ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ ΧΑΧΟΛΑ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Β΄ΛΥΚΕΙΟΥ

1. 2Η ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:
Η ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ
ΧΑΧΟΛΑ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕ02
1

2. • Κεφάλαιο 1ο: Ξεκινώντας από την απορία σελ. 7
• Ενότητα 3η : Κλάδοι φιλοσοφίας και επιστήμες
• 2: Επιχειρήματα (έγκυρο, ορθό, παραγωγικό, επαγωγικό
επιχείρημα) σελ. 20
• Κεφάλαιο 2ο : Κατανοώντας τα πράγματα σελ. 31
• Ενότητα 5η : Αριστοτελική λογική σελ. 53-55
• 1: Έννοιες (μόνο: πλάτος, βάθος, γένος, είδος, ειδοποιός
διαφορά) σελ. 53-55
• και 3: Συλλογισμοί ( μόνο: ελάσσων, μείζων, μέσος όρος,
προκείμενες, συμπέρασμα)σελ. 53-55
2

3. Οι επιμέρους φιλοσοφικοί κλάδοι
Γνωσιολογία
Οντολογία
Είναι η γνώση δυνατή;
Ποιες είναι οι πηγές της;
«Τι το ον;»
Λογική Ποιες αρχές διέπουν τη λειτουργία της σκέψης;
το κύρος αυτών των αρχών;
Άνθρωπος είμαι, έκανα λάθος.
Όλοι πεθαίνουν μια μέρα.
Φιλοσοφία της επιστήμης Τι σημαίνει επιστημονική αλήθεια;
Ποιες είναι οι επιστημονικές μέθοδοι;
Αισθητική Τι είναι η τέχνη και ποιος ο σκοπός της;
Ηθική Ποιο είναι το κύρος των ηθικών αξιών;
Η βούληση του ανθρώπου είναι αυτόνομή;
Πολιτική φιλοσοφία Ποια είναι η θέση του πολίτη απέναντι στην
φιλοσοφική ανθρωπολογία Σε τι συνίσταται η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου;
Μεταφυσική Υπάρχει Θεός και μετά θάνατον ζωή;
Η πρακτική φιλοσοφία (αξιολογία)περιλαμβάνει την ηθική, την αισθητική και την πολιτική φιλοσοφία.
3

4. Ο ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΣ
• Πρέπει εκείνος που φιλοσοφεί να οργανώνει τη σκέψη του έτσι, ώστε να συνδέει λογικά τις πεποιθήσεις
του. Θα πρέπει να ξεκινά από ορισμένες προτάσεις (τις προκείμενες) και να καταλήγει στην πρόταση την
οποία θέλει να υποστηρίξει (το συμπέρασμα). Η λογική θα τον βοηθήσει να καταλάβει πότε το συμπέρασμα
συνάγεται ή προκύπτει από τις προκείμενες του επιχειρήματος.
• Για παράδειγμα, το παραγωγικό επιχείρημα “όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί, ο Σωκράτης είναι άνθρωπος,
άρα ο Σωκράτης είναι θνητός” είναι ένα έγκυρο επιχείρημα, με αληθείς προκείμενες, οπότε και το αληθές
συμπέρασμα προκύπτει αναγκαία από αυτές.
• Αντίθετα, το επιχείρημα “μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι, ο Σωκράτης είναι άνθρωπος, άρα ο Σωκράτης
είναι φιλόσοφος” δεν είναι έγκυρο, γιατί, παρ’ όλο που οι προκείμενες είναι αληθείς και το συμπέρασμα
συμβαίνει να είναι αληθές, ωστόσο το συμπέρασμα δε συνάγεται αναγκαία από τις προκείμενες.
• Υπάρχουν επιχειρήματα με την ίδια μορφή στα οποία οι προκείμενες είναι αληθείς, αλλά το συμπέρασμα
είναι ψευδές, όπως, για παράδειγμα, το επιχείρημα “μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι, ο Θεμιστοκλής
είναι άνθρωπος, άρα ο Θεμιστοκλής είναι φιλόσοφος”. Τα επιχειρήματα αυτά δεν μπορούν να θεωρηθούν
έγκυρα.
• Τα φιλοσοφικά επιχειρήματα δεν μπορούν να αναπτύσσονται μέσα στο αυστηρό θεωρητικό πλαίσιο των
επιμέρους επιστημών, αλλά πρέπει όσοι φιλοσοφούν να αντλούν στοιχεία από τις πεποιθήσεις του κοινού
νου -τις οποίες βέβαια δε θα διστάζουν να υποβάλουν σε κριτική- όπως πρέπει και να χρησιμοποιούν σε
μεγάλο βαθμό την καθημερινή μας γλώσσα.
4

5. ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ
Οι συλλογισμοί αποτελούν μια συγκεκριμένη μορφή
επιχειρημάτων.
Τα χαρακτηριστικά των συλλογισμών είναι τρία:
α) ότι το συμπέρασμα προκύπτει από δύο μόνο
προκείμενες προτάσεις
β) ότι όλες οι προτάσεις είναι απλές της μορφής “Υ-Κ”
γ) ότι σ’ αυτές εμπλέκονται μόνο τρεις έννοιες.
Το υποκείμενο (Υ) του συμπεράσματος καλείται “ελάσσων
όρος”, το κατηγόρημα (Κ) του συμπεράσματος καλείται
“μείζων όρος”, ενώ ο τρίτος όρος, που εμφανίζεται μόνο
στις προκείμενες, καλείται “μέσος όρος” (Μ).
 Μ-Κ Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
 Υ-Μ Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
 Υ-Κ Άρα: Ο Σωκράτης είναι θνητός.
Παρατηρούμε ότι ο μέσος όρος (Μ =
άνθρωπος) συνδέεται στις δύο προκείμενες με
το κατηγόρημα (Κ = θνητός) και το υποκείμενο
(Υ = Σωκράτης).
• Στο παράδειγμά μας όλες οι προτάσεις του
συλλογισμού είναι καθολικές καταφατικές,
είναι όμως δυνατόν να έχουμε και προτάσεις
που να ανήκουν στα άλλα είδη (καθολικές
αποφατικές, μερικές καταφατικές, μερικές
αποφατικές).
• Επίσης, ενώ το συμπέρασμα έχει πάντοτε τη
μορφή “Υ-Κ”, στις δύο προκείμενες τα “Μ-Κ”
και “Υ-Μ” είναι δυνατόν να παρουσιάζονται
αντίστροφα.
5

6. ΕΙΔΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ
• Ο Νίκος έκλεψε. Θα πάει στη φυλακή. Η διατύπωση αυτή είναι πειστική, γιατί στηρίζεται στον παρακάτω
συλλογισμό:
Όποιος κλέβει , πηγαίνει στη φυλακή (1η προκείμενη)
Ο Νίκος έκλεψε (2η προκείμενη)
Ο Νίκος θα πάει στη φυλακή (συμπέρασμα)
• Όταν θέλουμε να πείσουμε για τις απόψεις μας, επικαλούμαστε τη λογική. Η επίκληση αυτή αφορά τεκμήρια και
συλλογισμούς. Τεκμήρια είναι τα γεγονότα, τα στατιστικά στοιχεία, τα πορίσματα ερευνών, οι γενικές αλήθειες, τα
γνωμικά, τα παραδείγματα.
• Ο συλλογισμός αναφέρεται στη νοητική ενέργεια με την οποία σχηματίζουμε μια κρίση από άλλες κατά λογική
αναγκαιότητα. Οι κρίσεις στις οποίες στηριζόμαστε ονομάζονται προκείμενες, ενώ εκείνη που προκύπτει από τις
προκείμενες ονομάζεται συμπέρασμα.
• Οι συλλογισμοί διακρίνονται σε: παραγωγικούς, επαγωγικούς, αναλογικούς.
Παραγωγικοί είναι οι συλλογισμοί που αναπτύσσονται από το γενικό προς το ειδικό.
Επαγωγικοί είναι οι συλλογισμοί που αναπτύσσονται από το ειδικό στο γενικό.
Αναλογικοί είναι οι συλλογισμοί που αναπτύσσονται από το ειδικό στο ειδικό.
6

7. ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
ΕΙΔΙΚΟ→ΓΕΝΙΚΟ
Απλοί παραγωγικοί συλλογισμοί Σύνθετοι παραγωγικοί συλλογισμοί
 Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
 Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
 Ο Σωκράτης είναι θνητός.
Κατηγορικός
 Τα όσπρια είναι θρεπτικά.
 Οι φακές ανήκουν στα όσπρια.
 Οι φακές είναι θρεπτικές.
Η φάβα είναι είδος φακής.
Η φάβα είναι θρεπτική.
Κατηγορικός
 Αν το κουδούνι λειτουργεί, ακούγεται το σήμα.
 Δεν ακούγεται το σήμα.
 Το κουδούνι δε λειτουργεί.
Υποθετικός
 Αν διαβάζεις, γράφεις στα διαγωνίσματα.
 Αν γράφεις στα διαγωνίσματα, χαίρεσαι.
 Αν διαβάζεις, χαίρεσαι.
Υποθετικός
 Το δέμα έχει ή ρούχα ή παπούτσια.
 Δεν έχει ρούχα.
 Έχει παπούτσια.
Διαζευκτικός
 Το δέμα έχει ή ρούχα ή βιβλία ή παπούτσια.
 Δεν έχει ρούχα .
  Έχει βιβλία ή παπούτσια.
 Δεν έχει βιβλία.
 Έχει παπούτσια.
Διαζευκτικός
7

8. ΕΠΑΓΩΓΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
ΕΙΔΙΚΟ→ΓΕΝΙΚΟ
Οι νομοί Χανίων, Ηρακλείου, Ρεθύμνου, Λασιθίου είναι
εύφοροι.
Οι νομοί Χανίων, Ηρακλείου, Ρεθύμνου, Λασιθίου είναι όλοι
όλοι οι νομοί της Κρήτης.
Όλη η Κρήτη είναι εύφορη.
Τέλεια επαγωγή
Ο χρυσός , ο χαλκός, ο σίδηρος είναι
είναι ευθερμαγωγά .
Ο χρυσός, ο χαλκός, ο σίδηρος είναι
είναι μέταλλα.
 Όλα τα μέταλλα είναι ευθερμαγωγά.
8

9. ΑΝΑΛΟΓΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ
ΕΙΔΙΚΟ→ΕΙΔΙΚΟ
100 € τοκίζονται προς 10% και δίνουν τόκο 234€.
500€ τοκίζονται προς 10% για το ίδιο χρονικό διάστημα.
Ο Νίκος φοιτούσε στο φροντιστήριο της
γειτονιάς του και πέρασε στη σχολή που ήθελε.
9

10. ΤΑΣΧΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ
• Έτσι προκύπτουν τα τέσσερα παρακάτω
σχήματα συλλογισμών:
• Παραδείγματα για τα σχήματα (β) και (γ):
• Σχήμα (β)
 Κ-Μ Τα ψάρια δεν είναι θηλαστικά.
 Υ-Κ Τα δελφίνια δεν είναι ψάρια.
 Υ-Κ Τα δελφίνια δεν είναι ψάρια.
• Σχήμα (γ)
 Μ-Κ Οι γύπες είναι πουλιά.
 Μ-Υ Οι γύπες είναι σαρκοβόρα.
 Υ-Κ Μερικά σαρκοβόρα είναι πουλιά.
α
Μ-Κ
Υ-Μ
Υ-Κ
β
Κ-Μ
Υ-Μ
Υ-Κ
γ
Μ-Κ
Μ-Υ
Υ-Κ
δ
Κ-Μ
Μ-Υ
Υ-Κ
10

11. 11

12. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ
• Κρίνοντας τον συλλογισμό πρέπει να λάβουμε υπόψη τις έννοιες της αλήθειας, της ορθότητας, της εγκυρότητας.
Ορθότητα σημαίνει ότι ο συλλογισμός είναι και αληθής και έγκυρος.
Η αλήθεια ορίζεται από την αντιστοιχία με την πραγματικότητα.
Εγκυρότητα σημαίνει ότι εφαρμόζονται οι παρακάτω κανόνες της τυπικής λογικής.
Ο συλλογισμός μόνο με 3 όρους είναι δυνατός(Υ-Κ-Μ).
Ο Μ. Ο. αποκλείεται από το συμπέρασμα.
Ο Μ. Ο. πρέπει σε μία τουλάχιστον από τις προκείμενες να είναι γενικός.
Οι όροι Υ και Κ δεν πρέπει να είναι ευρύτεροι στο συμπέρασμα.
Από προκείμενες καταφατικές προκύπτει καταφατικό συμπέρασμα.
Από προκείμενες αποφατικές δε συνάγεται συμπέρασμα.
Η διαφορά των προκειμένων κατά το ποιό δίνει συμπέρασμα αρνητικό.
Η διαφορά των προκειμένων κατά το ποσό δίνει συμπέρασμα μερικό.
• Κρίνοντας τον επαγωγικό συλλογισμό πρέπει να ελέγχουμε αν η επαγωγή είναι τέλεια ή ατελής.
• Επίσης, πρέπει να ελέγχουμε κατά πόσο μια αιτία είναι αναγκαία και επαρκής.
• Κρίνοντας τον αναλογικό συλλογισμό οφείλουμε να ελέγχουμε αν η αναλογία είναι κυριολεκτική ή μεταφορική.
12

13. 13

14. Α. Παραλογισμοί κατά την ύλη
• Λήψη του ζητουμένου: το συμπέρασμα
συνάγεται από προκείμενες που έχουν οι
ίδιες ανάγκη να αποδειχθούν.
 Όσοι δεν εργάζονται είναι τεμπέληδες.
 Ο Γιάννης δεν εργάζεται.
 Ο Γιάννης είναι τεμπέλης.
• Κύκλος ή διαλληλία: όταν η απόδειξη των δύο
επιχειρημάτων ενός σύνθετου συλλογισμού
γίνεται «δι΄αλλήλων», δηλαδή η απόδειξη του
ενός χρησιμοποιείται ως απόδειξη του άλλου.
Οι πετυχημένοι καλλιτέχνες είναι ευρέως
γνωστοί στο κοινό.
Είναι γνωστοί, γιατί το έργο τους
προβάλλεται από τα Μ.Μ.Ε.
Τα Μ.Μ.Ε. προβάλλουν το έργο αυτό, γιατί οι
δημιουργοί του είναι πετυχημένοι καλλιτέχνες.
• Άγνοια ελέγχου: όταν μία ή όλες οι
προκείμενες είναι άσχετες με το
συμπέρασμα.
 Όσοι εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις
τους απέναντι στο κράτος είναι αξιότιμοι
πολίτες.
 Ο κατηγορούμενος μέχρι σήμερα έχει
εκπληρώσει όλες τις υποχρεώσεις του
απέναντι στο κράτος (φορολογικές,
στρατιωτικές).
 Άρα, ο κατηγορούμενος είναι άξιος τιμής
και όχι καταδίκης.
• Παρά το συμβεβηκός: το συμπέρασμα
συνάγεται με αυθαίρετη γενίκευση του
μερικού ή από προκείμενες με
περιορισμένο και αμφίβολο κύρος που
οφείλεται σε συμπτώσεις, προλήψεις κ.ά.
Είναι Τρίτη και 13.
 Άρα, κάτι κακό θα μου συμβεί.
14

15. Β. Παραλογισμοί «κατά τη μορφή»
• Στους κατηγορικούς
συλλογισμούς από
την παραβίαση των
κανόνων της
τυπικής λογικής.
• Στους
διαζευκτικούς κατά
κύριο λόγο από την
ελλιπή διάζευξη.
Στους υποθετικούς κατά παράβαση του κανόνα:
α. από τη θέση της ακολουθίας συνάγεται η θέση
του λόγου (παραλογισμός της θέσης της
ακολουθίας)
 Αν χιονίσει, θα κάνει κρύο.
 Θα κάνει κρύο.
 Άρα, θα χιονίσει.
β. από την άρση του λόγου συνάγεται η άρση της
ακολουθίας( παραλογισμός της άρσης του λόγου)
 Αν χιονίσει, θα κάνει κρύο.
 Δε θα χιονίσει.
 Άρα, δε θα κάνει κρύο.
15

16. ΕΝΝΟΙΑ-ΠΛΑΤΟΣ-ΒΑΘΟΣ
• Πλάτος: είναι το σύνολο των ομοειδών
αντικειμένων που υπάγονται σε αυτή
την έννοια π.χ. οργανισμός= όλα τα ζώα
και τα φυτά.
• Βάθος: είναι το σύνολο των κοινών
χαρακτηριστικών όλων των αντικειμένων
που υπάγονται στην έννοια π. χ.
φυτολογία= επιστήμη, φυσιογνωστική.
• Έννοια είναι μια καθολική
παράσταση, μια πνευματική εικόνα
με γενικό και αφηρημένο
χαρακτήρα, που σχηματίζεται, όταν
από μια ομάδα ομοειδών
αντικειμένων, καταστάσεων,
σχέσεων, ιδιοτήτων κ. ά
αφαιρέσουμε τα επιμέρους
γνωρίσματα και διατηρήσουμε τα
κοινά π. χ. έννοια άνθρωπος.
16

17. ΣΧΕΣΗ ΒΑΘΟΥΣ-ΠΛΑΤΟΥΣ
• Πλάτος μιας έννοιας καλούμε το σύνολο των
ομοειδών αντικειμένων που υπάγονται σ’ αυτή
την έννοια. Για παράδειγμα, το πλάτος της
έννοιας “ελληνικό πανεπιστήμιο” απαρτίζεται
από το σύνολο των πανεπιστημίων της χώρας
μας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εθνικό Μετσόβιο
Πολυτεχνείο, Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
κτλ.).
• Τα ομοειδή αντικείμενα που υπάγονται σε μια
έννοια έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Το
σύνολο αυτών των κοινών χαρακτηριστικών
όλων των αντικειμένων που υπάγονται σε μια
έννοια το ονομάζουμε βάθος της έννοιας. Όσο
περισσότερα είναι τα χαρακτηριστικά
γνωρίσματα που απαρτίζουν το βάθος μιας
έννοιας, τόσο μεγαλύτερο είναι το βάθος της
και τόσο στενότερο είναι το πλάτος της. Έτσι, η
έννοια “ζώο” έχει μικρότερο βάθος και
μεγαλύτερο πλάτος από την έννοια
“θηλαστικό”.
17

18. ΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ
• Ον: υπαρκτό
• Σώμα: υπαρκτό, εκτατό(προσεχές γένος ↓ και προσεχές είδος ↑)
• Οργανικό: υπαρκτό, εκτατό, έμβιο
• Ζώο: υπαρκτό, εκτατό, έμβιο, με εκούσια κίνηση
• Σπονδυλωτό: υπαρκτό, εκτατό, έμβιο, με εκούσια κίνηση, με σπονδυλική στήλη
• Η έννοια «σώμα» είναι το προσεχές γένος της έννοιας «οργανικό» και το προσεχές είδος της έννοιας
«ον». Το βάθος μιας έννοιας είναι ίδιο με αυτό του προσεχούς γένους με την προσθήκη ενός
χαρακτηριστικού γνωρίσματος που διαφοροποιεί τη στενότερη έννοια από την ευρύτερη. Το
γνώρισμα αυτό λέγεται ειδοποιός διαφορά.
Όσο μεγαλώνει το βάθος μικραίνει το πλάτος και αντίστροφα.
18

19. ΓΕΝΟΣ-ΕΙΔΟΣ-ΠΡΟΣΕΧΕΣ ΓΕΝΟΣ-ΠΡΟΣΕΧΕΣ ΕΙΔΟΣ
• Η ευρύτερη έννοια που περιλαμβάνει μέσα στο πλάτος της μία ή
περισσότερες στενότερες έννοιες λέγεται γένος, ενώ η στενότερη
έννοια λέγεται είδος (π.χ. από τις έννοιες “ζώο” και “θηλαστικό” η
πρώτη είναι γένος και η δεύτερη είδος).Το αμέσως ευρύτερο γένος
μιας έννοιας το λέμε προσεχές γένος, ενώ το αμέσως στενότερο
είδος προσεχές είδος.
• Το βάθος μιας έννοιας είναι ίδιο με αυτό του προσεχούς γένους, με
την προσθήκη ενός χαρακτηριστικού γνωρίσματος που διαφοροποιεί
τη στενότερη έννοια από την ευρύτερη. Το γνώρισμα αυτό
λέγεται ειδοποιός διαφορά. Έτσι, η ειδοποιός διαφορά της έννοιας
“ρόμβος” από την έννοια “παραλληλόγραμμο” (προσεχές γένος)
έγκειται στο ότι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του “ρόμβου” είναι ότι
αυτός έχει ίσες πλευρές. Ο ακριβέστερος και συντομότερος τρόπος για
να ορίσουμε μια έννοια είναι με το προσεχές γένος και την ειδοποιό
διαφορά.
19

20. ΣΧΕΣΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟ ΠΛΑΤΟΣ
• Αν συγκρίνουμε δύο έννοιες κατά το πλάτος τους, τότε διαπιστώνουμε ότι είναι δυνατόν να έχουν
μεταξύ τους μία από τις παρακάτω τέσσερις σχέσεις:
• α) Οι δύο έννοιες (Α και Β) έχουν το ίδιο πλάτος, οπότε λέγονται επάλληλες (π.χ. “σπίτι” και
“κατοικία”).
• β) Η έννοια Α είναι γένος της έννοιας Β (οπότε η έννοια Β είναι είδος της έννοιας Α). Σ’ αυτή την
περίπτωση όλα τα Β είναι Α, ενώ υπάρχουν Α που δεν είναι Β. Οι έννοιες αυτές
λέγονται υπάλληλες (π.χ. “χριστιανός” και “ορθόδοξος”).
• γ) Οι έννοιες Α και Β συμπίπτουν κατά ένα μέρος ως προς το πλάτος τους, δηλαδή μερικά Α είναι Β
και μερικά Β είναι Α (π.χ. “Έλληνας” και “καθολικός”). Οι έννοιες αυτές λέγονται επαλλάσσουσες.
• δ) Οι δύο έννοιες (Α και Β) έχουν τελείως διαφορετικό πλάτος, παρ’ όλο που υπάγονται σε μια
ευρύτερη έννοια (π.χ. “καρέκλα” και “τραπέζι”, οι οποίες υπάγονται στην έννοια “έπιπλο”). Οι έννοιες
αυτές λέγονται παράλληλες.
20

21. ΣΧΕΣΗ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟ ΒΑΘΟΣ
• Όσον αφορά το βάθος, μπορούμε να έχουμε διάφορες σχέσεις
εννοιών. Ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον για τη λογική
παρουσιάζουν οι αντίθετες και οι αντιφατικές έννοιες.
• Αντίθετες είναι δύο έννοιες, όταν βρίσκονται στα άκρα μιας
κλίμακας εννοιών, όπως λόγου χάριν “άσπρο” και “μαύρο” ή
“μεγαλοφυΐα” και “βλακεία”, ανάμεσα στις οποίες υπάρχουν
άλλες ενδιάμεσες έννοιες (π.χ. γκρίζο, πράσινο ή εξυπνάδα,
νοητική νωθρότητα κτλ.).
• Αντιφατικές είναι δύο έννοιες, όταν η μία είναι η άρνηση της
άλλης, χωρίς να υπάρχει τίποτε ενδιάμεσο ανάμεσά τους. Για
παράδειγμα, αντιφατικές είναι οι έννοιες “αλήθεια” και
“ψεύδος” ή “ωραίο” και “όχι ωραίο”, ανάμεσα στις οποίες δεν
υπάρχει κάτι ενδιάμεσο.
21

22. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ
• ως προς το ποιο: α. αποφατικές: Το σχολείο δεν είναι ανοιχτό.
β. καταφατικές: Το βιβλίο είναι ανοιχτό.
• ως προς το ποσό: α. γενικές: Όλα τα δέντρα είναι φυτά.
β. μερικές: Μερικά τρίγωνα είναι ορθογώνια.
γ. ατομικές: Ο Αισχύλος είναι ποιητής.
• ως προς τον τρόπο: α. βεβαιωτικές: Όλα τα σώματα έχουν έκταση.
β. αποδεικτικές: Το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα
των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών.
γ. Προβληματικές: Ενδέχεται να βελτιωθεί η κατάσταση.
• ως προς το ποιο και το ποσό : α. Γενικές καταφατικές: Όλα τα μέταλλα είναι ορυκτά.
β. Γενικές αποφατικές: Κανείς δεν είναι δίκαιος.
γ. Μερικές καταφατικές: Μερικά έμβια είναι θηλαστικά.
δ. Μερικές αποφατικές: Μερικοί Μωαμεθανοί δεν είναι Ασιάτες.
22

23. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
• Η λογική δεν ασχολείται με όλων των ειδών τις προτάσεις παρά μόνο μ’ αυτές που
αποκαλούμε αποφαντικές ή δηλωτικές (π.χ. “το βιβλίο είναι πράσινο”). Οι αποφαντικές είναι προτάσεις που
δηλώνουν γνώμες ή πεποιθήσεις και οι οποίες είναι δυνατόν να χαρακτηριστούν αληθείς ή ψευδείς. Στην
απλή δηλωτική πρόταση αποδίδουμε σε μία έννοια (το υποκείμενο: Υ) μία άλλη έννοια (το κατηγόρημα: Κ).
Οι δύο έννοιες συνδέονται μεταξύ τους με το συνδετικό ρήμα “είναι”. Επομένως μια απλή δηλωτική
πρόταση έχει τη μορφή:
“Υ είναι Κ” (ή “Υ-Κ”) (π.χ. “η δικαιοσύνη είναι αγαθό”).
Οι απλές δηλωτικές προτάσεις της μορφής “Υ-Κ” διακρίνονται σε καταφατικές και αποφατικές, ανάλογα με το
αν το κατηγόρημα αποδίδεται με θετικό ή αρνητικό τρόπο στο υποκείμενο (π.χ. “το τραπέζι είναι άσπρο”, “το
τραπέζι δεν είναι άσπρο”), και σε καθολικές και μερικές, ανάλογα με το αν η πρόταση αναφέρεται σε όλο το
πλάτος του υποκειμένου (π.χ. “όλοι οι Έλληνες είναι Ευρωπαίοι”) ή σε μερικά αντικείμενα της έννοιας του
υποκειμένου (π.χ. “μερικοί Έλληνες είναι νησιώτες”). Οι προτάσεις των οποίων το υποκείμενο είναι ένα
συγκεκριμένο άτομο ή αντικείμενο (π.χ. “ο Σωκράτης είναι δίκαιος”) λέγονται ατομικές και θεωρούνται ειδική
περίπτωση των καθολικών προτάσεων. Έτσι, έχουμε τέσσερα είδη απλών προτάσεων, που μπορούν να
τοποθετηθούν στις τέσσερις γωνίες ενός τετραγώνου, ώστε να φανούν οι μεταξύ τους λογικές σχέσεις.
23

24. ΤΟ ΛΟΓΙΚΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ
• Οι αντιφατικές προτάσεις δεν
μπορεί να είναι συγχρόνως και
αληθείς και ψευδείς.
• Οι αντίθετες προτάσεις δεν
μπορεί να είναι συγχρόνως
αληθείς, αλλά μπορεί να είναι
συγχρόνως ψευδείς. Οι
συμπληρωματικές προτάσεις είναι
δυνατόν να είναι συγχρόνως είτε
αληθείς είτε ψευδείς.
24

25. 25

26. ΛΟΓΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ
• Α. Αρχή της ταυτότητας Α= Α ή Α =α +β+ γ.
Δηλαδή:
• -κάθε έννοια ταυτίζεται με τον εαυτό της
• -κάθε έννοια είναι ίση με το σύνολο των
γνωρισμάτων της
• -το όλο είναι ίσο με τα μέρη του
• -το γένος είναι ίσο με τα μέρη του
• -το γένος είναι ίσο με τα είδη που αποτελούν το
πλάτος του
• Β. Αρχή της αντίφασης π.χ. οργανικό-ανόργανο
• Αφού το (Α) είναι (Α) Ταυτότητα, τότε το (Α) δεν
μπορεί να είναι (όχι Α) Αντίφαση
• ή αφού το (Α) δεν μπορεί να είναι (όχι Α)
Αντίφαση, τότε το (Α) είναι υποχρεωτικά (Α)
• Γ. Αρχή του αποκλειόμενου τρίτου ή μέσου:
δύο ενάντιες έννοιες δεν τίθενται
ταυτόχρονα, όμως αίρονται ταυτόχρονα.
• Δ. Αρχή του επαρκούς ή aποχρώντος λόγου:
είναι ο λόγος που από μόνος του αρκεί, ώστε
να οδηγήσει στην ακολουθία κατά τρόπο
τυπικά έγκυρο και υποχρεωτικό ή ξεκινώντας
από την ακολουθία να καταδείξει τα
ζητούμενα.
• Προσοχή: η αιτιότητα συνδέει το αίτιο με το
αποτέλεσμα και αναφέρεται στην
αντικειμενική πραγματικότητα.
26

27. ΚΛΑΔΙΣΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ:
ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ
Η κλαδιστική πορεία (ταξινομία) του homo sapiens sapiens (σύγχρονος άνθρωπος) έχει ως εξής
:
1) Επικράτεια: ευκαρυωτικά (2.100.000.000 χρόνια πριν)
2) Βασίλειο: ζώα (590.000.000 χρόνια πριν)
3) Συνομοταξία: χορδωτά (530.000.000 χρόνια πριν)
4) Υποσυνομοταξία: σπονδυλωτά (505.000.000 χρόνια πριν)
5) Ομοταξία: θηλαστικά (220.000.000 χρόνια πριν)
6) Υφομοταξία: θηρία
7) Ανθυφομοταξία: ευθήρια (125.000.000 χρόνια πριν)
8) Μεγατάξη: βορεοθήρια
9) Υπερτάξη: ευάρχοντα (100.000.000 χρόνια πριν)
10) Τάξη: πρωτεύοντα (75.000.000 χρόνια πριν)
11) Υποτάξη: απλόρρινοι (τάρσιοι, πίθηκοι, μαϊμούδες) (40.000.000 χρόνια πριν)
12) Ανθυποτάξη:σιμιόμορφα (σιμιίδες, "ανώτερα" πρωτεύοντα)
13) Μικροτάξη: κατάρρινοι (30.000.000 χρόνια πριν)
14) Υπεροικογένεια: ανθρωπίδες (πίθηκοι) (28.000.000 χρόνια πριν)
15) Οικογένεια: ανθρωπίδαι (μεγάλοι πίθηκοι) (15.000.000 χρόνια πριν)
16) Υποοικογένεια: ανθρωπίναι (8.000.000 χρόνια πριν)
17) Φύλο: ανθρωπίνοι (5.800.000 χρόνια πριν)
18) Υποφύλο: ανθρώπινα (3.000.000 χρόνια πριν)
19) Γένος: homo (άνθρωποι) (2.500.000 χρόνια πριν)
20) Είδος: homo sapiens (500.000 χρόνια πριν)
21) Υποείδος: homo sapiens sapiens (ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι) (200.000 χρόνια πριν)
27

28. Η ΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
28

29. ΠΗΓΕΣ
• Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Τάξη Γενικού Λυκείου,
Θεωρητική Κατεύθυνση
29