῶν13 . Σημαντικὸ εἶναι ἐπίσης τὸ ἔργο Ἡ Πενθεκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος
  • 71.
    70 τῆς Πενθέκτης ΟἰκουμενικῆςΣυνόδου στὸ πλαίσιο ἐξυγίανσης τοῦ χριστιανι- κοῦ βίου, καθὼς προσπάθησε νὰ ἀπο- κόψει ἐθνικὰ καὶ εἰδωλολατρικὰ ἔθιμα καὶ συνήθειες ποὺ ἐπιβίωναν ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα. Θὰ κάνουμε ἰδιαίτερη ἀναφορὰ στὴ συνέχεια σὲ κάποιες δια- τάξεις, οἱ ὁποῖες δίνουν στοιχεῖα τοῦ λαϊκοῦ βίου κατὰ τὸν 7ο αἰ. καὶ ἀπο- καλύπτουν τὸ πολιτιστικὸ κλίμα τῆς ἐποχῆς. Μὲ τὸν κανόνα 61 καταδικάζονται ὅλες οἱ μαγικὲς πρακτικὲς καὶ οἱ μέ- θοδοι πρόβλεψης τοῦ μέλλοντος, κα- τάλοιπα τῶν ἀρχαίων θρησκειῶν. Γί- νεται λόγος γιὰ τοὺς «ἀρκτοσύρτες» οἱ ὁποῖοι, σύμφωνα μὲ τὰ σχόλια τοῦ Βαλσαμῶνος, πωλοῦσαν ὡς φυλακτὰ ἐναντίον τῆς βασκανίας τὶς τρίχες ἄρκτων μαζὶ μὲ κόκκινες συνήθως κλωστές. Ὁ ἴδιος κανὼν ἀναφέρεται καὶ στοὺς «νεφοδιῶκτες» οἱ ὁποῖοι ἀπὸ τὸ σχῆμα τῶν νεφῶν προέβλεπαν τὸ μέλλον, τοὺς «γητευτὲς» οἱ ὁποῖοι ἐπικαλούμενοι τὸ ὄνομα διαφόρων Ἁγίων ἰσχυ- ρίζονταν ὅτι ἀποκτοῦσαν μα- ντικὲς ἱκανότητες καὶ τοὺς «φυλακτηρίους» οἱ ὁποῖοι κατασκεύαζαν διάφορα φυ- λακτὰ καὶ τὰ πωλοῦσαν γιὰ νὰ ξορκίσουν τὰ κακά14 . Μὲ τὸν κανόνα 62 ἀποδο- κιμάζονται καὶ καταδικάζο- νται ἑορτὲς τῆς ἀρχαιότητας, ὅπως αὐτὲς τῶν Καλάνδων κατὰ τὴν 1η Ἰανουαρίου, τῶν Βοτῶν πρὸς τιμὴν τοῦ Πανὸς καὶ τῶν Βρουμαλίων ἀφιερωμένων στὸ Διόνυσο. Ὁ ἴδιος κανὼν ἀπαγόρευσε ἐπίσης τὶς ἀπρεπεῖς ὀρχήσεις ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν τὴν 1η Μαρτίου. Κατὰ τὶς ἑορτα- στικὲς ἐκδηλώσεις τῆς ἡμέ- ρας αὐτῆς συνήθιζαν νὰ χρη- σιμοποιοῦν τραγικά, κωμικὰ καὶ σατυρικὰ προσωπεῖα καὶ νὰ ἐνδύονται οἱ ἄνδρες ὡς γυναῖκες καὶ ἀντιστρόφως. Τὰ ἐπιτίμια γιὰ τοὺς παρα- βάτες εἶναι ἡ καθαίρεση γιὰ τοὺς κληρικοὺς καὶ ὁ ἀφο- ρισμὸς γιὰ τοὺς λαϊκούς15 . Μὲ ἐθνικὲς δοξασίες σχετί- ζεται καὶ ὁ κανὼν 65, ὁ ὁποῖος κάνει λόγο γιὰ τὸ ἀρχαῖο ἔθιμο νὰ ἀνάβουν φωτιὲς κατὰ τὶς πρῶτες ἡμέρες τῶν μηνῶν («νουμηνίαι») μπροστὰ ἀπὸ τὰ ἐργαστήρια ἢ τὶς οἰκίες καὶ νὰ πηδοῦν πάνω ἀπὸ αὐτὲς γιὰ νὰ ἀποτρέψουν τὸ κακό. Σύμφωνα μὲ τὰ σχόλια τοῦ κανονολόγου Βαλσαμῶνος πρόκειται περὶ τῶν «κληδώνων», δηλαδὴ τὴ μα-
  • 72.
    71 ντεία «διὰ τινωνσημείων»16 . Καταδικάζονται ἐπίσης οἱ τελετὲς τῶν φοιτητῶν τῆς νομικῆς κατὰ τὴν ἔναρξη καὶ λήξη τῶν μαθημάτων (καν. 71). Ὁ κανὼν καταργεῖ τὴ συ- νήθεια τῶν φοιτητῶν νὰ πηγαίνουν στὰ θέατρα, νὰ ἐπιδίδονται σὲ ἱππο- δρομικοὺς ἀγῶνες («κυλίστρες») καὶ νὰ ἐνδύονται κατὰ τὸν ἀρχαῖο τρό- πο17 . Μὲ τὶς διατάξεις αὐτὲς ἡ Ἐκκλη- σία προσπάθησε νὰ ἐξαλείψει παγα- νιστικὰ ἔθιμα, ἐθνικὲς ἑορτὲς καὶ παραδόσεις, διότι ἀλλοίωναν τὸ γνή- σιο πνεῦμα τῆς χριστιανικῆς διδα- σκαλίας. Παρὰ τὴν προσπάθεια ὅμως ποὺ καταβλήθηκε, πολλὲς ἑορτὲς καὶ ἔθιμα συνέχισαν νὰ ἐπιβιώνουν καὶ μετὰ τὴν καταδίκη τους, γεγονὸς τὸ ὁποῖο καταδεικνύει τὶς βαθιὲς ρίζες τους. Ἀξίζει νὰ ἐπισημάνουμε ὅτι τὸ νο- μοθετικὸ ἔργο τῆς Πενθέκτης Οἰκου- μενικῆς Συνόδου ὑπῆρξε τεράστιο. Μὲ τὴν κωδικοποίηση ὅλων τῶν κα- νονικῶν διατάξεων τῆς ἐκκλησίας ἡ Σύνοδος συνέβαλε σημαντικὰ στὴ δι- αμόρφωση τοῦ ὀρθόδοξου κανονικοῦ δικαίου καὶ ἐπηρέασε τὴν ἐξέλιξή του στοὺς αἰῶνες ποὺ ἀκολούθησαν. 1. Ἡ ὀνομασία Πενθέκτη δὲν δόθηκε ἐξαρχῆς, ἀλλὰ χρησιμοποιήθηκε γιὰ πρώ- τη φορὰ ἀπὸ τὸν κανονολόγο Βαλσαμῶνα κατὰ τὸν 12ο αἰ. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τῶν θείων καὶ ἱερῶν κανόνων, τ. Α΄-ΣΤ΄, Ἀθῆναι 1852-1859, τ. Β΄, 300. – Ἀνάλογη καὶ ἡ ἄποψη τοῦ Σπ. Τρωιάνου, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος καὶ τὸ νομοθετικό της ἔργο, Θεσσαλονίκη 1992, 7, σημ. 7. – Ο Γ. Γκα- βαρδίνας, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύ- νοδος καὶ τὸ νομοθετικό της ἔργο, Ἀθήνα 1998, 39, θεωρεῖ ὅτι ὁ Βαλσαμὼν ἁπλῶς κατέγραψε τὴν ὀνομασία Πενθέκτη ποὺ ἦταν ἤδη σὲ χρήση κατὰ τὸν 12ο αἰ. – Γιὰ τὸν οἰκουμενικὸ χαρακτήρα τῆς Συνόδου βλ. Βλάσιος Φειδᾶς, Ἡ Οἰκουμενικότη- τα τῆς Πενθέκτης ἐν Τρούλλῳ Συνόδου, Ἐπίσκεψις 486 (1992) 14 κ.ἐ. – Γιὰ τὸ κα- νονικὸ ἔργο τῆς Συνόδου βλ. V. Laurent, L’Oeuvre canonique du concile in Trullo, REB 23 (1965) 7-41. 2. Βλ. σχετικὰ C. Head, Justinian II of Byzantium, Madison 1972, 66. – Ἀ. Στρά- τος, Τὸ Βυζάντιον στὸν Ζ΄ αἰώνα, τ. Στ΄, Ἀθῆναι 1977, 56-57. – Τὴ συζήτηση γιὰ τὴ χρονολόγηση τῆς Συνόδου βλ. Γ. Γκα- βαρδίνας, Πενθέκτη 32-36 καὶ Β. Γιαννό- πουλος, Ἱστορία καὶ θεολογία τῶν οἰκου- μενικῶν συνόδων, Ἀθήνα 2011, 594-600. 3. Ἔκδοση τῶν κανόνων τῆς Συνόδου ἀπὸ τὸν P. P. Joannou, Discipline généra- le antique, τ. I, 1: Les canons des conciles oecuméniques (IIe-IXe s.). [Fonti IX – Pontificia Commissione per la Redazione del Codice di Diritto Canonico Orientale], Roma 1962-1964, τ. Ι, 1, 101-241. Πα- λαιότερη ἔκδοση J. D. Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio (ἀναστ. ἔκδ. Graz 1960-62), τ. 11, 921- 988. – Τὸ κείμενο τῶν κανόνων ἐξέδωσε τὸ 1868 ὁ J. B. Pitra, Juris ecclesiastici graecorum historia et monumenta, τ. 2, Roma 1868, 17-99. – Οἱ κανόνες τῆς Πεν- θέκτης Συνόδου συμπεριελήφθησαν στὸ Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα, τ. Β΄,
  • 73.
    72 295-554, ὅπου καὶτὰ ἑρμηνευτικὰ σχόλια τῶν βυζαντινῶν κανονολόγων τοῦ 12ου αἰ. – Τὸ κείμενο τῶν κανόνων ἐπίσης ἐν Δ. Κοντοστεργίου, Ἡ Πενθέκτη Οἰκουμενικὴ Σύνοδος τῆς Κωνσταντινουπόλεως 691- 692, ΕΕΘΣΠΘ 28 (1965) 487-525, κυρίως 496-525. – Τῆς ἰδίας, Αἳ Οἰκουμενικαὶ Σύ- νοδοι, Θεσσαλονίκη 1991, 193-228. 4. Βλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 131- 132. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 10-11 – Γιὰ τὸ δεύτερο κανόνα τῆς Πενθέκτης βλ. Π. Μενεβίσογλου, Ο Β΄ κανὼν τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ἐν Τιμητικὸν ἀφι- έρωμα εἰς τὸν μητροπολίτην Κίτρους Βαρ- νάβαν ἐπὶ τῇ 25ετηρίδι τῆς ἀρχιερατείας του, Ἀθῆναι 1980, 261-281. 5. Βλ. σχετικὰ Π. Μπούμης, Τὰ ἐκκλησια- στικὰ ὀφφίκια ὡς «κατὰ κόσμον» ἀξιώματα. Συμβολὴ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Ζ΄ κανόνος τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, Ἀθῆναι 1970. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 35. – Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 161 κ.ἐ. 6. Γιὰ τὴ σιμωνία βλ. K. M. Ράλλης, «Περὶ Σιμωνίας κατὰ τὸ Δίκαιον τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας», ἐν Τιμητικῷ τόμῳ Ἀντωνίου Ζηλήμονος, Ἀθῆναι 1933. – Βλ. ἐπίσης Ἐλευθερία Παπαγιάννη, Τὰ οἰκονομικὰ τοῦ ἔγγαμου κλήρου στὸ Βυζά- ντιο, Ἀθήνα 1986, 225, 232, 290. 7. Βλ. σχετικὰ Ἐλευθερία Παπαγιάννη, Ἐπιτρεπόμενες καὶ ἀπαγορευμένες κο- σμικὲς ἐνασχολήσεις τοῦ βυζαντινοῦ κλή- ρου, Πρακτικὰ Δ΄ Πανελλήνιου Ἱστορικοῦ Συνεδρίου, Θεσσαλονίκη 1983, 145-166. 8. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου μὲ ἀπόφα- ση τοῦ Ἰουστινιανοῦ Β΄μεταφέρθηκε μαζὶ μὲ κυπριακὸ πληθυσμὸ στὴν περιοχὴ τῆς Κυζίκου τὸ 691 καὶ ὀνομάστηκε ἀρχιεπί- σκοπος Νέας Ἰουστινιανουπόλεως μὲ δι- ευρυμένες δικαιοδοσίες. Γιὰ τὸ ζήτημα βλ. Ἐ. Κουντούρα-Γαλάκη, Ὁ 39ος Κανὼν τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου (692) καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ πολιτικὴ τοῦ Ἰουστι- νιανοῦ Β΄, Δίπτυχα 6 (1994-95) 169-178. 9. Γιὰ τὸ γάμο τῶν κληρικῶν βλ. M.T. Cholij, Married Clergy and Ecclesiastical Continence in Light of the Council in Trullo (691), AHC (1987), Heft 1, 71-230 καὶ AHC (1987), Heft 2, 241-299. 10 Γιὰ τὶς διατάξεις περὶ ἐπισκόπων βλ. ἀναλυτικότερα Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέ- κτη 167-173. 11. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 417. 12. Βλ. σχετικὰ H. J. Vogt, Der Streit um das Lamm. Das Trullanum und die Bilder, AHC (1988) Heft 1/2, 135-149. – P. Yan- nopoulos, Le 82e Canon du Quinisexte et l'iconographie monétaire, Byzantion 66II (1996) 531-535. 13. Ἀρκετὸ ἐνδιαφέρον ἔχουν οἱ διηγήσεις τῶν δυτικῶν πηγῶν σχετικὰ μὲ τὴν ἄρνη- ση τοῦ πάπα νὰ ὑπογράψει τὰ πρακτικὰ τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικής Συνόδου καὶ τὴν ἀντίδραση τοῦ Ἰουστινιανοῦ Β΄, ὁ ὁποῖος ἔστειλε στὴ Ρώμη τὸν πρωτοσπαθάριο Ζα- χαρία γιὰ νὰ συλλάβει τὸν πάπα. Γιὰ τὰ γε- γονότα βλ. F. Görres, Justinian II und das römische Papsttum, BZ 17 (1908) 432-454. – J. Richards, The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages (476-752), Lon- don, Boston 1979, 210-211. – Βλ. ἐπίσης Π. Μπούμης, Τὰ πρεσβεῖα ἐξουσίας τῶν θρό- νων Ρώμης-Κωνσταντινουπόλεως, Ἀθῆναι 1982. – Σπ. Τρωιάνος, Πενθέκτη 12-13. 14. Τὰ κατατοπιστικὰ σχόλια τοῦ Βαλ- σαμῶνος γιὰ τὸν κανόνα 61 ἐν Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 444-447. – Πβλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέκτη 272-273. – Γιὰ τὴ μαγεία βλ. Σπ. Τρωιάνος, Ἡ μαγεία στὰ βυζαντινὰ νομικὰ κείμενα, Πρακτικά τοῦ A΄ Διεθνοῦς Συμποσίου «Ἡ καθημερινὴ ζωὴ στὸ Βυζάντιο», Ἀθῆνα 1989, 551-572. 15. Καλάνδες ὀνομάζονται οἱ ἑορτα- στικὲς ἐκδηλώσεις ποὺ τελοῦνταν ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους τὴν πρώτη ημέρα κάθε μήνα (“calendae”). Τὰ Βοτά, κατὰ τὸν Βαλ- σαμῶνα, σχετίζονται μὲ τὰ βοτά, δηλαδὴ τὰ πρόβατα [Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγ- μα τ. Β΄, 450 καὶ Στ΄, 243]. Ἦταν ρωμαϊκὴ ἑορτὴ κατὰ τὴν ὁποία γίνονταν θυσίες ὑπὲρ ὑγείας καὶ εὐτυχίας τοῦ αὐτοκράτο-
  • 74.
    73 ρα. Τὰ Βρουμάλιαεἶχαν ἀρχαιοελληνικὲς καταβολὲς καὶ προέρχονταν, σύμφωνα μὲ τὸν Βαλσαμῶνα, ἀπὸ τὸ ἐπίθετo τοῦ Διονύσου “βροῦμος”. [Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 450]. Κατὰ τὴν 1η Μαρτίου ἐπίσης ἐτελεῖτο μεγάλη πανήγυ- ρις μὲ ἀπρεπεῖς ἐκδηλώσεις γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν. Γιὰ τὶς ἑορτὲς αὐτὲς βλ. Φ. Κου- κουλές, Βυζαντινὸς βίος καὶ πολιτισμός, Ἀθῆναι 1949, τ. Β1, 13-31 καὶ Γ΄ 263 κ.ἐ. Γιὰ τὴν ἑορτὴ τῶν Βρουμαλίων εἰδικότερα βλ. C. Grawford, De Bruma et Brumalibus festis, BZ 23 (1923) 389. – Γιὰ τὸν 62ο κα- νόνα τῆς Πενθέκτης βλ. J. Constantelos, Canon 62 of the Synod in Trullo and the Slavic problem, Βυζαντινὰ 2 (1970) 23 κ.ἐ. 16. Οἱ τελετὲς τοῦ κλήδωνος τὴν ἐποχὴ τοῦ Βαλσαμῶνος (12ος αἰ.) συνηθίζονταν νὰ τελοῦνται τὴν ἑσπέραν τῆς 23ης Ἰουνί- ου. Βλ. Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 458. – Πβλ. Γ. Γκαβαρδίνας, Πενθέ- κτη 278. 17. Βλ. τὰ σχόλια ἀπὸ τὸν Βαλσαμῶνα ἐν Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλῆς, Σύνταγμα τ. Β΄, 470-471. – Γιὰ τὰ εἰδωλολατρικὰ κατάλοι- πα σὲ ποικίλες ἑορταστικὲς ἐκδηλώσεις βλ. Φ. Κουκουλές, Βίος, τ. Β1 13 κ.ἐ. – H. J. Scheltema, Κυλίστρα, ΕΕΒΣ 29 (1959) 78- 80. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Aug. Heisenberg, ἱστορικός: «Βυζαντινὸ εἶναι τὸ ἐκχριστια- νισθὲν ρωμαϊκὸ κράτος τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους» (Staat und Gesellschaft des byzantinischen Reiches, Die Kultur der Gegenwart, s. 364). Arnold Toynbee, ἱστορικός: «Τὸν5οαἰῶναἡαὐτοκρατορία συνέχισε νὰ εἶναι κατ' ὄνομα ρωμαϊκή, ἀλλὰ στὴν πραγμα- τικότητα εἶχε καταστεῖ ἑλλη- νικὴ καὶ παρέμεινε ἑλληνική» (Οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ κληρονο- μιές τους, σ. 187)
  • 75.
    74 Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΛΑΟΥΣ Ἀλκμήνης Σταυρίδου-Ζαφράκα ὁμότιμης καθηγήτριας Βυζαντινῆς Ἱστορίας τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ὁ ρόσημο στὴν ἱστορία τῆς ρω- μαϊκῆς αὐτοκρατορίας ἀλλὰ καὶ γεγονὸς κοσμοϊστορικῆς σημασίας ὑπῆρξε ἡ ἀπόφαση τοῦ Μ. Κωνσταντίνου τὸ 324 νὰ ἱδρύσει μία νέα πρωτεύουσα ἀντὶ τῆς γερασμέ- νης καὶ εἰδωλο- λατρικῆς Ρώμης. Ἡ προτίμηση γιὰ τὴ νέα πρωτεύ- ουσα δόθηκε στὸ Βυζάντιο μὲ τὴν προνομιοῦχο γε- ωγραφικὴ θέση. Κτισμένη σὲ μία φυσικὰ ὀχυρὴ θέση, στὸ σταυροδρόμι δύο ἠπείρων, ἐκεῖ ὅπου σμίγει ἡ Εὐρώπη μὲ τὴν Ἀσία, στὸ πέρασμα τῶν μεγάλων χερσαίων καὶ θαλασσίων ὁδῶν, ἡ ἀρχαία ἀποικία τῶν Μεγαρέων ἀπὸ τὸ 660 π.Χ. γνώρι- σε μία ἐμπορικὴ ἄνθηση καὶ διαδραμά- τισε σημαντικὸ πολιτικὸ ρόλο στὰ ρωμαϊκὰ χρόνια. Ἡ ἰδέα γιὰ τὴν ἵδρυση τῆς Νέας Ρώμης, ὅπως λέγει ὁ Κωνσταντῖνος σὲ νόμο του, τοῦ ὑποβλήθη- κε ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Θεό. Στὶς 8 Νοεμβρίου τοῦ 324 πραγματοποιήθηκε ὁ «πολισμός», δηλ. ἡ πανάρχαια ρωμαϊκὴ τελετὴ τῆς ἱδρύσεως, καὶ στὶς 11 Μαΐου τοῦ 330 ἔγιναν τὰ ἐγκαίνια τῆς πόλης. Ἡ Νέα
  • 76.
    75 Ρώμη κληρονόμησε τὶςδύο ἰδιότητες τῆς παλαιᾶς, τὴν aeternitas καὶ τὴν renovatio, τὴν αἰωνιότητα καὶ τὴν ἀνανέωση. Οἱ δύο αὐτὲς ἰδιότητες θὰ περάσουν ἀπὸ τὴν πρωτεύουσα στὴν ἴδια τὴν αὐτοκρατορία, θὰ ἀποκτή- σουν μυστικιστικὴ σημασία καὶ θὰ συνδεθοῦν μὲ τὴν ἴδια τὴν ὕπαρξή της ὡς τὸ τέλος. Ἡ πόλη τοῦ Κωνσταντί- νου κοσμήθηκε μὲ μεγαλόπρεπα οἰκο- δομήματα, ἔργα τέχνης ἀπὸ τὰ μεγάλα κέντρα τοῦ ἑλληνισμοῦ μεταφέρθηκαν στὶς ἀκτὲς τοῦ Βοσπόρου. Σὲ λίγα χρό- νια ἡ Κωνσταντινούπολη θὰ ξεπεράσει σὲ μέγεθος καὶ εὐδαιμονία κάθε ἄλλη πόλη, θὰ γίνει τὸ κέντρο τῆς οἰκουμέ- νης, ὁ «ὀμφαλὸς τῆς γῆς». Ἡ μεταφορὰ τῆς πρωτεύουσας τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας στὴν Ἀνα- τολὴ σήμαινε ἀλλαγὴ τοῦ πολιτικοῦ της προσανατολισμοῦ ἀλλὰ καὶ τοῦ τρόπου σκέψης καὶ ζωῆς. Ἡ ἵδρυση τῆς Κωνσταντινούπολης συμβολίζει τὴν ἀρχὴ μιᾶς ἄλλης ἐποχῆς, τὸ συ- νταίριασμα τῆς ρωμαϊκῆς πολιτικῆς ἰδεολογίας μὲ τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, διαποτισμένα ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ χρι- στιανισμοῦ. Στὰ χρόνια τοῦ Κωνστα- ντίνου ἀναγνωρίζεται ὁ χριστιανισμὸς ὡς ἰσότιμη θρησκεία μὲ τὶς ἄλλες, ἐνῷ στὰ τέλη τοῦ 4ου αἰ. ἀπὸ τὸν Θεοδό- σιο τὸν Μέγα ὡς ἡ ἐπίσημη θρησκεία τοῦ κράτους. Μὲ τὸν καιρὸ ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα θὰ ἐκτοπίσει τὴν λατινικὴ ἀπὸ τὸν κρατικὸ μηχανισμό. Τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἰουστινιανοῦ τὸν 6ο αἰ. οἱ νόμοι συντάσσονται στὴν ἑλληνικὴ καὶ τὸν 7ο αἰ. ἡ ἑλληνικὴ ἔχει ἐπικρατήσει ὡς ἡ κατεξοχὴν ἐπίσημη γλῶσσα τοῦ κράτους. Στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα καὶ παιδεία στηρίχθηκε ἡ πνευματικὴ δη- μιουργία τοῦ Βυζαντίου. Αὐτὴ ἔδωσε τὰ ἐκφραστικὰ μέσα, γιὰ νὰ ἀποδώσει ἡ χριστιανικὴ διδασκαλία τὰ δικά της νοήματα καὶ τὶς δικές της ἀλήθειες. Ἡ ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανοὺς στὶς 29 Μαΐου τοῦ 1453 σημαδεύει τὸ τέλος τῆς αὐτο- κρατορίας. Τὰ πολιτιστικὰ ὅμως ἐπι- τεύγματα ἐπέζησαν καὶ τοὺς μετέπειτα αἰῶνες, ὄχι μόνο στὰ ἐδάφη τῆς πρώην αὐτοκρατορίας ἀλλὰ καὶ σὲ ἄλλους λα- Ἁγία Σοφία Ἡ θέση τῆς Κωνσταντινούπολης, φωτογρα- φία ἀπὸ δορυφόρο
  • 77.
    76 οὺς ποὺ εἶχανδεχθεῖ βαθιὰ τὴν ἐπίδρα- ση τοῦ Βυζαντίου. Στὴν ὑπερχιλιόχρονη ἱστορική του διαδρομή, ἀπὸ τὸν 4ο ὣς τὸν 15ο αἰ., τὸ Βυζάντιο εἶχε νὰ ἀντιμετωπίσει ποικι- λώνυμους ἐχθροὺς τόσο στὴν Ἀνατολὴ ὅσο καὶ στὰ εὐρω- παϊκὰ ἐδάφη. Οἱ μετακινήσεις λαῶν στὴν Κεντρικὴ Ἀσία καὶ τὸν Καύκασο ἀναγκάζουν ἄλλους λαοὺς νὰ μετακινηθοῦν πρὸς τὰ δυτικά. Τὸν 3ο καὶ 4ο αἰ. γοτθικὰ καὶ οὐννικὰ φύλα περνοῦν ἐπανειλημμένα τὸ βό- ρειο σύνορό της αὐτοκρατορί- ας, τὸν Δούναβη, λεηλατοῦν καὶ καταστρέφουν τὴν ὕπαι- θρο χώρα. Ἡ περίοδος ἀπὸ τὰ τέλη τοῦ 6ου καὶ τὸν 7ο αἰ. χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴ μόνιμη ἐγκατάσταση ξένων φύλων, κυρίως σλαβικῶν, στὴ Βαλκανικὴ καὶ τὴν ἵδρυση κρατικῶν μορφωμάτων ποὺ ἀποξενώνουν σιγὰ σιγὰ τὴ Βαλκα- νικὴ ἀπὸ τὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη. Τὸν 7ο αἰ. οἱ Σλάβοι ἀρχίζουν νὰ ἐγκαθίστα- νται στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη. Πρόκειται γιὰ ἐγκατεσπαρμένους ἀγροτικοὺς οἰκισμοὺς σὲ περιοχὲς δύσβατες, κοντὰ σὲ κοιλάδες ποταμῶν καὶ ἕλη ποὺ ὀνο- μάζονται στὶς πηγὲς Σκλαβηνίαι. Στα- διακὰ οἱ σλαβικοὶ πληθυσμοὶ ἀποδυ- ναμώνονται καὶ μὲ διάφορα μέτρα, στρατιωτικά, διοι- κητικὰ καὶ ἐκκλησιαστικὰ ἐνσωματώνονται στὴ βυζα- ντινὴ κοινωνία ἐξελληνί- ζονται καὶ ἀφομοιώνονται. Διαφορετικὴ ὅμως ἦταν ἡ τύχη τῶν σλαβικῶν φύλων ποὺ εἶχαν ἐγκατασταθεῖ με- ταξὺ Δούναβη καὶ Αἵμου. Στὰ τέλη τοῦ 7ου αἰ. περνᾶ τὸν Δούναβη ἕνας λαὸς τουρκικός, οἱ Βούλγαροι, ὑποτάσσουν τοὺς Σλάβους, τοὺς χρησιμοποιοῦν ὡς «συμμάχους» καὶ ἐπιχειροῦν ἐπιδρομὲς στὰ βυζαντινὰ ἐδάφη. Τὸ 681 τοὺς ἀνα- γνωρίζεται ἡ μόνιμη ἐγκατάσταση στὴ ΒΑ Θράκη μεταξὺ Δούναβη, Αἵμου καὶ Εὔξεινου Πόντου. Ἀπὸ τότε οἱ Βούλ- γαροι θὰ ἀποβοῦν ὁ πιὸ ἐπικίνδυνος ἐχθρός της αὐτοκρατορίας στὴ χερσό- νησο τοῦ Αἵμου. Μὲ τὸν καιρὸ οἱ Βούλ- γαροι θὰ καμφθοῦν ἀπὸ τὸν καταθλι- πτικὸ ὄγκο τῶν Σλάβων. Ἡ συγχώνευ- ση γίνεται βαθμιαῖα. Στὸ νέο κράτος οἱ Βούλγαροι ἔδωσαν τὸ κρατικὸ πλαίσιο, τὴν κρατικὴ ὀργάνωση καὶ οἱ Σλάβοι τὴ λαϊκὴ βάση καὶ τὴ γλῶσσα. Ἔτσι προέκυψε τὸ σλαβικὸ βουλγαρικὸ κρά- τος καὶ ἔθνος. Στὰ χρόνια τοῦ Ἡρακλείου (610- 641) χρονολογεῖται ἡ κάθοδος καὶ ἄλλων σλαβικῶν φύλων, τῶν Σλοβέ- νων, Κροατῶν καὶ Σέρβων, καὶ ἡ ἐγκα- τάστασή τους στὴ ΒΔ Βαλκανική. Σταθμὸς στὴν πνευματικὴ ἀνάπτυ- ξη καὶ γενικότερη ἐξέλιξη τῶν Σλά- βων ὑπῆρξε ὁ ἐκχριστιανισμός τους καὶ ἡ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφα- βήτου τὸν 9ο αἰ. Τὸ 862/3 ὁ ἡγεμόνας Μ. Θεοδόσιος Βασίλειος ὁ Β΄
  • 78.
    77 τῶν Σλάβων τῆςΜοραβίας Ραστισλά- βος ζήτησε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα τοῦ Βυζαντίου Μιχαὴλ Γ’ τὴν ἀποστολὴ Ἑλλήνων κληρικῶν, ποὺ νὰ διδάξουν τὸν χριστιανισμὸ στὴ γλῶσσα τοῦ λαοῦ του. Τὸ ἱεραποστολικὸ αὐτὸ ἔργο ἀνέ- λαβαν οἱ δύο Ἕλληνες ἀδελφοὶ Κων- σταντῖνος, γνωστὸς μὲ τὸ μοναχικὸ ὄνομα Κύριλλος ποὺ τὸ πῆρε λίγο πρὶν πεθάνει στὴ Ρώμη, καὶ ὁ Μεθόδιος. Γεν- νημένοι στὴ Θεσσαλονίκη, γιοὶ ἀνώτε- ρου στρατιωτικοῦ ἀξιωματούχου, μὲ ἐξαίρετη ἑλληνικὴ παιδεία συνέχισαν τὶς σπουδές τους στὴν Κωνσταντινού- πολη καὶ εἶχαν ἀναλάβει διπλωματικὴ ἀποστολὴ στοὺς Ἄραβες καὶ ἱεραπο- στολικὸ ἔργο στοὺς Χαζάρους, ὅπου ὑπῆρχε ὀργανωμένη ἰουδαϊκὴ καὶ μου- σουλμανικὴ κοινότητα. Τὸ ἱεραποστο- λικὸ ἔργο τοῦ Βυζαντίου, ἐμπνευστὴς τοῦ ὁποίου ὑπῆρξε ὁ Πατριάρχης Φώ- τιος-ὁ μεγαλύτερος λόγιος του 9ου αἰ.- προέβλεπε τὴ διδασκαλία τοῦ χριστια- νισμοῦ στὴ γλῶσσα τῶν νεοφωτίστων καὶ ὄχι στὴ λατινική, ὅπως συνήθιζε ὁ δυτικὸς κλῆρος. Ἡ μεγαλύτερη ὅμως προσφορὰ τοῦ Κωνσταντίνου ἦταν ἡ ἐφεύρεση τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου. Ὣς τότε οἱ Σλάβοι δὲν εἶχαν γραφή. Οἱ δύο ἀδελφοὶ μετέφρασαν τὴ Βίβλο καὶ ἄλλα λειτουρ- γικὰ βιβλία στὴ σλαβική. Ἡ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου εἶχε ὡς συνέπεια τὴ διαμόρφωση τῆς πρώτης φιλολογικῆς σλαβικῆς γλώσ- σας, τῆς παλαιοσλαβικῆς, καὶ ἔθεσε τὶς βάσεις γιὰ τὴν ἀνά- πτυξη τῆς σλαβικῆς φιλολο- γίας. Δικαιολογημένα λοιπὸν οἱ δύο ἀδελφοὶ ἀποκαλοῦνται «ἀπόστολοι τῶν Σλάβων», καὶ ὄχι, ὅπως λένε πολλοί, δι- αστρεβλώνοντας τὴν ἀλήθεια «Σλάβοι ἀπόστολοι». Τὸ 864 ὁ ἡγεμόνας τῶν Βουλγάρων Βόρις γιὰ πολιτικοὺς κυρίως λόγους βα- πτίζεται καὶ παίρνει τὸ ὄνομα τοῦ ἀνα- δόχου του αὐτοκράτορα Μιχαήλ. Ἀπὸ τότε στὸ πρωτόκολλο τῆς βυζαντινῆς αὐλῆς ὁ ἡγεμόνας τῶν Βουλγάρων ἀπο- καλεῖται «πνευματικὸν τέκνον» τοῦ αὐτοκράτορα. Ὁ ἐκχριστιανισμὸς τῶν Βουλγάρων προχώρησε ταχύ- τατα χάρη στὴ δραστηριότητα τῶν μαθητῶν τοῦ Κυρίλλου καὶ τοῦ Μεθοδίου, ποὺ διωγ- μένοι ἀπὸ τὴ Μοραβία ἔγιναν δεκτοὶ ἀπὸ τὸν Βόρι, δίδαξαν τὸ σλαβικὸ ἀλφάβητο καὶ συ- νέβαλαν στὸν ἐκσλαβισμὸ τῶν Βουλγάρων. Ὣς τότε, στὰ ἐπί- σημα κείμενα τοῦ βουλγαρι- κοῦ κράτους καὶ σὲ ἐπιγραφὲς λίθινες ποὺ ἐξιστοροῦσαν τὰ κα- τορθώματα τῶν ἡγεμόνων τους χρησιμοποιοῦνταν ἡ ἑλληνική. Οἱ Σέρβοι ἐκχριστιανίστηκαν γύρω στὸ 867-874 στὰ χρόνια του Βασιλείου Κωνσταντῖνος Παλαιολόγος Ἅγ. Ἰωάννης Δοῦκας, ὁ Βατάτζης
  • 79.
    78 Α’, καὶ στὴνΚροατικὴ Παννονία ἑδραι- ώθηκε ὁ χριστιανισμὸς τὴν ἴδια ἐποχή, ὅταν τὴν ἐπισκέφθηκε καὶ ἐργάστηκε ἐκεῖ ὁ Μεθόδιος. Οἱ χριστιανικὲς βίβλοι ποὺ διέδωσε τὸ Βυζάντιο στοὺς διάφορους αὐτοὺς λαούς, διαδόθηκαν μεταφρασμένες στὴ γλῶσσα τους καὶ ἀποτέλεσαν τὶς ἀπαρχὲς τῆς ἐθνικῆς τους λογοτεχνίας. Δημιουργήθηκε ἔτσι ἕνα ἑνιαῖο ὑπόβα- θρο τοῦ πολιτισμοῦ τῶν βαλκανικῶν λαῶν κατὰ τὸν Μεσαίωνα, ὅπως πα- ρατήρησε ὁ μεγάλος βυζαντινολόγος F. Dolger. Ἡ ἐπίδραση τοῦ Βυζαντίου εἶναι ἐμφανὴς στὴν πολιτικὴ ἰδεολο- γία. Βούλγαροι καὶ Σέρβοι ἡγεμόνες ἀποδύονται σὲ αἱματηροὺς πολέμους γιὰ τὴν κατάκτηση ἐδαφῶν καὶ τῆς ἴδιας τῆς ἕδρας τῆς αὐτοκρατορίας, αὐτοτιτλοφοροῦνται αὐτοκράτορες. Ἡ αὐλικὴ ἐθιμοτυπία, οἱ τίτλοι, ἡ γραμ- ματεία στὴ Βουλγαρία καὶ τὴ Σερβία μιμοῦνται τὰ βυζαντινὰ πρότυπα. Ἡ διοίκηση εἶναι ὀργανωμένη ὅπως ἡ βυ- ζαντινὴ, καὶ ἡ ὁρολογία ἔχει παραλη- φθεῖ ἀπὸ τὸ Βυζάντιο. Ἰδιαίτερα εἶναι φανερὴ ἡ ἐπίδραση στὸν τομέα τοῦ δικαίου. Ἡ «Ἐκλογὴ» τῶν Ἰσαύρων μεταφράστηκε πιστὰ ἀπὸ τοὺς Βουλγά- ρους, ἐνῷ τὸ νομοθετικὸ ἔργο τοῦ Σέρ- βου Στέφανου Δουσὰν τὸν 14ο αἰ. ἔχει δεχτεῖ ἐπιδράσεις ἀπὸ τὸ βυζαντινὸ Δί- καιο σὲ ὁρισμένους τομεῖς. Ἡ πολιτιστικὴ ἑνότητα τῶν βαλκα- νικῶν λαῶν καὶ ἡ ἐπίδραση τοῦ Βυζα- ντίου εἶναι πιὸ ἔκδηλη στὸν τομέα τῆς φιλολογικῆς παραγωγῆς. Ἡ σλαβικὴ μεσαιωνικὴ φιλολογία ἀποτελεῖται σχεδὸν ἀπὸ μεταφράσεις καὶ ἐπεξεργα- σίες βυζαντινῶν ἔργων. Μεταφράσεις ἀπὸ τὰ ἑλληνικὰ ἀλλὰ καὶ προσωπικὲς ἐπεξεργασίες βυζαντινῶν ἔργων ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους διασκευαστὲς εἶναι τὰ δημιουργήματα τῆς τελευταίας ἄνθησης τῆς βουλγαρικῆς φιλολογίας τὸ δεύτερο μισό τοῦ 14ου αἰ. ἀπὸ τὸν Πατριάρχη Τερνόβου Εὐθύμιο καὶ τῆς σχολῆς του. Διὰ μέσου αὐτῶν ἔγιναν Ἡ Πόλη
  • 80.
    79 γνωστὰ καὶ στοὺςἄλλους σλαβικοὺς λαοὺς καὶ κυρίως στοὺς Ρώσους τὰ ἀντίστοιχα βυζαντινὰ ἔργα. Μυθιστο- ρήματα καὶ ἄλλα λαϊκὰ ἀναγνώσματα, βίοι ἁγίων, βροντολόγια, ὀνειροκρίτες, σεισμολόγια κ.ἄ. εἶχαν εὐρεία διάδοση. Ὁ μεγαλύτερος παρά- γοντας τῆς βυζαντινῆς ἀκτινοβολίας ὑπῆρξε ὁ μοναχισμός. Βαθιὰ ἐπη- ρεασμένος ἀπὸ τὸν βυζα- ντινό, ὁ σλαβικὸς μονα- χισμὸς εἶναι γεμᾶτος μυ- στικισμό. Στὸ τέλος τοῦ 12ου αἰ. μονάζει στὴ μονὴ Βατοπεδίου τοῦ Ἁγίου Ὄρους ὁ γιὸς τοῦ Σέρ- βου ἡγεμόνα Σάββας καὶ λίγο ἀργότερα καὶ ὁ πα- τέρας του Στέφανος Νε- μάνια μονάζει μὲ τὸ ὄνο- μα Συμεών. Ἱδρύουν τὸ σερβικὸ μοναστήρι τοῦ Χιλανδαρίου. Ἰδιαίτερα ἔντονη εἶναι ἡ βυζαντινὴ ἐπίδραση στὴν ἐκκλησια- στικὴ ἀρχιτεκτονικὴ καὶ τὴ ζωγραφι- κή, τὴν ὁποία ἀσκοῦν κυρίως ἐπιφα- νεῖς Ἔλληνες ζωγράφοι. Τέλη τοῦ 13ου καὶ τὸν 14ο αἰ. παράλληλα μὲ τὴν Κων- σταντινούπολη ἡ Θεσσαλονίκη ἀποτε- λεῖ ἕνα δυναμικὸ καλλιτεχνικὸ κέντρο, μὲ τέσσερα ἢ πέντε τουλάχιστον σύγ- χρονα ἐργαστήρια μὲ ἐπώνυμους καλ- λιτέχνες. Ἡ ἀκτινοβολία τῆς τέχνης ἐκδηλώνεται τόσο μὲ τὴν μετακίνηση τῶν καλλιτεχνῶν ὅσο καὶ μὲ τὴ μετα- φορὰ κινητῶν ἔργων στὶς ἀκμαιότερες χῶρες ποὺ γειτόνευαν μὲ τὸ Βυζάντιο. Ὡστόσο, παρόλο ποὺ τὰ πνευματικὰ δημιουργήματα τῶν σλαβικῶν λαῶν ἔχουν τὶς ρίζες τοὺς ἄμεσες ἢ ἔμμεσες στὸ Βυζάντιο, οἱ βαλκανικοὶ λαοὶ δη- μιούργησαν καὶ πρωτοτύπησαν στὸ μέτρο τοῦ δυνατοῦ. Τὸ Βυζάντιο λοιπὸν ἔχει ἰδιαίτερη σημασία τόσο γιὰ μᾶς τοὺς Ἕλληνες, καθὼς διέσωσε τοὺς πνευματικοὺς καὶ καλλιτεχνικοὺς θησαυροὺς τῆς ἀρχαιό- τητας καὶ κάτω ἀπὸ τὴ ζωογόνο δύναμη τοῦ χριστιανισμοῦ ἀνέπτυξε νέα πολι- τιστικὰ ἐπιτεύγματα, ὅσο καὶ γιὰ τοὺς λαοὺς τῆς Νοτιανατολικῆς Εὐρώπης καὶ τὴ Ρωσία, ποὺ μὲ τὸν ἐκχριστια- νισμὸ καὶ τὴ δημιουργία τοῦ σλαβικοῦ ἀλφαβήτου τοὺς εἰσήγαγε στὴ χορεία τῶν πολιτισμένων λαῶν καὶ ἄσκησε βαθιὰ ἐπίδραση σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τοῦ βίου τους. Ὑπῆρξε τὸ πρότυπο γιὰ τὴν κρατικὴ καὶ ἐκκλησιαστική τους ὀργάνωση, τοὺς ἔδωσε τὰ μέσα ἔκφρα- σης. Ἡ βυζαντινὴ κληρονομία μαζὶ μὲ τὶς πρωτότυπες δημιουργίες τῶν λαῶν αὐτῶν συνέβαλε στὴν ἑνότητα καὶ τὴν ἰδιομορφία τους ποὺ τοὺς ξεχωρίζει ἀπὸ τὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη. Κωνσταντινούπολη
  • 81.
    80 ΚΑΨΑΜΠΕΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ἴλαρχος, ἡρωικῶςπεσὼν στὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν (20-10-1912) Παπαλαζάρου Ἰωάννη ἐκπαιδευτικοῦ Κ αταγόταν ἀπὸ ὀνομαστὴ οἰκο- γένεια τῆς ὀρεινῆς Λακωνίας ποὺ ἀνέδειξε δεκάδες ἀγωνιστές, στρατιωτικούς, πολιτικούς, καὶ ἐπιστή- μονες, ἀπὸ τὴν Ἐπανάσταση τοῦ 1821 μέχρι καὶ τὴν πρόσφατη ἐθνική μας ἱστορία. Γενάρχης τῆς οἰκογένειας ἦταν ὁ καπετὰν Γιάννης Καψαμπέλης (1795- 1853) τοῦ ὁποίου ἡ πατρικὴ οἰκογένεια καταγόταν ἀπὸ τὰ Ὀλυμποχώρια τῆς Λα- κεδαίμονος, ἀλλὰ ἐγκαταστάθηκε στὴν Καστάνιτσα, ἱστορικὴ κωμόπολη στὶς πλαγιὲς τοῦ Πάρνωνα, ὅπου σώζεται μέχρι σήμερα πύργος μὲ τ’ ὄνομά του. Ἔλαβε μέρος καὶ διακρίθηκε σὲ ὅλα τὰ κινήματα καὶ τὶς μάχες τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, στὴν Πελοπόννησο, τὴ Ρούμελη καὶ τὴν Ἤπειρο. Τοῦ ἀπονε- μήθηκε ὁ βαθμὸς τοῦ Στρατηγοῦ (1825) καὶ μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση, ἐγκατα- στάθηκε στὸν Πειραιᾶ. Τὰ παιδιά του, τὰ ἐγγόνια καὶ τὰ δισέγγονά του, δια- κρίθηκαν στοὺς ἐθνικοὺς ἀγῶνες καὶ ἀναδείχτηκαν λαμπροὶ ἐπιστήμονες, διπλωμάτες καὶ στρατιωτικοί. Ἐγγονός του ἦταν καὶ ὁ Καψαμπέ- λης Βασίλειος, ὁ ὁποῖος γεννήθηκε στὸν Πειραιᾶτὸ1864.Κατὰτὴνοἰκογενειακὴ παράδοση ἀκολούθησε τὸν στρατιωτικὸ κλάδο καὶ φοίτησε στὴν Στρατιωτικὴ Σχολὴ τῶν Βρυξελλῶν. Μετὰ τὶς σπου- δές του ἐπανῆλθε στὴν Ἑλλάδα καὶ κα- τατάχθηκε στὸν ἑλληνικὸ στρατὸ μὲ τὸν βαθμὸ τοῦ Ἀνθυπίλαρχου. Ἔλαβε μέρος στὸν ἀτυχῆ πόλεμο τοῦ 1897. Στὴν πε- ρίοδο τοῦ Μακεδονικοῦ Ἀγῶνα, κατὰ τὰ ἔτη 1908-1910, ὑπηρέτησε μὲ τὸν βαθμὸ τοῦ ὑπίλαρχου στὰ ἑλληνικὰ προξενεῖα Σερρῶν καὶ Ξάνθης, ὡς εἰδικὸς γραφέ- ας, μὲ τὸ ψευδώνυμο Κατσιμάνης. Ὅταν κηρύχτηκε ὁ Α΄ Βαλκανικὸς Πόλεμος ὁ Βασίλειος Καψαμπέλης, ἴλαρχος πλέον, ἦταν ἐπιτελικὸς ἀξιω- ματικὸς (μὲ χρέη διαγγελέως) τῆς ΙΙΙ Μεραχίας Πεζικοῦ, τῆς ὁποίας ἡγεῖτο ὁ Ὑποστράτηγος Κων/νος Δαμιανός. Ἔλαβε μέρος στὶς μάχες τοῦ Σαραντα-
  • 82.
    81 πόρου, τῶν Στενῶντῆς Πόρτας καὶ στὴ νικηφόρα προέλαση τοῦ Στρατοῦ μας πρὸς Σέρβια, Κοζάνη, Βέροια, Νάουσα, Ἔδεσσα. Στὶς 18 Ὀκτωβρίου ὁ Στρατός μας ἑτοιμαζόταν γιὰ τὴν πολὺ κρίσιμη μάχη ποὺ ἐπρόκειτο νὰ δώσει τὴν ἑπομένη, γιὰ τὴν κατάληψη καὶ ἀπελευθέρωση τῶν Γιαννιτσῶν καὶ στὴ συνέχεια τῆς Θεσσαλονίκης. Τὰ Γιαννιτσά, ἱερὴ πόλη καὶ προσκυνηματικὸ κέντρο τῶν Μου- σουλμάνων, τὸ τελευταῖο προπύργιο τῶν Τούρκων πρὶν ἀπὸ τὴ Θεσσαλονί- κη, ἦταν ἄριστα ἐξοπλισμένα καὶ ὀργα- νωμένα ἀμυντικά. Ὁ ἑλληνικὸς στρατὸς χρειάστηκε ἐπὶ ἕνα διήμερο (19-20 Ὀκτωβρίου) καὶ ὑπὸ δυσμενέστατες συνθῆκες, νὰ δώσει μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἀπο- φασιστικὲς καὶ πολυνεκρὲς μάχες τοῦ Πρώτου Βαλκανικοῦ Πολέμου, γιὰ νὰ ἀνοίξει ὁ δρόμος πρὸς τὴ Θεσσαλονίκη. Ἡ ΙΙΙ Μεραρχία εἶχε στρατοπεδεύ- σει μεταξὺ τῆς μονῆς Ἁγίου Λουκᾶ καὶ τῆς Καρυώτισσας καὶ εἶχε ὡς ἀποστολή της τὸν ἔλεγχο τοῦ νότιου τομέα τῶν ἐπιχειρήσεων, μὲ κίνηση ἀπὸ τὰ χωριὰ Καρυώτισσα καὶ Μπάλιτσα (Μελίσσι) καὶ τελικὸ προορισμὸ τὸ χωριὸ Τσέκρι (Παραλίμνη). Μὲ προφυλακὲς μονάδες τοῦ 12ου Συντάγματος εἶχε σκληρὲς καὶ αἱματηρὲς συγκρούσεις μὲ τουρκικὲς δυνάμεις γιὰ τὴν ὑπέρβαση τῆς γέφυρας τοῦ Μελισσίου καὶ τοῦ Ἀσπροπόταμου, ἐνῷ δεχόταν, καθ’ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς 19ης Ὀκτωβρί- ου, καταιγισμὸ πυρός τοῦ τουρκικοῦ πυροβολικοῦ ἀπὸ τὰ ἀπέναντι ὑψώματα στὶς παρυφὲς τῶν Γιαννιτσῶν. Τὴν ἑπομένη, ἀπὸ τῆς 7ης πρωινῆς, ἡ ΙΙΙ Μεραρχία κι- νήθηκε πρὸς τὰ Γιαννιτσὰ μὲ ἐμπροσθοφυλακὴ τὸ 6ο Σύνταγμα, μέσα σὲ καταιγί- δα πυρῶν πυροβολικοῦ καὶ πεζικοῦ. Χρειάστηκαν ὧρες φονικῶν συμπλοκῶν καὶ ἑκατοντάδες ἡρωικῶν θυμά- των τῶν ἑλληνικῶν μεραρ- χιῶν (2ης - 3ης - 4ης - 6ης καὶ 7ης) μέχρι τῆς 11ης πρω- ινῆς της 20ης Ὀκτωβρίου, γιὰ νὰ καμφθεῖ ὁριστικὰ ἡ τουρ- κικὴ ἀντίσταση καὶ νὰ ἐλευ- θερωθοῦν τὰ Γιαννιτσά. Κατὰ τὴ διάρκεια αὐτῶν τῶν πρωινῶν αἱματηρῶν συγκρούσεων τῆς 20ης Ὀκτωβρίου ἐφονεύθη ὁ ἡρωικὸς ἴλαρχος Βασίλειος Καψαμπέ- λης. Στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ παρακολουθή- σουμε ἀποσπάσματα ἀπὸ λεπτομερεῖς περιγραφὲς τῶν συνθηκῶν τοῦ θανά- του του, ὅπως τὶς διέσωσε ὁ Γεώργιος Παρασκευόπουλος1 , αὐτόπτης μάρτυς τῶν γεγονότων, στὶς πολεμικές του Ἴλαρχος Β. Καψαμπέλης
  • 83.
    82 ἀναμνήσεις: «Ἐνθυμοῦμαι ὅτι κατὰτὴν κρισιμο- τέραν στιγμὴν τῆς μάχης τοῦ Γλυκόβου ἀνεφάνη ἔφιππος ὁ ἴλαρχoς Β. Καψα- μπέλης Διαγγελεύς τῆς 3ης Μεραρχίας, ἐρχόμενος ἐξ ἐπιθεωρήσεως τὴν ὁποία ἐνήργησεν ἐφ’ ὅλων τῶν μαχομένων τμημάτων καί, παρορμῶντας τοὺς ἄνδρας πρὸς ἕφοδον, ἀψηφῶν δὲ ἄμεσον κίνδυνον ἐκ τῆς βροχῆς τῶν ἐχθρικῶν σφαιρῶν προερχόμενον, συνανεμίχθη μετ’ αὐτῶν καὶ ἀπὸ τοῦ ἵππου τοῦ ἐνθαρρύνων τοὺς στρατιώτας: -Ἐμπρὸς παιδιά, ἐμπρὸς νὰ καταλά- βωμεν τὰ ὀχυρώματα, ἐφώναζε κατα- πόρφυρος ἀπὸ πολεμικὴν ὁρμήν, ἐνῷ οἱ ὀφθαλμοί του ἀστραπὰς ἐξηκόντιζον, ἐνθουσιασμὸν καὶ παραδειγματικὴν αὐτοθυσίαν ἐμφαίνοντες. Καὶ (εἰς τὴν μάχην τῶν Γιαννιτσῶν) ἐπιβαίνων τοῦ ἵππου του, διαρκῶς ἐκτε- θειμένος εἰς τὸν κίνδυνον, ἀφοῦ διέδρα- με κατὰ μῆκος ὅλην τὴν γραμμὴν τῶν μαχομένων στρατιωτῶν τῆς Μεραρχί- ας, ἀπῆλθε καλπάζων εἰς συνάντησιν τοῦ Μεράρχου Δαμιανοῦ, πρὸς ὅν ἀνε- κοίνωσε τὴν δρᾶσιν τῶν τμημάτων τὰ ὁποία λυσσωδῶς ἐμάχοντο ὑπὸ δυσμε- νεστάτας δι’ αὐτὰ συνθήκας καὶ ὡς ἐκ τῆς μειονεκτικῆς θέσεως αὐτῶν ἀπένα- ντί του ἐχθροῦ καὶ ἕνεκα τῆς ραγδαιο- τάτης βροχῆς, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς 5ης μ. μ. ἀρχισασα, ἐξηκολούθησε συνεχῶς ἔτι ραγδαιοτέρα καθ’ ὁλόκληρον τὴν νύκτα τῆς 19ης πρὸς τὴν 20ην Ὀκτωβρίου, ὀρθῶς ὀνομασθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἀξιωμα- τικῶν «ἀπαισία» νύκτα. Ἀλλ’ ἐπέπρωτo, ὁ τόσον εὐσταλὴς καὶ Ὁ τάφος τοῦ Καψαμπέλη (πρῶτος ἀπὸ ἀριστερὰ)
  • 84.
    83 ἀτρόμητος ἴλαρχος, ὁοἰονεὶ ἐπιδιώκων καὶ ἀναζητῶν πανταχοῦ τὴν ἐχθρικὴν σφαῖραν, ἐπέπρωτo, λέγω, ὁ ἥρως Κα- ψαμπέλης ν’ ἀξιωθεῖ τῆς ὑψίστης τιμῆς, τὴν ὁποίαν ἐπεδίωκεν, εἰς τὴν περίφη- μον μάχηv τῶν Γιαννιτσῶν, μάχηv διε- ξαχθεῖσαν καθ’ ὅλους τους κανόνας τῆς τακτικῆς, μάχην ἀληθῶς εὐρωπαϊκὴν. Διότι καθ’ἥν στιγμὴν ἐπέταξε διὰ τοῦ θυμοειδοῦς ἵππου του καὶ εὑρέθη εἰς τὴν πρώτην γραμμὴν τῶν στρατιω- τώv, ἐνθουσιάζωv καὶ ἐνισχύων αὐτοὺς εἰς καταδίωξιν τοῦ ἐχθροῦ, σφαῖρα θα- νάσιμος ἐχθρική, φεισθεῖσα μέχρι τοῦδε τοῦ ὑποδειγματικοῦ καὶ ἀνδρoπρεπoὺς ἰλάρχου, ἐπέτυχεν αὐτὸν ἐπὶ τοῦ με- τώπου καὶ τὸν κατέρριψεν ἐν τῷ ἅμα ἀπνοῦν ἀπὸ τοῦ ὑπερηφάνου, ὡς ὁ ἀνα- βάτης του, ἵππoυ. Ὁ γενναῖος στρατιώτης στεναγμὸν μόνον ἀνακουφίσεως ἐξέπεμψε, διότι τοιoῦτoν ἔντιμον, ἔνδοξον, ἡρωικὸν θά- νατον ἐπέτυχε μαχόμενος πρὸ τῆς μακε- δονικῆς πόλεως Πέλλης, τῆς γενέτειρας τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Τὸν νεκρὸν τοῦ ἰλάρχου παρέλαβον στρατιῶται καὶ ὑπὸ ραγδαίαν βροχήν, μετέφερον τῇ συνοδείᾳ τοῦ Ἐπιτελείου τῆς Μεραρχίας, τοῦ ὁποίου μέλος πο- λύτιμον καὶ γενναῖον διετέλεσεν ὁ Κα- ψαμπέλης, εἰς τὸ μίαν ὥραν τῶν Γιαν- νιτσῶν ἀπέχον χωρίον Τσέκρι2 , ὅπου κατὰ τὴν ἑβδόμην ὥραν τῆς νυκτός της 20ης Ὀκτωβρίου ἐτάφη ὄπισθεν τοῦ ἱε- ροῦ ναοῦ τοῦ Προφήτου Ἠλιού3 , βυζα- ντινοῦ ρυθμοῦ ναϊδρίου, ἐπὶ τοῦ τάφου τοῦ δ’ ἐτοποθετήθη ἀπέριττος ἐκ κλά- δου ἀμαράντου δενδρυλλίου σταυρός, ἐφ οὗ ἐχαράχθη εὐναγνώστως τὸ ὄνομα «Καψαμπέλης». ΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΤΟΥ ΗΡΩΟΣ Ἦτο δεκάτη προμεσημβρινὴ ὥρα, τῆς 21ης Ὀκτωβρίου, ἡμέρας ἀναπαύσε- ως τῶν ἀνδρῶν τῆς ΙΙΙ Μεραρχίας, κα- τόπιν τῆς διημέρου πολυνέκρου μάχης τῶν Γιαννιτσῶν οἱ ἄνδρες προσεπάθουν δὶ’ ἀνθρακιῶν νὰ θερμανθοῦν, νὰ ξηρά- νουν τὰς διαβρόχους στολᾶς τῶν καὶ τὰ κλινoσκεπάσματά των καὶ νὰ περισυλ- λεγοῦν ἐκ τῶν ἀπιστεύτων κακουχιῶν τῆς δευτέρας ἰδίως ἡμέρας τῆς ὑπὸ ἀκά- θεκτον βροχὴν ἱστορικῆς μάχης. Αἴφνης ἀκούεται μεταλλική, βρο- ντώδης καὶ ἐνθουσιώδης ἡ φωνὴ τοῦ ἡδυμόλπου ψάλτου τῆς γενεᾶς μας, τοῦ Σπύρου Ματσούκα4 . Στρέφομεν στρατιῶται καὶ ἀξιωματικοὶ καὶ βλέ- πομεν τὸν Σπύρον διὰ τῆς μιᾶς κραδαί- νοντα τὴν ἑλληνικὴν σημαίαν καὶ διὰ τῆς ἄλλης ὑψοῦντα τὸν Σταυρόν, τὰ δύο τιμιώτατα ἐφόδια, τὰ ὁποῖα, ἔφερε πανταχοῦ εἰσδύων, φρονηματίζων καὶ ἐνθουσιάζων τους ἐν τῇ πρώτῃ γραμμῇ μαχομένους ἄνδρας, ἀψηφῶν βολίδας καὶ ὀβίδας ὁ ποιητὴς ἅμα καὶ ἥρως, μὲ τὸ τραγοῦδι του καὶ τὸν λυρισμόν του. - Παιδιά μου, ἀδέλφια μου, ἀκούε- ται μεγαλοφώνως ὁ Ματσούκας. Ἐλᾶτε ὅλοι ἐδῶ μαζί μου νὰ πᾶμε ἐπάνω εἰς τὸν τάφον τοῦ γενναίου Καψαμπέλη, γιὰ νὰ κάνουμε ἔστω χωρὶς παπὰ τὸ μνημόσυ- νο τοῦ λαμπροῦ ἐκδικητοῦ τοῦ ἔθνους μας. Ἐπλησιάσαμεν ὅλοι τὸν τάφον τοῦ ἰλάρχου ἀποτελέσαντες κύκλον ἐν τῷ μέσῳ τοῦ ὁποίου ἵστατο ὁ Ματσούκας, ὡσεὶ ἐμπνευσμένος, ἀπευθύνας τὰ ἑξῆς μέχρι σπαραγμοῦ συγκινητικότατα λό- για πρὸς τοὺς καταπονημένους ἄνδρας: -Ἐδῶ, ἀδέλφια μου, ἐτάφη ἕνα ἀρχο- ντόπουλο, ἕνα παλληκάρι τοῦ Πειραιῶς, ἕνας φιλότιμος καὶ γενναῖος ἀξιωμα- τικὸς ποὺ φόβον δὲν ἐγνώρισεν ἡ λεο- ντόκαρδη ψυχή του, ὁ ἴλαρχος Καψα- μπέλης μεταξὺ τῶν πρώτων δώσας τὸ παράδειγμα τοῦ ριψοκινδύνου εἰς τοὺς φιλοτίμους ἀξιωματικούς μας… Ὅταν, παιδιά μου, ἔχετε διοικητὰς τέτοιους ἀνδρείους ἀξιωματικούς, νὰ εἶσθε βέβαι- οι ὅτι γρήγορα θὰ φθάσουμε στὴ Θεσσα-
  • 85.
    84 λονίκη, γρήγορα θὰπάρουμε τὴν Πόλι! Μὲ αὐτὴν ἐδῶ τὴ γαλανή μας, ἐλᾶτε, ἀδέλφια μου, νὰ σκεπάσωμε τὸν τάφον τοῦ ὡραίου ἰλάρχου, αὐτὴ ἂς τοῦ γίνῃ σάβανο καὶ φλάμπουρο! Καὶ γονατίζων ὁ Ματσούκας, καλύ- πτει μὲ τὴν σημαίαν τὸν τάφον τοῦ Καψαμπέλη. Ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται ἀναλύονται εἰς λυγμούς, θρηνοῦντες τὸν ἀγα- πητὸν ἡρωικὸν στρατιώτην, στρέφων δὲ πάλιν ὁ ποιητὴς πρὸς τοὺς στρατιώτας, ἀπευ- θύνει πρὸς αὐτοὺς τὴν ἑξῆς προσλαλιάν: -Ἀδέλφιά μου, ἡ μόνη ἱκανο- ποίησις καὶ χαρὰ τῆς γύρω μας πλανωμένης ψυχῆς τοῦ Καψα- μπέλη θὰ εἶναι ἕνας ὅρκος τὸν ὁποῖον θὰ σᾶς πῶ, νὰ τὸν ἐπα- ναλάβετε, δέχεσθε; - Δεχόμαστε, δεχόμαστε! ἀναφωνοῦν ἐν χορῷ συγκεκι- νημένοι οἱ στρατιῶται. Καὶ ὁ Ματσούκας ἀνελθὼν ἐπὶ ὑπερκειμένου λίθου, διὰ νὰ καθίσταται ὁρατὸς ἀπ’ ὅλον τὸ τεθλιμμένον στράτευμα, ἀρχί- ζει μὲ βροντώδη φωνὴν ἀπαγ- γέλλων ὅρκον, κάθε λέξιν τοῦ ὁποίου ἐπανελάμβανον ζωηρῶς οἱ στρατιῶται…. Ὅλοι οἱ ἄνδρες, ἀξιωματι- κοὶ καὶ στρατιῶται, ὡς ἕν σῶμα ἀπεκαλύφθημεν, ἐγονυπετή- σαμεν πρὸ τοῦ τάφου τοῦ Κα- ψαμπέλη καὶ δακρυρροοῦντες, ἠκούομεν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν δέησιν τὴν ὁποίαν ἀπήγγελνε ὁ ποιητής: -Μεγάλε προστάτα τῆς Πατρίδος μας, Παντοκράτωρ, σὺ ποὺ μὲ τὴ θεϊκὴ δύνα- μί Σου μᾶς ἀξίωσες νὰ φθάσουμε εἰς τὰ ἑλληνικώτατα αὐτὰ μέρη νικηφόροι γιὰ νὰ ἐλευθερώσουμε ἀδελφούς μας, ποὺ ἐπὶ 500 χρόνια παλεύουνε μὲ τὴ σκλα- βιὰ τοῦ Τούρκου. Σ’ εὐχαριστοῦμεν, Ὕψιστε, καὶ σὲ παρακαλοῦμεν νὰ δώσῃς δύναμιν καὶ ὑγείαν εἰς τὸν Ἀρχι- στράτηγον - Διάδοχον καὶ εἰς τὸν μαχό- μενον Ἑλληνικὸν Στρατόν, νὰ συμπλη- ρώσῃ τὸ ἔργον του διὰ νὰ ἐλευθερώσῃ καὶ τοὺς ἄλλους δούλους ἀδελφοὺς ποὺ μᾶς περιμένουν μὲ ἀνοικτὲς ἀγκάλες, νὰ χαρίσουμε καὶ εἰς αὐτούς, φῶς, ἥλιο, ἐλευθερία. Καὶ ἀτενίζων τὸν τάφον τοῦ Καψα- μπέλη, προσέθεσεν: Προτομὴ τοῦ Β. Καψαμπέλη
  • 86.
    85 -Ὡραῖε καὶ ἡρωικὲΚαψαμπέλη, ἡ ψυχή σου ποὺ αὐτὴν τὴν μεγάλην στιγμὴν περιφέρεται γύρω μας, βλέπει πὼς οἱ στρατιῶται γονατιστοὶ στὸν τά- φον σου προσεύχονται καὶ ὁρκίζονται νὰ ἐκδικηθοῦν τὸν ἡρωικὸν θάνατόν σου καὶ ὅλων τῶν ἡρωικῶς πεσόντων εἰς τὰ χώματα τῆς Μακεδονίας. Νὰ εἰπῇς εἰς ὅλους τοὺς πεσόντας ἐνδόξως ὅπως σὺ ἥρωας, ὅτι μὲ τὴν γενναιότητα τοῦ στρατοῦ μας καὶ τοῦ Ἀρχιστρατήγου, Διαδόχου Κωνσταντίνου, τὰ ὄνειρα τῆς φυλῆς μας θὰ πραγματοποιηθοῦν καὶ ἡ μικρὰ ἕως τώρα Πατρίδα μας θὰ γίνῃ μεγάλη καὶ ἔνδοξη, ὅπως μεγάλη καὶ ἔνδοξη εἶναι ἡ ἱστορία της. Αἰωνία σου ἡ μνήμη, ἴλαρχε Καψαμπέλη. -Αἰωνία σου ἡ μνήμη! Ἀναφωνοῦν ὡς ἐνὶ στόματι οἱ γονυκλινῶς προσευ- χόμενοι ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται. Ἡ σκηνὴ εἶναι ὑπερόχως σπαρακτι- κή, ὀφθαλμὸς δὲν ἔμεινεν ἀδάκρυτος, ὅλοι θρηνοῦν τὸν πεσόντα ἴλαρχον, μα- καρίζοντες αὐτὸν διὰ τὸ ἔνδοξον τέλος του». Σήμερα στὸ χωριὸ Παραλίμνη ὑπάρχουν ὁ τάφος τοῦ ἡρωικοῦ ἰλάρ- χου Βασιλείου Καψαμπέλη, πίσω ἀπὸ τὸν μικρὸ ναὸ τοῦ Ἁγ.Ἀθανασίου καὶ σὲ μικρὸ ἀλσύλλιο κοντὰ στὸ Σχολεῖο, ἡ προτομή του, ὅπου κατὰ τὶς ἐθνικὲς ἐπετείους οἱ μαθητὲς ὀργανώνουν τὶς σχολικές τους γιορτὲς καὶ καταθέτουν στεφάνια, τιμῶντας τὴ θυσία του. ΠΗΓΕΣ – ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ὁ Μακεδονικὸς Ἀγὼν καὶ τὰ εἰς Θρᾴκην γεγονότα» Ἀθῆνα 1979. ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ἐπίτομη ἱστορία τῶν Βαλκα- νικῶν Πολέμων 1912-1913» Ἀθῆνα 1987. ΓΕΣ/Δ.Ι.Σ. «Ὁ Ἑλληνικὸς Στρατὸς κατὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους» τόμ. Α΄ Ἀθῆνα 1988. Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια, τόμ. 14ος, σελ. 164. Πρακτικὰ Πανελ. Ἱστορ. Συνεδρίου «Βαλκανικοὶ Πόλεμοι-Ἡ Μάχη τῶν Γιαν- νιτσῶν Γιαννιτσά, 2002. Παρασκευόπουλος Γ. «Σελίδες ἀπὸ τὸν Πρῶτο Πόλεμο, Σαραντάπορο-Γιαννιτσὰ- Θεσ/νίκη, Ἀθῆναι 1914. Σαραντόπουλος Φ. «Ἐμπρὸς διὰ τῆς λόγ- χης - Ἡ μεγάλη ἐξόρμηση (1912-1913), Ἀθῆνα 2012. Χατζηβρέττας Δημ. «Ἡ Μάχη τῶν Γιαν- νιτσῶν», Γιαννιτσὰ 2010. 1. Παρασκευόπουλος Γεώργιος: Ἀνθυπολο- χαγὸς κατὰ τὸν Α΄ Βαλκανικὸ Πόλεμο. Συ- νυπηρετοῦσε καὶ συμπολεμοῦσε μὲ τὸν Βασ. Καψαμπέλη ἀπὸ τὶς μάχες τοῦ Σαρανταπό- ρου μέχρι καὶ τὴ Μάχη τῶν Γιαννιτσῶν. Συ- νέγραψε τὰ πολεμικά του ἐνθυμήματα στὸ βιβλίο «Σελίδες ἀπὸ τὸν Πρῶτο Πόλεμο», Ἀθῆναι 1914. 2. Τὸ χωριὸ Παραλίμνη Γιαννιτσῶν. 3. Ὁ κοιμητηριακὸς ναὸς τοῦ Ἁγ. Ἀθανασίου Παραλίμνης (1878) ἀναστυλωμένος σήμερα ἀπὸ τὸ Ὑπ. Πολιτισμοῦ. 4. Ματσούκας Σπύρος: Λαϊκός ποιητής (1870-1928). Ἔλαβε μέρος στὸν πόλεμο τοῦ 1897 καὶ στοὺς δύο Βαλκανικοὺς Πολέμους, ὅπου πολεμοῦσε καὶ ἐνθάρρυνε τοὺς στρα- τιῶτες μὲ φλογερὰ ποιήματα καὶ λόγους. Πρωτοστάτησε σὲ πατριωτικὲς κινήσεις. Ποιητικά του ἔργα: «Πατριωτικὰ τραγού- δια», «Σαλπίσματα» κ.ἄ.
  • 87.
    86 ἐπιστροφὴ στὶς ρίζες Η ΠΑΝΑΓΙΑ, ΤΟΛΑΔΙ ΚΑΙ ΤΟ ΨΩΜΙ ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Γιάννη Πρόφη λαογράφου-συγγραφέα Ἡ κυρα-Μαρία, ἡ «Καραβίδαι- να», νεωκόρος, «κλησάρισσα» στὴν ἐνορία τῆς «Παναγίας τοῦ Κουρσαλᾶ» στὸ Κορωπί, μπῆκε στὴν παγωμένη ἐκκλησιὰ ἐκεῖνο τὸ βροχερὸ χειμωνιάτικο ἀπόγευμα τῆς Κατοχῆς. Ἡ ἐκκλησιὰ ἦταν σκοτεινὴ καὶ ἔρημη. Τὸ λιγοστὸ φῶς ποὺ ἔμπαινε ἀπὸ τὰ πλα- ϊνὰ παράθυρα δὲν ἦταν ἀρκετὸ γιὰ νὰ φωτίσει τὸ μέσα μέρος της, στὴ μεριὰ τοῦ τέμπλου. Οὔτε καντήλι οὔτε κερὶ ὑπῆρχε ἀναμμένο. Ποῦ νὰ βρεθεῖ λάδι; Εἶχε περάσει σχεδὸν μία βδομάδα καὶ τὰ καντήλια ἦταν ὅλα σβηστά. Κι ἡ ἴδια ἡ κλησάρισσα, χήρα γυναῖκα, ἤτανε νηστικιὰ ἐδῶ καὶ τρεῖς μέρες. Δὲν εἶχε λίγο ψωμὶ νὰ βάλει στὸ στόμα της, οὔτε ξεροκόμματο. Καμμιὰ δουλειὰ δὲν εἶχε νὰ κάνει στὴν ἐκκλησιὰ ἐκεῖνο τὸ ἀπόγευμα ἡ
  • 88.
    87 κυρὰ-Μαρία. Τὶς δουλειὲςτὶς εἶχε κά- νει ὅλες ἀπὸ τὸ πρωί. Στὴν ἐκκλησιὰ μπῆκε μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ κάνει πα- ρέα στὴ φιλενάδα της, τὴν Παναγία τοῦ τέμπλου, καὶ νὰ κλάψει τὸν πόνο της. Πῆρε ἕνα σκαμνί, κάθισε μπροστὰ ἀπὸ τὴν εἰκόνα καὶ βυθίστηκε στὶς σκέψεις της. Ἡ εἰκόνα ἤτανε σκοτεινή, μόνο ἕνα ἀντιφέγγισμα στὸ ἀσημένιο της φω- τοστέφανο φαινόταν. Κι ἄλλες φορὲς εἶχε καθίσει ἔτσι κοντὰ στὴν Παναγία, ἀλλὰ τότε ἡ εἰκόνα ἤτανε φλύαρη, τῆς μιλοῦσε καὶ τῆς ἔλεγε πολλά. Σήμερα ὅμως ἦταν ἐντελῶς σιωπηλὴ καὶ ἀμίλη- τη. Ἡ κυρα-Μαρία κατάλαβε: Ἡ Πανα- γία ἤτανε στενοχωρημένη, γιατί τὸ κα- ντήλι της ἤτανε σβηστό. Σηκώθηκε ἀπὸ τὸ σκαμνὶ καὶ γονάτισε μπροστά Της. Σὰ βρύση τρέξανε ἀπὸ τὰ μάτια τῆς τὰ δάκρυα. «Ἄχ, Παναγιά μου ἀσημένια1 , ψι- θύρισε, κᾶνε τὸ θᾶμα σου! Στεῖλε μου λίγο λάδι νὰ σ΄ ἀνάψω τὸ καντήλι σου, γιατί κι ἐγὼ δὲν μπορῶ νὰ σὲ βλέπω νἆσαι μέσα στὸ σκοτάδι. Μοῦ μαυρίζει ἡ καρδιά μου… Ὅσο γιὰ μένα, ἕνα μικρὸ κομματάκι ψωμὶ μοῦ φτάνει… Ἐσὺ ὅλα τὰ μπορεῖς, κᾶνε τὸ θᾶμα σου!…» Ἐδῶ ἡ κυρα-Μαρία τελείωσε τὴν προ- σευχή της, σηκώθηκε ὄρθια, σκούπισε τὰ δάκρυά της καὶ περίμενε ἀπόκριση. Περίμενε, περίμενε, ἀλλὰ τίποτα, ἄκρα σιωπή, οὔτε ἕνας ψίθυρος δὲν ἀκούστη- κε ἀπὸ τὴν εἰκόνα. Ἀπελπίστηκε ἡ κυ- ρα-Μαρία. Ἔπιασε τὸ κεφάλι της ἀνάμε- σα στὶς παλάμες της καὶ θρήνησε: «Ἄχ, Παναγιά μου ἀσημένια, ξανάπε, μόι! πῶς καταντήσαμε ἔτσι ἐμεῖς οἱ δύο; Ἐσὺ χωρὶς λάδι κι ἐγὼ χωρὶς ψωμί2 …» Πῆγε καὶ ξανακάθισε στὸ σκαμνὶ καὶ περίμενε μήπως ἀκούσει κάτι. Κι ὅσο περνοῦσε ἡ ὥρα τόσο τὴν ἔπνιγε ἡ ἀπελπισία. «Δὲν μπορεῖ, κάτι θὰ γίνει», σκέφτηκε σὲ μία στιγμή, γιὰ νὰ παρη- γορήσει τὸν ἑαυτό της. Καὶ νά, μέσα σ’ αὐτὴ τὴ σιωπή, κάτι τῆς φάνηκε ὅτι ἄκουσε, σὰν κάποιος νὰ γύρισε τὸ χε- ρούλι τῆς πόρτας. Ἀλλὰ ὁ ἦχος ἤτανε τόσο ἐλαφρὺς καὶ σιγανός, ποὺ νόμισε ὅτι τ’ ἀφτί της τὴν ξεγέλασε. Δὲν ἔδωσε σημασία καὶ παραδόθηκε καὶ πάλι στὶς μαῦρες σκέψεις της. Ὅμως τώρα τῆς φά- Ἀσημένια Παναγία, εἰκὼν τέμπλου Ἱ. Μ. Βηθλεὲμ Κορωπίου Ἀττικῆς Ἡ κ. Κοῦλα
  • 89.
    88 νηκε πὼς ἄκουσεμέσα στὴν ἐκκλησιὰ ἀνάλαφρα βήματα, σιγανὰ καὶ ἤρεμα, ποὔρχονταν πρὸς τὸ μέρος της. Γύρισε καὶ κοίταξε πίσω της. Εἶδε μία σκοτεινὴ γυναικεία μορφὴ μὲ μαντήλι στὸ κεφά- λι. Τρόμαξε λίγο, μὰ ἀμέσως μπόρεσε νὰ ξεχωρίσει στὸ πρόσωπο τῆς γυναί- κας ἕνα μικρὸ χαμόγελο καὶ ἡσύχασε. «Κάποια γνωστὴ θἆναι», σκέφτηκε κι ἀμέσως ρώτησε: «Ποιά εἶσαι, θέλεις τί- ποτα;» Ἡ ἀπόκριση ἦρθε ἀμέσως: «Ἡ Κοῦλα εἶμαι, Μαρία μου… Ἡ Κοῦλα τοῦ Ἠλία τοῦ Πρόφη… Εἶναι σκοτάδι ἐδῶ μέσα, γι’ αὐτὸ δὲν μὲ γνώρισες… «Ἄ, ἡ Κοῦλα εἶσαι; Καλῶς τηνε…», τῆς εἶπε ἡ κλησσάρισσα καὶ συνέχισε: «Καὶ πῶς ἦρθες τέτοια ὥρα ἐδῶ, μόι Κοῦλα; Ἀπό- ψε δὲν ἔχουμε λειτουργία…». «Τὸ ξέρω, ἀλλὰ ἦρθα νὰ σοῦ φέρω αὐτά», εἶπε ἡ γυναῖκα κι ἀμέσως ξεκρέμασε ἕνα μικρὸ ταγάρι ποὖχε στὸν ὦμο της καὶ τὄδωσε στὴν κλησάρισσα. «Καὶ τί ’ναι αὐτὰ ποὺ ἔφερες;», ξαναρώτησε αὐτὴ μὲ λαχτάρα καὶ τὸ μυαλό της πῆγε στὸ λάδι καὶ στὸ ψωμί. «Σοῦ ‘φερα ἕνα μικρὸ μπουκάλι μὲ λάδι καὶ μισὸ καρβέλι ψωμί, ἀπ’ αὐτὸ ποὺ ἔψησα σήμερα στὸ φοῦρνο», ἀπά- ντησε ἡ Κοῦλα. «Καὶ πῶς σηκώθηκες νἄρθεις ἐδῶ, μόι Κοῦλα, μὲ τέτοιο νε- ρόχιονο ποὺ ρίχνει ἔξω;», ρώτησε αὐτὴ παίρνοντας στὰ χέρια της τὸ ταγάρι. Ἡ Κοῦλα κάθησε καὶ σκέφτηκε, δὲν εἶχε ἕτοιμη ἀπάντηση νὰ δώσει, ἀλλὰ στὸ τέ- λος τὴ βρῆκε: «Δὲν ξέρω, ἀλλὰ νά, ἐκεῖ ποὺ καθόμουνα στὸ τζάκι μόνη μου, σὰν κάποιος νὰ μὲ ἔσπρωξε καὶ νὰ μοῦ ’πε: Σήκω καὶ πήγαινε στὴν Παναγία, νὰ δώσεις λάδι καὶ ψωμὶ στὴ Μαρία τὴν κλησάρισσα. Γι’ αὐτὸ σοῦ τὰ ἔφερα…». Ἀκούγοντας αὐτὰ τὰ λόγια ἡ κυρα- Μαρία ταράχτηκε. Τὰ μάτια της πλημ- μύρισαν καὶ πάλι μὲ δάκρυα. Πῆγε μπροστὰ στὴν εἰκόνα κι ἔκανε ἀμέτρητα σταυροκοπήματα. Κι εὐχαριστοῦσε τὴν Παναγία μὲ λόγια ποὺ δὲν μποροῦσε νὰ καταλάβει κανείς. Κι ὅταν τελείωσε, γύ- ρισε καὶ εἶπε στὴν Κοῦλα: «Ἐγὼ ξέρω, μόι Κοῦλα, ποιός σ’ ἔστειλε. Νά, αὐτὴ ἡ Παναγία, ἡ Ἀσημένια, σ’ ἔστειλε. Τὴν ὥρα ποὺ ἐσὺ καθόσουνα στὸ τζάκι, ἐγὼ ἔκανα προσευχὲς καὶ τῆς ζητοῦσα νὰ κάνει τὸ θᾶμα Της, νὰ στείλει λίγο λάδι ν’ ἀνάψω τὸ καντήλι Της καὶ μία μπου- κιὰ ψωμὶ γιὰ νὰ φάω κι ἐγώ… Καὶ νὰ ποὺ ἔκανε τὸ θᾶμα… Ἔστειλε ἐσένα νὰ τὰ φέρεις… Σ’ εὐχαριστῶ, Παναγία μου, καὶ σένα Κοῦλα μου!». Ἡ Κοῦλα δάκρυσε τώρα ἀπὸ χαρά. Δὲν τολμοῦσε οὔτε νὰ τὸ φανταστεῖ πὼς ἡ Παναγία τὴν εἶχε διαλέξει νὰ ἐκτελέ- σει τὴν ἐπιθυμία Της. Ἤτανε πολὺ με- γάλη αὐτὴ ἡ τιμὴ ποὺ τῆς ἔκανε. Πῆγε καὶ γονάτισε μπροστὰ στὴν εἰκόνα καὶ μὲ τὴ μελωδική της φωνὴ ἔψαλε τα- πεινὰ μία προσευχή: «Τὴν πᾶσαν ἐλπί- δα μου εἰς σὲ ἀνατίθημι…». «Ἔλα τώρα Ἡ γέννηση τοῦ Χριστοῦ, εἰκὼν ἱερέως Τσεβᾶ Δημητρίου, 1906 (Ἱ. Μ. Βηθλεέμ, Κορωπὶ Ἀττικῆς)
  • 90.
    89 ν’ ἀνάψουμε τὸκαντήλι της, ἀλλὰ δὲν ξέρω ἂν ἔχουμε σπίρτα», εἶπε τώρα ἡ κλησάρισσα στὴν Κοῦλα. «Φέρε ἐσὺ τὸ καντήλι καὶ σπίρτα ἔχω ἐγὼ μαζί μου», ἀπάντησε αὐτή. Ἔβαλε ἡ κυρὰ Μαρία τὸ σκαμνὶ κάτω ἀπὸ τὴν καντῆλα, ἀνέ- βηκε πάνω καὶ κατέβασε τὸ ποτῆρι τοῦ καντηλιοῦ. Ἡ Κοῦλα τὸ γέμισε μὲ λάδι. Βάλανε καινούργιο λουμίνι, τὸ ἀνάψα- νε καὶ ἡ κυρα-Μαρία ἀνέβηκε καὶ πάλι πάνω στὸ σκαμνὶ καὶ ξανάβαλε τὸ πο- τήρι στὴ θέση του. Ἀνάψανε μετὰ καὶ τὸ καντήλι τοῦ Χριστοῦ, δεξιὰ ἀπὸ τὴν Ὡραία Πύλη. Ἡ ἐκκλησιὰ φωτίστηκε ὁλόκληρη. Ποτὲ ἄλλοτε δὲν τὴν εἴχανε δεῖ τόσο φωτισμένη. Ἡ Παναγιὰ στὴν εἰκόνα τῆς φαινότανε τώρα εὐχαριστη- μένη. Στὰ χείλη τῆς διακρίνανε ἕνα μικρὸ χαμόγελο. Ἡ ἐκκλησιὰ ζεστάθη- κε ἀπότομα κι ἡ παγωνιὰ κι ἡ θλίψη ἐξαφανίστηκαν. Οἱ δύο γυναῖκες γονά- τισαν τώρα μαζὶ μπροστὰ στὴν Παναγιὰ καὶ ψιθύριζαν προσευχές. Ἔψαλαν στὸ τέλος, «Τὴν τιμιωτέραν τῶν Χερουβεὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σερα- φείμ». Σηκώθηκαν μετὰ ὄρθιες, φίλησαν τὶς εἰκόνες τοῦ τέμπλου καὶ στάθηκαν ἀρκετὴ ὥρα νὰ τὶς κοιτάζουν. «Τώρα ἂς πηγαίνουμε», εἶπε σὲ κάποια στιγμὴ ἡ κυρα-Μαρία. Κάνανε γιὰ τελευταία φορὰ τὸ σταυρό τους, προχώρησαν μαζὶ πρὸς τὰ ἔξω κι ἔκλεισαν τὴν πόρτα τῆς ἐκκλησιᾶς. Τώρα ἔξω εἶχε σκοτεινιάσει ἐντελῶς. Χαιρε- τηθήκανε, φιλη- θήκανε κι ἡ κάθε μία ἑτοιμάστηκε ν’ ἀναχωρήσει γιὰ τὸ σπίτι της. «Νἆσαι καλά, μόι Κοῦλα, ποὺ ἦρθες, γιατί πῆρες ἀπὸ πάνω μου μεγάλη στανα- χώρια. Ἀπόψε θὰ κοιμηθῶ ἥσυχη», εἶπε ἡ κλησάρισ- σα. «Δὲν ἔκανα καὶ τίποτα σπουδαῖο, ἀλλὰ θέλω νὰ μὴν πεῖς σὲ κανένα τί- ποτα», ἀπάντησε ἡ ἄλλη φεύγοντας. «Ἔννοιά σου καὶ δὲν θὰ τὸ πῶ», τὴν καθησύχασε ἡ κυρα-Μαρία. Ἡ κλησάρισσα δὲν κράτησε τὸν λόγο της. Κάποτε διηγήθηκε αὐτὸ ποὺ συνέ- βη στὴ θεῖτσα Ἑλένη τοῦ Λουκᾶ τοῦ Πρόφη. Κι ἐκείνη τὸ εἶπε στὶς κόρες της. Κι οἱ κόρες της μᾶς τὸ διηγήθηκαν ὅταν ἔγινε τὸ μνημόσυνο τῆς μαμᾶς, σαράντα μέρες μετὰ τὸν θάνατό της καὶ πενή- ντα χρόνια μετὰ τὸ γεγονός. Ὅλοι τότε νιώσαμε νὰ γεμίζει ὁ ἀέρας γύρω μας μὲ μίαν «ὀσμὴ εὐωδίας πνευματικῆς». 1. Ἀρβανίτικα: Shërmëri ergjënde= Παναγία ἀσημένια. 2. Ἀρβανίτικα: Ti pa val edhe u pa bukë= Ἐσὺ χωρὶς λάδι κι ἐγὼ χωρὶς ψωμί. Ἱ. Ν. Παναγία τοῦ Κουρσαλᾶ, Κορωπὶ Ἀττικῆς
  • 91.
    90 «ΑΡΧΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ» ξαναζοῦνεστὰ χρόνια τὰ δικά μας Μιχαήλ Φωτίου ἰατροῦ ΣΚΗΝΗ ΠΡΩΤΗ - Γιατρέ μου, πόσο κοστίζουν τὰ φάρμακα ποὺ μοῦ γράφεις; - Φτηνὰ εἶναι μπαρμπα-Γιώργη ... - Ἄχ! Νἆσαι καλά, γιατί ἔμεινα μὲ ἕνα εἰκοσάρικο ὅλο κι ὅλο. - Γιατί βρὲ μπαρμπα-Γιώργη; Ἐγὼ βλέπω ὅτι εἶσαι συνταξιοῦχος τοῦ ΙΚΑ. Πόση σύνταξη παίρνεις; - Ἔπαιρνα πολὺ καλὴ σύνταξη. Γύρω στὰ 800 εὐρώ. Ὅπως ξέρεις ὅμως μᾶς ἔχουνε κόψει ἀρκετά, καὶ τώρα μοῦ δίνουνε περίπου 650. - Καλά, καὶ δὲν σοῦ φτάνουνε 650 εὐρώ; Τὸ σπίτι στὸ χωριὸ εἶναι δικό σας, ὁ μπαξὲς μπροστά σας πάντα γεμᾶτος, κι ἀπ' ὅ,τι γνωρίζω ἐσὺ καὶ ἡ κυρὰ Δέ- σποινα εἶστε μονάχα. - Ἔτσι ὅπως τὰ λὲς εἶναι γιατρέ μου,  ἀλλά... - Τί ἀλλὰ χρυσέ μου ἄνθρωπε; Τί σᾶς συμβαίνει; - Ἄκουσε γιατρέ: Ἐδῶ καὶ ἑνάμισι χρόνο ὁ γιός μου εἶναι ἄνεργος. Ἡ γυ- ναῖκα του τὸ ἴδιο. Μοῦ λένε:  «Πατέρα δὲν ἀντέχουμε ἄλλο αὐτὴν τὴν κατά- σταση. Ἔχουμε μείνει ἄφραγκοι. Τὰ παιδιά μας τὰ κόψαμε ἀπὸ τὰ Ἀγγλικά. Τὰ ροῦχα τους μικραίνουνε καὶ δὲν μποροῦμε νὰ τοὺς πάρουμε καινούρ- για. Στὸ σχολεῖο δὲν ἔχουμε νὰ τοὺς δώσουμε οὔτε πεντάρα! Ἀποφασίσαμε λοιπὸν νὰ φύγουμε γιὰ δουλειὰ στὴ Γερμανία». - Ἀπὸ τότε, καλέ μου γιατρέ, κάθε μῆνα ἡ σύνταξή μου ὁλόκληρη πάει κα- τευθεῖαν γιὰ τὶς ἀνάγκες τῶν παιδιῶν. Νὰ ἀφήσω τὰ παιδιά μου νὰ πεινᾶνε; Καὶ νὰ τὰ δῶ νὰ φεύγουνε γιὰ τὰ ξένα; Ἀδύνατον! Ἐγὼ καὶ ἡ γριὰ ὅπως-ὅπως θὰ τὰ καταφέρουμε. Νὰ εἶναι καλὰ ὁ μπαξές μας, οἱ τραχανάδες καὶ τὰ χρυσὰ χεράκια τῆς κυρα-Δέσποινας. Κατα- λαβαίνεις τώρα γιατί ἀραίωσαν οἱ ἐπι- σκέψεις μας σὲ σένα, γιατί σὲ ρωτάω μὲ ἀγωνία γιὰ τὸ κόστος τῶν φαρμάκων, γιατί ἐξαφανίστηκα ἀπὸ τὸ καφενεῖο τοῦ χωριοῦ; Καταλαβαίνεις τώρα για- τί τὸ ζάχαρό μου τρελάθηκε τελευταῖα, καὶ ἡ βουβωνοκήλη, ποὺ μοῦ εἶπες νὰ τὴν χειρουργήσω, ἔχει γίνει διπλάσια ;
  • 92.
    91 Μὲ ζυμαρικὰ καὶπατάτες, γιατρέ μου, ρεγουλάρεται τὸ ζάχαρο; Καὶ μὲ τί λεφτὰ νὰ ξεκινήσω γιὰ τὸ νοσοκομεῖο; Τὰ παιδιά μου ὅμως νὰ εἶναι καλά, καὶ τὰ ἐγγόνια μου.  Ἐμεῖς τὸ ψωμί μας τὸ φάγαμε. Χαλάλι τους ἡ σύνταξή μου ὁλόκληρη. ΣΚΗΝΗ ΔΕΥΤΕΡΗ [Ἡ κλινικὴ ἐξέταση ἔχει ὁλοκλη- ρωθεῖ. Ἀσθενὴς καὶ γιατρὸς κάθονται ὁ ἕνας ἀπέναντι στὸν ἄλλον, καὶ ἀνάμεσά τους ἕνα γραφεῖο γεμᾶτο ἀπὸ ἀναρίθμη- τα κουτιὰ φαρμάκων καὶ σκορπισμένες παλιὲς ἐξετάσεις μέσα σὲ ξεσκισμένους καὶ βρώμικους ἀπὸ τὴν πολυχρησία φακέλους]. - Παράσχο, ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι δὲν παίρνεις τὰ φάρμακά σου κανονι- κά. Ἐσὺ κιλὰ δὲν ἔβαλες, καὶ  ἁλμυρὰ ἀπ' ὅσο ξέρω δὲν τρῶς. Ἡ δύσπνοια, ποὺ διαμαρτύρεσαι ὅτι σὲ βασανίζει τοὺς τελευταίους δύο μῆνες, δὲν ἑρμη- νεύεται ἀλλιώτικα παρὰ μονάχα μὲ τὴν παραμέληση τῆς θεραπείας. Μὲ τόσες ἀρρώστιες ποὺ κουβαλᾶς δὲν καταλαβαίνεις ὅτι πετῶντας στὴν ἄκρη τὰ φάρμακα βάζεις σὲ κίνδυνο τὴν ζωή σου; Ξεχνᾶς τί πέρασες μὲ τὴν καρδιά σου; Ἢ μήπως δὲν εἶσαι ἐσὺ μὲ τὸ δύσκολο ζάχαρο, μὲ τὴν ἰνσουλίνη, μὲ τὸ παλιὸ ἐγκεφαλικό, μὲ τὸ μπάι πάς, μὲ τὰ δύο πνευμονικὰ οἰδήματα! Παράσχο, σὲ παρακαλῶ, σύνελθε. Τὰ φάρμακά σου εἶναι πράγματι πολ- λά. Τὰ ἔχεις βαρεθεῖ τόσα χρόνια. Δὲν εἶναι ὅμως αὐτὸς λόγος γιὰ νὰ τὰ πα- ρατήσεις. Ὁ Παράσχος, μὲ σκυμμένο τὸ κε- φάλι,  φέρνει τὶς δύο του παλάμες στὸ πρόσωπο καὶ βάζει ἀμέσως τὰ κλάμα- τα! Τὰ δάκρυά του ξεχειλίζουν ἀπὸ τὰ Παρασκευὴ κομπόστας ροδάκινου
  • 93.
    92 δάχτυλα τῶν χεριῶντου, μουσκεύουν τὰ μάγουλα καὶ στάζουνε πάνω στὰ γόνατά του. Κλάμα μὲ ἀναφιλητά. Κά- ποια στιγμὴ συμμαζεύοντας ὅλο του τὸ κουράγιο, σκουπίζει τὰ μάτια του, καθαρίζει τὸ βλέμμα του, καὶ μὲ φωνὴ σταθερὴ λέει στὸν γιατρό. - Γιατρέ μου, ὅπως ξέρεις, ὡς ἀπό- στρατος ἀξιωματικὸς παίρνω σύνταξη καλή.  1050 εὐρὼ τὸν μῆνα. Γιὰ μένα καὶ τὴν γυναῖκα μου, μέχρι τώρα, μᾶς ἔφταναν καὶ μᾶς περίσσευαν. Ἂς ὄψε- ται ὅμως ἡ κρίσις:  Ὅπως σοῦ ἔχω πεῖ, ἔχω μία κόρη καὶ ἕναν γιό. Ἡ κόρη μου εἶναι χωρισμένη, ἐδῶ καὶ δύο χρό- νια, μὲ ἕνα παιδὶ καὶ χωρὶς δουλειά. Καὶ ὁ γιός μου ἄνεργος κι αὐτὸς ἐπὶ ἑνάμισι χρόνο, καὶ ἡ γυναῖκα του τὸ ἴδιο, καὶ μὲ δύο παιδιὰ στὴν πλάτη τους! Ἄντε  πές μου ἐσὺ τώρα γιατρέ μου,  τί νὰ κάνω; Τὶς ἀρρώστιες μου νὰ δῶ ἢ τὰ παιδιά μου; Τὰ φάρμακά μου νὰ ἀγοράσω πρῶτα ἢ τὸ ψωμὶ τῶν ἐγγονῶν μου; Νὰ ἀφήσω τὰ παιδιά μου νὰ παγώνουνε μέσα στὸν χειμῶνα, καὶ νὰ προτιμήσω τὴν δική μου ζεστα- σιά; Νὰ μὴν ἔχουνε νὰ φᾶνε οὔτε ἕνα φροῦτο τὰ ἐγγονάκια μου,  καὶ ἐγὼ νὰ ἔχω τὸ στομάχι μου γεμάτο; Αὐτὸ δὲν γίνεται γιατρέ μου. Δὲν γίνεται! Ἡ καρδιά μου δὲν τὸ βαστά- ει. Ἔτσι ἡ γυναῖκα μου ἡ κυρᾶ Δάφνη καὶ ἐγὼ πήραμε τὴν ἀπόφαση, ἐδῶ καὶ δύο χρόνια περίπου, καὶ μοιραζόμαστε τὴν σύνταξη  μὲ τὰ παιδιά μας. Κάθε τέλος τοῦ μηνὸς χωρίζουμε τὴν σύντα- ξη στὰ τρία. Πόσο κάνει 1050 εὐρὼ διὰ τοῦ τρία; 350!  Ἔ, λοιπόν, παίρνουμε τρεῖς οἰκογένειες ἀπὸ 350 εὐρώ, καὶ ξεκινᾶμε νὰ περάσουμε τὸν μῆνα μας. Τί νὰ πρωτοπληρώσω, γιατρέ μου, μὲ 350 εὐρώ; Τοὺς λογαριασμοὺς τῆς Δ.Ε.Η. καὶ τοῦ Ο.Τ.Ε.  ἢ τὰ πάμπερς τῆς κυρα-Δάφνης; Τὸ σοῦπερ μάρ- κετ ἢ κάνα-χαρτζιλίκι γιὰ τὰ μικρά; Εὐτυχῶς ποὺ μένουμε στὸ χωριό, καὶ σὲ σπίτι δικό μας, καὶ μπορῶ ἀκόμα καὶ τὰ καταφέρνω μὲ τὸ μπαξεδάκι μας. Τὰ φάρμακα, ὅπως καταλαβαί- νεις, εἶναι ἀπὸ τὰ τελευταῖα.   Κι ἂς εἶναι ἀπὸ τὰ ἀπαραίτητα γιὰ τὴν ὑγεία μας. Πάνω ἀπ' ὅλα τὰ παιδιά μας για-
  • 94.
    93 τρέ μου. Ἔτσιμάθαμε ἀπὸ τοὺς γονεῖς μας, ἔτσι κάνουμε. Κι ὁ Θεὸς ἂς βάλει τὸ χέρι Του. ΣΧΟΛΙΟ Μὲ τέτοιους γονεῖς αὐτὸ τὸ Γένος δὲν ξεριζώνεται μὲ καμμιὰ ἀνθρώπινη δύναμη. Μὲ τέτοια ζωντανὰ παραδείγματα θυσίας καὶ αὐταπάρνησης δὲν πρόκει- ται νὰ χαθεῖ οὔτε στάλα ἀπὸ τὴν ἀργό- συρτη πορεία τῆς ἱστορικῆς μας συ- νέχειας! Καὶ ἂς λένε οἱ «ἑταῖροι» μας ὅτι στὴν Ἑλλάδα θὰ χαθοῦνε δύο μὲ τρεῖς  γενιές. Μπορεῖ ἴσως νὰ χαθοῦνε τὰ πορτοφόλια μας, τὰ χοντρά. Οἱ καρ- διές μας ὅμως ὄχι! Οἱ Φράγκοι τὰ ἔχουνε χαμένα μαζί μας. Ἀποροῦν καὶ ἐξίστανται πῶς αὐτὴ ἡ ράτσα  μὲ τόσα δεινά, μὲ τόσα βάσα- να, μὲ τόση φτώχια, μὲ τόσα ἀδιέξοδα ἐξακολουθεῖ καὶ στέκεται ἀκόμα στὰ πόδια της!  Ἀποροῦν οἱ ἄνθρωποι για- τί ἁπλῶς μᾶς μετρᾶνε μὲ τὰ μέτρα τὰ δικά τους. Ἡ ἐπαφή τους μὲ τὸν δικό μας πολιτισμὸ ἤτανε πάντοτε καθαρὰ ἀκαδημαϊκή. Ποτὲ δὲν προχώρησαν σὲ βιωματική, ἐμπειρικὴ γνωριμία μαζί του.   Πῶς νὰ πιστέψουνε λοιπὸν ὅτι ἡ γυαλάδα (καλοπέραση κ.λπ.) τοῦ δι- κοῦ μας Τρόπου δὲν κάθεται πάνω στὴν ἀπανθρωπιὰ καὶ τὴν βαρβαρότη- τα σὰν καὶ τοῦ λόγου τους, ἀλλὰ ὅτι ἀπὸ κάτω κρύβει ἀστείρευτες πηγὲς ἀρετῶν, πίστεως καὶ φιλοπατρίας; Μᾶς λένε ὅτι εἴμαστε ἀπρόβλεπτοι ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες. Ἔχουνε δίκαιο, ἀλλὰ ξέρουνε για- τί; Ἐὰν ἡ Δύση ἐπιθυμεῖ πράγματι νὰ μάθει καὶ νὰ διδαχθεῖ τὸ μεγάλο μας μυστικό, ἂς ρωτήσει   στὴν ἑλληνικὴ ὕπαιθρο τὶς ἡρωϊκὲς γιαγιάδες καὶ τοὺς ὑπέροχους παπποῦδες μας!  Τοὺς σύγχρονους ἐκφραστὲς καὶ διδασκά- λους  τῆς ἑλληνορθόδοξης ἀσκητικῆς. Αὐτῆς ποὺ σώζει.
  • 95.
    94 Ρωμεϊκη τεχνη και μουσικη ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙΕΝΟΡΓΑΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ Περσυνάκη Ἐμμανουὴλ καθηγητοῦ-ἱεροψάλτου Ἡ αὐστηρότητα τοῦ ὕφους καὶ ἡ σεμνότητα τῆς μελωδίας εἶναι χαρακτηριστικὰ μὲ τὰ ὁποῖα ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ἐπιζητᾶ νὰ ἐμψυχώσει τὰ ἐκκλησιαστικὰ ποιητικὰ κείμενα καὶ νὰ ἐκφράσει ἁπλὰ καὶ κα- θαρὰ τὸ συναίσθημα τοῦ προσευχόμε- νου πιστοῦ. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ποίηση καὶ ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ δημιουργεῖ τὶς κατάλληλες προϋποθέσεις μέσα στὶς ὁποῖες ὁ χριστιανὸς βρίσκει πρόσφορο ἔδαφος περισυλλογῆς γιὰ νὰ μπορέσει νὰ προσεγγίσει τὸν οὐράνιο πνευμα- τικὸ κόσμο στηριζόμενος στὴν ἀσάλευ- τη πέτρα τῶν ἐντολῶν τοῦ Χριστοῦ. Ἡ μελωδία τῶν ὕμνων τῆς ἐκκλησίας βο- ηθάει τὸν πιστὸ νὰ συλλάβει ὀρθὰ τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ἔχει τὴ δύναμη νὰ ἀνοίγει δρόμους ἐπι-
  • 96.
    95 κοινωνίας ἀπὸ τὸὑλικὸ πρὸς τὸ ἄυλο, ἀπὸ τὸ πρόσκαιρο στὸ αἰώνιο, ἀπὸ τὸ κατανοητὸ στὸ ἀκατανόητο. Ὅσοι βι- ώνουν τὴν εὐεργετικὴ ἐπίδραση τῆς ψαλμωδίας στὴν πνευματικὴ πορεία τους πρὸς τὸν Χριστὸ διαπιστώνουν ὅτι εἶναι ἕνα θαυμάσιο μέσο ἐκκλη- σιαστικῆς παιδείας καὶ χριστιανικῆς ἀγωγῆς. Ἀπὸ εὐσέβεια καὶ πίστη πρέπει νὰ ἐμφορεῖται ὁ μελουργὸς γιὰ νὰ βοηθή- σει τὸν πιστὸ στὴν πορεία του πρὸς τὴ Θεία Μυσταγωγία. Ἡ πνευματικότητα τοῦ βυζαντινοῦ μέλους εἶναι καρπὸς ἀνώτερης χριστιανικῆς ζωῆς ὅπως τὴ βίωσαν ἀνὰ τοὺς αἰῶνες οἱ ἱεροὶ ὑμνο- γράφοι καὶ μεγάλοι μελουργοὶ ποὺ ἦταν ἄνθρωποι βαθύτατα θρησκευό- μενοι γι’ αὐτὸ καὶ πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς ἁγίασαν. Χωρὶς νὰ ἐκτρέπονται σὲ βαρβαρικοὺς κραυγασμοὺς καὶ χωρὶς νὰ παρασύρονται ἀπὸ τοὺς τόσο γνώρι- μους καὶ στὴν ἐποχή μας νεωτερισμοὺς δημιούργησαν ἔργα θεϊκῆς ἐμπνεύσεως καὶ διαχρονικῆς διάρκειας. Ἡ εὐγένεια, ἡ αὐθόρμητη ζωηρό- τητα, ἡ σεμνότητα, ἡ ἐπιβλητικὴ ἱερο- πρέπεια, ἡ ἀντίθεση τῶν χρωματισμῶν ἐναρμονίζονται κατὰ τρόπο ποὺ προ- σφέρουν στὸν πιστὸ ἕνα κόσμο ἀνεξά- ντλητης πληρότητας καὶ ἀξεπέραστου κάλλους. Κοινὸ γνώρισμα ὅλων τῶν εἰδῶν τοῦ βυζαντινοῦ μέλους εἶναι ἡ ἠθικοπλαστικὴ δύναμη. Ὁ Μέγας Βα- σίλειος εὔστοχα παρατηρεῖ: «Ἡ χρι- στιανικὴ ποίηση τοῦ Βυζαντίου εἶναι ἕνα ὑπέροχο μελωδικὸ κήρυγμα ποὺ ἔχει τὴ δύναμη νὰ προκαλέσει ἱερὴ συγκίνηση, νὰ διευκολύνει τὴν κατα- νόηση τῶν δογματικῶν ἀληθειῶν τῆς πίστεώς μας. Ἡ ὑμνωδία γράφει, γαληνεύει τὴ ψυχή, καταπραΰνει τὴν ὀργή, σωφρο- νίζει τὴν ἀκολασία, στερεώνει τὴ φιλία. Ἡ ψαλμωδία ὅμως ἔχει τὴ δύναμη νὰ συγκινήσει ἀκόμη καὶ τὸν ἄνθρωπο μὲ πέτρινη καρδιὰ νὰ τὸν κάνει νὰ δακρύ- σει». Ὁ ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομoς μᾶς λέγει: «Ἡ ψαλμωδία ἐξαφανίζει τὴν ἀδικία, ἐνισχύει τὴ δικαιοσύνη, ἑρμηνεύει τὴν πίστη, οἰκοδομεῖ τὴν Ἐκκλησία, ζωογονεῖ τὴν πίστη τῶν ὀρθόδοξων». Πάνω σὲ ὅλα τὰ μελίσματα τῆς βυ- ζαντινῆς μουσικῆς ἀποτυπώνεται μία ἀσυνήθιστη καὶ ἀκατανόητη γιὰ τοὺς ἀμύητους μεταφυσικὴ αἴσθηση εἴτε πρόκειται γιὰ ὑποτυπώδη μελωδικὴ φράση εἴτε γιὰ τὸν πλούσιο διάκοσμο τῶν ἀργῶν ἰδιομέλων καὶ ἔντεχνων παπαδικῶν μαθημάτων. Ὁλόκληρη ἡ βυζαντινὴ μελουργία δονεῖται ἀπὸ μία ἐξυψωτικὴ δύναμη ποὺ βοηθᾶ τὴν ψυχὴ τοῦ πιστοῦ νὰ συλλάβει τὸ με- γαλεῖο τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, βοηθᾶ τὸν πιστὸ νὰ προσεγγίσει τὴν ἄπειρο Σο- φία τοῦ Θεοῦ καὶ νὰ καταλάβει πόσο μικρὸς καὶ ἀδύναμος εἶναι. Τὴ βυζαντινὴ μουσικὴ δὲν τὴν ἀντιλαμβανόμαστε ὅπως ἕνα τραγού- δι, ἀλλὰ τὴν αἰσθανόμαστε στὰ μύχια της ψυχῆς μας μὲ τὴ δύναμη τῶν ἤχων νὰ ἐκφράζει τὰ συναισθήματά μας τὶς Ψαλτήριον, 1856, Βενετία, βιβλιοθήκη Σκήτης Ἁγ. Ἄννης, Ἅγ. Ὄρους
  • 97.
    96 ἔντονες ἐσωτερικὲς παρορμήσειςκαὶ θεῖες καὶ πνευματικὲς ἀνατάσεις. Αὐτὸ τὸ θεῖο δῶρο ποὺ τὸ ἀποδέ- χθηκε τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὰ πρῶτα χρόνια της ἵδρυσής της. Καλλι- εργήθηκε κατὰ τὴ βυζαντινὴ περίοδο ἀπὸ ἁγίους μελουργούς. Διατηρήθηκε ἀπὸ τὸν ψάλτη κατὰ τὴν Τουρκοκρα- τία. Γαλούχησε γενεὲς γενεῶν ὀρθό- δοξων πιστῶν καὶ τοὺς βοήθησε νὰ ζήσουν τὴ λειτουργικὴ ζωὴ τῆς Ὀρθό- δοξης Ἐκκλησίας. Συνεπῶς εἶναι μία μακραίωνη παράδοση. Ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ ὡς θεῖο δῶρο, πολεμήθηκε ὅπως ὅλες οἱ ἑλληνικὲς παραδόσεις ἀπὸ τοὺς δυτικοὺς προστά- τες μας. Δυστυχῶς δὲν τὸ φρόντισε τὸ ἐλεύθερο ἑλληνικὸ κράτος ὅσο ἔπρεπε καὶ ἀμβλύνθηκε ἡ συνείδηση τὸν Νε- οέλληνα ἀπέναντί του μὲ ἀποτέλεσμα, μερικὰ ἐκκλησιαστικὰ συμβούλια, ἰδι- αίτερα στὶς πόλεις, ὄχι μόνο νὰ ἀντικα- ταστήσουν τὴν παραδοσιακὴ ψαλτικὴ τέχνη μὲ τὴν εὐρωπαϊκὴ πολυφωνία, ἀλλὰ καὶ νὰ εἰσάγουν μουσικὰ ὄργανα στὴν Ἐκκλησία μὲ τὸ πρόσχημα ὅτι αὐτὸ ἀρέσει στὸν κόσμο. Τὸ ἐπιχείρη- μα αὐτὸ εἶναι μία αὐθαίρετη γενίκευ- ση καὶ δὲν μπορεῖ μὲ κανένα τρόπο νὰ γίνει δεκτό, γιατί στὴ θεία λατρεία δὲν χρησιμοποιοῦμε ὅ,τι μᾶς ἀρέσει, ἀλλὰ ἐκεῖνα ποὺ τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλη- σίας ἀποδέχεται καὶ εἶναι σύμφωνα μὲ τὸ πνεῦμα τοῦ Εὐαγγελίου ὅπως αὐτὸ βιώθηκε καὶ καθορίζεται ἀπὸ τοὺς Ἁγί- ους Πατέρες. Ὁ χῶρος τοῦ ναοῦ δὲν εἶναι τόπος διασκέδασης· εἶναι χῶρος προσευχῆς. Προσευχόμαστε ὁμαδικὰ μὲ τοὺς ὕμνους τῆς ἐκκλησίας γι’ αὐτὸ καὶ ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ εἶναι μουσικὸς λό- γος. Αὐτὸ τὸ ὑπογραμμίζω γιατί καὶ ὁρισμένοι συνάδελφοί μου ἱεροψάλτες δυστυχῶς δὲν τὸ γνωρίζουν, ἢ ἄλλοι τὸ παραμερίζουν, ὅταν ἐκτρέπονται σὲ ὑπερβολὲς καὶ ἐξεζητημένους φωνη- τικοὺς γλυκασμούς, ὅταν αὐτοσχεδιά- ζουν καὶ ψάλλουν χωρὶς νὰ ἔχουν ἀπέ- ναντί τους τὸ μουσικὸ κείμενο. Εἶναι μία κακὴ συνήθεια ποὺ τοὺς ἀπομα- κρύνει ἀπὸ τὴν παραδοσιακὴ ψαλτικὴ τέχνη καὶ κινδυνεύουν νὰ τοὺς ἀπορ- ρίψει τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Πρέπει νὰ γνωρίζουν οἱ ἀγαπητοὶ συνάδελφοί μου ἱεροψάλτες ὅτι ὑπηρετοῦν στὸ ἀνα- λόγιο τὴ λειτουργικὴ τέχνη ποὺ ὀνομά- ζεται ψαλτικὴ τέχνη ἡ ὁποία πρέπει νὰ ἐμφορεῖται ἀπὸ τὶς Ἱερὲς Γραφὲς καὶ νὰ ἐκφράζει τὴ χριστιανικὴ ἁπλότητα, τὴ μετριοπάθεια, τὴν ἐπιείκεια, τὴν αὐτο- κυριαρχία, τὴ διάκριση, τὴν ταπείνω- ση μὲ ἕνα λόγο νὰ εἶναι σύμφωνη μὲ τὶς χριστιανικὲς ἀρετές. Κάθε παρέκκλιση ἀπὸ τὸν παραπάνω κανόνα πρέπει νὰ εἶναι ἐξαίρεση. Στὸ σημεῖο αὐτὸ πρέπει νὰ τονίσω ὅτι δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε πὼς ἡ Ὀρθό- δοξη Ἐκκλησία ἦταν ἀνέκαθεν ἀγω- νιστικὴ γι’ αὐτὸ προβάλλει συνέχεια τὶς μεγάλες ἀγωνιστικὲς μορφὲς τῆς πίστεώς μας, τοὺς ὁμολογητές, τοὺς Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς
  • 98.
    97 μάρτυρες, τοὺς μεγάλουςἱεράρχες ποὺ κατήγγελλαν κάθε αὐθαιρεσία τῶν ἑκάστοτε δυνατῶν. Τὸ Σταυρικὸ Πάθος εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ἔφερε τὴ Σωτηρία τοῦ κόσμου. Κάθε χριστιανὸς μὲ τὴν ὀρθοστασία, τὴν ἀγρυπνία τὸν σωματικὸ καὶ πνευ- ματικὸ κόπο συμμετέχει βιωματικὰ στὸ μέτρο τοῦ δυνατοῦ στὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ, τότε μόνο ἀποκτᾶ νόημα ἡ συμμετοχὴ στὴ θεία λατρεία. Ἂν ἀπὸ τὶς ἱερὲς ἀκολουθίες ἀφαιρεθεῖ κάθε ἀσκητικὸ πνεῦμα καὶ κάθε ἔννοια θυ- σίας καὶ διαποτιστοῦν ἀπὸ τὸ πνεῦμα εὐδαιμονισμοῦ καὶ καλοζωίας τὸ ὁποῖο προσφέρεται μὲ τὴ χρησιμοποίηση ἐκείνων τῶν ἀνέσεων καὶ εὐκολιῶν ποὺ ἀπολαμβάνουμε στὶς κοσμικὲς συ- γκεντρώσεις διαπράττουμε τεράστιο σφάλμα ποὺ θὰ ἀποβεῖ μοιραῖο γιὰ τὴν ἐκκλησιαστική μας παράδοση καὶ θὰ ἀποξηράνει καὶ τὶς ἐλάχιστες ὀάσεις τῆς ὀρθόδοξης πνευματικότητας ποὺ διέσωσε ἡ θυσία τῶν Ἁγίων τῆς Ἐκκλη- σίας μας. Δὲν εὐσταθεῖ ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι τὰ μουσικὰ ὄργανα καὶ ἡ εὐρωπαϊκὴ πο- λυφωνικὴ μουσικὴ θὰ προσελκύσουν τάχα τοὺς νέους στὴν Ἐκκλησία. Οἱ νέοι πάντα ἐνδιαφέρονται γιὰ ὅ,τι εἶναι ἀληθινό, γνήσιο καὶ αὐθεντικὸ καὶ πε- ριφρονοῦν ἀπομιμήσεις καὶ διασκευές. Συγκινοῦνται ἀπὸ τὸ ἀγωνιστικὸ φρό- νημα, τιμοῦν τὴ συνέπεια λόγων καὶ πράξεων. Ἂν θέλουμε νὰ τοὺς κερδί- σουμε μποροῦμε μόνο μὲ τὴν ἀρετή, ἡ ὁποία ἀφοπλίζει ἀκόμη καὶ τοὺς προκα- τειλημμένους ἐναντίον τῆς Ἐκκλησίας. Πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια μερικοὶ κληρικοὶ στὶς Σκανδιναβικὲς χῶρες χρησιμοποί- ησαν στὴν Ἐκκλησία τὴ μουσικὴ τζὰζ ποὺ τότε ἠλέκτριζε τὴ νεολαία γιὰ νὰ τοὺς προσελκύσουν στὴν Ἐκκλησία. Οἱ ναοὶ γέμισαν, ἀλλὰ γιὰ ἐλάχιστο χρονικὸ διάστημα καὶ παρὰ τὴν ἐπίμο- νη προσπάθειά τους οἱ νέοι δὲν ἔμειναν στὴν Ἐκκλησία. Ἀποδεικνύεται ἔτσι ὅτι πολὺ σωστὰ ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἀπάλλαξε ἀπὸ τὴν ἵδρυσή της τὴ μελουργία ἀπὸ τὴν ἐντατικὴ ἐξωτερίκευση καὶ κράτησε ἐπίμονα μακριὰ ἀπὸ τὴ θεία λατρεία τὰ ὄργανα καὶ καθιέρωσε τὴν αὐστηρὴ ἀπὸ χοροῦ μονωδιακὴ μονοφωνία ποὺ ἀποτελεῖ καὶ σύμβολο δογματικῆς ὁμο- γνωμοσύνης καὶ σύγχρονα ἐξυπηρετεῖ τὴν προσωπικὴ αὐθυπαρξία τοῦ προ- σευχομένου πιστοῦ. Κορυφαῖος Ἕλληνας καλλιτέχνης μεταξὺ ἄλλων εἶπε: «Ἡ βυζαντινὴ μουσική, αὐτὴ ἡ πολύτιμη παράδοση ποὺ μᾶς τὴ διέδωσαν καὶ μᾶς τὴν ἔμα- θαν οἱ ψάλτες ποὺ ἦρθαν μαζὶ μὲ τὸν Ἑλληνισμὸ τῆς προσφυγιᾶς ἔχει ἀντι- κατασταθεῖ σὲ ὁρισμένες Ἐκκλησίες ἀπὸ τὴν τετραφωνία. Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἡ ψαλμωδία ποὺ ἀκούγεται σὲ μία κηδεία π.χ. νὰ εἶναι πιὸ θλιβερὴ ἀπὸ τὸν θάνατο». Ὁ γνωστὸς σὲ ὅλους μας Διονύσιος Σαββόπουλος, ὅταν εἶδε στὴν τηλεόραση μία Ἀκολουθία τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδας, διαμαρτυρήθη- κε ἔντονα δηλώνοντας: «Ἀνοίγω τὴν Ὁ χορὸς τῶν ἀγγέλων
  • 99.
    98 τηλεόραση καὶ βλέπωἡ λειτουργία νὰ παίζεται κανταδόρικα, γλυκερά, ψευ- τοπολυφωνικὰ καὶ συνοδείᾳ ὀργάνων, ἄνευ αἰτίας ἤθους καὶ πνεύματος. Μία μουσικὴ ἔχουμε σ’ αὐτὴ τὴ χώρα καὶ προσπαθοῦμε, νέοι καὶ γέροι, κάπως νὰ διδαχθοῦμε ἀπὸ αὐτὴ καὶ βρῆκε τώρα τὸν καιρὸ ἡ Ε.Ρ.Τ. νὰ μᾶς προτεί- νει τὸ μπὲλ κά- ντο; Τὰ ξέρουμε τὰ κόμπλεξ τῶν ἑλληνομοντέρνων καὶ τῶν πρωτοπο- ριακῶν. Φοβᾶμαι ὅτι τὸ σαχλὸ αὐτὸ παράδειγμα αὐτῆς τῆς χορωδίας τσίρ- κο θὰ σπεύσουν νὰ τὸ μιμηθοῦν καὶ ἄλλοι. Κρούω τὸν κώδωνα τοῦ κινδύνου». Ὁ θεατρικὸς κριτικὸς Κώστας Γεωργουσόπουλος ἔγραψε: «Σ' ἕνα ναὸ τῆς Ν. Σμύρ- νης τὸν χορὸ τῶν ψαλτῶν ἀντικα- θιστᾶ μεικτὴ χο- ρωδία ποὺ συνο- δεύεται ἀπὸ ὀρχή- στρα ἐγχόρδων. Τὰ καμώματα αὐτὰ τῆς Ν. Σμύρνης εἶναι προτεσταντισμός. Τὴν ἔχετε πατήσει, κύριοι. Ὅσα δὲν πέτυχε παλαιότερα ὁ καθολικισμὸς μὲ τὴν Οὐνία θὰ τὸ πε- τύχει τώρα ὁ προτεσταντισμὸς καὶ ἡ ἠθική του ποὺ βρίσκονται στὰ θεμέ- λια του καπιταλισμοῦ. Πηγαίνετε στὸ Μετόχι τοῦ Πανάγιου Τάφου, θὰ δεῖτε πολλὰ νέα παιδιὰ μὲ τὶς μοτοσικλέτες τους. Ἡ Ἐκκλησία γεμίζει ἀκόμα καὶ στὶς Ἀγρυπνίες. Καὶ ἐκεῖ δὲν ὑπάρχουν χορωδίες καὶ βιολιά. Ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι ὠδεῖο οὔτε πασαρέλα». Ὁ μεγάλος Γάλλος μουσικολόγος Βυλερμὸζ γράφει: «Στὴ Δυτικὴ Εὐρώ- πη οἱ μουσουργοὶ ἔχτισαν συμπαγεῖς ὄγκους μουσικῆς. Ἀφοῦ λιθοτόμησαν γεωμετρικὰ σὲ μεγάλα κομμάτια σὰν πέτρες τὶς ἑπτὰ βαθμίδες τῆς δια- τονικῆς κλίμακας τὶς ἔβαλαν στὴ σειρὰ τὴ μία πάνω στὴν ἄλλη δημι- ουργῶντας μεγα- λόπρεπα ἠχητικὰ οἰκοδομήματα. Στὴν ἀνατολὴ δὲν θέλησαν νὰ ὀρθο- γωνίσουν τὸν ἦχο, τὸν δούλεψαν σὰν ἕνα λεπτότατο σύρμα. »Βάλθηκαν μὲ ἄκρα ἐπιμέλεια νὰ τὸν λειτουργοῦν μὲ ἐξαιρετικὴ εὐαισθησία, ἔτσι ποὺ τὸ πέρασμα τοῦ ἑνὸς ἀπὸ τοὺς ἑπτὰ φθόγγους στὸ γειτονικό του νὰ εἶναι τόσο ἀνεπαίσθητο, ὅσο καὶ οἱ ἀποχρώσεις ποὺ δένουν μετα- ξύ τους τὰ ἑπτὰ χρώματα τοῦ οὐράνιου τόξου. Ἀντὶ νὰ γίνει λοιπὸν συμπαγὴς ἡ μουσική, ἔγινε ἰριδισμὸς καὶ θωπεία ποὺ ἀγγίζει τὶς παρυφὲς τοῦ ἀσύλληπτου καὶ τοῦ ἀπρόβλεπτου. Ἐδῶ δὲν ἔχουμε στερε- ότυπα ὑλικά, ἀλλὰ ἕνα ἁπλὸ ποικιλό- χρωμο μεταξωτὸ νόημα, ὅπου ξετυλίγε- ται ὁ κυματισμὸς σχεδὸν ἀδιόρατα καὶ κάθε τοῦ χιλιοστόμετρο κλείνει μέσα τοῦ ὁλόκληρο κόσμο ἀπὸ συναισθήμα- Ἐγχειρίδιο βυζαντινῆς μουσικῆς
  • 100.
    99 τα καὶ ψυχικοὺςκραδασμούς». Ἡ βυζαντινὴ μελουργία ἐκφράζει τὸ σύνολο τῆς Ἐκκλησίας καὶ μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ εἶναι κατ’ ἐξοχὴν λαϊκή. Δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὶς εὐκαιρι- ακὲς συνθέσεις ποὺ κρατιοῦνται στὴν ἐπικαιρότητα μὲ τὴ διαφήμιση γιὰ λόγους κερδοσκοπικοὺς καὶ κατόπιν χάνονται. Τὸ μέλος τῶν γνωστῶν κο- ντακίων «Τῇ Ὑπερμάχῳ» καὶ «Ἡ Παρ- θένος σήμερον», ἔμεινε ἀνεξίτηλο ἀνὰ τοὺς αἰῶνες ἐπειδὴ ἐκφράζει τὴ λαϊκὴ ψυχὴ καὶ ὄχι τὴ συγκίνηση ἑνὸς συ- γκεκριμένου ἀτόμου. Οἱ συνθέσεις τῶν μεγάλων δυτικοευρωπαίων μελοποιῶν εἶναι ἔργα μαθηματικῆς σοφίας προικι- σμένων ἀτόμων καὶ γι’ αὐτὸ εἶναι ποὺ δύσκολο νὰ γίνουν κτῆμα τοῦ ἐκκλη- σιάσματος. Οἱ βυζαντινὲς μελωδίες μᾶς δίνουν τὴν εὐκαιρία γιὰ προσευχὴ ἐδῶ καὶ αἰῶνες. Κάθε φορὰ ποὺ ψάλλεται ἕνα χερου- βικό, ἕνα κοινωνικό, ἕνα προσόμοιο, δὲν ἐπαναλαμβάνουμε μηχανικὰ μία ὁρισμένη μελωδία, ἀλλὰ ἀνάλογα μὲ τὴ μουσικὴ μᾶς κατάρτιση, τὴ φωνητική μας ἱκανότητα καὶ κυρίως τὴ ψυχική μας διάθεση, ἀναδημιουργοῦμε τὴ μου- σικὴ σύνθεση μὲ σκοπὸ νὰ βοηθήσουμε τὸ ἐκκλησίασμα νὰ ἔχει νηφαλιότητα νὰ παραμείνει προσηλωμένο στὴν προ- σευχὴ ἔτσι ὥστε μὲ ἄνεση καὶ ἀναψυχὴ νὰ προσφέρει τὴν ἀπὸ καρδίας θυσίαν αἰνέσεως στὸ Δημιουργό. Πρέπει νὰ τονίσουμε ὅτι ἡ Βυζα- ντινὴ Μουσικὴ δὲν ἔχει καμμιὰ σχέση μὲ τὸν «ἀμανὲ» τῆς ἐγγὺς Ἀνατολῆς, οὔτε μὲ τὸ Ἰταλικὸ «μπελκάντο». Εἶναι τέχνη ἀρχαιότερη ἀπὸ τὶς μελωδίες τῶν γειτόνων μας. Ἡ στενή της σύζευξη μὲ τὴ λειτουργικὴ ποίηση τὴν κράτησε μακριὰ ἀπὸ ἐπιδράσεις καὶ διαβρωτικὲς ἀλλοιώσεις. Τὸν 4° μ.Χ αἰῶνα ἡ αἵρεση τῶν Μασσαλιωτῶν παρερμηνεύοντας τοὺς στίχους τοῦ Δαβίδ: «Αἰνεῖτε τὸν Κύρι- ον ἐν ἤχῳ σάλπιγγος ...Αἰνεῖτε Αὐτὸν ἐν κυμβάλοις ἀλαλαγμοῦ ... Αἰνεῖτε Αὐτὸν ἐν ψαλτήριῳ καὶ κιθάρα», θέ- λησαν νὰ εἰσαγάγουν τὰ ὄργανα στὴ Λατρεία. Ἡ Ἐκκλησία τοὺς καταδίκα- σε ὡς αἱρετικούς, γιατί παραγνώρισαν τὴ συμβολικὴ καὶ μεταφορικὴ σημασία ποὺ ἔχουν οἱ στίχοι αὐτοὶ τοῦ Προφή- τη Δαβίδ. Ἔρχεται ὁ ἅγιος Ἰσίδωρος Πηλου- σιώτης καὶ μᾶς λέγει: «Ἡ σάλπιγγα συμβολίζει τὴν Ἀνάσταση κατὰ τὴν ἡμέρα τῆς κρίσεως, τὰ κύμβαλα τὰ χείλη, τὸ ψαλτήριο τὴ γλῶσσα καὶ ἡ κιθάρα τὸ στόμα. Ὅλη ψυχὴ καὶ διά- νοια καὶ καρδία καὶ χείλεσι δοξάζω...». Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ψαλμωδία πρέπει νὰ εἶναι πηγαία καὶ προπαντὸς θερμή. Τὰ μουσικὰ ὄργανα εἶναι ἄψυχα καὶ ὁ χειριστής τους παγιδεύεται σὲ μία μη- χανικὴ ἀναπαραγωγὴ τοῦ ἤχου. Ἀντί- θετα ἡ φωνητικὴ μουσικὴ στηρίζεται στὸ ἔμψυχο ὄργανο τὴν ἀνθρώπινη φωνὴ ποὺ εἶναι τὸ τελειότερο μέσο ἔκφρασης τοῦ ἐσωτερικοῦ κόσμου τοῦ ἀνθρώπου. Στὴν Ἐκκλησία ἐξοικειωνόμαστε καὶ μὲ τὴ μουσική μας παράδοση. Ὅταν τὰ παιδιὰ συνηθίσουν ἀπὸ τὴ νηπιακὴ ἡλικία τους στὸ ἄκουσμα σωστῶν βυ- ζαντινῶν μελωδιῶν ἀποκτοῦν ἀξιό- λογο μουσικὸ ὑπόβαθρο ποὺ παίζει σπουδαιότατο ρόλο στὴ διαμόρφωση τῆς προσωπικότητάς τους. Αὐτὸ προ- σπαθεῖ νὰ κάνει ἡ σχολὴ βυζαντινῆς μουσικῆς ποὺ λειτουργεῖ στὸ Ὠδεῖο Ν. Μουδανιῶν. Ἡ μουσικὴ παράδοση τῆς ἑλληνικῆς Ὀρθοδοξίας δὲν εἶναι μαρτυ- ρία ἑνὸς παρελθόντος ποὺ ἔχει τελειώ- σει. Εἶναι δύναμη ζωντανὴ ποὺ ἐμπνέ- ει καὶ ἐμψυχώνει τὸ παρὸν ἐπειδὴ τὴν καλλίφωνη καὶ περίτεχνη βυζαντινὴ μονωδία διακρίνει προπαντὸς τὸ ὑπερ- βατὸ καὶ πανανθρώπινο στοιχεῖο.
  • 101.
    100 ειδησεισ Ἀπὸ τὴν παγκόσμια Ὀρθοδοξία καὶτὸν Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό Τὸ περιοδικό μας, σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα, θὰ ἀφιερώνη αὐτὲς τὶς σελίδες σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς καὶ πνευματικὲς προσπάθειες καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά. «ΑΓΚΑΛΙΑ»-ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΑΓΕΝΝΗΤΟΥΠΑΙΔΙΟΥ Ὁ Σύλλογος ἱδρύθηκε τὸ 1998 γιὰ νὰ συμβάλει στὴν προσπάθεια ἐνημέρωσης γιὰ ὅλα τὰ θέματα ποὺ ἀφοροῦν τὸ ἔμβρυο καὶ τὶς συνέπειες τῆς ἄμβλωσης, ἀλλὰ καὶ νὰ συμπαρασταθεῖ ψυχολογικὰ - κοινω- νικὰ - οἰκονομικὰ στοὺς γονεῖς καὶ τὸ παιδί τους. Στὸ διάστημα τῶν 10 ἐτῶν λειτουρ- γίας του ἔχει ἱδρύσει τὸ Κέντρο Φροντίδας Μητέρας καὶ Παιδιοῦ, ποὺ μετονομάστηκε σὲ ΑΓΚΑΛΙΑ καὶ μέσω τοῦ ὁποίου παρέχο- νται πολλὲς ὑπηρεσίες στὶς μητέρες. Εἶναι σωματεῖο, φιλανθρωπικό, μὴ κερδοσκοπι- κοῦ χαρακτήρα, Ν.Π.Ι.Δ., ἐγγεγραμμένο στὰ μητρῶα του Ὑπουργείου Ὑγείας καὶ Κοινωνικῆς Ἀλληλεγγύης ὡς Μὴ Κυβερ- νητικὴ Ὀργάνωση ποὺ παρέχει ὑπηρεσίες στὸν τομέα αὐτόν. Ὁ Σύλλογος Προστασίας Ἀγέννητου Παιδιοῦ-Ἡ Ἀγκαλιὰ ἔχει σκοπὸ τὴν προ- στασία τοῦ παιδιοῦ ἀπὸ τὴν κύησή του καὶ μετὰ τὸν τοκετό, καθὼς καὶ τῆς μητέρας του, ἔγγαμης ἢ ἄγαμης, κακοποιημένης ἢ μή, τὴν καλλιέργεια πνεύματος φιλοτεκνί- ας καὶ τὴν ἀποφυγὴ τῶν ἐκτρώσεων. Τὸ Κέντρο Φροντίδας Μητέρας καὶ Παιδιοῦ περιλαμβάνει ὅλες τὶς ὑπηρεσίες παροχῆς στήριξης τοῦ Συλλόγου Προστασίας Ἀγέν- νητου Παιδιοῦ. Τὸ Κέντρο Φροντίδας Μη- τέρας καὶ Παιδιοῦ παρέχει ἐντελῶς δωρε- άν: Κοινωνικὲς Λειτουργοὺς, Ἐθελόντριες Κοινωνικῆς Προνοίας, Παρακολούθηση τῆς ἐγκυμοσύνης ἀπὸ μαιευτῆρες, Κάλυψη τῶν ἐξόδων τοκετοῦ, ἐφόσον χρειάζεται, Νομικὲςσυμβουλὲςστὶςἐγκύουςἀπὸνομι- κούςΣτέγαση ἐγκύων, ὕρεση ἐργασίας στὶς μητέρες ἢ στοὺς συζύγους-συντρόφους
  • 102.
    101 Fraser University τοῦΚαναδᾶ. Μερικὰ χρόνια ἀργότερα τὸ 2004 μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Ἱδρύματος Νιάρχου δημιούργησαν στὸ Simon Fraser University τὸ Τμῆμα ἙλληνικῶνΣπουδῶν«ΣταῦροςΝιάρχος» ὅπου βασικὸς στόχος ἦταν μὲ τὴ βοήθεια τῆς τεχνολογίας νὰ διδάξουν Ἑλληνικὰ σὲ ὅλο τὸν κόσμο. Τὸ Νew Media Lab εἶναι ἡ ὁμάδα τεχνολογίας τοῦ τμήματος Ἑλλη- νικῶν Σπουδῶν «Σταῦρος Νιάρχος». Τὸ Odysseus project, ὅπως ὀνομάζεται, ἔχει ὡς κύριο στόχο νὰ μεταδοθεῖ ὁ ἑλληνικὸς πολιτισμὸς σὲ ἁπλοὺς πολῖτες ποὺ εἶχαν δίψα γιὰ μάθηση! http://www.news123.gr/nea/ewsgroup.php/5015280/ τους, σὲ συνεργασία μὲ ἰδιωτικοὺς καὶ κρα- τικοὺς φορεῖς, Εἰδικὸ τμῆμα ἀναδοχῆς, γιὰ βαπτίσεις, Καινούργια εἴδη καὶ εἴδη πρώτης ἀνάγκης ποὺ προσφέρονται στὸν Σύλλογο ἀπὸ ἰδιωτικοὺς καὶ κρατικοὺς φορεῖς, Μηνι- αῖα χρηματικὰ βοηθήματα καὶ κάλυψη ἔκτα- κτων οἰκονομικῶν ἀναγκῶν τῶν μητέρων, Σεμινάρια ἐπιμόρφωσης τῶν μητέρων. Ἐπίσης, γιὰ ὅλες τὶς παραπάνω περιπτώ- σεις ὁ Σύλλογος Προστασίας Ἀγέννητου Παιδιοῦ, ἐνημερώνει καὶ εὐαισθητοποιεῖ ἐθνικοὺς καὶ τοπικοὺς φορεῖς (κρατικὲς ὑπηρεσίες, δήμους, ἐνορίες, μητροπόλεις) πρὸς ἐπίλυση τῶν δυσκολιῶν ποὺ ἀντιμετω- πίζουν αὐτὲς οἱ μητέρες. ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Λεωφόρος Ἀθηνῶν 84, 10441 Ἀθήνα Τηλ. 2108828788, Φὰξ 2108235121 e-mail: info@agalia.org.gr Website: www.agalia.org.gr ΟΕΛΛΗΝΑΣΠΟΥΜΑΘΑΙΝΕΙ ΤΗΝΕΛΛΗΝΙΚΗΓΛΩΣΣΑ ΣΕΟΛΟΚΛΗΡΟΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ Ἕλληνες ποὺ διαπρέπουν στὸ ἐξωτε- ρικὸ ὑπάρχουν πολλοί, ἀλλὰ ὁ Κώστας Δεδεγκίκας μαζὶ μερικοὺς ἀκόμα νέους ἀνθρώπους κάνουν κάτι ξεχωριστὸ καὶ πραγματικὰ σημαντικὸ γιὰ τὴ διάδοση τοῦ ἑλληνικοῦ πολισμοῦ. Μαθαίνουν τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα μέσῳ ἐφαρμογῶν τοῦ διαδικτύου στοὺς Κινέζους καὶ σὲ ὁλό- κληρο τὸν πλανήτη. Μὲ ποιὸ τρόπο; Ἔφτιαξαν μία ἐφαρμογὴ καὶ μία ἱστοσελίδα στὸ διαδίκτυο. Περισσότεροι ἀπὸ 100.000 ἄνθρωποι εἶναι ἤδη χρῆστες καὶ ἔχουν κατεβάσει τὴν ἐφαρμογή. Ἡ ἰδέαξεκίνησετὸ1996ὅτανἝλληνεςμετα- νάστες τοῦ Βανκοῦβερ δώρισαν μισὸ ἑκα- τομμύριο δολάρια γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ τμήματος ἑλληνικῶν σπουδῶν στὸ Simon Ο ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ ΕΜΠΝΕΕΙ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΥΣΤΡΑΛΟΥΣ! «Ὁ θρυλικὸς Θόδωρος Κολοκοτρώνης μᾶς ἐμπνέει καὶ μᾶς καθοδηγεῖ ὅλους», ἀνάφερε ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀξιωματικῆς ἀντι- πολίτευσης Μπὶλ Σόρτεν σὲ μήνυμά του πρὸς τὴν ὁμογένεια μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς ἐθνικῆς ἐπετείου τῆς 25ης Μαρτίου. «Ὁ θρυλικὸς Κολοκοτρώνης μᾶς ἐμπνέει νὰ μὴν τὸ βάζουμε κάτω ὅποιες καὶ ἂν εἶναι οἱ δυσκολίες καὶ οἱ προκλήσεις», ὑπογραμμίζει ὁ κ. Σόρτεν καὶ λέει ὅτι ἡ Αὐστραλία γιορτάζει τὴν ἐπέτειο τῆς ἀνε- ξαρτησίας τῆς ἑλληνικῆς κοινότητας ποὺ εἶναιἀπὸτὶςἀρχαιότερες,δημοφιλέστερες καὶ πιὸ ὑπερήφανες κοινότητες τῆς χώ- ρας. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Ἐργατικοῦ κόμματος ἀναφέρει πὼς ἑκατομμύρια Ἕλληνες κα- νουν πράξη τὸ δόγμα τοῦ Σωκράτη καὶ δὲν εἶναι μόνο πολῖτες τῆς Ἑλλάδας ἀλλὰ ὅλου τοῦ κόσμου. http://e-athos.blogspot.gr/2014/03/a_23.html
  • 103.
    102 τμῆμαπληροφορικῆς,τράπεζααἵματοςκαὶ βέβαια ἐδῶ καὶ 26χρόνια οἱ καθιερωμένες Ἡμερίδες καὶ τὰ Συνέδρια. Μία ἄλλη προ- τεραιότητα ἦταν νὰ ἀποκτήσει ὁ σύλλογος τῶν ΠΑΤΡΙΩΝ φωνὴ μέσῳ τοῦ Τύπου, ἕνα βῆμα ἐπικοινωνίας μὲ τὰ μέλη του καὶ τοὺς ἀπανταχοῦ φίλους του.  Ὀργα- νώθηκε λοιπὸν ἡ ἔκδοση περιοδικοῦ μὲ τίτλο τὴν ἐπωνυμία τοῦ Συλλόγου, «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ».  Μία προσπάθεια ὁμολογου- μένως δύσκολη μὲ ἐντυπωσιακὰ ὡστόσο ἀποτελέσματα.  «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ» ἀποτε- λοῦν βῆμα παρουσίασης τῶν πεπραγμέ- νων τοῦ Συλλόγου καὶ ἔκφρασης ἀπό- ψεων καὶ ἰδεῶν, συνιστοῦν συνδετικὸ κρίκο ἀνάμεσα στὸ παρελθὸν καὶ τὸ πα- ρόν, ἀλλὰ καὶ ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους ποὺ τὰ ἀγαποῦν. Τέλος πολιτιστικὸ γε- γονὸς ἰδιαίτερης σημασίας θεωροῦνται οἱ ἐτήσιες ἐκδηλώσεις τῶν ΠΑΤΡΙΩΝ, ποὺ διοργανώνονται κάθε Ὀκτώβριο στὴν Ράχη μὲ τὴν εὐκαιρία τῆς πανήγυρης τοῦ πολιούχου τοῦ χωριοῦ Ἁγίου Λουκᾶ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ.  Στὰ ΠΑΤΡΙΑ περιλαμβά- νονται λατρευτικὲς ἐκδηλώσεις, ἐπιστη- μονικὰ Συνέδρια, θεατρικὲς παραστάσεις, ἐκθέσεις, συναυλίες κ.ἄ. Ἡ πολιτιστικὴ  διαδρομὴ ἔχει νὰ ἐπι- δείξει ἀκόμη ἐπαφὲς καὶ μὲ ἄλλους το- πικοὺς Συλλόγους στὸ βαθμὸ ποὺ αὐτὸ κρίνεται ἀναγκαῖο, γιατί ἡ συνεργασία πάντα ἀναδεικνύει τὶς εὐγενικὲς προσπά- θειες καὶ δημιουργεῖ τὶς προϋποθέσεις γιὰ γόνιμες μελλοντικὲς ἐπαφές.  Σὲ μία πολὺ ὄμορφη γωνιὰ τῆς μακε- δονικῆς γῆς, στοὺς πρόποδες τοῦ Ὀλύ- μπου καὶ τῶν Πιερίων βρίσκεται ἡ μικρὴ Ράχη τῆς Πιερίας, ὅπου ἑδρεύει ὁ Πολιτι- στικὸς Σύλλογος «ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ». Πρὶν ἀπὸ 35 χρόνια ἄρχισε νὰ ὑλοποιεῖται ἡ ἰδέα τῆς ἵδρυσης τοῦ πολιτιστικοῦ αὐτοῦ Συλλόγου. Ἦταν τότε ποὺ σὲ κάποιους νέους  εἶχε ὡριμάσει ἡ ἰδέα τῆς ἵδρυσης ἑνὸς Συλλόγου ποὺ θὰ συνέβαλε στὴ δι- ατήρηση τῆς παράδοσης τοῦ τόπου, ποὺ θὰ συνέτεινε στὴν ἐπιλεκτικὴ προσέγγι- ση τοῦ παρόντος καὶ μέλλοντος, συνδέο- νταςτὰδημιουργικὰκαὶἐποικοδομητικὰ μὲ τὸ χθές. Ἐπρόκειτο ἀρχικὰ γιὰ μικρὲς παρεμβάσεις στὴν καθημερινότητα τῆς ζωῆς τῆς μικρῆς κοινωνίας, γεμᾶτες ὅμως μεράκι. Τὴν ἀδυναμία ἀναπλήρωνε ἡ προσπάθεια, τὴν ὑστέρηση ἡ διάθεση, τὴν ἔλλειψη ἡ προσφορά, τὴν οἰκονο- μικὴ ἀδυναμία ἡ προσωπικὴ ἐργασία. Ἡ πρόοδος τοῦ χωριοῦ εἶχε γίνει ἀτομικὴ ὑπόθεση. Ὁ καθένας ἔθετε στὴν ὑπηρε- σία τοῦ κοινοῦ καλοῦ κάθε τί δικό του. Ἀγροτικὰ ὀχήματα καὶ ἐργαλεῖα. Μία θαυμαστὴ συνεργασία. Συστράτευση ψυχῶν καὶ σωμάτων. Ἡ δράση τοῦ πολιτιστικοῦ Συλλόγου «ΠΑΤΡΙΑ» στὰ 36 αὐτὰ χρόνια ἐξακτι- νώθηκε σὲ πάρα πολλοὺς τομεῖς μὲ στόχο πάντα τὴν ἠθικὴ συγκρότηση, τὴν πνευ- ματικὴ ἐξύψωση, τὴν ψυχικὴ ἀνάταση καὶ τὴν κοινωνικὴ ἀλληλεγγύη:  Θεα- τρικὲς παραστάσεις, χορευτικὰ συγκρο- τήματα, χορωδίες, μουσικές  ἐκτελέσεις καὶ μουσικὲς παραστάσεις, περιοδικό, ΠΑΤΡΙΑ 36 ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΔΡΑΣΗΣ 16ΧΡΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥ VIDEOGAME ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ Ὁ εἰκονιζόμενος μαθητὴς ἔκλεψε τὴν παράσταση μὲ τὴν πρόταση – Διαβάστε τί λέει ὁ ἴδιος καὶ ποιό εἶναι τὸ ἐνδιαφέ- ρον ἀπὸ μεγάλες ἐταιρεῖες κατασκευῆς
  • 104.
    103 videogame. Ἡ ἰδιοφυίατου, ἡ καινοτόμα ἐπιχειρηματική του πρόταση, ἀλλὰ καὶ τὸ νεαρὸ τῆς ἡλικίας του ἀποτελέσαν τὸν ἐκρηκτικὸ συνδυασμὸ ποὺ τὸν ἔκαναν νὰ ξεχωρίσει. Πλέον θέτει σοβαρὴ ὑπο- ψηφιότητα νὰ γίνει ἐπιχειρηματίας στὰ δεκάξι του χρόνια, διαθέτοντας τὴν ἐπι- χειρηματικὴ του ἰδέα σὲ κάποια μεγάλη ἑταιρεία κατασκευῆς videogame. Πρόκει- ται γιὰ τὸν Γιῶργο Σφουγγάρη, μαθητὴ στὴν Α΄ τάξη τοῦ 2ου Γενικοῦ Λυκείου Βόλου, ὁ ὁποῖος παρουσίασε ἕναν σχε- διαστὴ ἠλεκτρονικῶν παιχνιδιῶν, τὴ videogame πλατφόρμα AAA Quality Browser Games. Ὅπως ἀνέφερε ὁ ἴδιος μιλῶντας στὸν τοπικὸ «Ταχυδρόμο», πρόκειται γιὰ μία τεχνικὴ demo ποὺ μειώνει τὸν ὄγκο τῶν δεδομένων μὲ ἀποτέλεσμα νὰ παράγει ὑψηλῆς ποιότητας παιχνιδιῶν χωρὶς νὰ ἀπαιτεῖται ἐγκαταστάσῃ στὸν ὑπολο- γιστῇ.Ἡσυγκεκριμένηπατένταμάλιστα, συντελεῖ καὶ στὴ μείωση τοῦ κόστους παραγωγῆς, ἀφοῦ ἐξοικονομείται χρόνος καὶ ἀριθμὸς προσωπικοῦ. Ἡ πρότασή του ξεχώρισε ἀνάμεσα σὲ 25 ἐπιχειρημα- τικὲς προτάσεις ποὺ κατέθεσαν φοιτητὲς καὶ νέοι ἀπὸ κάθε γωνία τῆς Ἑλλάδας. Ἡ ἀγάπη του γιὰ τὰ videogames φαίνεται ὅτι πλέον τὸν ὁδηγεῖ καὶ σὲ ἐπιχειρημα- τικὰ μονοπάτια, πρὶν κἂν τελειώσει τὸ Λύκειο. www.pygmi.gr ΓΙΟΓΚΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ; Ἄλλη μία τάση τῆς «νέας ἐποχῆς» ποὺ παρουσιάζει ἔξαρση τὰ τελευταῖα χρόνια, λέγεται «μαθήματα θεραπευτικῆς Yoga». Δὲν θὰ μᾶς ἀπασχολοῦσε καθόλου ἂν δὲν ἀντιλαμβανόμασταν ὅτι ἐπιχειρεῖται ἀπὸ τὴν πολιτεία νὰ μπεῖ αὐτὸς ὁ πειρασμός στὰ σπίτια μας, στὶς οἰκογένειές μας μέσῳ τῆς δημόσιας ἐκπαίδευσης. Διαβάζουμε σὲ σχετικὸ forum (http:// truth.freeforums.org/topic-t4735.html): «Μετὰ τὴ σεξουαλικὴ διαπαιδαγώγη- ση εἰσάγουν τὴ θρησκεία τῆς ΓΙΟΓΚΑ στὴν ἐκπαίδευση! Ἀρχίζουν πρῶτα ἀπὸ τοὺς ἐκπαιδευτικοὺς ΚΑΙ συνέχεια θὰ ἔχουν τὰ παιδιά μας; Κατόπιν ἐντολῆς τοῦ Ὑπουργείου Ἐθνικῆς Παιδείας καὶ Θρησκευμάτων (ΥΠ.Ε.Π.Θ.) εἰσάγε- ται στὰ σχολεῖα τῆς πρωτοβάθμιας καὶ δευτεροβάθμιας ἐκπαιδεύσεως ἡ «θρη- σκεία» τῆς Γιόγκα. Ἤδη τὸ Ὑπουργεῖο ἔδωσε ἐντολή γιὰ σεμινάρια πρὸς τοὺς ἐκπαιδευτικούς. Ἤδη ἐστάλησαν ἀπὸ τὰ Γραφεῖα τῶν Συμβούλων πρὸς τοὺς Διευθυντὲς τῶν σχολείων οἱ σχετικὲς ὁδηγίες (4 σελίδες). Στὸ πρῶτο ἔγγραφο σημειώνεται: Παρακαλοῦμε νὰ προωθη- θοῦν τὰ συνημμένα σὲ ὅλα τὰ σχολεῖα ἁρμοδιότητάς σας. Στὸ δεύτερο ἔγγραφο σημειώνεται: Σεμινάρια γιὰ ὅλους τοὺς ἐκπαιδευτικοὺς Πρωτοβάθμιας καὶ Δευ- τεροβάθμιας Ἐκπαίδευσης: Ἡ Yoga στὴν Ἐκπαίδευση. Στὸ τρίτο ἔγγραφο σημει- ώνονται οἱ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΕΠΙΤΡΟ- ΠΕΣ καὶ οἱ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΕΣ. Καὶ στὸ τέταρτο ἔγγραφο παρουσιάζεται τὸ Πρό- γραμμα Σεμιναρίων (Φιλοσοφία τῆς γιό- γκα, ὁ ρόλος τῆς ἀναπνοῆς, Hatha Yoga, ἀναπνευστικὲς ἀσκήσεις (Prananayama) – Στάσεις (Asana) καὶ βαθειὰ χαλάρωση κ.λπ. Καὶ ὅλα αὐτὰ τὰ παρουσιάζουν ὡς ἀσκήσεις δῆθεν τοῦ σώματος, ὥστε νὰ ἐξαπατοῦν τοὺς ἀφελεῖς ὅτι πρόκειται γιὰ γυμναστικὲς ἀσκήσεις.
  • 105.
    104 Ἡ Yoga εἶναιΘΡΗΣΚΕΙΑ κύριε Ὑπουργέ… Ἡ Γιόγκα εἶναι ἡ μέθοδος γιὰ τὴν ἀνάπτυξη τῆς συνείδησης καὶ τὴν ἐναρμόνιση ὅλων τῶν φορέων με- ταξύ τους καὶ αὐτῶν μὲ τὸ σύμπαν, τὴ θεότητα. Δὲν εἶναι, ὅπως λανθασμένα θεωρεῖται, ἕνα σύστημα γυμναστικῆς, χαλάρωσης ἢ ἀναπνοῶν ἀλλὰ μία φιλο- σοφία καὶ μία ἐπιστήμη ποὺ ἡ γνώση καὶ ἡ πρακτική της ἐξάσκηση δίνουν στὸν ἄνθρωπο τὴ δυνατότητα νὰ ξεπεράσει τὸν ἑαυτό του…». http://www.katanixis.blogspot Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ «ΘΕΤΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ»: ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΓΕΛΟΙΑ ΝΕΟΕΠΟΧΙΤΙΚΗ ΑΠΑΤΗ! Ἡ θεωρία περὶ «θετικῆς καὶ ἀρνητικῆς ἐνέργειας», εἶναι ἕνα ἀκό- μη ὄχημα τῆς Νέας Ἐποχῆς, μάλιστα μὲ «πολλὰ βαγόνια»…τοὐτέστι περιλαμβά- νει πληθώρα  ἀνατολικῶν φιλοσοφιῶν- πεποιθήσεων, μὲ ἀπώτερο σκοπὸ νὰ ἀποπροσανατολίσει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὸν δρόμο τοῦ Ἀληθινοῦ Θεοῦ. Ἔχει ἤδη κατακλύσει καὶ τὸν δυτικὸ κόσμο (βλέπε διαφημίσεις προϊόντων, συναυλί- ες, περιοδικά, ἐκπομπὲς καὶ ἄλλα πολλὰ ποὺ προβάλλουν ὡς λεκτικὸ moto, ὡς πι- στεύω καὶ ὡς τρόπο ζωής  τὴν «θετικὴ καὶ ἀρνητικὴ ἐνέργεια» ). Ἡ ὡραιοποι- ημένη θεωρία περὶ «θετικῆς ἐνέργειας», ἀπομακρύνει περίτεχνα τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ κάθε ἴχνος ἀληθινῆς πίστης, ὀρθόδο- ξου βίου καὶ ὁδηγεῖ τοὺς ἀσπαστές της στὰ πλοκάμια τῆς Λευκῆς καὶ Μαύρης Μαγείας ποὺ κρύβει ἀπὸ πίσω της.  Μελετῶντας τὶς θρησκευτικὲς πεποι- θήσεις σχεδὸν τῶν περισσότερων ἀνα- τολικῶν λαῶν, θὰ βροῦμε θεωρίες περὶ «ἰσοδυναμίας καλοῦ καὶ κακοῦ», περὶ ἀέναης πάλης μεταξὺ αὐτῶν τῶν δύο καὶ κρατηθεῖτε καλά… περὶ μὴ ὑπερίσχυσης τοῦ ἑνὸς ἔναντι τοῦ ἄλλου.  Θεωροῦν πὼς αὐτὰ τὰ δύο εἶναι καταδικασμένα νὰ ἔχουν πάντα ἰσοπαλία! Βέβαια ὁ κάθε νοήμων ἄνθρωπος, θὰ σκεφτόταν: «πῶς εἶναι καλὸ τὸ «καλό», ὅταν δὲ νικᾶ καὶ δὲν ὑπερισχύει;»…. Γι’ αὐτὸ νὰ μὴν ἔχου- με αὐταπάτες. Δὲν ὑπάρχει καλὴ μαγεία οὔτε καλὸς μάγος κι επομένως ὅ,τι προ- έρχεται ἀπὸ αὐτὰ  δὲν εἶναι καλό! Ἡ Νέα Ἐποχὴ ἔχει τεχνηέντως δημιουργήσει ἕνα ψευτοδίλημμα, προκειμένου νὰ πα- γιδέψει τὴν ἀνθρωπότητα στὸν σκοταδι- σμό της καὶ νὰ τὴν ἐμποδίζει ἀπ’ τὸ νὰ συναντήσει τὸν Ἀληθινὸ Θεό. Βέβαια γιὰ μιὰ ἀκόμη φορὰ λογαριάζουν χωρὶς τὸν Ξενοδόχο, ὁ Ὁποῖος καταδέχεται νὰ τοὺς φιλοξενεῖ  στὸν δικό Του κόσμο  μὲ  τὸ δικό Του δῶρο τῆς ζωής ποὺ τοὺς χάρισε περιμένοντας μακρόθυμα τὴ μετάνοιά τους! http://hggiken.pblogs.gr/2014/01/h-thewria-ths- thetikhs-energeias-allh-mia-neoepohitikh-apath.html ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ   Ὁλοκληρώθηκαν μὲ ἐπιτυχία οἱ ἐργασίες τῆς Ἡμερίδας:  «Χρειαζόμαστε τὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ στὴν Ἑλλάδα καὶ στὸν Κόσμο;»,  ποὺ πραγματοποιήθηκε στὸ ξενοδοχεῖο Χίλτον, στὴν αἴθουσα «ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ 2» τὴν 21η Δεκεμβρίου 2013, στὸ πλαίσιο τοῦ Πολυσυνεδρίου «Money Show Athens 2013».
  • 106.
    105 Δευτέρα 07/07 ΘΕΣ/ΝΙΚΗ–ΜΠΟΛΟΥ Ἀναχώρησηἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκη στὶς 05:00. Ἄφιξη νωρὶς τὸ βράδυ στὸ ξενοδοχεῖο μας στὴν Μπόλου (ἀρχ. Κλαυδιούπολη). Δεῖπνο. Ἀνάπαυση. Τρίτη 08/07 ΜΠΟΛΟΥ–ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωϊνὸ καὶ ἀναχώρηση.ΔιὰμέσῳτῆςἀλμυρῆςλίμνηςΤάτα καὶ Ἀρχαιλαΐδος στὴν Καππαδοκία φθάνουμε στὸν τόπο ποὺ ἁγίασε ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Ῥῶσος, ἀκολουθεῖἡἑλληνικὴΣινασσὸςμὲτὸνΙ.Ν.Ἁγ. Κωνσταντίνου καὶ Ἑλένης καὶ τὶς μοναδικὲς κατοικίες μὲ τὶς Ἑλληνικὲς ἐπιγραφές. Τετάρτη 09/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωϊνὸ.Προσκύνημαστὴνμοναστικὴπολιτεία τοῦ Περιστρέμματος καὶ ἀκολουθώντας τὸν Μέλανθο ποταμὸ ἐπισκεπτόμαστε τὶς ἱερὲς μονές μὲ ἁγιογραφίες πρώιμης Καππαδοκικῆς τέχνης. Ἀκολουθεῖ ὁ Ι. Ν. τοῦ Ἁγ. Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου στὴν Καρβάλη, ἕπειτα ἡ ΝαζιανζόςκαὶφθάνουμεπλησίοντῆςἈριανζοῦ, ὅπου καὶ θὰ προσκυνήσουμε τὸ μοναδικὸ κόσμημα τῆς Κόκκινης Ἐκκλησίας (Κιζὶλ Κιλισέ). Ἀκολουθεῖ ἡ Μαλακοπὴ ὅπου καὶ θὰ ταξιδέψουμε στὰ ἔγκατα τῆς ἠφαιστειακῆς Καππαδοκικῆς γῆς. Ἄφιξη ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα στὸ ξενοδοχεῖο. Δεῖπνο. Πέμπτη 10/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωινὸστὸξενοδοχεῖο.Ξεκινᾶμεμὲἐπίσκεψη- ξενάγηση στὴν ὑπόσκαφη ἱερὴ μοναστικὴ πολιτεία τοῦ Κοράματος, μετά θὰ βρεθοῦμε στὸν ναὸ τοῦ Νικηφόρου Φωκᾶ. Ἀκολουθεῖ ἡ ἱερὴ πόλη τῆς Καισαρείας. Ἐλεύθερος χρόνος στὴν Κλειστὴ Ἀγορὰ τῆς πόλης ἐντὸς τῶν Βυζαντινῶν Τειχῶν. Ἐπιστροφὴ στὸ ξενοδοχεῖο. Προαιρετικὴ παρακολούθηση τοῦ χοροῦ τῶν Δερβίσηδων. Δεῖπνο. Παρασκευὴ 11/07 ΠΡΟΚΟΠΙ Πρωινὸ στὸ ξενοδοχεῖο. Σήμερα θὰ ἐπισκεφτοῦμε τὴν ἐκπληκτικὴ μοναστικὴ πολιτεία τῆς Σοανδοῦ. Ἀμέσως θὰ βρεθοῦμε στὰ Φάρασσα, τὴ γενέτειρα τοῦ Ἁγ. ἈρσενίουκαὶτοῦγέροντοςΠαϊσίου.Ἀκολουθεῖ προσκύνημα στὸ ἱστορικὸ χωριὸ καὶ στὸ ναὸ τῶν Ἁγ. Βαραχησίου καὶ Ἰωνᾶ. Ἐπιστροφὴ στὸ ξενοδοχεῖο ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα. Δεῖπνο. Σάββατο 12/07 ΠΡΟΚΟΠΙ–ΠΡΟΥΣΑ Πρωινὸ καὶ ἀναχώρηση. Ἄφιξη τὸ ἀπόγευμα στὴν Προύσα. Περιήγηση πόλης. Θὰ καταλήξουμε στὴν Κλειστὴ Ἀγορὰ τῆς πόλης καθὼς καὶ στὴν Ἀγορὰ τῶν Μεταξωτῶν. Τακτοποίηση στὸ ξενοδοχεῖο. Προαιρετικὸς βραδινὸςπερίπατοςστὴγραφικὴπόλη.Δεῖπνο. Ἀνάπαυση. Κυριακὴ 13/07 ΠΡΟΥΣΑ-ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Πρωινὸ-Ἀναχώρηση.ΔιὰμέσουἈπολλωνιάδας λίμνης, Πανόρμου, Ἀρτάκης φθάνουμε στην Λάμψακο. Προσκύνημα στὸ ναὸ τοῦ Ἁγ. Παρθενίου (σήμερα τζαμί). Ἀμέσως μετὰ μὲ τὸ φέρυ μπόουτ περνᾶμε τὰ Στενὰ τῶν Δαρδανελίων καὶ φθάνουμε στὴν Καλλίπολη. Ἄφιξη ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα στὴν Θεσσαλονίκη. Περιλαμβάνει: Μεταφορὰ μὲ ὑπερυψωμένο λεωφορεῖο. Ἠμιδιατροφὴ (πρωινὸ καὶ βραδινὸ) σὲ ξενοδοχεῖα4*καὶ5*.Τὰεἰσιτήριατοῦφέρυμπόουτ στὴ διαδρομὴ τῶν Στενῶν τῶν Δαρδανελίων. Δὲν περιλαμβάνεται ὅ,τι ἀναφέρεται ὡς προαιρετικὸ καὶοἱεἴσοδοιτῶνμουσείων.Τὸπρόγραμμαμπορεῖ νὰ ἀλλάξει ἀνάλογα μὲ τὶς περιστάσεις κατόπιν ἀποφάσεως τοῦ ἐπικεφαλῆς τοῦ προσκυνήματος καθὼς καὶ τοῦ ξεναγοῦ. Τιμή: 410 Εὐρώ. Προκαταβολὴ 150 εὐρὼ μέχρι τὴν 31η Μαΐου. Ε Κ Δ Ρ Ο Μ Η ΚΩΝ/ΠΟΛΗ-ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ-ΠΡΟΥΣΑ- ΦΡΥΓΙΑ-ΒΙΘΥΝΙΑ-ΓΑΛΑΤΙΑ-ΛΥΚΑΟΝΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:ΣτὰγραφεῖατῆςΕ.ΡΩ.,2310552207καθὼςκαὶστὸνκ.ΝίκοΠαπαδόπουλο:6937612252 7-13 Ἰουλίου, 7 ἡμέρες/6 διανυκτερεύσεις
  • 107.
    106 Ἡ Ἡμερίδα διοργανώθηκεἀπὸ τὸν Ὀργανισμὸ γιὰ τὴν Διάδοση τῆς Ἑλλη- νικῆς Γλώσσας (ΟΔΕΓ), τὸν Ὅμιλο Εὐρωπαϊκῶν Ἑταιρειῶν Καθηγητῶν Κλασικῶν Γλωσσῶν καὶ Πολιτισμῶν (Euroclassica) καὶ  τὸ Σχολεῖο Ἑλλη- νικῶν «Μέγας Ἀλέξανδρος» τοῦ Ἑλλη- νοβρετανικοῦ Κολλεγίου. Συνοπτικὰ οἱ ὁμιλητὲς εἶπαν: «Ναί, εἶναι ἀπαραίτητη ἡ διδασκαλία τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν στὰ σχολεῖα τῆς Ἑλλάδας καὶ τοῦ κόσμου. Ἡ ἐκμά- θηση τῆς γλώσσας αὐτῆς, ποὺ δὲν εἶναι νεκρή, ἀφοῦ χιλιάδες λέξεις της χρησιμο- ποιοῦνται καὶ στὴν νέα ἑλληνικὴ ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες τοῦ δυτικοῦ κόσμου, βοηθᾶ στὴν γλωσσικὴ καλλιέρ- γεια τῶν νέων. Ἐπὶ πλέον, τὸ περιεχό- μενο τῶν διδασκομένων κειμένων, ποι- ητικῶν, ἱστορικῶν, φιλοσοφικῶν, θεα- τρικῶν, ἐπιστημονικῶν εἶναι ἡ βάση τοῦ σημερινοῦ δημοκρατικοῦ κόσμου καὶ ἰδιαιτέρως τῶν Xωρῶν τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀμερικῆς». ατὰ τὴν ἡμερίδα ἀναδεί- χθηκε καὶ τὸ ὅτι ὁ προβληματισμὸς γιὰ τὸ ἐὰν καὶ πῶς πρέπει νὰ διδάσκονται τὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ δὲν εἶναι μόνο ἢ κυρί- ως ἑλληνικός, ἀλλὰ ἀπασχόλησε καὶ ἀπα- σχολεῖ πολιτικοὺς καὶ παιδαγωγοὺς καὶ φιλολόγους σὲ ὅλες τὶς χῶρες ἐπὶ αἰῶνες. Τὸ γεγονός, ὅτι ἡ Ἀρχαία Ἑλληνικὴ δι- δάσκεται σὲ χῶρες ὅπως τὸ Μεξικὸ καὶ φυσικὰ σὲ ὅλες τὶς χῶρες τῆς Εὐρωπα- ϊκῆς Ἕνωσης μᾶς δίνει θάρρος, γιατὶ μᾶς ἀποδεικνύει ὅτι ὁ ἀγώνας μέχρι τώρα εἶναι ἐπιτυχής.  Μὲ βάση τὰ ἀνωτέρω οἱ διοργανωτὲς σκέπτονται ἤδη τὰ ἑπόμενα βήματά τους γιὰ τὴν ἐνίσχυση τῆς διδα- σκαλίας τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν στὴν Ἑλλάδα καὶ τὸν κόσμο. ΟΔΕΓ ΙΔΡΥΣΗ ΄΄ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ΄΄ Ἱδρύεται «Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πολιτιστικῶν Συλλογῶν Μακεδόνων» 100 χρόνια ἀπὸ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Μακεδονίας καὶ τὴν ἐνσωμάτωσή της στὸν ἐθνικὸ κορμό. Στὴν πρώτη συνέλευ- ση συζητήθηκαν ὀργανωτικὰ θέματα, οἱ τελευταῖες λεπτομέρειες τοῦ καταστατι- κοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ προγραμματισμὸς τῶν ἐκδηλώσεων τῆς Ὁμοσπονδίας. Καὶ τὸ ὄνομα αὐτῆς: «Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πολιτιστικῶν Συλλόγων Μακεδόνων». Ἀκριβῶς 100 χρόνια ἀπὸ τὴν ἀπελευθέ- ρωση τῆς Μακεδονίας καὶ τὴν ἐνσωμάτω- σή της στον ἐθνικὸ κορμό, οἱ πολιτιστικοὶ σύλλογοι γηγενῶν Μακεδόνων, ὀργανώ- νονται. Ἡ Πανελλήνια Ὁμοσπονδία Πο- λιτιστικὼν Συλλόγων Μακεδόνων εἶναι γεγονός, μὲ στόχο τὴ διαφύλαξη καὶ τὴ διάδοση τῆς αὐθεντικῆς μακεδονικῆς πα- ράδοσης καὶ τὴν ἀντιμετώπιση τῆς φιλο- σκοπιανῆς προπαγάνδας, ποὺ ἀμφισβητεῖ εὐθέως τὴν ἑλληνικότητα Μακεδόνων καὶ Μακεδονίας. Στὴν πρώτη συνέλευση ποὺ πραγμα- τοποιήθηκε πρόσφατα στὸ Πολιτιστικὸ Κέντρο τῆς Σχολῆς Ἀριστοτέλους στὴ Νάουσα, συμμετείχαν ἀντιπρόσωποι πο- λιτιστικῶν συλλόγων ἀπὸ ὅλους τοὺς νόμους τῆς Μακεδονίας, ἀλλὰ καὶ πολι- τιστικοὶ σύλλογοι Μακεδόνων Ἑλλήνων ἀπὸ ἄλλα γεωγραφικὰ διαμερίσματα τῆς χώρας. Ὅπως ἔγινε γνωστό, συζητήθη- καν ὀργανωτικὰ θέματα, οἱ τελευταῖες λε- πτομέρειες τοῦ καταστατικοῦ, ἀλλὰ καὶ ὁ προγραμματισμὸς τῶν ἐκδηλώσεων τῆς Ὁμοσπονδίας κ.ἄ. Παράλληλα ἀνακοινώ- θηκε πῶς κάθε χρόνο, ἀρχὲς Ὀκτωβρίου, θὰ πραγματοποιεῖται μεγάλη πολιτιστικὴ ἐκδήλωση στὴν Θεσσαλονίκη. Για συμ- βολικοὺς λόγους, ἔδρα τῆς Π.Ο.Π.Σ.ΜΑ. ἔχει ὁριστεῖ ἡ Πέλλα, γενέτειρα τοῦ Με- γάλου Ἀλεξάνδρου.
  • 108.
    107 MYSCHOOL:ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΑΚΕΛΩΜΑΤΟΣ»ΤΟΥ ΔΙΚΟΥΜΟΥΣΧΟΛΕΙΟΥ, ΤΟΥΔΙΚΟΥΜΟΥΠΑΙΔΙΟΥ, ΤΟΥΕΑΥΤΟΥΜΟΥ! 1949 - Κυκλοφορεῖτὸ βιβλίο τοῦ Τζ. Ὄργουελ   «1984»  στὸ ὁποῖο προφητικὰ παρουσιάζεται ἕνα ζοφερὸ μέλλον ὅπου ὅλα καὶ ὅλοι ἐλέγχονται ἀπὸ τὸν Μεγάλο Ἀδερφό… 2013  - Τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας προ- σπαθεῖ στὰ πλαίσια  «τῆς ἀναβάθμισης καὶ ἐκσυγχρονισμοῦ τῆς πληροφοριακῆς ὑποδομῆς του, … τῶν σχολικῶν μονάδων καὶ τῶν ἀποκεντρωμένων διοικητικῶν δομῶν του» νὰ ἐπιβάλει τὴν πλατφόρ- μα «Μy School» ἕνα πρόγραμμα ὅπου θὰ συμπληρώνονται σὲ καθημερινὴ βάση ποικίλες πληροφορίες ποὺ ἀφοροῦν τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν μαθητῶν, τῶν γονέων καὶ τῶν ἐκπαιδευτικῶν. Μία βάση δεδομένων ὅπου: - καταγράφονται οἱ ἀπεργίες καὶ ἡ «συ- νεργασιμότητα» τῶν ἐκπαιδευτικῶν, οἱ ἐπιδόσεις, οἱ ἔλεγχοι, τὰ ἀπολυτήρια, οἱ μετακινήσεις ἀλλὰ καὶ  ἡ κοινωνικὴ συ- μπεριφορὰ τῶν μαθητῶν καὶ νηπίων. - Τὰ τμήματα καὶ τὰ σχολεῖα θὰ φτιάχνο- νται στὴ λογικὴ τῶν ἀριθμών καὶ ὄχι τῶν πραγματικῶν ἀναγκῶν. - Τὸ κάθε σχολεῖο ὡς ΄΄μαγαζάκι΄΄ θα ἀνε- βάζει τὶς ἐπιδόσεις του, τὶς «δράσεις» καὶ τὶς «καινοτομίες του», προκειμένου νὰ ψαρεύει πελάτες.  καὶ  - «Ὁ κάθε μαθητὴς καὶ ἐκπαιδευτικὸς θὰ φτιάχνει τὸ «προφὶλ» του σὲ ἕνα ψηφιακὸ περιβάλλον ποὺ θὰ παρέχει τὸν «χῶρο» καὶ τὰ «ἐργαλεῖα» γιὰ νὰ ἐξυπηρετεῖ καὶ νὰ ἀναβαθμίζει αὐτὸ ποὺ ἤδη συμβαίνει στὸ σχολεῖο. Μία τέτοια βάση δεδομένων, ἡ ὁποία θὰ προωθεῖ - ἐξυπηρετεῖ τὸ συγκεκριμένο περιεχόμενο σπουδῶν, τὴν κατηγοριοποί- ηση τῶν σχολείων,  τὴν «σπιουνιά», τὴν ποινικοποίηση τῆς συμπεριφορᾶς ἐκπαι- δευτικῶν – μαθητῶν καὶ τὴν κινητικότη- τά τους δὲν τὴν ἔχουμε ἀνάγκη. ΤὸMySchoolεἶναιἕναἀκόμαἐργαλεῖο στὰ χέρια τους, ἕνας ἀκόμα πίνακας, μέσα στὸν ὁποῖο ὅλοι ἐμεῖς,  οἱ ἐκπαιδευτικοὶ καὶ τὰ παιδιά μας εἴμαστε ἀριθμοὶ σὲ κου- τάκια. Εἶναι φανερὸ ὅτι παραβιάζονται τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν μαθητῶν/ νηπίων. Εἶναι φανερὸ ὅτι παραβιάζονται τὰ προσωπικὰ δεδομένα τῶν γονέων. Εἶναι φανερὸ ὅτι φακελώνονται οἱ κα- θηγητές,  οἱ δάσκαλοι καὶ οἱ νηπιαγωγοί. Ἀναρωτιόμαστε ποιά οὐσιαστικὴ ἀνάγκη μπορεῖ νὰ καλύψει μία τέτοιου εἴδους καθημερινὴ ἀπογραφὴ καὶ σὲ ποιῶν τὰ χέρια θὰ φτάσουν αὐτὰ τὰ στοιχεῖα. Μὲ ποιὸν τρόπο καὶ ποιός θὰ μᾶς διασφαλίσει τὸ ἀπόρρητο τῶν προσωπικῶν δεδομένων μαθητῶν, γονέων καὶ ἐκπαιδευτικῶν. Ὀφείλουμε ὡς γονεῖς νὰ ὑποψια- στοῦμε τὰ χειρότερα καὶ νὰ περιφρουρή- σουμε τὰ παιδιά μας. Γι’ αὐτὸ ζητᾶμε ἀπὸ τοὺς γονεῖς νὰ μὴν δίνουν τὰ στοιχεῖα τῶν παιδιῶν τους, τοὺς διευθυντὲς τῶν σχολείων νὰ ἀρνηθοῦν νὰ παίξουν τὸν ρόλο τοῦ «ἀπογραφέα» καὶ τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας νὰ τὸ ἀποσύρει. Γιατί στὸ χέρι μας εἶναι τὸ «1984» νὰ μὴν καταγραφεῖ ὡς μέλλον ἀλλὰ ὡς παρελθόν. Ἁγία Παρασκευὴ 9 Ἰανουαρίου 2014 ΤΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ Ἕνωση Συλλόγων Γονέων Ἁγίας Πα- ρασκευῆς, - Σύλλογος Ἐκπαιδευτικῶν Π.Ε. «Ὁ Περικλῆς»
  • 109.
    ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ,ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟ1821, 31-3-2013. ΚΟΖΑΝΗ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, 11-12-13. ΑΙΓΙΝΑ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2013. ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΡΟ ΠΑΛΑΙΑΣ ΒΟΥΛΗΣ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΠΟΥΛΑΚΟ, 18-5-13. ΑΓΡΙΝΙΟ, ΜΕΤΑ ΟΙΝΟΥ ΚΑΙ ΙΧΘΥΟΣ, 3-11-13.
  • 110.
    ΕΔΕΣΣΑ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝΑΓΡΟΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ, 26-6-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΑΡΙΔΑΙΑ Ν. ΠΕΛΛΑΣ, 17-2-13. ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ Ν. ΠΕΛΛΑΣ, ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΤΡΟΚΟΣΜΑ, 10-3-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ, 10-2-13. ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ ΡΩΜΑΙΪΚΟ ΓΛΕΝΤΙ ΜΕ ΤΗΝ Ε.ΡΩ. Ν. ΠΕΛΛΑΣ, 13-10-13. ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΓΡΟΤΕΣ, ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ, 19-1-13.
  • 111.
    110 dc d' Κ α­τὰ τὸ πα­ρὸνἔ­τος συμ­πλη­ρώ­ νον­ται δι­α­κό­σια χρό­νια ἀ­πὸ ἕ­να πο­λὺ ση­μαν­τι­κὸ γε­γο­νὸς τῆς ἱστορίας τῆς ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς βυ­ζαν­ τι­νῆς μου­σι­κῆς καὶ κατ᾿ ἐπέκτασιν τοῦ Γένους γε­νι­κό­τε­ρα. Πρό­κει­ται γιὰ τὴν σύσταση τῆς σημερινῆς ἐν χρήσει ση­μει­ ο­γρα­φί­ας, ἡ ὁποία συ­νή­θως κα­λεῖ­ται νέ­α μέ­θο­δος. Οἱ ἀ­παι­τή­σεις πο­λυ­ε­τοῦς ἐκ­μα­ θή­σε­ως τῆς Πα­λαι­ᾶς Γρα­φῆς καὶ τὸ δια­ ρκῶς αὐ­ξα­νό­με­νο πλῆ­θος τῶν μου­σι­κῶν συν­θέ­σε­ων ἀ­πέ­τρε­παν τοὺς πολ­λοὺς ἀ­πὸ τὴν μύ­η­ση στὴν ψαλ­τι­κὴ τέ­χνη, μὲ ἀ­πο­τέ­λε­σμα νὰ ὑ­πάρ­χει ἔν­το­νο πρό­βλη­ μα δι­α­δο­χῆς. Τὸ ἔ­τος 1814, ὥ­ρι­μη πλέ­ον ἡ Ἱ­ε­ραρ­χί­α καὶ ἡ τά­ξη τῶν ἱ­ε­ρο­ψαλ­τῶν ΥΠΟ ΕΚΔΟΣΗ ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ἀ­πὸ τὶς ἕ­ως τό­τε1 ζυμώσεις καὶ διεργασί- ες πρὸς ἁ­πλο­ποί­η­ση τῆς συ­νο­πτι­κῆς Πα­ λαι­ᾶς Γρα­φῆς, βαί­νουν πρὸς ὁ­λο­κλή­ρω­ ση τῆς τά­σε­ως αὐ­τῆς. Τὸ Οἰ­κου­με­νι­κὸ Πα­τρι­αρ­χεῖ­ο ἀ­να­θέ­τει τὴν εὐ­θύ­νη τοῦ ἔρ­γου στοὺς τρεῖς δι­α­κε­κρι­μέ­νους μου­ σι­κούς: τὸν Ἱ­ε­ρο­μό­να­χο Χρύ­σαν­θο (με­ τέ­πει­τα Μη­τρο­πο­λί­τη Δυρ­ρα­χί­ου), τὸν Λαμ­πα­δά­ριο (με­τέ­πει­τα Πρω­το­ψάλ­τη) τῆς Μ.τ.Χ.Ε. Γρη­γό­ριο, καὶ τὸν Χουρ­ μού­ζιο (με­τέ­πει­τα τι­μη­θέν­τα μὲ τὸ ὀ­φίκ­ κιο τοῦ Χαρ­το­φύ­λα­κος τῆς Μ.τ.Χ.Ε). Ἡ Νέα Μέθοδος προσέφερε στοὺς μα­θη­τὲς ἱ­κα­νο­ποι­η­τι­κὴ κα­τάρ­τι­ση με­τὰ ἀ­πὸ δι­ε­τῆ μόνον ἐκ­παί­δευ­ση, ἐ­νῷ μὲ τὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φὴ ἀ­παι­τοῦν­ταν δε­κα­πέν­τε καὶ πλέ­ον ἔ­τη. Οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι γι’ αὐ­τό τους τὸ ἔρ­γο θε­ω­ρή­θη­καν ἐ­θνι­κοὶ εὐ­ερ­γέ­τες. Μιὰ νέ­α πε­ρί­ο­δος ἄρ­χε­ται γιὰ τὴν ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ μου­σι­κή, χα­ρα­κτη­ ρι­ζό­με­νη ἀ­πὸ τὴν συ­νε­χῶς αὐ­ξα­νό­με­νη δι­ά­δο­σή της καὶ τὴν ἀ­να­ζω­ο­γό­νη­ση τῶν ἱ­ε­ρῶν ἀ­να­λο­γί­ων. Ὡς κατ᾿ ἐ­ξο­χὴν Δι­δά­σκα­λος τῆς Νέ­ας Με­θό­δου ἔ­μει­νε γνω­στὸς ὁ Χουρ­μού­ζιος, ση­κώ­νον­τας τὸ βά­ρος τῆς δι­αδόσεως ἀλ­ λὰ καὶ τε­λει­ο­ποιή­σεως τῆς Νέ­ας Με­θό­ δου. Μὲ ἀ­ξι­ο­θαύ­μα­στο ζῆ­λο, ἐ­πι­μο­νὴ καὶ ἐ­πι­μέ­λεια δι­δά­σκει, ψάλ­λει, ἐκ­δί­δει μου­σι­κὰ βι­βλί­α καὶ ἐρ­γά­ζε­ται στὴν βελ­ τί­ω­ση τῆς θε­ω­ρη­τι­κῆς ὑ­πο­δο­μῆς τοῦ νέ­ ου συ­στή­μα­τος. Γιὰ ἐ­μᾶς, ὅ­μως, ποὺ δὲν γνω­ρί­ζου­με «κα­τὰ δι­α­δο­χὴν» τὴν Πα­ λαι­ὰ Γρα­φή, ἡ σπου­δαι­ό­τε­ρη προ­σφο­ρὰ τοῦ Χουρ­μου­ζί­ου ποὺ ὅ­λο καὶ πε­ρισ­σό­ τε­ρο ἀ­να­φαί­νε­ται στὶς ἡ­μέ­ρες μας, εἶ­ναι τὸ με­τα­γρα­φι­κό του ἔρ­γο. Ὁ χαλ­κέν­τε­ ρος Δι­δά­σκα­λος, προ­βλέ­πον­τας ὅ­τι σὲ με­ρι­κὰ χρό­νια οὐ­δεὶς θὰ γνω­ρί­ζει τὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φή, θε­ώ­ρη­σε ἀ­πα­ραί­τη­τη ὑ­πο­χρέ­ω­σή του νὰ μᾶς πα­ρα­δώ­σει ἕ­να
  • 112.
    111 ' / ' ' z ' 'ÿ ' ' εκδοσεισ ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ «σύν­δε­σμο» μὲ αὐ­τήν. Τί κά­νει λοι­πόν; Κατα­πιά­νε­ται μὲ τὸ ὀγκωδέστατο καὶ κοπιῶδες ἔργο τῆς μεταγραφῆς στὴν Νέ­α Μέ­θο­δο τῶν μελῶν ποὺ κα­τε­γρά­φη­σαν στὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φή, παραδίδοντάς μας τελικῶς ἑ­βδο­μήν­τα χει­ρο­γρά­φους κώ­δι­ κες. Μιὰ πα­ρα­γω­γὴ ποὺ ξε­περ­νᾶ τὶς εἰ­ κο­σι­πέν­τε χι­λιά­δες σε­λί­δες χει­ρο­γρά­φου καὶ ἡ ὁποία ἀν­τι­στοι­χεῖ τοὐ­λά­χι­στον σὲ τρι­αν­τα­πέν­τε χι­λιά­δες σε­­λί­­δες τῶν ση­ με­ρι­νῶν ἐντύ­πων βι­βλί­ων. Τὰ ὀ­νό­μα­τα τῶν με­λο­ποι­ῶν (σχε­δὸν ἄ­γνω­στα γιὰ τοὺς πε­ρισ­σο­τέ­ρους) ποὺ συ­ναν­τῶν­ται στὰ ἐν λό­γῳ χει­ρό­γρα­φα ξε­κι­νοῦν χρο­ νο­λο­γι­κὰ ἀ­πὸ τὸν ἅ­γιο Ἰ­ω­άν­νη τὸν Δα­ μα­σκη­νὸ καὶ ἐ­πε­κτεί­νον­ται γιὰ χί­λια καὶ πλέ­ον ἔ­τη. Τὰ πε­ρισ­σό­τε­ρα ὅ­μως ἀ­πὸ τὰ με­τα­ γρα­φέν­τα μέ­λη τέ­θη­καν σὲ ἀ­χρη­σί­α ἀ­πὸ τοὺς συγ­χρό­νους του ἱ­ε­ρο­ψάλ­τες, ἀλ­λά, φαι­νο­με­νι­κά, καὶ ἀ­πὸ τοὺς ἴδιους τοὺς τρεῖς Διδα­σκά­λους. Ἂν κά­ποι­ος ὅ­μως ἐ­ρευ­νή­σῃ βα­θύ­τε­ρα, θὰ ἐν­το­πί­σῃ στὴν ὅ­λη πα­ρου­σί­α των καὶ μιὰ δι­αί­σθη­ση δι­ α­φο­ρε­τι­κή. Τὴν φω­νὴ μιᾶς συ­νει­δή­σε­ ως ποὺ ὑ­πε­δεί­κνυ­ε τὴν ἀ­στο­χί­α τῆς τα­ φό­πλα­κας ποὺ ἔ­τει­νε νὰ ἐ­ξα­φα­νί­σῃ ὁ­λό­ κλη­ρη τὴν πα­λαι­ὰ δη­μι­ουρ­γί­α. Γιὰ ποι­ ὸν ἄλ­λο λό­γο ὁ Χουρ­μού­ζιος (ἀλ­λὰ καὶ ὁ Γρη­γό­ριος στὰ λί­γα χρό­νια ποὺ ἔ­ζη­σε) ἀ­φι­ε­ρώ­νει ὁ­λό­κλη­ρη τὴν ζω­ή του στὴν «ἐ­ξή­γη­ση», ἀ­πὸ τὴν ὁ­ποί­α δὲν ἤλ­πι­ζε νὰ προ­σπο­ρι­στεῖ ἀ­πο­λύ­τως τί­πο­τα; Ἄ­ξιος ἐπαίνου εἶ­ναι ὁ ἱ­ε­ρο­ψάλ­της Δη­μή­τριος Ε. Περ­συ­νά­κης, ὁ ὁ­ποῖ­ος θυ- σίασε χι­λιά­δες ὧ­ρες ἐρ­γα­σί­ας γιὰ τὴν δα- κτυλογράφηση τῶν ἀνεκδότων μελῶν, καὶ προ­χώ­ρη­σε ἀνιδιοτελῶς στὴν πα­ ροῦ­σα ἔκ­δο­ση. Καὶ αὐ­τό, μὲ σκο­πὸ νὰ μὴ μέ­νῃ ἀ­να­ξι­ο­ποί­η­τος ὁ πλοῦ­τος μιᾶς χι­λι­ό­χρο­νης γρα­πτῆς πα­ρα­δό­σε­ως, ἐ­πι­ σφρα­γι­σμέ­νης μά­λι­στα ἀ­πὸ τοὺς ἁ­γί­ους Ἰ­ω­άν­νη τὸν Δα­μα­σκη­νὸ καὶ Ἰ­ω­άν­νη τὸν Κου­κου­ζέ­λη. Εὔχομαι νὰ συνδρά- μουν καὶ ἄλλοι μαζί του σὲ αὐτὸ τὸ μα- κρόπνοο καὶ πολύμοχθο ἔργο ποὺ ξεκί- νησε. Δὲν μᾶς αἰφ­νι­διά­ζει ἡ «Ἑ­νω­μέ­νη Ρω­μη­ο­σύ­νη» γιὰ τὴν συμμετοχή της στὴν προ­κει­μέ­νη ἐκδοτικὴ προ­σπά­θεια ἱ­στο­ρι­κῆς ση­μα­σί­ας, καθὼς τὸ ἔ­χει ἀ­πο­ δεί­ξει καὶ σὲ ἄλ­λες πε­ρι­πτώ­σεις. Μὲ τὸν παρόντα τόμο ἐγ­και­νιάζεται ἡ μου­σι­κὴ σει­ρὰ ΨΑΛΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ, γεμίζο- ντας ἐλπίδες τὴν ἱερο­ψαλ­τι­κὴ κοινότη- τα. Τὰ κεί­με­να ἐ­πι­στη­μο­νι­κοῦ ἐ­πι­πέ­δου ποὺ συ­νο­δεύ­ουν τὰ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ θὰ ἀ­πο­βοῦν ὁπωσδήποτε ἐρ­γα­λεῖ­ο γιὰ μου­ σι­κο­λο­γι­κὲς ἔ­ρευ­νες. Τὴν ἄρτια ὁλοκλή- ρωση τῆς ἐκδό­σε­ως ἐγγυήθηκε ἡ ἐ­νερ­γὴ σὲ ὅλες τὶς φάσεις συμ­με­το­χὴ Ἁ­γι­ο­ρει­ τῶν πα­τέ­ρων, οἱ ὁποῖοι, ὡς δι­ά­δο­χοι τῆς βυ­ζαν­τι­νῆς τέ­χνης, ἐπιμε­λή­θη­καν καὶ τὴν καλ­λι­τε­χνι­κή του ἐ­πέν­δυ­ση. Γιὰ ἀ­κό­μη μιὰ φο­ρὰ τὸ Ἅ­γιον Ὄ­ρος στη­ρί­ ζει τὴν συ­νέ­χι­ση τῆς πα­ρα­δο­σια­κῆς βυ­ ζαν­τι­νῆς ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς μου­σι­κῆς. Εἴ­μα­στε βέβαιοι ὅ­τι μὲ τὴν βο­ή­θεια τῆς νέ­ας μου­σι­κῆς σει­ρᾶς θὰ προ­στε­ θῇ ἀ­κό­μη ἕ­να λι­θα­ρά­κι στὸ βά­θρο ποὺ πρέ­πει νὰ ἀ­νε­βοῦ­με ὥ­στε νὰ ἀ­τε­νί­σου­με ὅ­λον τὸν πλοῦ­το τῆς ἱ­ε­ρᾶς μου­σι­κῆς καὶ ἔτσι νὰ μπο­ρέ­σου­με νὰ γευ­θοῦ­με τὴν ἔκ­φρα­ση τῆς Χά­ρι­τος ποὺ ἔ­ζη­σαν οἱ ἐμ­ πνευ­στές της. Μιλτιάδης Νικολάου, ἱεροψάλτης 1. Πρω­τερ­γά­της τῶν λε­γο­μέ­νων «ἐ­ξη­γή­σε­ ων» θε­ω­ρεῖ­ται ὁ Ἱ­ε­ρεὺς Μπα­λά­σης (17ος αἰ­ών), ἐ­νῷ ὁ ση­μαν­τι­κό­τε­ρος και­νο­τό­μος στὴν κα­τεύ­θυν­ση αὐ­τὴ ἦ­ταν ἀ­ναμ­φί­βο­λα ὁ Λαμ­πα­δά­ριος Πέ­τρος (†1777).
  • 113.
    112 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN ΑΧΕΛΩΟΣ TV «ΣΤΟΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ» ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650, IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650 Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ: ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ: ΤΗΛΕΦΩΝΑ: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: (ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)
  • 114.
    Τηλέφωνo: 2310 5522 07, Email: contact@enromiosini.gr www.enromiosini.gr ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» Ἀποστέλλεται δωρεάν, τιμῆς ἕνεκεν.