visie op   Sectorupdate 2012

agrarisch
               ▶▶ Interview
               ▶▶ Trends & ontwikkelingen
               ▶▶ Sectorvisie
Visie op agrarisch     1




Geachte relatie,

Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het
Nederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en de
vooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan de
hand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en
actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers
is gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigen
branche.


Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor de
iPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.


Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaas
wederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deel
bepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de reden
waarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben.
	
Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben op
de Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positieve
bijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen van
de consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen als
de onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-
financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordt
er geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op de
economie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector agrarisch is op moment van
schrijven van deze publicatie nog onduidelijk.
	
De meeste land- en tuinbouwsectoren kennen een heel eigen dynamiek die vaak sterker is dan de
economische conjunctuur. Een goed voorbeeld hiervan is het herstel in de legpluimveesector en de
varkenshouderij, beide veroorzaakt door een lager aanbod als gevolg van nieuwe Europese wet-
geving op het gebied van dierenwelzijn. De mate waarin agrarische sectoren daarnaast worden
geraakt door de economie, hangt vooral samen met de economische groei in afzetlanden, koers-
verhoudingen met deze landen, de prijselasticiteit van producten en ten slotte mogelijke
handelsbeperkingen of landenrisico’s.


Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachten
te wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met u
mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf alle
succes toe!


Met vriendelijke groet,




Joop Wijn
Lid Raad van Bestuur ABN AMRO
2




Visie op agrarisch
Sectorupdate 2012
Visie op agrarisch   3




 4    	 visie op Nederland
                                    26    	legpluimveehouderij


 6    	interview
                                    28    	melkveehouderij


10    	akkerbouw
                                    30    	mengvoederindustrie


12    	bloembollenteelt
                                    32    	 sierteelt onder glas


14    	champignonteelt
                                    34    	 teelt van
                                         	boomkwekerijgewassen

16    	fruitteelt
                                    36    	varkenshouderij


18    	geitenhouderij
                                    38    	vleeskuikenhouderij


20    	 groenteteelt onder glas
                                    40    	leeswijzer


22    	 groothandel in bloemen en
     	planten                       42    	colofon


24    	kottervisserij
4



                                                                                                     visie op Nederland
                                                         Nederlandse economie
                                                        krabbelt in 2012 weer op
Vorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in een
recessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat de
economie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij een
aantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.

In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei                                  gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-
in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2%                                 tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eind
gaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het                               van 2010.
jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlands
product (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri-                                 De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-
ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit.                            maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-
In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec-                              renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnen
tievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak                            de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totale
ongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar-                              goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-
taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo-                                gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen van
mie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel                             diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzen
het groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone                               begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust als
als geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van                             gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die
+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal.                              laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede
                                                                                                 helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.
Afzwakking groei economie voorbij?
      6                                                                                    120   De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste
                                                                                                 kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid
      3                                                                                    105
                                                                                                 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat
                                                                                                 de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om
    % 0                                                                                    90
                                                                                                 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be-
                                                                                           75
                                                                                                 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving
     -3
                                                                                                 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone
     -6                                                                                    60    staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland
          1991   1993   1995    1997     1999    2001   2003   2005   2007   2009   2011

                 bbp (% j-o-j; l.as)                                                             lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen.
                 Economisch-sentimentindicator (r.as)



Bron: Thomson Reuters Datastream                                                                 De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun-
                                                                                                 stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en begin
Uitvoergroei sterk vertraagd, maar                                                               dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie van

eerste lichtpuntjes zichtbaar                                                                    de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex-
                                                                                                 portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is het
Kijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo-                                 niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel we
nenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op                                  in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maand
drijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0%                               nog duidelijk boven de 50.
j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-
sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
Visie op Nederland        5



Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd                                                                                    Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerd
PMI >50 wijst op groei; <50 – krimp                                                                                  zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker
  20                                                                                                            70
                                                                                                                     hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn.

  10                                                                                                            60   Huizenmarkt zit vast
                                                                                                                     De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-
% 0
                                                                                                                50
                                                                                                                     tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen
 -10                                                                                                                 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver-
                                                                                                                40
                                                                                                                     trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder
 -20
       2001      2002       2003     2004       2005     2006   2007    2008      2009   2010   2011     2012
                                                                                                                30   zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont-
                     Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as)                                                                wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal
                     PMI exportorders (index; r.as)
                                                                                                                     transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-
Bron: CBS, Markit NEVI                                                                                               zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties
                                                                                                                     valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking van
Binnenlandse bestedingen onder druk                                                                                  hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-
De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere                                                        ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,
consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met                                                        de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpte
als dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind                                                       kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een
2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind                                                     minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie
2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is                                                        over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdt
beduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen                                                       er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.
met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor                                                  Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsval
deze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies                                                    helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-
op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu-                                                       dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzen
mentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in                                                      dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.
de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar in
ons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid over
de hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage,                                                         Inflatie
dekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij-                                                    De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van het
zer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra                                                    jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van het
bezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog                                                      prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-
dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan                                                  kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%
van invloed zijn op de stemming van de consument.                                                                    in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie in
In 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre-                                                     2011 uit op 2,3%.
gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in
2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan                                              In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Deze
uit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen.                                                           verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie-
                                                                                                                     prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in het
Hoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig                                                   Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigde
aantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten,                                                        BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprong
zal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013                                                maken.
wordt weer een positief cijfer voorzien.


Particuliere consumptie daalt verder                                                                                 Risico’s
  3                                                                                                                  De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de
  2
                                                                                                                     ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be-
  1
                                                                                                                     leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-
%0
                                                                                                                     gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de
 -1
                                                                                                                     staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder
 -2
                                                                                                                     zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in
 -3
              2005          2006         2007           2008     2009          2010      2011     2012               beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie-
         Reëel beschikbaar inkomen                Particuliere consumptie
                                                                                                                     prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-
Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau                                                                                zenmarkt verder verslechtert.
6




Links: Pierre Berntsen, directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO.
Rechts: Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie




                                           Henk Bleker, staatssecretaris van
                                  Economische Zaken, Landbouw en Innovatie:
                   ‘Groeiende neiging tot handels-
                       belemmeringen is zorgelijk‘
Laat aan de stranden van Rio de Janeiro het woord Holland vallen, en de associaties die
bij de mensen opkomen, zullen over voetbal en Gullit gaan, over molens en koeien - die
mede gevoed worden met Braziliaanse soja. De agrarische sector van Nederland kan een
belangrijke rol spelen in de opkomende economieën. De exportmarkten in de eurozone, die
voor de sector van grote importantie blijven, zijn echter - vanwege de eurocrisis - in mineur.
Wat is wijsheid in deze omstandigheden? Staat de ruimte voor agrarisch ondernemen
onder (maatschappelijke) druk? En wordt, zoals sommigen menen, de succesformule van
symbiotische samenwerking tussen de primaire sector en de agribusiness ondermijnd?
Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en Pierre
Berntsen, directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO, geven hun visie. (Dit interview is
gehouden toen Bleker nog geen demissionair staatssecretaris was.)
Interview       7




Welke invloed heeft de economische crisis op de afzet van
land- en tuinbouwproducten, zowel in Nederland als in het
                                                                               ‘Nederland koploper duurzame
buitenland?                                                                     landbouwtechnologie’
Henk Bleker: ‘Ik merk dat de crisis op de land- en tuinbouw veel
minder impact heeft dan op andere economische sectoren als
bijvoorbeeld de bouw. De recessie van 2008 heeft in de agro-           Welke invloed hebben de bezuinigingsplannen op de
sectoren hooguit een lichte dip veroorzaakt, waarop snel een           Nederlandse afzetmarkt?
herstel volgde. En het jaar 2011 vormde, met een groei van EUR
67 miljard naar EUR 73 miljard, zelfs een top-exportjaar voor de       Bleker: ‘Ik geloof niet dat de overheidsbezuinigingen veel invloed
Nederlandse agrofoodsector.’                                           zullen hebben op de afzet van de agrofoodsector. De mensen
                                                                       moeten blijven eten. Eén van de laatste dingen waar huishoudens
Pierre Berntsen: ‘Het klopt dat de meeste land- en tuinbouw-           in krappe tijden op zullen bezuinigen, is voedsel. Wel kan het zijn
sectoren een eigen dynamiek hebben, die sterker is dan de              dat de afzet van wat luxere producten, en bijvoorbeeld snij-
economische conjunctuur. Al wijkt het beeld per sector sterk af.       bloemen en potplanten, onder druk komt te staan.‘
Dat heeft verschillende oorzaken. De cyclus van prijsvorming
bijvoorbeeld: het huidige herstel van de varkenshouderij en            Berntsen: ‘Ja, de Nederlandse markt wordt denk ik beperkt
pluimveehouderij volgt op een reeks van slechte jaren. En in de        beïnvloed. De boomkwekerij is een sector die wél last heeft van
akkerbouw is de belangrijkste prijsbepalende factor: hoe hoog is       verslechterende binnenlandse afzetmogelijkheden. Dat komt door
de hectare-opbrengst in grote productiegebieden? Export hangt          gemeenten die zich genoodzaakt zien te bezuinigen op openbaar
ook af van de ontwikkeling van economie en consumenten-                groen. Maar de meeste sectoren zijn vooral gericht op export. De
vertrouwen in belangrijke afzetmarkten. Kijk naar de crisis in Zuid-   hele eurozone staat onder druk, veel exportmarkten zijn in mineur.
Europa. De export van bloemen en planten daar naartoe is               Positief is dat de crisis zich beperkt tot de eurozone; de wereld-
gedaald. De wisselkoers van de euro ten opzichte van de dollar,        economie groeit wél. Dat zie je terug in de stijgende afzet naar
het pond of de roebel, heeft grote invloed op de Nederlandse           niet-eurolanden.’
concurrentiekracht. En ons succes wordt mede bepaald door de
mate van beschikbaarheid van handelsfinancieringen ten behoeve         Steeds meer landen lijken met nationaal beleid
van politiek instabiele landen.’                                       handelsbelemmeringen op te werpen. Die kunnen veterinair
                                                                       of fytosanitair van aard zijn. Soms gaat het om
Wat kunt u doen om de export te ondersteunen?                          exportbeperkingen pur sang. Wat doet u hiertegen?
Om bijvoorbeeld iets te doen aan landenrisico’s en
debiteurenrisico’s en zo?                                              Bleker: ‘Het klopt, die groeiende tendens tot handels-
                                                                       belemmeringen zie ik ook. Ik vind dat zorgelijk. Ik doe hier twee
Bleker: ‘Nou kijk, exporteren is natuurlijk vooral een zaak van        dingen aan. In de eerste plaats stel ik dit soort beperkingen
ondernemers zelf. Maar ik wil daar wel bij helpen. Door bijvoor-       voortdurend aan de orde bij de Europese Commissie, die met veel
beeld zo veel mogelijk veterinaire en fytosanitaire belemmeringen      exportlanden onderhandelt over handelsakkoorden en ook
op te ruimen. Of door onze landbouwattachés in te zetten. Verder       belemmeringen aanpakt. Ten tweede neem ik zo nodig zelf het
vind ik dat handelsmissies deuren kunnen openen voor Neder-            initiatief om de grens weer open te krijgen. Bij de EHEC-crisis ben
landse exporteurs in kansrijke afzetgebieden. Eind vorig jaar ben      ik onmiddellijk persoonlijk naar Rusland afgereisd om de export
ik bijvoorbeeld met veertig bedrijven uit allerlei sectoren, ook uit   van groente en fruit weer op gang te krijgen. En in Brussel heb ik
de landbouw, op handelsmissie naar Brazilië geweest. Dat is            mij stevig ingezet om de betrokken bedrijven niet de dupe te laten
naast China en India één van de sterk opkomende markten waar           worden van omstandigheden waar zij niks aan konden doen.’
we ons extra op richten. We hebben actief de glastuinbouw bij
die missie betrokken. Bij zo’n missie hoort ook een overleg met
de Braziliaanse minister van Landbouw, Veeteelt en Voedsel-
voorziening.’
8




De agrarische sector is goed voor 60% van ons                         Berntsen: ‘We produceren nu al duurzaam en het vermarkten van
handelsoverschot en 10% van ons bbp. Ergo: een belangrijke            duurzaamheid in het buitenland is vooralsnog geen gemakkelijke
economische factor. Tegelijkertijd is er sprake van een               opgave. Het lukt mondjesmaat, bijvoorbeeld met Rondeel eieren
afnemend draagvlak voor agrarische productie in Nederland.            in Duitsland, met Welfare Bacon in Engeland en biologische
De ruimte om te ondernemen staat onder druk. Wat doet u               groente en fruit van Nature and More in diverse landen. Betere
eraan om die ondernemersruimte te vergroten?                          exportargumenten liggen er op het gebied van smaak,
                                                                      topkwaliteit, maatwerk, imago en betrouwbaarheid. Onze basis is
Bleker: ‘Dat is waar: op sommige punten staat de ruimte voor          sterk, en duurzaamheid kan het imago daarbij prima verder
agrarisch ondernemen onder druk. En maatschappelijk draagvlak         versterken.’
is wel een must. Vandaar dat ik in mijn visie op de veehouderij ook
heb aangegeven dat er grenzen zijn aan de groei. Bedrijven            De Nederlandse agribusiness is groot geworden met dank
moeten wel passen in hun omgeving. Geen ongebreidelde groei.          aan de primaire sector. Er is symbiose tussen de twee.
Maar we hebben het over een belangrijke economische sector. Er        Nederland is daarbij de proeftuin en springplank voor deze
wordt nog volop ondernomen in de land- en tuinbouw. Ik zie in het     bedrijven. Omdat veel agribusinessbedrijven zich in
landelijk gebied nog veel initiatieven om te investeren, waarbij      toenemende mate op het buitenland richten, en de
vaak jonge, innovatieve ondernemers betrokken zijn. Dat geeft         agribusiness en de primaire sector in Nederland uit elkaar
hoop.                                                                 lijken te groeien, wordt de succesformule ondermijnd. Ziet u
                                                                      mogelijkheden voor een nieuwe versterking van deze
                                                                      symbiose?
        ‘Geen ongebreidelde groei: bedrijven
         moeten in omgeving passen’                                   Bleker: ‘Ik zie die trend niet zo. Ik vind dat die symbiose nog volop
                                                                      bestaat. De grotere agribusinessbedrijven zijn steeds vaker multi-
                                                                      nationaal actief, en hebben daarbij vaak een sterke thuisbasis,
                                                                      zoals bijvoorbeeld de coöperatieve zuivelindustrie. De Neder-
                                                                      landse land- en tuinbouw zijn sterk coöperatief georganiseerd en
                                                                      deze bedrijven zijn bepaald niet footlose. De bloemenveilingen, de
Vorig jaar is het kabinet begonnen met het topgebiedenbeleid,         vleesverwerkende industrie en de zuivel die ik net noemde,
waarbij we onze inspanning concentreren op de negen top-              hebben sterke wortels in Nederland en nauwe banden met hun
sectoren van onze economie. Agrofood en Tuinbouw & Uitgangs-          boerenleveranciers.’
materialen zijn twee prominente topsectoren waarvoor, samen
met het bedrijfsleven en de onderzoeksinstellingen, een                      ‘Eurozone onder druk, veel
toekomstagenda is gemaakt.’
                                                                              exportmarkten in mineur’
Ziet u mogelijkheden om duurzame productiemethoden te
exporteren?


Bleker: ‘Nederland is koploper voor duurzame landbouw-
technologie. Ik noem als voorbeeld onze energiezuinige tuin-          Berntsen: ‘Nederland gaat de groeiende wereldbevolking niet zelf
bouwkassen, duurzame stalsystemen en onze pluimveeslacht-             voeden. Toch: ons agrocomplex speelt mondiaal wél een vooraan-
machines. Er is veel vraag naar deze technologie in opkomende         staande rol op het gebied van kennis, uitgangsmateriaal,
landbouwlanden, dus exportkansen te over zou ik zeggen. Ik merk       productiesystemen en efficiënte productie van voedsel. Boeren
dit ook als ik op werkbezoek ben in landen als Vietnam of Kenia:      en tuinders spelen hierbij een cruciale rol. Agribusinessbedrijven
Nederland wordt gezien als een leidend kennisland voor de land-       profiteren van de kunde van Nederlandse ondernemers. Veel
en tuinbouwsectoren.’                                                 kinderen van boeren en tuinders zijn werkzaam in het agrarisch
                                                                      onderzoek, onderwijs, of bedrijfsleven. Samen vormen ze een
                                                                      sterk team. Zonder vitale primaire sector boet het agrocomplex in
                                                                      aan kracht.’
Interview   9




Denkend aan de Nederlandse boeren en tuinders die
grotendeels voor exportmarkten produceren, welke vier
belangrijke adviezen zou u hen willen geven?


Bleker: ‘Ten eerste: blijf investeren in de vernieuwing van uw
bedrijf, want voortdurende innovatie is de sleutel tot uw succes.
Twee: luister goed naar maatschappij en markt, want de burger en
de consument worden steeds kritischer. Met duurzame producten
valt bovendien geld te verdienen. Drie: werk als boer en tuinder
goed samen; samenwerking versterkt je positie in de afzetmarkt.
Vier: organiseer samenwerking in de keten, zodat ieder een faire
prijs krijgt.’


Berntsen: ‘Mijn eerste advies is: ken jezelf en ga uit van eigen
kracht. Twee: maak producten van wereldklasse die iedereen wil
hebben. Drie: investeer ook in jezelf. Vier: houd in alles rekening
met markt en afnemers.’
10




                                                                                       akkerbouw
     	    Intensieve productie kenmerkend voor Nederlandse akkerbouw
     	    Mondiale vraag naar akkerbouwproducten neemt toe
     	    Kracht akkerbouw ligt in flexibele en betrouwbare productie van goede kwaliteit

 Branchebeschrijving
 In de akkerbouw worden gewassen als aardappelen, suikerbieten,              speelt een belangrijke rol in de Nederlandse akkerbouw. Akkerbouwers
 granen en uien in de vollegrond geteeld. Naast de traditionele gewassen     houden zich steeds meer bezig met multifunctionele landbouw, waarbij
 nemen akkerbouwers ook andere hoogsalderende gewassen, zoals                activiteiten worden ontplooid op het gebied van recreatie,
 vollegrondsgroenten, in het bouwplan op. Het EU-landbouwbeleid              boerderijverkoop en dergelijke.




 Trends en ontwikkelingen
 De akkerbouw wordt op 4.668 bedrijven met een areaal groter dan             hectare. De laatste factor kan jaarlijks sterk fluctueren door de weers-
 30 hectare uitgevoerd. Daarnaast worden akkerbouwgewassen op een            omstandigheden tijdens het groeiseizoen. Een kleine wijziging van vraag
 groot aantal bedrijven als nevenactiviteit geteeld. Circa 960 bedrijven     of aanbod kan tot grote prijsfluctuaties leiden. In 2011 zijn de oogsten
 hebben een areaal groter dan 100 hectare. Kenmerkend voor de Neder-         groot geweest, ondanks de grillige weersomstandigheden tijdens het
 landse akkerbouw zijn de intensieve productie en de schaalvergroting.       groei- en oogstseizoen. Deze ontwikkelingen hebben voor een aantal
 Er wordt in de akkerbouw veel nadruk gelegd op gewassen die een             producten tot fors lagere prijzen geleid. Vooral de prijzen van consumptie-
 hoog saldo genereren, zoals aardappelen, suikerbieten en vollegronds-       aardappelen en uien zijn sterk gedaald. De individuele bedrijfsresultaten
 groenten. De gewassen worden gebruikt als voedingsmiddelen voor             worden sterk bepaald door de kwaliteit van de producten, het moment
 mens of dier. In Nederland is de teelt van gewassen voor de productie       van verkoop en de markttoeslagen. De grondprijzen zijn in 2011 verder
 van biobrandstoffen van ondergeschikt belang. De productie is sterk         gestegen ondanks de ontwikkelingen in de bouw en de verminderde
 afhankelijk van de ontwikkeling van het areaal en van de productie per      aankoop van grond door de overheid voor natuurdoeleinden.



 Onze visie
 In 2012 kan de akkerbouwproductie in Nederland en omringende landen         om als teler te sturen op kwaliteit, bijvoorbeeld door spreiding van
 zich handhaven op de huidige hoge niveaus, mits er geen uitzonderlijke      rassen, rotatie in het bouwplan en een optimale organisatie van het
 weersomstandigheden optreden. Bij enkele producten zal de grote             bedrijf. Akkerbouwers kunnen meerwaarde aan hun producten geven
 productie leiden tot druk op de prijzen. Bij andere producten, zoals        door te telen voor bepaalde deelsegmenten, marktspecialisatie, samen
 granen en suikerbieten, hebben de goede vraag en de lage voorraden          te werken met verwerkende bedrijven en door het bewerken,
 op de wereldmarkt een gunstige uitwerking op de prijsvorming.               verwerken of verpakken van de producten. Schaalvergroting moet op
 Ondernemers kunnen meer zekerheid verkrijgen door prijsrisico’s af te       een beheerste wijze plaatsvinden, waarbij de kwaliteit van het product
 dekken. De vooruitzichten voor de akkerbouw zijn door de toename van        voorop moet staan. De kracht van de Nederlandse akkerbouw ligt niet in
 de mondiale vraag, op langere termijn goed. Afnemers stellen hogere         bulkproductie, maar in een flexibele en betrouwbare productie en
 eisen aan de kwaliteit van akkerbouwproducten. Het is van groot belang      aflevering van de kwaliteit waar de markt om vraagt.




 Kerngegevens                                                                                             Websites
 Aantal gespecialiseerde akkerbouwbedrijven:         Areaal akkerbouwgewassen: 535.042 ha                 www.lto.nl
 9.470                                               ▶▶ waarvan areaal aardappelen: 159.686 ha            www.akkerbouw.com
                                                     ▶▶ waarvan areaal suikerbieten: 73.329 ha            www.aardappelinfo.nl
                                                     ▶▶ waarvan areaal granen: 213.832 ha                 www.lei.wur.nl
                                                     ▶▶ waarvan areaal zaaiuien: 23.295 ha
akkerbouw           11




Akkerbouwareaal (exclusief voedergewassen) verder afgenomen                                                                                                                                                           Bron: LEI, CBS

▶▶ De trendmatige daling van het areaal akkerbouwgewassen heeft in
                                                                                                               Overige akkerbouwgewassen
   2011 doorgezet met een daling van 7.029 hectare tot 535.042
                                                                                                                                   Uien
   hectare.                                                                                                                                            6%
                                                                                                                                                                5%
                                                                                                      Akkerbouw groenten
                                                                                                                                                5%
▶▶ Het areaal granen is met bijna 5.000 hectare gedaald.
                                                                                                                                                                                  40%                          Granen

▶▶ Het areaal aardappelen is met 1.416 hectare gestegen. De
                                                                                                         Suikerbieten                     14%
   toename kan worden toegeschreven aan het grotere areaal
   zetmeelaardappelen. Het areaal consumptieaardappelen en
   pootaardappelen is gedaald.
                                                                                                                                                                30%
                                                                                                                             Aardappelen




Productie per hectare omhoog                                                                                                                                                                                                       Bron: CBS

▶▶ In 2011 is de productie per hectare van de meeste akkerbouw-                                  90

                                                                                                 80
   producten gestegen, ondanks het grillige verloop van de                                                                                                    78,9                                                                79,9
                                                                                                 70                                                                                             74,8
                                                                                                                           72,2
   weersomstandigheden tijdens het groei- en het oogstseizoen.                                   60                                                                  62,6
                                                                                                                                                                                                                                         68,2
                                                                                                                                  60,7
                                                                                                                                                                                                       57,5
▶▶ De productie per hectare van consumptieaardappelen en uien is                                 50          52,4                               51,8                                                                53,4
                                                                                                                                                                                  49,4
                                                                                                 40
   op het hoogste niveau van de afgelopen 20 jaar uitgekomen.
                                                                                                                                                       37,7                              37,8
                                                                                                 30                 34,7                                                                                                   34,7
▶▶ Bij sommige producten zijn er grote regionale verschillen in de
                                                                                                 20
   productie per hectare.                                                                        10
                                                                                       x 1 ton




                                                                                                       8,7                                9,3                               8,9                               7,8
                                                                                                  0
                                                                                                                 2008                              2009                              201                                   2011

                                                                                                         Tarwe                               Consumptieaardappelen
                                                                                                         Pootaardappelen                     Suikerbieten
                                                                                                         Zaai-uien




Exportontwikkeling aardappelen                                                                                                                                                                                 Bron: HBAG, NAO

▶▶ De export van consumptieaardappelen laat in het seizoen 2011/12                       1200

   een sterke daling zien. Voor een belangrijk deel wordt deze daling
                                                                                         1000                                                                                                          1057
   veroorzaakt door de kleinere vraag uit Rusland en - in mindere                                                                                      994
                                                                                                                                  902                                       925                                             870
                                                                                            800
   mate - uit Polen.                                                                                    855
                                                                                                                                                                                                              788
                                                                                                                                                                                     716                                             725
▶▶ In het begin van 2011/12 is de export van pootaardappelen zeer                           600                  679
                                                                                                                                          654                   662

   goed verlopen. In de tweede helft valt de export terug door de lage
                                                                                            400
   prijzen voor consumptieaardappelen, de economische crisis en de
                                                                                            200
   verminderde beschikbaarheid van pootaardappelen.
                                                                         x 1,000 ton




                                                                                                  0
                                                                                                         2006/07                   2007/08               2008/09              2009/10                   2010/11             2011/12r

                                                                                                                       Consumptie aardappelen                                     Pootaardappelen




Inkomen uit bedrijf fors lager                                                                                                                                                                                                       Bron: LEI

▶▶ Het inkomen uit bedrijf laat jaarlijks sterke fluctuaties zien.
                                                                            120.000                                                                                                                     111%
                                                                                                                                                                                                                                         110%
   Hieraan liggen vooral schommelingen in de prijzen van een
                                                                            100.000                                          98%
   aantal producten ten grondslag.                                                                                                                                                                 104.300

                                                                                                                                                         91%                       91%
▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 sterk gedaald voornamelijk                 80.000
                                                                                                                                                                                                                            87%          90%
                                                                                                       88%                                      91%
                                                                                                                            73.500
   door fors lagere prijzen voor consumptieaardappelen en uien.                  60.000
                                                                                                                                             57.400
   De suikerbietenteelt kon profiteren van hogere prijzen en van                 40.000                                                                         43.200
                                                                                                                                                                                  50.500
                                                                                                                                                                                                                                         70%
                                                                                                        37.600
   een hoge suikeropbrengst per hectare.                                         20.000
                                                                                                                                                                                                                     32.400


▶▶ De kosten van meststoffen namen in 2011 sterk toe door
                                                                                   EUR




                                                                                                  0                                                                                                                                      50%
   prijsstijgingen.                                                                                      2005                2006               2007             2008              2009                2010           2011r

                                                                                                             Inkomen uit bedrijf (l.as)                               Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
12




                                                           bloembollenteelt
     	    Tijdstip van (voor)verkoop bepaalt resultaat
     	    Nieuwe markten en distibutiekanalen stimuleren export
     	    Bloemenmarkt steeds belangrijker

 Branchebeschrijving
 In de bloembollenteelt worden voorjaarsbloeiers als tulpen, narcissen        (professionele markt) plaats. De belangrijkste teeltgebieden zijn Texel
 en hyacinten, en zomerbloeiers als lelies en gladiolen geteeld.              en het Land van Zijpe, West-Friesland, de Bollenstreek, de
 Bloembollen zijn een meerjarig gewas. De teelt van bloembollen vindt         Noordoostpolder en Noord-Limburg.
 zowel voor de droogverkoop (consumentenmarkt) als voor de broeierij




 Trends en ontwikkelingen
 De dominante positie van Nederland in de mondiale bloembollenteelt           -productie is in 2011 verder gestegen. Toch stond de export van
 is verkregen door gunstige fysiologische en klimatologische                  bloembollen vorig jaar onder druk, doordat de vraag van buitenlandse
 omstandigheden, het aansprekende assortiment, het hoge                       broeiers vanwege financieringsproblemen met ongeveer 10% afnam.
 kennisniveau, de clustering van activiteiten en de eveneens sterke           De bollenexport richting de opkomende landen buiten de eurozone is
 positie van Nederland in de mondiale bloementeelt. De jarenlange             verder gestegen. Bij de afzet neemt het belang van broeierijen toe. De
 trend van schaalvergroting binnen de bloembollenbranche heeft in             afzet naar droogverkoop stagneert. De afzet naar de broeierijen wordt
 2011 doorgezet. Sinds 2000 is het aantal bloembollenbedrijven met            vooral bepaald door de ontwikkelingen op de bloemenmarkt. De
 tweederde afgenomen, terwijl het totale areaal zelfs iets is gestegen.       bloemenmarkt kenmerkte zich in 2011 door een grillig marktbeeld met
 De productie per hectare fluctueert weliswaar jaarlijks door het weer,       grote verschillen in de afzet per product en land. Er zijn steeds meer
 maar stijgt op de lange termijn door veredeling, schaalvergroting en         mogelijkheden voor nieuwe markten en andere distributiekanalen via
 een toenemende mechanisering. De totale bloembollenexport en                 grootwinkelbedrijven, zoals bouwmarkten en woonwarenhuizen.



 Onze visie
 De afgelopen tien jaar was het Nederlandse bloembollenareaal stabiel.        ook een grote rol. In de broeierij neemt de invloed van het
 De productie per hectare stijgt verder, doordat er steeds betere rassen      grootwinkelbedrijf als afzetkaneel steeds verder toe. Door gezamenlijke
 worden gebruikt, de plant- en oogstmachines steeds beter worden en           verkoopconcepten wordt de afzet gestimuleerd. De combinatie van
 er steeds efficiënter wordt gespoten met gewasbeschermingsmiddelen.          teelt met broeierij van eigen bollen neemt in belang toe bij alle
 Regelmatig is hierdoor het evenwicht tussen vraag en aanbod verstoord.       bloembolgewassen. Het toerisme blijft belangrijk voor het imago en de
 Omdat het bloembollenareaal ook de komende jaren niet substantieel           afzet. De bollenvelden, de Keukenhof en de Floriade zijn in 2012
 zal krimpen, is de ontwikkeling van bloemenprijzen cruciaal voor             belangrijke trekpleisters die de droogverkoop kunnen stimuleren.
 bollenkwekers. Weersomstandigheden en economische ontwikkelingen             Volgens ABN AMRO kan de export verder toenemen bij economisch
 bepalen de bloemenprijzen. Vanwege de sterk fluctuerende prijzen is          herstel in de belangrijkste exportlanden. Op langere termijn geven
 het tijdstip van (voor)verkoop belangrijk voor de individuele resultaten     nieuwe markten en alternatieve distributiekanalen een positieve impuls
 van bollenkwekers. De samenstelling van het assortiment speelt hierin        aan de export.



 Kerngegevens                                                                                              Websites
 Aantal bedrijven: 1.660                             Productiewaarde: EUR 575 mln                          www.bkd.eu
 Aantal gespecialiseerde bedrijven: 720              Export 2010/2011: EUR 624 mln                         www.kavb.nl
 Areaal op bloembollenbedrijven: 24.126 ha           Export 2010/2011: 5.952 mln stuks                     bloembollen.groenweb.nl
                                                                                                           www.bloembollenvisie.nl
bloembollenteelt                    13




Areaalontwikkeling laat groei zien                                                                                                                                                                                                                    Bron: CBS

▶▶ Het areaal bloembollen varieert de afgelopen jaren tussen 23.000                 12.500




                                                                                                                                                                                                                                   11.861
                                                                                                                                                                       11.728
   en 24.500 hectare. In 2011 is het areaal licht gegroeid.




                                                                                                                                                                                                     11.399
                                                                                                                                         11.390
                                                                                                          10.740
                                                                                    10.000
▶▶ De belangrijkste bollensoort is de tulp. Op de helft van het
   bollenareaal worden tulpen geteeld. Het areaal tulpen is in 2011                      7.500


   licht gestegen.                                                                                                 5.009                          4.970                                                                                     5.082
                                                                                         5.000                                                                                                                4.684
                                                                                                                                                                                4.266
▶▶ Na wisselende ontwikkelingen in de laatste jaren, zijn in 2011 de
   arealen van de vier grootste bollensoorten gegroeid.                                  2.500
                                                                                                                           1.773                      1.974                         1.877                         1.802                         1.812




                                                                         x1 hectare
                                                                                                                               1.329                      1.383                         1.389                         1.382                         1.446

                                                                                                  0
                                                                                                                     2007                           2008                          2009                          2010                         2011r

                                                                                                           Tulpen                                   Lelies                              Narcissen                                  Hyacinten




Exportontwikkeling bloembollen                                                                                                                                                                 Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ In het seizoen 2010/11 werden bijna 6,0 miljard bloembollen geëx-                     3.000

   porteerd ter waarde van EUR 624 miljoen. Zowel het aantal geëx-
   porteerde bollen als de export naar waarde liet een lichte stijging                                     2.072
                                                                                                                                          1.951                           1.902                       1.944                         1.936
                                                                                         2.000
   zien. De stijging bleef beperkt door financieringsproblemen bij
   buitenlandse broeiers.                                                                                            1.213                          1.199                                                                                     1.168
                                                                                                                                                                                  1.122                         1.114
▶▶ Eenderde van de bollenexport bestaat uit tulpen. De export van                        1.000
                                                                                                                             747                           710                                                         678
                                                                                                                                                                                         641                                                        657
   tulpen is in het seizoen 2010/11 heel licht gedaald.
                                                                                  x 1 mln stuks




                                                                                                                                   465                           442                           446                           416                          426


                                                                                                      0
                                                                                                                      2006/07                       2007/08                       2008/09                       2009/10                       2010/11

                                                                                                             Tulpen                               Lelies                         Gladiolen                             Narcissen




Marktaandeel exportbestemmingen onveranderd                                                                                                                                                    Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ Nederland bekleedt een belangrijke positie in de wereldhandel in
   bloembollen, met een marktaandeel van circa 80%.                                                                                                                                                  Verenigde Staten


▶▶ Ongeveer de helft van de geëxporteerde bloembollen wordt binnen
   de EU afgezet, waarbij Duitsland en het Verenigd Koninkrijk de                                                                                                               15%
   belangrijkste exportlanden zijn.                                                                                                                                                         12%
                                                                                                                                         43%
                                                                                                                                                                                                                        Duitsland
                                                                                                      Overigen
▶▶ In de Verenigde Staten worden de meeste bloembollen afgezet,
                                                                                                                                                                                            8%
   maar buiten de EU zijn Japan, Rusland en China ook van groot
                                                                                                                                                                                        7%                            Verenigd Koninkrijk

   belang.                                                                                                                                                   5% 4% 6%
                                                                                                                                                                                                      Japan

                                                                                                                                                   China                                Frankrijk
                                                                                                                                                                 Italië




De tulpenbroei is in 2011 gestegen                                                                                                                                                                                                                    Bron: CBS

▶▶ De tulpenbroei is vanaf 2000 gegroeid en bereikte in 2006 een                    2.000

   recordniveau. Ook in 2011 groeide de tulpenbroei weer, dit keer                                                 1.692

   met bijna 4%.                                                                    1.500
                                                                                                                                                                                                                      1.386
                                                                                                                                                                                                                                              1.440
                                                                                                                                         1.349
                                                                                                                                                                   1.254
▶▶ Ruim de helft van de uitgevoerde bloembollen betreft tulpen.                                                                                                                             1.201


▶▶ De belangstelling van de consument voor bolbloemen is de                         1.000


   afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen.
                                                                                          500
                                                                         x 1 mln stuks




                                                                                                  0
                                                                                                                   2006                  2007                      2008                     2009                      2010                     2011r
14




                                                           champignonteelt
     	   Licht prijsherstel voor champignons in 2012
     	   Polen blijft belangrijkste concurrent
     	   Nederlandse champignonteelt heeft goede uitgangspositie

 Branchebeschrijving
 De champignonteelt vindt plaats in cellen. Als voedingsbodem wordt            pluk- en snijbedrijven onderscheiden. De plukbedrijven oogsten de
 compost gebruikt, afgedekt met een laag dekaarde. Compost wordt               champignons handmatig en zetten het product af als verse
 gemaakt uit gips, paarden- en kippenmest en stro. Bij aflevering is de        champignons. De snijbedrijven oogsten de champignons machinaal,
 compost doorgroeid met champignonschimmels. In de teelt worden                waarna de champignons door de conservenindustrie worden verwerkt.




 Trends en ontwikkelingen
 De champignonteelt wordt gekenmerkt door schaalvergroting. Het                licht lagere Europese consumptie zijn de belangrijkste oorzaken van de
 areaal champignons is gedurende de afgelopen tien jaar met 28% ge-            exportdaling. De concurrentie vanuit Polen is vooral sterk door de lagere
 krompen, terwijl het aantal bedrijven zelfs met tweederde is afgeno-          arbeidskosten. Tevens wordt de Poolse concurrentiekracht bepaald door
 men. Snijbedrijven telen door mechanisatie gemiddeld op een vier keer         de koers van de Poolse zloty. De productie in Polen wordt echter belem-
 zo groot areaal dan plukbedrijven. De productie laat een wisselend            merd door minder moderne productiefaciliteiten en een minder goed
 beeld zien met een dip in 2010. Naast areaalontwikkelingen vormen de          ontwikkelde infrastructuur. Daarnaast is er niet altijd voldoende compost
 kwaliteit van de compost en ziekten belangrijke invloedsfactoren op de        van een goede en constante kwaliteit beschikbaar. De distributie van
 productie. Op langere termijn staat de export van champignons onder           verse champignons verloopt in de EU veelal via het supermarktkanaal,
 druk. Verse champignons worden in continentaal Europa afgezet, terwijl        waarbij grote volumes en een constante kwaliteit van belang zijn. Grote
 verwerkte champignons mondiaal worden verhandeld. Sterke concur-              en goed georganiseerde plukbedrijven profiteren hiervan.
 rentie vanuit Polen (vers en conserven) en China (conserven) en een



 Onze visie
 Investeringen in schaalvergroting, automatisering en nieuwe teelttech-        landse champignonteelt volgens ABN AMRO goed. Op de industriële
 nieken blijven een belangrijke strategie in de champignonteelt, die leidt     markt dragen mechanisering, een grote productie per vierkante meter,
 tot een hogere productie en een verlaging van de kostprijs. In 2012           een uniforme en hoge kwaliteit en een goed georganiseerde verwer-
 kunnen de champignonprijzen licht aantrekken door vraagherstel. Op de         kende industrie hieraan bij. Op de versmarkt is Nederland in staat op
 versmarkt wordt de concurrentie uit Polen kleiner, doordat Polen de           ieder moment een kwalitatief goed en uniform product aan te bieden.
 export meer richt op andere Oost-Europese landen. De voorraden van            De hoge arbeidskosten vormen een belemmering voor de Nederlandse
 de conservenindustrie zijn voor een deel afgebouwd, waardoor in dit           productie. Een breed en diep assortiment, verschillende sorteringen, be-
 segment ook ruimte ontstaat voor prijsherstel. De continue productie          werkingsvormen en verpakkingen tezamen met productontwikkeling en
 van een goede kwaliteit compost tegen een aantrekkelijke prijs is in          marketing werken afzetbevorderend. Aandacht voor duurzaamheid en
 2012 lastig, doordat er onvoldoende paardenmest beschikbaar is en stro        arbeid blijft de komende jaren randvoorwaarde voor het succes van de
 relatief duur is. Op de lange termijn is de uitgangspositie van de Neder-     champignonteelt.



 Kerngegevens                                                                                               Websites
 Aantal bedrijven: 160                               Aantal bedrijven >2.000 m2: 75                         www.mushroombusiness.com
 ▶▶ waarvan plukbedrijven: 129                       Areaal champignons: 697.436 m2                         www.degroentenenfruit.nl
 ▶▶ waarvan snijbedrijven: 32                        Export: 69.520 ton                                     www.tuinbouw.nl
                                                                                                            www.agf.nl
champignonteelt                    15




Verdere daling areaal in 2011                                                                                                                                                                                                           Bron: CBS

▶▶ Het areaal champignons is in 2011 in Nederland met 36 hectare                               800
                                                                                                                                     772
                                                                                                                                                                755                         733
   gedaald.                                                                                    700
                                                                                                       704                                                                                                                697


▶▶ Het areaal handmatig te oogsten champignons bevindt zich in een                             600


   opgaande lijn, met een onderbreking in 2010.                                                500
                                                                                                                372                         404 368                     366 389                     362 371                               399
                                                                                               400
▶▶ Bij de machinaal te oogsten champignons is het areaal gedurende                                                     332
                                                                                                                                                                                                                                  299
                                                                                               300
   de afgelopen drie jaar met een kwart gedaald. In 2011 was de
                                                                                               200
   daling relatief groot (-63 hectare).




                                                                           x 1.000 m2
                                                                                               100

                                                                                                  0
                                                                                                               2007                         2008                        2009                        2010                         2011

                                                                                                       Totaal                      Machinaal geoogst                          Handmatig geoogst




Productieherstel                                                                                                                                                                     Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ Na een dip in 2010 is de productie van champignons in 2011 weer
                                                                                              250                                                                        260
   hersteld. Areaalontwikkelingen, de kwaliteit van compost en ziek-                                                                                     250                                                                            250

   ten zijn belangrijke factoren die invloed hebben op de productie.                                          230                  230
                                                                                                                                                                                             225

▶▶ De productie kan door de bedrijven worden gestuurd, door de                                200                                                                                                                  210


   teeltschema’s te verkorten of te verlengen. Schimmelziekten beïn-
   vloeden de productie in negatieve zin.                                                     150

▶▶ De kwaliteit en beschikbaarheid van compost is in 2011 geen be-
                                                                                x 1.000 ton




   lemmering geweest voor de productie van champignons.
                                                                                              100
                                                                                                              2005                 2006              2007                2008                2009                  2010                 2011




Verenigd Koninkrijk grootste exportbestemming                                                                                                                      Bron: Productschap Tuinbouw, KCB

▶▶ De export van champignons heeft in 2011 weer een stijging laten                             100

   zien na een daling in de jaren ervoor.
                                                                                                  80
▶▶ Het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk zijn de belangrijkste                                                    70,9                     70,5
                                                                                                                                                                                     67,7                        67,7
                                                                                                                                                                                                                                              69,5

   exportlanden met een gezamenlijk aandeel van bijna 90%.                                        60

▶▶ De export naar het Verenigd Koninkrijk staat al een aantal jaren
                                                                                                  40
   onder druk, maar laat in 2011 herstel zien.                                                         30,8                         30,6
                                                                                                                                                                27,9                                                     28,4
                                                                                                                                                                                            24,7
                                                                                                              20,1                         18,3                        17,8                        19,3
                                                                                                  20                                                                                                                            19,3
                                                                                                                                                                                                          15,7                         14,6
                                                                                    x 1.000 ton




                                                                                                                                                  12,4                        14,7
                                                                                                                     11,5

                                                                                                  0
                                                                                                               2007                         2008                        2009                        2010                         2011

                                                                                                       Verenigd Koninkrijk                          Duitsland                  Frankrijk                  Totaal




Verwerking van champignons fluctueert                                                                                                                                                Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ De verwerking van champignons laat de afgelopen jaren sterke                                200
                                                                                                              172                                                                             171
   fluctuaties zien. Polen en China zijn belangrijke concurrenten bij de                       180
                                                                                                                                                                          160
                                                                                               160
                                                                                                                                   147                                                                                                   151
   champignonverwerkende industrie.                                                            140
                                                                                                                                                         145                                                        131


▶▶ In de industrie worden champignons verwerkt tot conserven. Ze                               120

                                                                                               100
   worden ook diepgevroren en als ingrediënt voor andere levensmid-                               80

   delen gebruikt.                                                                                60

                                                                                                  40
                                                                                 x 1.000 ton




                                                                                                  20

                                                                                                   0
                                                                                                              2004                 2005                  2006             2007               2008                   2009                 2010
16




                                                                                                            fruitteelt
     	    Perenareaal in 2012 naar verwachting voor het eerst groter dan appelareaal
     	    Het jaar 2011 was een heel goed oogstjaar
     	    Trend naar schaalvergroting en aandacht voor clubrassen onverminderd

 Branchebeschrijving
 Fruitteelt omvat de teelt van pitvruchten (appelen en peren), steen-            belangrijkste producten in de branche. Naast de bekende ‘vrije’ appel-
 vruchten (pruimen en kersen) en kleinfruit. Onder kleinfruit horen              en perenrassen als Elstar, Jonagold en Conference staan exclusieve
 bijvoorbeeld bessen, frambozen en bramen. Kleinfruit speelt een vrij            clubrassen steeds meer in de belangstelling.
 beperkte rol in de fruitteelt. Appels en peren zijn verreweg de




 Trends en ontwikkelingen
 Sinds 2009 daalt het totale fruitareaal jaarlijks weer licht, na een korte      landen relatief gunstiger dan voor appels. Ook zijn er kostenvoordelen
 periode van lichte toename. De laatste tien jaar is het totale fruitareaal      bij de perenteelt. Zo gaan de bomen langer mee en is er dus minder
 licht afgenomen. De samenstelling van het areaal is behoorlijk aan ver-         vaak nieuwe aanplant nodig. De appelteelt ondervindt meer concurren-
 andering onderhevig. Bij een licht afnemend areaal neemt de peer een            tie dan de perenteelt, onder andere vanuit landen op het zuidelijk half-
 steeds belangrijke positie in bij de teler, ten koste van de appel. Deze        rond. Meer nog dan bij peren, is daarom de ontwikkeling van clubrassen
 trend is al jarenlang gaande en maakt nog steeds opgeld. Waar twintig           voor de appelteelt in Nederland van belang. De consumptie van fruit in
 jaar geleden het appelareaal drie keer zo groot was als het perenareaal,        Nederland ten opzichte van andere landen kan als gemiddeld worden
 gaat in 2012 de peer waarschijnlijk de appel in areaalgrootte verslaan.         bestempeld. Veel telers zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van de
 Een hoger verwacht rendement voor peren is de belangrijkste reden dat           export van fruit. De oogst komt in 2012 waarschijnlijk op een flink lager
 het areaal perenbomen groeit ten koste van appelbomen. De productie-            niveau uit dan in 2011, door de strenge vorst begin van het jaar. Met
 omstandigheden voor peren zijn in Nederland ten opzichte van andere             name de perenoogst is in bepaalde delen van het land hard getroffen.



 Onze visie
 De verwachting is dat een aantal bestaande trends zal doorzetten in             perenareaal ten koste van het appelareaal lijkt zowel voor individuele
 de fruitteelt. Het totale fruitareaal neemt naar verwachting beperkt in         telers als voor de sector als geheel een goede keuze, vanwege het
 omvang af. Het aantal telers vermindert verder door een proces van              eerder aangegeven relatieve concurrentievoordeel. Maar voor de toe-
 schaalvergroting, en de opmars van de perenteelt ten opzichte van de            nemende perenoogst moeten natuurlijk wel nieuwe afzetmogelijkhe-
 appelteelt zet ook door. Schaalvergroting is om meer redenen een                den worden gevonden. Het is voor individuele telers vrijwel onmogelijk
 goede zaak. Het maakt het beter mogelijk om investeringen te doen in            om de consumptie van fruit te beïnvloeden, maar uit diverse onderzoe-
 bewaarfaciliteiten en gewasbescherming en de positie in de keten                ken blijkt wel dat er nog voldoende ruimte is om de fruitconsumptie te
 wordt sterker. Ook het belang van clubrassen zal verder (moeten) toe-           verhogen. Met een toename van de aandacht voor clubrassen en sa-
 nemen. Dit is, vanwege de concurrentie, met name voor de appelteelt             menwerking in de gehele keten voor gerichte marketing moet het mo-
 van groot belang. In de traditionele ‘vrije’ rassen is het moeilijk om op       gelijk zijn de consument tot meer ‘fruitmomenten’ te verleiden.
 prijs te concurreren met buitenlandse telers. De uitbreiding van het



 Kerngegevens                                                                                                 Websites
 Aantal bedrijven met fruit: 2.574                     Areaal fruit: 19.230 ha                                www.nfofruit.nl
 Export appelen: 88.757 ton                            ▶▶ waarvan areaal appelen: 8.720 ha                    www.fruitteelt.info
 Export peren: 203.276 ton                             ▶▶ waarvan areaal peren: 8.200 ha                      www.degroentenenfruit.nl
                                                       ▶▶ waarvan areaal kleinfruit: 1.720 ha                 www.frugiventa.nl
fruitteelt          17




Areaal nauwelijks veranderd                                                                                                                                                                                                         Bron: LEI, CBS

▶▶ Het totale fruitareaal is in het afgelopen decennium nauwelijks                         12.000

   veranderd.
                                                                                           10.000    9.380                         9.302                         9.132
▶▶ De samenstelling van het areaal is wél veranderd. Het areaal                                                                                                                                  8.680
                                                                                                                                                                                                                                 8.270 8.200
                                                                                                                                                                         7.800                           7.990
                                                                                            8.000                                          7.476
   appels loopt al jaren terug ten gunste van peren. Samen nemen ze                                          7.296


                                                                                            6.000
   ruim 85% van het areaal in beslag. Het areaal aardbeien is de
   afgelopen jaren sterk gestegen.                                                          4.000


▶▶ In 2012 zal het areaal peren naar verwachting voor het eerst het                         2.000
                                                                                                                           1.300
                                                                                                                                                         1.549                           1.634                           1.667                         1.720

                                                                                                                     974                           993                           1.017                           1.031                         1.040

   areaal appels overtreffen. De verwachting is dat de opkomst van




                                                                                           ha.
                                                                                                 0
                                                                                                               2007                          2008                          2009                            2010                         2011
   clubrassen de krimp van het appelareaal zal temperen.                                             Appelen                  Peren            Overige pit- en steenvruchten                         Kleinfruit




Grote oogsten appels en peren                                                                                                                                                                                                                   Bron: CBS

▶▶ De bruto fruitproductie beleefde na een slecht 2010, in 2011 een                         450
                                                                                                                                                                                                                                    418
                                                                                                       391                                                         402
   uitzonderlijk goed jaar. De appelproductie lag het afgelopen jaar maar                   400
                                                                                                                                      375
                                                                                                                                                                                                    334                                          336
   liefst 25% hoger dan in 2010.                                                            350
                                                                                                                                                                                   301
                                                                                            300
▶▶ De bruto perenproductie beleefde een recordjaar in 2011. Voor het eerst                                            260
                                                                                                                                                                                                                   274
                                                                                            250
   werd een productie behaald van 336.000 ton. De toename ten opzichte
                                                                                            200
   van 2010 was met bijna 23% een stuk kleiner dan die bij de                                                                                       172
                                                                                            150
   appelproductie.                                                                          100
                                                                             x 1.000 ton




▶▶ Er wordt steeds meer hardfruit via de online marktplaats Service2Fruit                     50

   verkocht.                                                                                     0
                                                                                                              2007                          2008                          2009                             2010                         2011
                                                                                                     Appelen                          Peren




Export van Nederlands fruit in 2011 gedaald                                                                                                                          Bron: Productschap Tuinbouw, KCB

▶▶ De export van appels en peren is in 2011 afgenomen met                       240.000
                                                                                                                                                                                                                 216.668
                                                                                                                 210.593
   respectievelijk 15% en 6%. Dit heeft te maken met de slechte                 200.000
                                                                                                                                                                                                                                               203.276
                                                                                                                                                   180.310
   oogst van 2010, waardoor de export sterk terugliep in het begin van                                                                                                           152.040
                                                                                160.000
   het jaar. De laatste maanden van 2011 kon met de nieuwe oogst
                                                                                                     116.704                       116.844
                                                                                120.000
   nog wat van het verlies goedgemaakt worden.                                                                                                                   104.188                         104.263
                                                                                                                                                                                                                                 88.757
                                                                                    80.000
▶▶ Voor de export van appels is Duitsland, met een aandeel van 41%
   in 2011 verreweg de belangrijkste exportbestemming.                              40.000


▶▶ Voor peren is Rusland (25% aandeel in 2011) de belangrijkste
                                                                             ton




                                                                                                 0
                                                                                                             2.007                          2008                          2009                            2010                            2011
   exportmarkt. Daarnaast heeft de Nederlandse peer in het VK een                                    Appelen                       Peren

   goede positie.



Inkomen uit bedrijf wisselt sterk                                                                                                                                                                                                                  Bron: LEI

▶▶ Het inkomen van fruittelers is zeer volatiel. Dit komt door                   60.000                                                                                                                                                                        100%
                                                                                                                                           56.000
   schommelingen in de oogsten en opbrengstprijzen.                                                                                          92%
                                                                                 50.000
▶▶ Na een relatief goed 2010, is het inkomen uit bedrijf in 2011 fors                                    86%
                                                                                                                                                                                                           90%
                                                                                 40.000
   gedaald. Dit was het gevolg van de slechte oogst in 2010, die                                             35.900
                                                                                                                                                                                                                                        85%
                                                                                                                                                                          79%                            42.700
   onder andere doorwerkte in lagere exporten in 2011.                           30.000
                                                                                                                                                                                                                                       24.000
                                                                                                                                                                                                                                                               80%


▶▶ Goede bewaarfaciliteiten, sorteren, koelen en verpakken kunnen                20.000

                                                                                                                                                                         12.700
   leiden tot een hogere toegevoegde waarde.                                     10.000
                                                                                    EUR




                                                                                                 0                                                                                                                                                             60%
                                                                                                              2007                          2008                          2009                             2010                         2011

                                                                                                             Inkomen uit bedrijf (l.as)                             Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
18




                                                                         geitenhouderij
     	   Melkgeitenhouderij groeit weer
     	   Geitenmelkprijs veert op
     	   Kansen voor afzet hoogwaardige geitenmelkproducten als geitenkaas

 Branchebeschrijving
 Geiten worden in Nederland voor de melkproductie gehouden; de               De EU heeft geen quoteringsregeling voor geitenmelk. Geitenhouders
 vleesproductie is van ondergeschikt belang. De melkgeitenhouderij is        ontplooien nevenactiviteiten op het gebied van boerderijverkoop en
 een jonge branche. Met de introductie van de melkquotering voor             recreatie & toerisme. De melkgeitenhouderij is vooral geconcentreerd
 koemelk in 1984, heeft de melkgeitenhouderij een impuls gekregen.           in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg.




 Trends en ontwikkelingen
 Melkgeiten worden in Nederland op een professionele wijze gehouden,         producten, de ontwikkeling van nieuwe producten en het grotere aantal
 waarbij de schaalgrootte van de bedrijven een stijgende trend laat zien.    consumenten met voedselallergieën en –intoleranties voor koemelk
 Bedrijven met meer dan 2.500 melkgeiten zijn geen uitzondering. De          neemt de consumptie van geitenmelk in Nederland toe. Geitenmelk is
 ontwikkelingen in de melkgeitenhouderij werden de afgelopen jaren           een goed alternatief voor koemelk. De export van rauwe melk,
 overschaduwd door de maatregelen ter bestrijding van de Q-koorts.           halffabrikaten en eindproducten is van groot belang voor de branche.
 Sinds het laatste kwartaal van 2011 zijn de maatregelen versoepeld. De      Sinds 2010 is de export van rauwe melk en van halffabrikaten naar
 overheid tracht de Q-koorts momenteel onder controle te houden door         Frankrijk, de belangrijkste exportbestemming, sterk gedaald door de
 een vaccinatieprogramma. Meer dan 80% van de geproduceerde                  toename van de eigen productie van dat land. De bedrijfsresultaten in
 geitenmelk wordt verwerkt tot geitenkaas en halffabrikaten van kaas.        de melkgeitenhouderij zijn gevoelig voor voerprijsstijgingen. De
 De rest wordt verwerkt tot consumptiemelk, melkpoeder en andere             gemiddelde krachtvoerprijs is in 2011 met circa 18% gestegen, terwijl
 halffabrikaten en eindproducten. Door de hoge kwaliteit van de              stro en hooi ook substantieel duurder zijn geworden.



 Onze visie
 De melkgeitenhouderij bevindt zich in een opbouwfase na de Q-koorts.        duurzame wijze geproduceerd’. Door productontwikkeling kunnen
 De stallen zijn voor een belangrijk deel weer herbevolkt door geiten-       hoogwaardigere en meer onderscheidende zuivelproducten uit de melk
 lammeren. Niet alle bedrijven hebben de bedrijfsactiviteiten voortgezet.    worden gemaakt en wordt de afhankelijkheid van de export van
 In de komende jaren groeit de productie van geitenmelk verder door de       halffabrikaten en onbewerkte grondstoffen minder groot. Nederlandse
 toename van de gemiddelde bedrijfsgrootte. De afzet van geitenmelk          geitenmelk heeft de potentie om zich in het bovenste segment van de
 trekt aan door de grotere afzetmogelijkheden van geitenkaas en door         markt te positioneren. De melkgeitenhouderij heeft een positief imago
 een verdere rationalisering van de geitenzuivelindustrie. De markt-         bij de consument. Het is van belang om tot een duurzame afzet van
 positionering van geitenmelk kan worden verbeterd door product-             boventallige geitenlammeren te komen en om aandacht aan de afzet
 ontwikkeling en door beter gebruik te maken van het thema ‘op               van geitenvlees te besteden.




 Kerngegevens                                                                                             Websites
 Aantal bedrijven: 551                              Productie geitenkaas (2010): 18.665 ton               www.lto.nl
 Aantal melkgeiten: 220.140                         Productie geitenmelkpoeder (2010): 1.653 ton          www.prodzuivel.nl
 Gemiddelde melkgift per geit per jaar:                                                                   www.vakbladgeitenhouderij.nl
 circa 830 kg                                                                                             www.qkoortsinnederland.nl
geitenhouderij         19




Aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder neemt in 2011 licht af                                                                                                                                                                           Bron: CBS

▶▶ De melkgeitenhouderij is een jonge branche die tot 2010 continue                                 280

   is gegroeid. Deze groei is in 2010 onderbroken door ruimingen ter                                240
                                                                                                                                                                                                 231
                                                                                                                                                                            208                                       222              220
   bestrijding van de Q-koorts.                                                                     200                                                   189
                                                                                                                    172               177
▶▶ In 2011 steeg de melkgeitenstapel door een toename van het
                                                                                                    160

   aantal geitenlammeren. Het aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder
                                                                                                    120
   neemt licht af.
                                                                                                    80
▶▶ De maatregelen tegen de Q-koorts zijn versoepeld, waardoor uit-




                                                                            x 1.000 stuks
                                                                                                    40
   breidingen weer mogelijk zijn. Noord-Brabant houdt tot juni 2013
                                                                                                     0
   vast aan een verbod op uitbreiding.                                                                            2005                2006                2007             2008                  2009                 2010             2011




Bijna alle melkgeiten op grotere bedrijven                                                                                                                                                      Bron: Productschap Zuivel

▶▶ Het aantal bedrijven waar melkgeiten als hoofdactiviteit worden                                   600

   gehouden is de afgelopen jaren afgenomen, doordat verschillende                                                                   504
                                                                                                     500
   bedrijven de activiteiten hebben gestaakt na ruimingen vanwege
                                                                                                     400      372
   de Q-koorts.                                                                                                              326                  312                    321                    325                                          321
                                                                                                                                                           299                    306                                   303
                                                                                                     300                                                                                                  286
▶▶ Bijna alle melkgeiten worden op bedrijven met meer dan
                                                                                                                                                                                                                                208
   100 melkgeiten gehouden. Circa 320 bedrijven hebben meer dan                                      200


   100 melkgeiten.                                                                                   100
                                                                                                                       35                    46
                                                                                                                                                                   32                     24                     23
▶▶ In de melkgeitenhouderij treedt schaalvergroting op; het aantal                                                                                                                                                                     22
                                                                                                          0
                                                                                                                      2005                 2006                   2007                   2008                   2009                  2010
   bedrijven met minder dan 100 melkgeiten neemt af.
                                                                                                               1 - 19 Melkgeiten                        20 - 99                       > 100




Geitenmelkproductie stabiel                                                                                         Bron: Productschap Zuivel, ABN AMRO Sector Research

▶▶ De productie is in 2011 gestabiliseerd.
                                                                              200.000
▶▶ De melkgift per geit varieert per bedrijf. Goede verzorging en                                                                                                                               199.000

   goede voeding hebben een positieve uitwerking. Topbedrijven                160.000
                                                                                                                                                                          177.000                                 181.951             182,000
                                                                                                                                                        162.000
   kunnen een melkgift van 1.200 kilogram per geit per jaar behalen.                                            135.600
                                                                                                                                     148000
                                                                              120.000
▶▶ Nederlandse geitenmelk heeft een gemiddeld vetgehalte van 4,1%
   en een gemiddeld eiwitgehalte van 3,4%. Gedurende het seizoen                       80.000


   variëren deze gehaltes.                                                             40.000
                                                                       x 1 ton




                                                                                                      0
                                                                                                                  2005                2006                2007                 2008              2009                 2010              2011r




Geitenmelkprijzen weer stijgende                                                                                                                                               Bron: KWIN, Productschap Zuivel

▶▶ De geitenmelkprijs stijgt weer na een dieptepunt in 2010. De                                      55

   export van rauwe melk en halffabrikaten naar Frankrijk is in 2010                                 50
                                                                                                                                                                                                      47,74
   sterk teruggelopen door de grotere binnenlandse productie in dat                                                                                                                   43,73                       43,60
                                                                                                     45
   land.                                                                                                                                                                  40,83                                                             40,77
                                                                                                                                                                                                                              37,80
                                                                                                     40                                                         38,36
                                                                        EUR per 100 kg, excl. BTW




▶▶ Er bestaan grote verschillen in de melkprijs die verwerkende                                               37,66
                                                                                                                                                  34,69
   bedrijven uitbetalen.                                                                             35
                                                                                                                             32,00

▶▶ Ondanks de hogere melkprijs was 2011 voor de meeste bedrijven                                     30
                                                                                                                                       29,12


   een verliesgevend jaar door voerprijsstijgingen en hogere prijzen                                 25
                                                                                                               2001          2002      2003       2004          2005       2006          2007         2008       2009         2010          2011
   voor stro en hooi.
20




                           groenteteelt onder glas
     	    2011 teleurstellend jaar
     	    Exportgroei, vooral naar Oost-Europa
     	    Afzetpositie kan worden versterkt door sturing op versheid, smaak en volume

 Branchebeschrijving
 De groenteteelt onder glas vormt een belangrijk onderdeel van de              liggen in het Westland, Oostland en de omgeving van Venlo. Daarnaast
 glastuinbouw. De belangrijkste kasgroenten zijn tomaat, paprika en            is in de Wieringermeer het grootschalige glastuinbouwgebied Agriport
 komkommer. Deze drie producten nemen driekwart van het                        A7 ontwikkeld. Handelshuizen, telersverenigingen en veilingen hebben
 kasgroenteareaal voor hun rekening. De belangrijkste productielocaties        een groot aandeel in de distributie van de groenten.




 Trends en ontwikkelingen
 Het jaar 2011 is voor alle groentegewassen onder glas een moeilijk jaar       Het grootste deel van het Spaanse aanbod is beschikbaar in een
 geweest. De EHEC-crisis in Duitsland heeft een grote impact op de             periode dat de Nederlandse productie klein is. De West-Europese
 export van groente gehad. De weersomstandigheden in de zomer van              groentemarkt laat nauwelijks groei zien, maar er zijn nog veel
 2011 waren ongunstig voor de consumptie van een aantal                        mogelijkheden voor de export naar Oost-Europa. Schaalvergroting gaat
 glasgroenten. In het begin van het seizoen ondervonden telers sterke          onverminderd door, maar vindt in kleinere stappen plaats. Het aantal
 concurrentie op de exportmarkten van Spaanse producten door                   bedrijfsovernames neemt toe. Het sterkst treedt de schaalvergroting
 gunstige weersomstandigheden en teeltverlenging in Spanje. De                 op in de tomatenteelt. De aandacht in de branche voor energie-
 economische ontwikkelingen in een aantal afzetlanden hebben ook               efficiency is groot. Veel bedrijven hebben de afgelopen jaren
 hun sporen achtergelaten. De opbrengstprijzen van veel                        geïnvesteerd in WKK-installaties met teruglevering van elektra,
 groentegewassen hebben hierdoor in 2011 onder druk gestaan. Op de             warmte-koude-opslag en schermen. Investeringen in Het Nieuwe Telen
 Europese markt is Spanje naast Nederland een belangrijke leverancier.         en - in mindere mate - in diffuus glas en aardwarmte zijn in opkomst.



 Onze visie
 Het marktevenwicht op de internationale groentemarkt is fragiel en de         bij optimaal profiteren van de sterke punten van het Nederlandse top-
 concurrentie blijft sterk. Er is sprake van prijsdruk. Kwaliteit leveren      product, zoals de goede en uniforme kwaliteit, het brede en diepe
 tegen een goede prijs is niet meer voldoende om een product op de             assortiment, de grote aandacht voor voedselveiligheid, het gebrek aan
 internationale groentemarkt te verkopen. De afzetpositie van Neder-           residuen van gewasbeschermingsmiddelen en een snelle en efficiënte
 landse groentetelers is matig door het versnipperde aanbod en een             logistiek. Schaalvergroting en specialisatie kunnen hierbij een hulpmid-
 gebrek aan regie en samenwerking. Er vinden wel initiatieven plaats           del zijn. Kostprijsbeheersing door teelttechnische innovaties en ener-
 om door intensievere samenwerking met branchegenoten of andere                giebesparing blijft voor alle telers van groot belang. De GMO-regeling
 schakels in de keten de afzet marktgerichter te organiseren. Investe-         van de EU is nu vooral gericht op aanbodstimulerende investeringen
 ringen in nieuwe producten, verkoopconcepten, verpakkingen, service           en beperkt de flexibiliteit van telers. Volgens ABN AMRO moet de
 en onlinediensten versterken de verkooppositie, waarbij veel aandacht         GMO-subsidie op een effectievere en meer marktgerichte wijze
 aan smaak en duurzaamheid wordt geschonken. De branche kan daar-              worden ingezet.



 Kerngegevens                                                                                              Websites
 Aantal bedrijven: 1.694                              Areaal glasgroenten: 4.989 ha                        www.gfactueel.nl
 Aantal bedrijven in tomaten: 349                     ▶▶ - waarvan areaal tomaten: 1.702 ha                www.groentennieuws.nl
 Aantal bedrijven in paprika’s: 300                   ▶▶ - waarvan areaal paprika’s: 1.357 ha              www.groeiservice.nl
 Aantal bedrijven in komkommers: 274                  ▶▶ - waarvan areaal komkommers: 656 ha               www.apxendex.com
groenteteelt onder glas                                    21




Stabiel areaal in 2011                                                                                                                                                                                                                            Bron: CBS

▶▶ De trendmatige groei van het areaal van de groenteteelt onder glas             5.000
                                                                                                                                                                     4.826                          4.986                         4.989

                                                                                                 4.571                           4.647
   is in 2011 onderbroken: het areaal bleef stabiel.
                                                                                  4.000
▶▶ Het tomatenareaal is gedurende de afgelopen acht jaar met
   gemiddeld 3,9% toegenomen. In de Nederlandse tomatenteelt ligt                 3.000


   de nadruk op de teelt van trostomaten.
                                                                                  2.000
                                                                                                                                                                             1.628                          1.676                        1.702
▶▶ Het areaal met paprika is in 2011 met 46 hectare afgenomen. Naar                                      1.545                              1.600
                                                                                                                                                                                 1.331                          1.403
                                                                                                                                                                                                                                             1.357 1.274
                                                                                                               1.187                           1.184
                                                                                                                        1.222                             1.241                          1.241                          1.243
                                                                                  1.000
   verwachting zal deze daling in 2012 verder door gaan.                                                          617                                622                             626                           664                            656




                                                                           ha.
                                                                                             0
                                                                                                           2007                               2008                             2009                           2010                           2011
                                                                                                 Totaal                       Tomaat                       Paprika                     Komkommer                         Overig




Oogst belangrijkste glasgroenten                                                                                                                                                                                                                  Bron: CBS

▶▶ De tomatenproductie en de paprikaproductie zijn in 2011 gelijk                                                                                                                                       815                            815
                                                                                                                                                                         800
                                                                                           800
                                                                                                                                      730
   gebleven.                                                                                       685
                                                                                           700
▶▶ In de tomatenteelt neemt de productie op langere termijn toe door                       600

   een groter areaal, meer assimilatiebelichting, productievere rassen                     500
                                                                                                                        430                                425                             435                           435                            430
                                                                                                                                                                                 370                            365                             365
   en een modernisering van de glasopstanden. Jaarlijks kan de                             400
                                                                                                               320                                335
                                                                                           300
   productie variëren door de lichtintensiteit en de
                                                                                           200
   weersomstandigheden.
                                                                             x 1.000 ton




                                                                                           100
▶▶ De productie van komkommer schommelt jaarlijks rond 435.000
                                                                                             0
                                                                                                            2007                               2008                             2009                           2010                           2011
   ton, maar is in 2011 op een lager niveau uitgekomen.                                           Tomaat                              Paprika                            Komkommer




Terugval in export door EHEC                                                                                                                                               Bron: Productschap Tuinbouw, KCB

▶▶ De groente-export is in 2011 met 5% gedaald. De impact van de                   2.000
                                                                                                                                                           1.747                     1.814                     1.821
   EHEC-crisis op de export is groot geweest.                                      1.800
                                                                                                 1.671                        1.689                                                                                                     1.729
                                                                                   1.600
▶▶ Driekwart van de export van groente wordt in de lidstaten van de
                                                                                   1.400
   EU afgezet. De belangrijkste afzetmarkten zijn Duitsland en het                 1.200
                                                                                   1.000
   Verenigd Koninkrijk.                                                                                                                                                                      747                       758                      738
                                                                                           800
                                                                                                                                                                   666
▶▶ De belangrijkste afzetmarkt buiten de EU is Rusland.                                    600
                                                                                                         624                          630

                                                                                                               335                          328                          323                       333 329                   328 321                        319
                                                                                           400                                                                                 300
                                                                           x 1.000 ton




                                                                                                                       282                          287                                                                                               285
                                                                                           200
                                                                                             0
                                                                                                         2006                         2007                         2008                      2009                       2010                     2011

                                                                                                   Verse groente, excl. uien                                      Tomaat                   Komkommer                         Paprika




Inkomen uit bedrijf naar dieptepunt in 2011                                                                                                                                                                                                            Bron: LEI

▶▶ De slechte resultaten in 2011 kunnen voor een belangrijk deel         300.000                                                                                                                                                                            110%

   worden toegeschreven aan de EHEC-crisis en het slechte                200.000
                                                                                                                              97%                                                                                192.300                                    100%
                                                                                                                                                     95%
   zomerweer.                                                            100.000
                                                                                                   91%
                                                                                                                             77.800                                        89%
▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is gestegen door hogere energie-                                                                                     47.400                                                                                                  90%
                                                                         EUR




                                                                                            0
                                                                                                  28.100                                                                 -47.000
                                                                                                                                                                                                 81%                                     81%
   kosten.                                                               -100.000
                                                                                                                                                                                                                                                            80%
                                                                                                                                                                                             -169.500
▶▶ Het inkomen wordt sterk bepaald door de weersomstandigheden           -200.000
                                                                                                                                                                                                                                                            70%
   in de productie- en consumptiegebieden, het areaal in Europa, de      -300.000                                                                                                                                                      -350.200

   aanvoer uit Zuid-Europa en incidentele factoren als een               -400.000                                                                                                                                                                           60%
                                                                                                   2005                      2006                    2007                 2008                   2009              2010                 2011r
   voedselcrisis.                                                                                        Inkomen uit bedrijf (l.as)                                                      Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)
22




         groothandel in bloemen en planten
     	   Schaalvergroting en samenwerking kenmerkend voor de branche
     	   Export naar bestemmingen buiten de eurozone stijgt
     	   Consolidatie bloemenhandel zet zich versneld voort

 Branchebeschrijving
 De groothandel in bloemen en planten bestaat uit de binnenlandse en        de veiling, bij bemiddelingsbureaus en rechtstreeks bij de kwekers.
 de exporterende groothandel. In het binnenland worden de activiteiten      De handel buiten de veiling om neemt sterk toe. Door de import van
 zowel door cash & carry bedrijven als door lijnrijders uitgevoerd. Op      bloemen en planten kan de branche gedurende het gehele jaar
 buitenlandse markten zijn verzendexporteurs, lijnrijders en                beschikken over een breed assortiment.
 gespecialiseerde plantenexporteurs actief. De groothandel koopt in op



 Trends en ontwikkelingen
 In de groothandel in bloemen en planten zijn zowel enkele grote bedrij-    Rusland, Zwitserland, Noorwegen en de Verenigde Staten zijn ook be-
 ven als een groot aantal kleinschalige bedrijven actief. De 28 grootste    langrijk. Op de lange termijn laat de export een groei zien. Het brede,
 exporteurs, elk met een omzet van meer dan EUR 40 miljoen, namen           diepe en hoogwaardige assortiment, de kwaliteit van het product, het
 in 2011 42% van de exportwaarde voor hun rekening. Deze mix aan            grote aantal noviteiten, nieuwe distributiekanalen op bestaande mark-
 bedrijven biedt mogelijkheden om alle marktsegmenten optimaal te           ten, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle en efficiënte
 beleveren. De branche wordt gekenmerkt door schaalvergroting, spe-         logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging. Conjuncturele
 cialisatie en een grotere professionalisering. De concurrentie tussen      ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten hebben invloed op de
 de bedrijven is sterk, waarbij grote volumes worden afgezet met lage       export. In 2008 en 2009 is de export teruggelopen door economische
 marges. De export is van groot belang voor de branche. Het grootste        en valutaire ontwikkelingen en de kredietcrisis. De export is in 2011
 gedeelte van de export wordt binnen de EU afgezet, maar landen als         gegroeid, ondanks de aanhoudende economische onzekerheden.




 Onze visie
 De consolidatie in de bloemenhandel zet zich versneld voort. In 2012       Een toenemende digitalisering speelt hierbij een rol. De marktpositie
 wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloemen en planten vooral          van de groothandel en de concurrentiekracht van de bedrijven kunnen
 bepaald door de economische ontwikkelingen in de afzetgebieden, de         worden versterkt door de introductie van nieuwe verkoopconcepten,
 weersomstandigheden en de spreiding van de feestdagen. Op langere          een grotere samenwerking met kwekers, het inspelen op nieuwe dis-
 termijn zal de marktomvang in veel exportlanden toenemen, doordat          tributiekanalen en het voeren van een ketenstrategie waarbij wordt sa-
 de consument steeds meer belangstelling heeft voor bloemen en              mengewerkt met lokale distributiekanalen. Er vindt in steeds grotere
 planten. De export naar Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijk-       mate een verticale integratie plaats waarbij kweker, handelsbedrijf en
 heden; deze markten zijn relatief minder goed ontwikkeld en de             retail informatie delen en afspraken maken op basis van exclusiviteit.
 consument in deze landen houdt veel van bloemen. De groothandel            Kwaliteit, assortiment, service en een goede logistiek blijven de ko-
 ondervindt een grotere concurrentie van rechtstreekse importen uit         mende jaren randvoorwaarden voor het succes van de groothandel.
 andere producerende landen en van het lokaal geproduceerde product.



 Kerngegevens                                                                                            Websites
 Aantal exporterende bedrijven: 724                Export snijbloemen: EUR 3.204 mln                     www.hbagbloemen.nl
 Aantal bedrijven met omzet > EUR 5 mln: 183       Export potplanten: EUR 2.039 mln                      www.tuinbouw.nl
 Aantal bedrijven met omzet > EUR 40 mln: 28                                                             www.vgb.nl
                                                                                                         www.flowercouncil.org
groothandel in bloemen en planten                                               23




Exportgroei bloemen en planten in 2012 op laag pitje                                                                                                                  Bron: HBAG Bloemen en Planten

▶▶ De export van bloemen en planten is in 2011 met bijna 2%                           4.000
                                                                                                                           3.374
   gestegen tot EUR 5,2 miljard.                                                      3.500
                                                                                                      3.237                                       3.243                                                            3.204
                                                                                                                                                                                               3.151
                                                                                                                                                                         2.991
▶▶ De export van snijbloemen heeft een beperkte groei van 1,7%                        3.000

                                                                                      2.500
   laten zien. De consument is terughoudend in zijn aankoopgedrag
                                                                                                                                      1.859                 1.854                  1.888                1.993               2.039
                                                                                      2.000
   door onzekere economische vooruitzichten en het lage                                                        1.777
                                                                                      1.500
   consumentenvertrouwen.
                                                                                      1.000
▶▶ ABN AMRO verwacht in 2012 een beperkte groei van de export ten




                                                                             x 1 mln EUR
                                                                                             500
   gevolge van de economische ontwikkelingen in de wereld.                                       0
                                                                                                       2006                 2007                  2008                      2009                2010                     2011

                                                                                                      Snijbloemen                Pot- en tuinplanten




Export naar Rusland is smaakmaker                                                                                                                                     Bron: HBAG Bloemen en Planten

▶▶ De export van snijbloemen naar Duitsland, de belangrijkste export-
   bestemming, is in 2011 met 1,7% gedaald. De daling is groot,
                                                                                                                     Overige
   mede als de gunstige ontwikkeling van de Duitse economie in                                                                                                                                               Duitsland

   2011 in ogenschouw wordt genomen.
                                                                                                                                              29%                           30%
▶▶ De export naar Zuid-Europese bestemmingen stond door
   ongunstige economische ontwikkelingen in deze regio onder druk.
                                                                                                                                        4%
                                                                                                                Rusland
▶▶ Buiten de eurozone kent de export van snijbloemen naar het                                                                            4%                                       14%
                                                                                                                                           6%
   Verenigd Koninkrijk (+4,7%) en Rusland (+32,3%) een sterke                                                          België
                                                                                                                                                              13%
                                                                                                                                                                                                     Verenigd Koninkrijk
   opleving.                                                                                                                      Italië

                                                                                                                                                             Frankrijk




Veilingomzet stijgt verder                                                                                                                                                     Bron: VBN, 2011 FloraHolland

▶▶ De veilingaanvoer van snijbloemen is in 2011 met 3,1% gestegen,                2.800
                                                                                                     2.548
   voornamelijk door de grotere buitenlandse aanvoer. Het gemiddel-                                                             2.477
                                                                                                                                                                                      2.387
                                                                                                                                                                                                                2.353
                                                                                  2.400
                                                                                                                                                          2.194
   de prijsniveau daalde met 1,9%. Per saldo is de veilingomzet met
                                                                                  2.000
   1,0% toegenomen.
                                                                                  1.600
                                                                                                                                                                    1.402                     1.459                      1.458
▶▶ De veilingomzet van potplanten groeit jaarlijks. In 2011 is de veiling-                                   1.292
                                                                                                                                        1.377
                                                                                  1.200
   omzet van tuinplanten met 5,3% gedaald.
                                                                                           800
▶▶ Via de veilingen worden zowel producten van Nederlandse bodem
                                                                             x EUR 1 mln




                                                                                                                     316                        316                         355                        379                       339
                                                                                           400
   als importproducten verhandeld.
                                                                                              0
                                                                                                             2007                       2008                      2009                        2010                      2011

                                                                                                     Snijbloemen            Potplanten                Tuinplanten




Import bloemkwekerijproducten neemt weer toe                                                                                                                                  Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ Na een dipje in 2010 is de import van snijbloemen en potplanten in                        870
                                                                                                                                                      827
                                                                                                                                749                                          748                 733                     750
   2011 met 2% gestegen.                                                                     770
                                                                                                        704
                                                                                             670
▶▶ Kenia is de belangrijkste leverancier van bloemkwekerijproducten
                                                                                             570
   aan Nederland met een marktaandeel van 25%. De import uit
                                                                                             470
   Kenia neemt jaarlijks toe.                                                                                                                               379
                                                                                                                                                                                    358                 361                      370
                                                                                             370                                      349
                                                                                                               308
▶▶ De rechtstreekse import van bloemkwekerijproducten door de
                                                                                             270
                                                                               x 1 mln EUR




   groothandel buiten de veiling om toont een stijgende lijn.                                170

                                                                                             70
                                                                                                             2006                2007                  2008                    2009                  2010                  2011
                                                                                                      Snijbloemen                             Potplanten
24




                                                                              kottervisserij
     	    Quota van platvis in een stijgende lijn
     	    Hoge olieprijs zet rendementen onder druk
     	    Nieuwe visserijtechnieken leiden tot forse brandstofbesparingen en hogere kwaliteit

 Branchebeschrijving
 In de kottervisserij wordt met een bepaald type vaartuig (kotter) de        kotters ook op garnalen vissen. Het belang van niet gequoteerde
 visserij beoefend, waarbij relatief korte visreizen worden gemaakt,         vissoorten wordt steeds groter. In de kottervisserij wordt gebruik
 voornamelijk op de Noordzee en de Waddenzee. De belangrijkste               gemaakt van verschillende visserijtechnieken, zoals sumwing, pulskor,
 vissoorten die worden gevangen zijn tong en schol, terwijl kleinere         twinrig, flyshoot en de traditionele boomkor.




 Trends en ontwikkelingen
 Vissers in de kottervisserij zijn in een turbulente omgeving werkzaam.      vangen. De visprijzen hebben in 2011 een wisselend beeld laten zien.
 Visquotering, visprijzen, brandstofkosten en duurzaamheid zijn belangrij-   De scholprijs heeft zich licht hersteld, ondanks de grotere aanvoer en de
 ke invloedsfactoren voor de branche. De visquotering, die jaarlijks op-     grotere concurrentie van exotische vissoorten. De tongprijs heeft licht
 nieuw wordt vastgesteld, stelt grenzen aan de vangsten van de belang-       onder druk gestaan door de kleinere sortering aangevoerde tong. Een
 rijkste vissoorten. De huidige vlootcapaciteit is groot genoeg om de        belangrijke kostenpost in de visserij is olie. De gemiddelde prijs van gas-
 quota van de diverse vissoorten geheel op te vissen. Toch worden de         olie is in 2011 met circa 30% gestegen. In de branche wordt daarom
 quota niet altijd geheel gevangen. Het scholquotum bevindt zich in een      veel aandacht geschonken aan energiezuinige visserijtechnieken. In het
 stijgende lijn. De scholvangsten zijn in 2011 toegenomen, ondanks het       segment kotters met een motorvermogen tot en met 300 pk wordt veel
 feit dat het quotum niet geheel is benut. Het tongquotum is de afgelo-      op garnalen gevist. De aanvoer van garnalen op de visafslag is sterk ge-
 pen jaren redelijk stabiel gebleven, maar neemt in 2012 weer toe. De        daald; een groot deel van de vangsten wordt buiten de visafslag om ver-
 tongvangst is in 2011 afgenomen; slechts 75% van het quotum is ge-          handeld. De garnalenprijs op de afslag is naar een dieptepunt gezakt.



 Onze visie
 Het beheer van visbestanden is van groot belang voor de kottervisse-        de toekomst belangrijker worden. Hierbij moet gedacht worden aan
 rij. De vooruitzichten voor de visquota van platvis zijn voor de komende    meerjarenbeheersplannen, beperking van ongewenste bijvangsten en
 jaren gunstig. De aanvoer van vis neemt toe door een verruiming van         brandstofbesparende visserijtechnieken door aanpassingen aan kotter
 de quota. De tongprijs handhaaft zich op het huidige niveau. De vraag       en vistuig (pulskor, sumwing) of het overstappen naar andere visserij-
 naar tong vanuit de horeca blijft groot. De scholprijs zal volgens          technieken (bijv. twinrig, flyshooting). Deze laatste aspecten dragen bij
 ABN AMRO geen sterke stijging laten zien. De concurrentie van goed-         aan forse besparingen in het brandstofverbruik met een gunstige uit-
 kope exotische vissoorten blijft groot, waarbij de consument door de        werking op het rendement. Dat deze andere visserijtechnieken ook tot
 economische crisis en het lage consumentenvertrouwen vaker voor             een hogere kwaliteit van de gevangen vis leiden, vormt een bijkomend
 goedkopere vissoorten kiest. Marktpositionering van vis, een belang-        voordeel. Het Masterplan Duurzame Noordzeevisserij, waarbij nieuwe
 rijk aandachtspunt, kan worden versterkt door vis onder een duur-           kotters worden ontwikkeld die op een duurzame wijze vissen, kan de
 zaamheidslabel aan te bieden. In de kottervisserij zal duurzaamheid in      branche in de toekomst nieuw elan geven.



 Kerngegevens                                                                                             Websites
 Aantal kotters: circa 300                          Aanvoer tong op visafslag: EUR 101,2 mln              www.pvis.nl
 Gasolieprijs per ton: circa EUR 580                Aanvoer schol op visafslag: EUR 68,7 mln              www.vissersbond.nl
 Besomming: EUR 210 mln                             Aanvoer garnalen op visafslag: EUR 28,3 mln           www.visserij.nl
                                                                                                          www.visserijnieuws.nl
kottervisserij          25




Weinig nieuwbouw in kottervloot                                                                                                                                                                                             Bron: LEI

▶▶ Het aantal schepen in de Nederlandse kottervloot is de afgelopen
   jaren stabiel gebleven.                                                                                                                                                       Kleine kotters

▶▶ Nieuwe visserijtechnieken staan sterk in de belangstelling van de                        Middelgrote kotters
                                                                                                                                                                 16%
   branche.                                                                                                                     26%
▶▶ De investeringen in de kottervloot zijn laag en richten zich geheel
   op brandstofbesparing, duurzaamheid en nieuwe visserij-
                                                                                                                             8%
                                                                           Middenslag kotters
   technieken. Er vindt weinig nieuwbouw plaats, waardoor de
   vloot veroudert.                                                                                                                                50%
                                                                                                                                                                         Eurokotters




Visquota in een stijgende lijn                                                                                                                                                       Bron: Ministerie EL&I, LEI

▶▶ Zowel het tongquotum als het scholquotum voor 2012 is conform                35.000
                                                                                                                                                                                                                31.709
   het langetermijnbeheersplan met circa 15% verhoogd.                          30.000
                                                                                                                                                                                              27.734
▶▶ In 2011 is 91% van het scholquotum en 75% van het tongquotum                 25.000                                                                                      24.347
                                                                                                    22.732
                                                                                                                      21.449                              21.680
   opgevist. De aanlandingen bleven aan het eind van 2011 achter                20.000                                                  19.904

   door de slechte weersomstandigheden.                                         15.000
                                                                                                             13.732
                                                                                                                               11.887                                                                                    12.571
                                                                                                                                                                   10.982            11.083            11.043
▶▶ De visbestanden veranderen niet alleen door de visserij, maar ook            10.000
                                                                                                                                                 10.115


   door opwarming van de zee, veranderende zeestromen en de af- of                   5.000
                                                                          x 1 ton




   toename van voedingsstoffen in zee.                                                          0
                                                                                                       2006              2007              2008              2009                2010              2011             2012*
                                                                                                       Schol                 Tong                                                                               * excl. ruil




Hogere scholprijzen                                                                                                                                                                                                      Bron: CBS

▶▶ De tongprijs is in 2011 licht gedaald, vooral doordat een relatief                        14

   kleinere sortering werd aangevoerd.                                                       12
                                                                                                                                                                                           11,48
                                                                                                                                                                                                                    11,14
                                                                                                             10,08                                               10,03
▶▶ De scholprijs heeft in 2011 een herstel laten zien, maar ligt nog op                      10
                                                                                                                                        9,84


   een relatief laag niveau. De garnalenprijs is naar een dieptepunt                            8

   gezakt.                                                                                      6

▶▶ Schol ondervindt op de markt concurrentie van exotische vis-                                                       3,83                     3,65
                                                                                                4
                                                                                                                                                                          2,52                      2,71
   soorten, zoals pangasius en tilapia.                                                             2,04                       1,90                       1,38                    1,32                       1,42              2,03
                                                                                                2
                                                                                      EUR/kg.




                                                                                                0
                                                                                                             2007                       2008                     2009                      2010                     2011

                                                                                                     Schol              Tong              Garnalen




Besomming met 5% gedaald                                                                                                                                                                                                    Bron: LEI

▶▶ Ondanks de hogere scholprijs is de besomming in 2011 toch                                300
                                                                                                                                               270
   gedaald.                                                                                                240               247                                   250
                                                                                            250
▶▶ De hogere olieprijzen hebben een negatieve invloed op de                                                                                                                          205
                                                                                                                                                                                                       221
                                                                                                                                                                                                                         210
                                                                                            200
   bedrijfsresultaten.
                                                                                            150
▶▶ Het aandeel van niet-gequoteerde vissoorten in de besomming
   wordt jaarlijks groter.                                                                  100


                                                                                             50
                                                                              x EUR 1 mln




                                                                                                0
                                                                                                        2005                 2006              2007              2008              2009              2010              2011r

                                                                                                    Besomming kottervisserij
26




                                     legpluimveehouderij
     	   Europese eiermarkt is een verdringingsmarkt
     	   Eierprijzen liggen in 2012 boven langjarig gemiddelde
     	   Goede diergezondheid, efficiënte logistiek en beheersing kostprijs bieden kansen

 Branchebeschrijving
 De legpluimveebranche omvat de productie van eieren. Er wordt                de productie van consumptie-eieren behandeld. Binnen de legbranche
 onderscheid gemaakt naar leghennen voor de productie van                     worden vier subsegmenten onderscheiden naar houderijsysteem:
 consumptie-eieren en vleeskuikenouderdieren voor de productie van            scharrel, kolonie, vrije uitloop en biologisch. Huisvesting in de
 broedeieren voor de vleespluimveebranche. In dit rapport wordt alleen        traditionele kooi is niet meer toegestaan.




 Trends en ontwikkelingen
 Het aantal bedrijven met leghennen is gedurende een groot aantal             circa 9,8 miljard eieren worden geëxporteerd in de vorm van consump-
 jaren gedaald. Veel kleinere bedrijven stoppen ermee, terwijl het            tie-eieren en eiproducten. Verreweg de meeste eieren worden op de
 aantal grotere bedrijven toeneemt. De leghennenstapel is op lange            Duitse markt afgezet. Duitsland is in een vroegtijdig stadium overge-
 termijn stabiel, maar laat de afgelopen jaren fluctuaties zien. In 2011 is   schakeld naar andere huisvestingssystemen, waardoor de Duitse pro-
 de stapel gedaald na een stijging gedurende de zeven jaar ervoor. Met        ductie is teruggelopen. Dit heeft een positieve invloed gehad op de
 ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestingssysteem in de        Nederlandse export. De Duitse productie is inmiddels echter hersteld
 EU verboden. Gedurende de afgelopen jaren heeft er een grootschali-          en breidt zich uit. De legpluimveehouder verkoopt de geproduceerde
 ge omschakeling naar andere huisvestingssystemen plaatsgevonden.             eieren tegen contractprijzen of marktprijzen aan pakstations of aan de
 De meeste pluimveehouders zijn overgegaan naar een volièresysteem            verwerkende industrie. Pakstations sorteren en verpakken eieren in
 en produceren scharreleieren. De concurrentiepositie op de internatio-       kwaliteits-, grootte- en gewichtsklassen. In de verwerkende industrie
 nale markt is van groot belang voor de branche, doordat er jaarlijks         worden eieren tot eiproducten verwerkt.



 Onze visie
 De Europese markt voor eieren is een verdringingsmarkt. Het                  uitloop en biologische eieren ontwikkelt de vraag zich gunstig. De
 legbatterijverbod heeft de markt fors verstoord. De regelgeving is in de     concurrentiepositie van de legpluimveehouderij wordt negatief
 EU op verschillende momenten van kracht geworden. Het zal                    beïnvloed, doordat regelgeving op het gebied van milieu en mest
 waarschijnlijk nog tot 2014 duren voordat vraag en aanbod in balans          kostprijsverhogend werkt. De kostprijs van eieren bestaat voor meer
 zijn. Op de korte termijn werkt dit in het voordeel van Nederland en         dan tweederde uit voerkosten. ABN AMRO verwacht dat de voer-
 zullen de eierprijzen boven het langjarige gemiddelde liggen. Bedrijven      kosten in 2012 dalen, maar op een hoger niveau blijven dan in het
 met koloniehuisvesting ondervinden concurrentie van verrijkte                afgelopen decennium. Kansen liggen er voor de branche op het gebied
 kooieieren uit zuidelijke en oostelijke EU-landen. Scharreleieren            van verbetering van de diergezondheid, hoge logistieke efficiency en
 ervaren op termijn prijsdruk door de forse opschaling van de productie       beheersing van de kostprijs. Het aansluiten van de productie op de
 van scharreleieren in Duitsland. Er ontstaan voor dit segment wel            vraag zowel qua volume als qua kwaliteit, is misschien wel de grootste
 grotere afzetmogelijkheden naar de eiverwerkende industrie. Voor vrije       uitdaging voor de komende jaren.



 Kerngegevens                                                                                              Websites
 Aantal bedrijven met leghennen: 1.061               Aantal leghennen, 18 weken en ouder: 34,1 mln         www.pve.nl
 ▶▶ - waarvan bedrijven met scharreleieren: 564      Export eieren en eiproducten: 9.767 mln stuks         www.nop.nl
 ▶▶ - waarvan bedrijven >50.000 leghennen: 187       Eierconsumptie per hoofd: 188 stuks                   www.eepa.info
                                                                                                           www.blijmeteenei.nl
legpluimveehouderij                                 27




Pluimveestapel: minder leghennen van 18 weken en ouder                                                                                                                                                                                    Bron: CBS

▶▶ De leghennenstapel is, na een zeven jaar durende stijging, in 2011                                                                                                                                            35.310
                                                                                         36.000
                                                                                                                                                                                            34.557
   met 3,3% gedaald.                                                                     34.000
                                                                                                                                                                                                                                        34.134
                                                                                                                                                                      32.923
▶▶ In 2011 werd 68,7% van de leghennen op een alternatieve wijze                         32.000                                                    31.427
                                                                                                     30.513                30.845
   gehouden: 51,2% scharrelhennen, 14,1% vrije uitloophennen en                          30.000

   3,4% biologische hennen.                                                              28.000


▶▶ Met ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestings-                         26.000

                                                                                         24.000
   systeem binnen de EU verboden. Enkele bedrijven hebben een




                                                                         x 1.000 stuks
                                                                                         22.000
   ontheffing gekregen van deze regeling en bevinden zich in een
                                                                                         20.000
   overgangsfase. In 2011 werd 31,3% van de leghennen nog in                                          2005                  2006                   2007                2008                 2009                  2010                   2011


   kooien gehouden.



Productie consumptie-eieren	 in opgaande lijn                                                                                                                                                                                             Bron: PVE

▶▶ De opgaande lijn in de productie van consumptie-eieren heeft zich                     12.000

   in 2011 voortgezet.                                                                                                                                                      9.788                    10.170
                                                                                                                                                                                                                              10.560

                                                                                         10.000
                                                                                                                           9.418                    9.520
                                                                                                  9.200
▶▶ Het aandeel van scharreleieren in de productie is in 2011 sterk
                                                                                         8.000
   toegenomen naar ruim 43%, door de omschakeling naar andere
   huisvestingssystemen ten gevolge van het kooiverbod.                                  6.000
                                                                                                                                                                                                                                       4.573
                                                                                                                                                                                                              4.139
▶▶ De productie van vrije uitloopeieren neemt sinds 2008 toe. De vrije                   4.000
                                                                                                           3.205
                                                                                                                                   3.498                    3.808                   3.982



   uitloopeieren hebben een aandeel van 13,1% in de productie.
                                                                            x 1 mln stuks




                                                                                         2.000                     1.311                   1.230                    1.095                   1.171                     1.285                    1.379


                                                                                             0
                                                                                                           2006                    2007                      2008                   2009                      2010                     2011

                                                                                                   Totaal consumptie-eieren                            w.o. scharreleieren                          w.o. vrije uitloop-eieren




Export van eieren teruggelopen                                                                                                                                                                                                            Bron: PVE

▶▶ De trendmatige groei in de export van eieren werd in 2011                             7.000
                                                                                                                                                                                                      7.020                     6.832

                                                                                                                                                                             6.266
   onderbroken door een daling van de export met 2,7%. De export                         6.000
                                                                                                   5.750                    5.995                    6.091


   van eiproducten was in 2011 stabiel.                                                  5.000

▶▶ Er werden in 2011 meer dan 5 miljard eieren naar Duitsland                            4.000

   geëxporteerd. Duitsland neemt hiermee bijna 75% van de                                3.000
                                                                                                                                     2.810                     2.965                   3.018                     2.923                     2.935
                                                                                                             2.534
   Nederlandse export voor zijn rekening.
                                                                                         2.000

▶▶ In Duitsland is het kooiverbod eerder van kracht geworden en is de
                                                                             x 1 mln stuks




                                                                                         1.000
   branche eerder overgeschakeld op andere huisvestingssystemen.
                                                                                             0
                                                                                                          2006                     2007                      2008                   2009                      2010                      2011

                                                                                                  Consumptie-eieren                        Eiproducten




Euforische stemming in 2012 wat inkomen uit bedrijf betreft                                                                                                                                                                                    Bron: LEI

▶▶ Het inkomen uit bedrijf in de legpluimveehouderij wordt vooral              300.000                                                                                                                                                         140%
                                                                                                                                                                                     121%
   bepaald door de eierprijzen en de voerkosten.                               250.000
                                                                                                                                                                                                                                               120%
                                                                               200.000
▶▶ Lage eierprijzen, door een te grote productie in de EU en hoge              150.000                                                                                                                                                         100%
                                                                                                          87%                                  96%                  90%                                       99%
                                                                                                                            84%                                                     250.200
   voerkosten, hebben het inkomen uit bedrijf in 2011 sterk onder              100.000
                                                                                                                                                                                                        67.700                  74%            80%
                                                                                                                                             53.900
                                                                                   50.000
   druk gezet. De voerkosten zijn sterk gestegen door ontwikkelingen                                                                                                5.000                                                                      60%
                                                                         EUR




                                                                                             0
                                                                                                      -4.000               -3.300
   op de wereldmarkt.                                                            -50.000                                                                                                                                                       40%
                                                                            -100.000
▶▶ In 2012 zijn er in de EU minder henplaatsen door het kooiverbod en                                                                                                                                                                          20%
                                                                            -150.000
                                                                                                                                                                                                                              -160.100
   beperkte financieringsmogelijkheden in Zuid-Europa. Dit leidt tot        -200.000                                                                                                                                                           0%
                                                                                                      2005                 2006                2007                 2008              2009               2010                  2011r
   tekorten op de eiermarkt en hoge eierprijzen.
                                                                                                          Inkomen uit bedrijf (l.as)                        Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)
28




                                                           melkveehouderij
     	   Inkomen uit bedrijf nam verder toe in 2011
     	   Maatschappelijke acceptatie en milieudoelen zijn nieuwe grenzen aan groei na 2015
     	   Verdwijnen melkquota maakt lage kostprijs crucialer

 Branchebeschrijving
 De melkveehouderij is de grootste grondgebruiker binnen de                 zuivelindustrie, die de melk verder verwerkt tot zuivelproducten, zoals
 agrarische sector. In 2011 waren er in Nederland 19.250                    boter en kaas. Van oudsher spelen in de zuivelindustrie coöperaties
 gespecialiseerde melkveebedrijven met gezamenlijk 1,4 miljoen              een grote rol.
 melkkoeien. De melk wordt grotendeels geleverd aan de




 Trends en ontwikkelingen
 De melkveehouderij is volop in beweging in de aanloop naar een vrije       lingen op de exportmarkten. Het exportaandeel van de productie-
 zuivelmarkt. Het aantal bedrijven neemt jaarlijks met drie tot vier        waarde van de zuivelindustrie bedraagt inmiddels 75%. Markten
 procent af. Hierbij vindt een verschuiving plaats in de richting van ge-   buiten West-Europa worden meer bepalend voor afzetgroei. Met
 specialiseerde melkveebedrijven van grotere omvang. De afhankelijk-        name Azië vormt de komende jaren een kansrijke groeimarkt. De
 heid van het EU zuivelbeleid is de afgelopen jaren flink afgenomen.        melkprijs lag in 2011 op een hoog niveau maar ook de kosten namen
 De inkomensontwikkeling van de melkveehouderij wordt vooral door           toe. Vooral de prijs van voer ging sterk omhoog; de krachtvoerprijs
 factoren bepaald waar de ondernemer beperkt invloed op heeft. De           vanwege stijgende grondstofprijzen en de ruwvoerprijs vanwege
 prijs van melk en krachtvoer hangt nauw samen met wereldwijde              ongunstige weersomstandigheden. Omdat de melkprijs sterker
 ontwikkelingen van vraag en aanbod. Hierdoor heeft de ondernemer           toenam dan de kosten, nam het inkomen uit bedrijf met EUR 9.000
 met grillige marktomstandigheden en inkomensvolatiliteit te maken.         toe tot EUR 57.000 in 2011.
 Voor de prijsvorming is de branche sterk afhankelijk van de ontwikke-



 Onze visie
 De wereldwijde vraag naar melk en zuivelproducten neemt toe, vooral        van zuivelproducten ten goede komt. In 2015, als de melkquota zijn af-
 buiten de EU. Omdat de productie de vraag niet zal kunnen bijbenen,        geschaft, vormen niet alleen de markt maar ook maatschappelijke ac-
 bestaat er opwaartse druk op zuivelprijzen. Ditzelfde geldt voor de        ceptatie en milieudoelen de nieuwe grenzen van de productieruimte.
 kosten van veevoergrondstoffen. In toenemende mate zorgen mondia-          Fosfaatreductie en mestverwerking zijn de grootste uitdagingen en de
 le vraag- en aanbodontwikkelingen voor fluctuaties in productie, prijs     grondgebondenheid neemt toe. ABN AMRO heeft er vertrouwen in
 en resultaten. Ook conjuncturele omstandigheden spelen hierbij een         dat de sector de mileudoelen weet te realiseren en daarmee de intro-
 rol. In dit verband zorgde de recessie in de eurozone in het begin van     ductie van nieuwe dierrechten weet te voorkomen. De kostprijs op be-
 2012 voor een terughoudende stemming bij marktpartijen. Gunstig is         drijven blijft een erg belangrijke succesfactor. De markt voor biologi-
 dat in de rest van de wereld de economie verder groeit, wat de export      sche bedrijfsvoering biedt ruimte voor groei.




 Kerngegevens                                                                                             Websites
 Aantal gespecialiseerde melkveebedrijven: 19.250                                                         www.lto.nl
 Gemiddeld aantal koeien per melkveebedrijf: 80                                                           www.prodzuivel.nl
 Gemiddelde melkproductie per melkveebedrijf: 680.000 kg                                                  www.lei.wur.nl
                                                                                                          www.cbs.nl
melkveehouderij            29




Schaalvergroting zet door                                                                                                                                                                                 Bron: CBS

▶▶ Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven                 100%

   daalde sterker dan de veestapel in 2011. Het gemiddelde aantal
                                                                                        80%
   koeien per bedrijf nam daardoor toe.
▶▶ In 2011 vond er een verschuiving plaats van het segment 100-200                      60%

   koeien (-2,9%) naar het segment 200 koeien en meer (+ 1,3%).
                                                                                        40%
▶▶ Het aandeel van het totale aantal bedrijven met 100 en meer
   koeien nam per saldo toe, namelijk van 53,9% in 2010 naar 54,5%                      20%


   in 2011.                                                                              0%
                                                                                                        2005           2006            2007                2008        2009               2010         2011
                                                                                                         1-50 koeien          50-100 koeien          100-200 koeien         _ 200 koeien
                                                                                                                                                                            >




Melkaanvoer iets toegenomen                                                                                                                                                                               Bron: CBS

▶▶ Melkveehouders in Nederland leveren circa 96% van de melk aan                        11.800

   de zuivelfabrieken. In 2011 is de aangeleverde hoeveelheid melk                      11.600

   iets toegenomen.                                                                     11.400


▶▶ De hoeveelheid melk die binnen de EU wordt geproduceerd, is                          11.200

                                                                                        11.000
   momenteel via melkquota aan grenzen gebonden. In 2015 wordt
                                                                                        10.800
   het quotasysteem beëindigd.
                                                                                        10.600
                                                                           x 1 mln kg




                                                                                        10.400

                                                                                        10.200
                                                                                                               2006            2007                 2008            2009                 2010          2011




Export zuivelproducten groeide verder in 2011                                                                                                                                                             Bron: CBS

▶▶ Sinds het recessiejaar 2009 laat de export weer groei zien. In 2011                              7

   nam de export van zuivelproducten met 13% toe.                                                   6

▶▶ De export bestaat vooral uit kaas. Voor kaas en boter neemt de                                   5

   eurozone ongeveer 80% van de exportmarkt voor zijn rekening.                                     4

   Gecondenseerde melk en melkpoeder worden overwegend in                                           3

   landen buiten de eurozone afgezet.                                                               2
                                                                                         Mld euro




                                                                                                    1

                                                                                                    0
                                                                                                           2005           2006               2007            2008          2009                 2010     2011




Inkomen en eigen vermogen verbeterden in 2011	                                                                                                                                                                 Bron: LEI

▶▶ In 2011 namen de voerkosten minder sterk toe dan de melkprijs.                 100.000                                                                                                                         100

   Tevens steeg de melkproductie per koe. Per saldo is het inkomen
                                                                                        75.000
                                                                                                                                                                                                                  80
   van de melkveehouderij verder verbeterd.
                                                                                        50.000
▶▶ Na aftrek van alle betalingsverplichtingen, zowel privé als bedrijfs-                                                                                                                                          60

                                                                                        25.000
   matig, kon het eigen vermogen in 2011 verder worden aangevuld.
                                                                                                                                                                                                                  40
                                                                                    EUR




                                                                                                0

                                                                                                                                                                                                                  20
                                                                                    -25.000


                                                                                    -50.000                                                                                                                       0
                                                                                                                2007                  2008                   2009                 2010                 2011r

                                                                                                               Inkomen uit bedrijf (l.as)
                                                                                                               Besparingen per bedrijf (l.as)
                                                                                                               Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
30




                                   mengvoederindustrie
     	   Consolidatie zet door
     	   Daling varkensstapel leidt tot verminderde afzet
     	   Branche ontwikkelt zich van leverancier tot probleemoplosser

 Branchebeschrijving
 De mengvoederindustrie produceert voeders voor                              ondernemingen met een fors marktaandeel en een aantal middelgrote
 landbouwhuisdieren. In de afgelopen decennia is het aantal bedrijven        bedrijven. Zowel de coöperatieve als de private eigendomsstructuur
 door fusies en overnames voortdurend afgenomen. Het aantal spelers          komen voor. Nevedi vertegenwoordigt de Nederlandse producenten
 is vrij klein met enkele grote internationaal georiënteerde                 en leveranciers van mengvoeders, premixen en vochtrijke diervoeders.




 Trends en ontwikkelingen
 De Nederlandse veestapel stabiliseert waardoor de Nederlandse               prijsvoorspelling. Veehouderijen worden niet alleen groter maar vragen
 markt voor diervoeders stagneert. In 2011 nam de markt in volume            diervoerfabrikanten ook steeds vaker om oplossingen. Veehouders
 gemeten af vanwege slechte resultaten in de varkenshouderij. Wel            moeten omgaan met steeds lastiger bedrijfsomstandigheden. Denk
 leidden toegenomen voerprijzen als gevolg van gestegen                      aan de volatiliteit van vraag, opbrengstprijzen en voerprijzen, en aan de
 grondstofprijzen tot een toename van de omzet. Met de fusie van             toenemende dierenwelzijn- en milieueisen. Zij verwachten van hun
 Rijnvallei en Agruniek en de overname van Hendrix UTD door                  voerleveranciers producten en voerprogramma’s die de kwaliteit van
 ForFarmers heeft de consolidatieslag zich doorgezet. Uit diverse            de eindproducten verhogen, de kostprijs verlagen, de gezondheid
 kanten wordt de drang naar schaalgrootte ingegeven. Zo zijn                 bevorderen en de milieubelasting reduceren. Schaalvergroting biedt
 mengvoeders een commodity, wat een lage kostprijs essentieel                een bredere basis voor investeringen in kennis en product-
 maakt. In toenemende mate stellen fluctuerende grondstofprijzen             ontwikkeling. Daarnaast wordt er op kosten bespaard en de
 hoge eisen aan de kwaliteit van sourcing, voorraadbeheer en                 inkoopkracht vergroot.



 Onze visie
 Vanwege de verdere reductie van de varkensstapel neemt de totale            door bijvoorbeeld product- of marktspecialisatie, regionale binding, toe-
 veevoermarkt in Nederland in 2012 af. De krimp van de economie in de        gankelijkheid of persoonlijke benadering. Daarbij hebben ze minder
 eurozone in de eerste maanden van 2012 komt de vraag naar het relatief      overhead dan de grote ondernemingen. Gezien het verloop van de
 goedkope kippenvlees en daarmee de vleeskuikenhouderijen ten                grondstofprijzen zal de prijs van veevoer op een lager niveau uitkomen
 goede. Bij een afnemende binnenlandse markt zal het aandeel van var-        in 2012. Dit zal de veehouders meer lucht geven. Duurzaamheid blijft
 kensvoer daarom afnemen. Gezien de verzadigde markt moet volume-            een belangrijk agendapunt in de keten. Onderwerpen zijn onder meer
 groei worden gerealiseerd in het buitenland of via fusies en overnames.     duurzame sojateelt, medicijngebruik in diervoeder, genetisch gemodifi-
 Dat laatste zal vooral onder de middelgrote en kleinere voerfabrikanten     ceerde gewassen, voedselveiligheid en de reductie van fosfaat en stik-
 plaatsvinden. Volgens ABN AMRO is schaalgrootte niet de enige kriti-        stof in mest. Met het laatste kan de mengvoederindustrie de veehoude-
 sche succesfactor. Kleinere en middelgrote spelers houden zich staande      rij helpen de milieudoelen te halen.




 Kerngegevens                                                                                             Websites
 Aantal mengvoederproducenten: 115                  Voerafzet in Nederland: 18,3 mln ton                  www.pdv.nl
 Marktaandeel top-3 in Nederland: 56%               ▶▶ - waarvan voor varkens: 42%                        www.nevedi.com
 Omzet Nevedi leden: EUR 4,7 mrd                    ▶▶ - waarvan voor rundvee: 24%                        www.lei.wur.nl
                                                    ▶▶ - waarvan voor pluimvee: 26%                       www.fefac.org
mengvoederindustrie                                31




Groei veestapel stagneert                                                                                                                                                                                                        Bron: CBS

▶▶ Na een jarenlange groei nam de totale veestapel af van 117 miljoen                          15                                                                                                                                102
                                                                                                                per 1 april
   per 1 april 2010 naar 109 miljoen per 1 april 2011. Vooral het aantal
   kippen nam af.
                                                                                               10                                                                                                                                98
▶▶ In de periode april 2005 – april 2011 is de varkensstapel het meest
   gegroeid (+9,9%). Nadien is de varkensstapel geslonken vanwege
   de slechte bedrijfsresultaten in de zeugenhouderij.                                               5                                                                                                                           94




                                                                                  x 1 mln




                                                                                                                                                                                                                                       x 1 mln
                                                                                                     0                                                                                                                           90
                                                                                                                 2006               2007                 2008              2009               2010              2011
                                                                                                                        Varkens (l.as)                            Rundvee (l.as)                            Kippen (r.as)




Afname varkensstapel ongunstig voor voerproductie                                                                                                                                                                          Bron: FEFAC

▶▶ In het recessiejaar 2009 daalde de totale productie van diervoeders            16.000

   gevolgd door een herstel in 2010. Van de drie belangrijkste voeders            14.000

                                                                                  12.000
   naar diersoort nam die van pluimveevoer het sterkst toe (+4,7%)
                                                                                  10.000
   en die van varkensvoer het minst (+0,5%).
                                                                                         8.000
▶▶ De totale productie is naar verwachting in 2011 weer afgenomen.                       6.000

   Hier is de afname van de varkensstapel debet aan.                                     4.000
                                                                           x 1.000 ton




                                                                                         2.000

                                                                                                     0
                                                                                                                  2005                2006                 2007                  2008                2009                 2010
                                                                                                               Varkensvoer          Rundveevoer          Pluimveevoer           Overig




Sojaprijs gedaald, tarweprijs gestegen                                                                                                                                                                                                Bron: LEI

▶▶ Belangrijke grondstoffen zijn tarwe, maïs, soja en tapioca. De                               400                                                                                                                              300

   prijzen hiervan worden op de mondiale markt bepaald.
                                                                                                350                                                                                                                              250
▶▶ Grofweg namen de prijzen van tarwe en soja in de tweede helft
   van 2010 sterk toe, waarna in 2011 een daling volgde. Uiteindelijk                           300                                                                                                                              200


   nam de gemiddelde prijs van soja af met 2,3% in 2011, maar steeg
                                                                                                250                                                                                                                              150
   die van tarwe met 33,1% fors.
                                                                                                200                                                                                                                              100
                                                                                   EUR/ton




                                                                                                                                                                                                                                         eur/ton




                                                                                                150                                                                                                                              50
                                                                                                              jan-10          apr            jul           okt         jan-11           apr          jul            okt

                                                                                                                         Sojaschroot ZA, l.as                                                               Tarwe EU, r.as




Voerprijzen stegen fors in 2011                                                                                                                                                                                                       Bron: LEI

▶▶ Terwijl de prijzen van grondstoffen sterk kunnen fluctueren, laat het                                 40

   prijsverloop van mengvoeders een veel minder volatiel patroon
                                                                                                         35
   zien.
                                                                                                         30
▶▶ Prijsmutaties van de grondstoffen komen vertraagd terug in de
   mengvoederprijzen. Daardoor daalden de veevoerprijzen in een                                          25


   later stadium dan de veevoergrondstofprijzen. Gemiddeld namen                                         20

   de prijzen van vleesvarkensbrok, standaardbrok en vleeskuiken-
                                                                                         EUR/100kg




                                                                                                         15

   korrel met respectievelijk 29%, 32% en 18% toe in 2011.
                                                                                                         10
                                                                                                              jan-10           apr                 jul           okt        jan-11            apr             jul           okt

                                                                                                                         Vleesvarkensbrok,1.08                         Standaardbrok A                     Vleeskuikenkorrel mac
32




                                              sierteelt onder glas
     	    Versterking bedrijfsstructuur door schaalvergroting, specialisatie en samenwerking
     	    Export buiten eurozone groeit
     	    Meer marktgerichte teelt, maar kostprijs blijft belangrijk

 Branchebeschrijving
 In de sierteelt onder glas worden snijbloemen en potplanten in kassen        nopsis, anthurium en ficus. De sierteelt onder glas is geconcentreerd
 gekweekt. De belangrijkste snijbloemen zijn chrysant, roos, orchidee,        in de gebieden rond Aalsmeer, Rijnsburg, Bleiswijk en in het Westland.
 lelie en gerbera. Deze producten nemen gezamenlijk tweederde deel            De afzet gaat hoofdzakelijk via veilingen, bemiddelingsbureaus en ex-
 van het areaal voor hun rekening. Belangrijke potplanten zijn phalae-        porteurs. De handel buiten de veiling om stijgt.




 Trends en ontwikkelingen
 Het areaal sierteelt onder glas daalt gestaag. De daling vindt in alle       distributiekanalen, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle
 segmenten plaats (snijbloemen, potplanten en perkplanten). De                en efficiënte logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging.
 schaalvergroting gaat onverminderd door. Het aantal bedrijven neemt          Conjuncturele ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten
 sterker af dan het areaal; het gemiddelde areaal per bedrijf is in 2011      hebben ook invloed op de export. Na een aanvankelijke daling van de
 met 5,8% gestegen tot 1,56 hectare per bedrijf. De markt ontwikkelt          export in 2008 en 2009 door economische en valutaire ontwikkelingen
 zich zeer grillig. Het weer speelt een belangrijke rol bij de afzet, omdat   en de gevolgen van de kredietcrisis, heeft de export zich in 2010
 de straat- en markthandel een belangrijke positie heeft op de meeste         hersteld. De export is ook in 2011 licht gegroeid, ondanks de
 afzetmarkten. Bij slechte weersomstandigheden valt deze handel sterk         economische onzekerheden. Het binnenlandse product heeft een
 terug. De export is belangrijk voor de branche. Gedurende een groot          sterke positie op de internationale markt. Nederlandse telers onder-
 aantal jaren is de export gestegen. Het brede, diepe en hoogwaardige         vinden steeds meer concurrentie van snijbloementelers uit Afrika en
 assortiment, de kwaliteit, het grote aantal noviteiten, nieuwe               Zuid-Amerika.



 Onze visie
 Door de economische crisis groeit het ondernemerschap in de sier-            en inwisselbaarheid van producten betreft. Deze ontwikkelingen
 teelt en richten kwekers zich meer op de afzet. Schaalvergroting, spe-       werken kostprijsverhogend voor de bedrijven. De sierteelt staat op
 cialisatie en een intensievere samenwerking met branchegenoten,              een tweesprong, waarbij een keuze mogelijk is uit een opbrengstver-
 kwekers van andere productgroepen en de groothandel versterken de            hogende of een kostprijsverlagende strategie. De eerste strategie
 bedrijfsstructuur. In 2012 wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloe-     kunnen de bedrijven implementeren door in te spelen op trends en
 men en planten vooral bepaald door de economische ontwikkelingen             veranderende consumptiepatronen met marktgerichte investeringen.
 in de afzetgebieden, de weersomstandigheden en de spreiding van de           Kostprijsbeheersing door automatisering, energiebesparing of samen-
 feestdagen. De afzet neemt op de langere termijn toe. De export naar         werking blijft voor alle telers van groot belang. Kwaliteit, service, as-
 Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijkheden. In de assorti-             sortiment, clustervorming en innovatiekracht zijn de sterke punten
 mentskeuze is voor specialiteiten en noviteiten een belangrijke rol          waarvan de sierteeltbranche komende jaren gebruik kan maken.
 weggelegd. De markt is grilliger geworden wat volumes, variëteiten



 Kerngegevens                                                                                               Websites
 Aantal bedrijven: 3.024                             Areaal potplanten: 1.365 ha                            www.hortinews.com
 Areaal sierteelt onder glas: 4.705 ha               Areaal perkplanten: 426 ha                             www.vakbladvoordebloemisterij.nl
 Areaal snijbloemen: 2.428 ha                        Veilingomzet: EUR 4.150 mln                            www.hbagbloemen.nl
 ▶▶ - waarvan areaal rozen: 459 ha                                                                          www.apxendex.com
 ▶▶ - waarvan areaal chrysanten: 510 ha
sierteelt onder glas                      33




Beperkte daling areaal                                                                                                                                                                                       Bron: CBS

▶▶ In 2011 zette de trendmatige daling van het areaal snijbloemen                      4.000

   door. De daling was echter minder groot dan in voorgaande jaren.
                                                                                                   3.003
▶▶ De stijgende trend in het areaal potplanten is in 2010 omgebogen                    3.000                              2.809
                                                                                                                                                    2.690
                                                                                                                                                                           2.442                  2.428
   naar een daling. De teruggang is in 2011 verder gegaan maar bleef
                                                                                       2.000
   beperkt tot 18 hectare.
                                                                                                           1.397                  1.431                     1.464                  1.383                  1.365
▶▶ Het areaal perkplanten laat een wisselend beeld zien en
                                                                                       1.000
   schommelt rond 450 hectare.                                                                                     486                    459                       475                    430                    426




                                                                                x1 ha.
                                                                                           0
                                                                                                           2007                   2008                      2009                   2010                   2011

                                                                                                   Snijbloemen                            Potplanten                        Perkplanten




Productiewaarde van bloemkwekerijproducten iets gedaald Bron: Productschap Tuinbouw
▶▶ De productiewaarde van Nederlandse bloemkwekerijproducten is
                                                                                                                   4062                   4034                                             4110
                                                                                                                                                                                                                  4010
                                                                                        4.000
   in 2011 licht teruggelopen.                                                                                                                                      3789


▶▶ De lichte daling van de productiewaarde van snijbloemen wordt
                                                                                        3.000
   vooral veroorzaakt door het kleinere areaal. De gemiddelde
                                                                                                   2294
                                                                                                                           2172                                            2110
   bloemenprijzen bleven in 2011 ongewijzigd.                                           2.000                                      1862             1887 1902                       2000          2040 1970
                                                                                                           1768

▶▶ Hoewel de productiewaarde van potplanten over het algemeen een
                                                                         x EUR 1 mln




                                                                                        1.000
   stijgende lijn vertoont, is hij in 2011 licht gedaald.

                                                                                               0
                                                                                                            2007                   2008                      2009                   2010                   2011

                                                                                                   Snijbloemen            Planten          Totaal




Export bloemkwekerijproducten in de plus	                                                                                                                     Bron: HBAG Bloemen en Planten

▶▶ De export van bloemkwekerijproducten is in 2011 met bijna 2%                        4.000

   gestegen naar EUR 5,2 miljard. De stijging trad zowel bij                                        3.374
                                                                                                                           3.243                                                                   3.204
                                                                                                                                                                            3.151
                                                                                                                                                     2.991
   snijbloemen, als bij pot- en tuinplanten op.                                        3.000


▶▶ Economische ontwikkelingen in de afzetlanden, valutaire
                                                                                                              1.859                  1.854                     1.888                  1.993                  2.039
                                                                                       2.000
   ontwikkelingen en de weersomstandigheden zijn van belang voor
   de ontwikkeling van de export.
                                                                                       1.000
▶▶ De export naar Duitsland is licht teruggelopen, terwijl de export
                                                                         x 1 mln EUR




   naar Zuid-Europese bestemmingen ook onder druk stond. Buiten                            0
                                                                                                           2007                   2008                      2009                   2010                   2011
   de EU is Rusland de grote smaakmaker.
                                                                                                   Snijbloemen            Pot- en tuinplanten




Inkomen uit bedrijf lager                                                                                                                                                                                         Bron: LEI

▶▶ Het gemiddelde inkomen uit bedrijf in de snijbloementeelt is in           100.000                                                                                                  109.300                            120%

                                                                                                                  97%                                                                     101%
   2011 weer onder de nullijn gedoken. Dit beeld kan per                                            63.900                               97%
                                                                                                                                                                                                                 98%     100%
                                                                                                                                                                   95%                                           92%
                                                                                 50.000                           96%                                                                     94%
   productgroep sterk wisselen.                                                                               69.600
                                                                                                                                      90%
                                                                                                                                                                   82%                                                   80%
                                                                                                                                     50.300                                 17.900
                                                                                                                                                               42.300
▶▶ In de pot- en perkplantenteelt heeft een daling van het inkomen uit                                                                                                                                        35.300
                                                                               EUR




                                                                                           0                                                                                                                             60%

   bedrijf plaatsgevonden na het topjaar 2010. Het inkomen uit bedrijf                                                     -14.700                                                                 -14.400
                                                                                                                                                                                                                         40%
   was nog wel positief.                                                      -50.000
                                                                                                                                                                                                                         20%
▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is licht gestegen door hogere
                                                                                                                                                    -83.700
                                                                          -100.000                                                                                                                                       0%
   energiekosten.                                                                                          2007                   2008                      2009                   2010                   2011r

                                                                                                          Snijbloemen, inkomen (l.as)
                                                                                                          Pot- en perkplanten, inkomen (l.as)
                                                                                                          Snijbloemen, opbrengst-kostenverhouding % (r.as)
                                                                                                          Pot- en perkplanten, opbrengst-kostenverhouding % (r.as)
34




          teelt van boomkwekerijgewassen
     	    Groeimogelijkheden in Oost-Europa
     	    Economische ontwikkelingen en overheidsbezuinigingen beïnvloeden markt
     	    Productontwikkeling en vernieuwing assortiment van groot belang

 Branchebeschrijving
 Boomkwekerijen telen veel producten, variërend van bos- en haag-             mers producten in potten op een containerveld. Belangrijke teeltcentra
 plantsoen, laan- en parkbomen tot sierheesters, klimplanten en vaste         zijn gebieden rond Boskoop, Kesteren en Opheusden, het westen en
 planten. De productie vindt vooral in de vollegrond plaats; een klein        midden van Noord-Brabant, oostelijk Groningen en het noordelijk deel
 deel wordt onder glas geteeld. Daarnaast produceren veel onderne-            van Limburg.




 Trends en ontwikkelingen
 In 2011 is het areaal boomkwekerijgewassen hersteld na een krimp in          was in de tweede helft van 2011 wel terughoudend met de bestedin-
 2010. Het aantal bedrijven is verder gedaald. Er treedt schaalvergroting     gen, door de economische onzekerheden. De afzet bij particuliere af-
 in de branche op. De bedrijven specialiseren zich steeds vaker in de         nemers is impulsgevoelig en afhankelijk van de weersomstandighe-
 teelt van een bepaald assortiment of leggen de focus op bepaalde af-         den. Het afzetseizoen is kort, doordat afnemers steeds meer in het
 zetkanalen. De export is van groot belang. In 2011 is de export prak-        voorjaar inkopen. De afzet op de institutionele markt is in 2011 moei-
 tisch gelijk gebleven. Na een aanvankelijke groei van de export naar         zaam verlopen. Teruglopende overheidsbudgetten en de lage bouw-
 Duitsland, verreweg de belangrijkste exportmarkt, is de export naar dit      productie hebben hieraan bijgedragen. Op de professionele markt kon
 land in 2011 teruggelopen. De export naar het Verenigd Koninkrijk heeft      de branche profiteren van het winterse weer aan het einde van 2010.
 zich hersteld. Dit kwam mede door de tegenvallende Britse productie          Hierdoor zijn de prijsniveaus licht aangetrokken. In de branche is de
 door het winterse weer. Op de binnenlandse markt blijft de branche           afgelopen jaren veel geïnvesteerd in arbeidsbesparende productie-
 profiteren van de grote belangstelling voor tuinieren. De consument          technieken.



 Onze visie
 Schaalvergroting, specialisatie en een intensievere samenwerking             de institutionele markt gematigd door de economische ontwikkelingen
 waarbij bedrijven zich richten op branchegenoten, potplantentelers of        en de overheidsbezuinigingen op openbaar groen. De vraag naar klei-
 de groothandel, versterken de bedrijfsstructuur. ABN AMRO verwacht           nere colli en kleinere maten blijft hierdoor groot. Op langere termijn zal
 dat de afzet in 2012 een wisselend beeld laat zien. De export laat geen      de vraag op de institutionele markt weer groeien. De blijvende aan-
 grote mutaties zien, ondanks de gematigde economische vooruitzich-           dacht voor openbaar groen, duurzaamheid en CO2 vastlegging zijn be-
 ten. Incidenteel kan de branche profiteren van grote evenementen in          langrijke aanjagers. Productontwikkeling blijft belangrijk in de branche.
 het buitenland. Fytosanitaire ontwikkelingen kunnen de export nega-          De consument heeft interesse in visueel aantrekkelijke producten. De
 tief beïnvloeden. Op de particuliere markt blijft tuinieren populair.        ontwikkeling van nieuwe distributiekanalen, online verkopen, verkoop-
 Vorstschade in het begin van 2012 leidt tot een vervangingsvraag bij         concepten en verpakkingen en de toenemende aandacht voor duur-
 consumenten. Voor kwekers die zelf door de vorst getroffen zijn, is          zaamheid bieden mogelijkheden voor een grotere afzet.
 sprake van omzetderving. Op korte termijn zijn de vooruitzichten voor



 Kerngegevens                                                                                              Websites
 Aantal bedrijven met boomkwekerijgewassen:          Areaal vaste planten: 1.344 ha                        www.nbvb.nl
 3.486                                               Productiewaarde: EUR 590 mln                          www.raadvoordeboomkwekerij.nl
 Areaal boomkwekerijgewassen: 15.840 ha              Export: EUR 443 mln                                   www.deboomkwekerij.nl
 Aantal bedrijven met vaste planten: 672                                                                   www.tuinbouw.nl
teelt van boomkwekerijgewassen                                                              35




Areaal neemt verder toe                                                                                                                                                                                                          Bron: LEI, CBS

▶▶ Na een onderbreking in 2010 laat het areaal boomkwekerij-
                                                                            Vaste en waterplanten                                                      1.344
                                                                                                                                                       1.294
   gewassen een stijgende lijn zien. Sinds 2000 is het areaal met
                                                                          Sierheesters/klimplanten                                                                                                         3.527
   circa 40% gestegen.                                                                                                                                                                                     3.298


                                                                                              Sierconiferen                                                                                      3.150
▶▶ Vooral het areaal sierheesters, vruchtbomen en vaste planten is                                                                                                                               3.156


                                                                                             Rozenstruiken                    496
   gegroeid. De mutaties in de arealen bos- en haagplantsoen,                                                                 492


                                                                                              Vruchtbomen                                              1.441
   sierconiferen en rozenstruiken waren beperkt.                                                                                                       1.375

                                                                                                                                                                                                                                   4.480
▶▶ Een tekort aan geschikte locaties is een belemmering voor de               Laan- en parkbomen                                                                                                                                    4.532


   branche.                                                                Bos- en haagplantsoen                                                                                              2.746
                                                                                                                                                                                               2.764


                                                                                                                  0        500        1000          1500        2000         2500       3000           3500        4000          4500       5000
                                                                                                                  ha.
                                                                                                                     2010                  2011




Aantal bedrijven in dalende trend, vooral kleine bedrijven                                                                                                                                                                                  Bron: CBS

▶▶ Het aantal bedrijven met een areaal kleiner dan één hectare is in                1.800
                                                                                                  1.615
   tien jaar met duizend stuks afgenomen.                                                                                  1.562
                                                                                                                                                     1.433
                                                                                    1.500
▶▶ Ook het aantal middelgrote bedrijven met een areaal tussen één                                         1.339
                                                                                                                                   1.266                     1.264
                                                                                                                                                                     1.203
                                                                                                                                                                              1.332
                                                                                                                                                                                              1.227
                                                                                                                                                                                                         1.288
                                                                                                                                                                                                                         1.205                     1.203
                                                                                                                  1.175                    1.181                                      1.182                                        1.217
                                                                                    1.200
   en drie hectare neemt gestaag af.                                                                                                                                                                             1.097
                                                                                                                                                                                                                                           1.066

                                                                                            900
▶▶ Het aantal grote kwekerijen met meer dan drie hectare blijft sta-
   biel. 400 Bedrijven hebben een areaal van meer dan tien hectare.                         600


                                                                                            300


                                                                                              0
                                                                                                          2006                     2007                      2008                     2009                       2010                      2011
                                                                                                  Tot 1 ha                1 tot 3 ha               Meer dan 3 ha




Export blijft op peil                                                                                                                                                            Bron: Productschap Tuinbouw

▶▶ De export van boomkwekerijproducten is in 2011 nauwelijks
   veranderd.                                                                               400

▶▶ Ongeveer 90% van de afzet vindt binnen de EU plaats. Buiten de
                                                                                            300
   EU zijn Zwitserland en de VS belangrijke afzetlanden.
▶▶ Circa 40% van de export gaat naar Duitsland. De export naar                              200

   Duitsland is met bijna 3% gedaald. Het Verenigd Koninkrijk (+7%)
                                                                                            100
   is een tweede belangrijke bestemming.
                                                                              x EUR 1 mln




                                                                                              0
                                                                                                     2005/06                  2006/07                   2007/08                 2008/09                    2009/10                   2010/11

                                                                                                  Duitsland                                Verenigd Koninkrijk                 Frankrijk
                                                                                                  België                                   Italië                              overige




Inkomen uit bedrijf ongewijzigd                                                                                                                                                                                                                Bron: LEI

▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 nauwelijks gewijzigd. Het grotere       80.000                                                                                                                                                          105%
                                                                                                                                   77.000
   productievolume heeft de lagere prijzen gecompenseerd.                                            74.300


▶▶ Ondanks de economische ontwikkelingen en bezuinigende                                                                                                                                  67.700                         67.000
                                                                                                                                                                                                                                              100%
                                                                                                                                                               65.600
   overheden heeft de afzet zich in het begin van 2011 goed                                                                          98%

                                                                              60.000                      96%                                                                                                                                 95%
   ontwikkeld, mede door het goede voorjaarsweer.                                                                                                                95%                          95%                          95%

▶▶ De resultaten kunnen sterk wisselen per bedrijfstype. Bedrijven
                                                                                                                                                                                                                                              90%
   die geleidelijk groeien en goed aansluiten op de afzet-markt, halen
                                                                              EUR




   de beste resultaten.                                                       40.000                                                                                                                                                          85%
                                                                                                          2007                      2008                        2009                          2010                        2011r

                                                                                                          Inkomen uit bedrijf (l.as)
                                                                                                          Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
36




                                                               varkenshouderij
     	    Resultaten varkenshouderijbedrijven in 2011 onder druk
     	    Daling van aanbod stuwt prijzen omhoog
     	    Milieu- en dierenwelzijneisen bepalen in toenemende mate bedrijfsvoering

 Branchebeschrijving
 In de gespecialiseerde varkenshouderij kunnen drie typen bedrijven            de productie van biggen. De vleesvarkensbedrijven leggen zich toe op
 worden onderscheiden: de fokvarkensbedrijven, de vleesvarkensbedrij-          het afmesten van biggen tot slachtrijpe varkens. De gesloten bedrijven
 ven en de gesloten bedrijven. De eerste groep houdt zich bezig met            zijn een combinatie van deze twee vormen.




 Trends en ontwikkelingen
 Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven met var-       derhevig aan forse fluctuaties door het jaar heen. Bij biggen zorgde het
 kens daalt, vooral het aantal bedrijven met varkenshouderij als nevenac-      grote aanbod in 2011 voor grote prijsdruk. Gecombineerd met hoge
 tiviteit. Het aantal varkens per bedrijf stijgt trendmatig. Inmiddels wordt   voerkosten leidde dit tot een daling van het exploitatieresultaat bij de
 89% van de varkens op gespecialiseerde bedrijven gehouden. De toe-            fokvarkensbedrijven. De vleesvarkensbedrijven konden hogere voerkos-
 genomen prijsvolatiliteit, de stijgende concurrentie en toenemende in-        ten compenseren door hogere vleesvarkensprijzen en lagere biggenprij-
 vesteringen in dierenwelzijn en milieu stimuleren de concentratie in de       zen. Hun inkomen steeg en flinke besparingen waren mogelijk. Ook bij
 branche. In 2011 nam de export van biggen en varkens licht toe. Van de        het gesloten bedrijf nam het resultaat toe, hoewel nog steeds de reser-
 Nederlandse productie van varkens en varkensvlees is het overgrote            ves moesten worden aangesproken vanwege het lage niveau van het
 deel bestemd voor de export, hoofdzakelijk binnen Noordwest-Europa.           resultaat. Opgemerkt moet worden dat er grote verschillen zijn tussen
 Exporteren is lastiger geworden nu de zelfvoorzieningsgraad, vooral in        de individuele bedrijven. Zelfs in de fokvarkenshouderij waren er bedrij-
 Duitsland, toeneemt. Vanwege de vrije markt is de prijs van varkens on-       ven die een positief resultaat behaalden.



 Onze visie
 De overbekende varkenscyclus bestaat nog steeds, hoewel de uitsla-            nationale vraag- en aanbodverhoudingen. Voerprijzen blijven op een
 gen naar beneden en boven minder lijken te worden. Het aanbod van             hoog niveau door de groeiende wereldbevolking en vleesconsumptie
 zeugen, biggen en vleesvarkens in Europa lijkt in 2012 terug te vallen        en door alternatieve aanwendingen van gewassen, zoals biobrandstof-
 als gevolg van lagere rendementen in 2011. Niet alleen de marktom-            fen. Hierdoor neemt het belang van goede technische resultaten toe.
 standigheden, maar ook nieuwe regelgeving op het gebied van dieren-           Fluctuaties in de wereldvoorraden blijven zorgen voor prijsschommelin-
 welzijn (groepshuisvesting) en milieu (NH3-uitstoot) gaven hier aanlei-       gen bij voergrondstoffen. ABN AMRO is tevens van mening dat het
 ding toe. Varkensbedrijven moeten hier vanaf 2013 aan voldoen. In             creëren van toegevoegde waarde belangrijk is voor het behoud van de
 2015 komt hier de aanvullende wetgeving ten aanzien van mest bij. Dit         positie van de Nederlandse varkenshouder. Hierbij vormen de voedsel-
 vergt investeringen die niet alle bedrijven kunnen opbrengen, temeer          veiligheid, het dierenwelzijn en de milieu-impact belangrijke uitgangs-
 omdat varkensprijzen in toenemende mate worden bepaald door inter-            punten.




 Kerngegevens                                                                                                Websites
 Aantal bedrijven met varkens: 6.530                                                                         www.pve.nl
 Aantal varkens: 12,4 mln                                                                                    www.agriholland.nl
 Aantal gespecialiseerde fokvarkensbedrijven: 1.190                                                          www.lei.wur.nl
 Aantal gespecialiseerde vleesvarkensbedrijven: 2.160                                                        www.minlnv.nl
 Aantal gespecialiseerde gesloten varkensbedrijven: 900
Varkenshouderij                   37




Concentratieproces houdt aan                                                                                                                                                            Bron: CBS

▶▶ Aan de stijging van de varkensstapel gedurende de afgelopen                1.600

   jaren lijkt een einde te zijn gekomen onder invloed van nieuwe             1.400

   regelgeving.                                                               1.200

                                                                              1.000
▶▶ Het concentratieproces houdt aan. Ook in 2011 nam het aantal
                                                                                800
   bedrijven af, terwijl het aantal varkens per bedrijf toenam. De
                                                                                600
   omvang van vleesvarkensbedrijven ligt, gemeten in aantal varkens,
                                                                                400
   op een hoger niveau dan die van fokvarkensbedrijven.                         200

                                                                                   0
                                                                                       2000      2001    2002    2003        2004     2005      2006   2007      2008   2009     2010     2011*

                                                                                              Fokvarkens per bedrijf                Vleesvarkens per bedrijf




Duitsland belangrijkste exportbestemming                                                                                                                                                 Bron: PVE

▶▶ Bijna 80% van het aantal uitgevoerde varkens had Duitsland als             100%

   bestemming in 2010. Bij varkensvlees ligt het belang van dit land
                                                                               80%
   met 22% op een aanmerkelijk lager niveau.
▶▶ Voor de afzet van varkensvlees namen Duitsland, Italië en het               60%

   Verenigd Koninkrijk gezamenlijk ruim 40% van de export voor hun
                                                                               40%
   rekening. In vergelijking met de export van levende dieren, is de
   export van varkensvlees over meer landen verspreid.                         20%



                                                                                0%
                                                                                                   Biggen                                Varkens                        Varkensvlees

                                                                                        DE           BE/LU              IT          GR           PL       GB            rest




Voerkostenstijging bepalend	                                                                                                                                                             Bron: LEI

▶▶ De voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van vleesvarkens-             160                                                                                                          50

   brok met bijna 29% toe. Omdat de biggenprijs daalde, kwam het
                                                                                150                                                                                                          40
   resultaat van het fokvarkensbedrijf onder druk te staan.
▶▶ De vleesvarkensbedrijven konden de toename van de voerkosten                 140                                                                                                          30


   compenseren door de lagere inkoopprijs van biggen en de hogere               130                                                                                                          20

   vleesvarkensprijzen.
                                                                                120                                                                                                          10
                                                                         EUR




                                                                                                                                                                                                  EUR




                                                                                110                                                                                                          0
                                                                                          2007                  2008                  2009               2010                  2011
                                                                                               Vleesvarkens, per 100 kg, l.as
                                                                                               Biggen, per stuk, r.as
                                                                                               Vleesvarkensbrok e.w.1.08, per 100 kg, r.as




Resultaten fokvarkensbedrijf onder druk                                                                                                                                                  Bron: LEI

▶▶ Wederom realiseerde de totale varkenshouderij een onbevredigend       100.000                                                                                                                    100


   resultaat in 2011.                                                     75.000
                                                                                                                                                                                                    80
                                                                          50.000
▶▶ Dit wordt veroorzaakt door de inkomensontwikkeling bij het
                                                                          25.000
                                                                                                                                                                                                    60
   fokvarkensbedrijf, waar het inkomen uit bedrijf in 2011 daalde van
                                                                                  0
                                                                        EUR




   EUR 8.000 naar EUR -32.000. Het inkomen van het vleesvarkens-         -25.000
                                                                                                                                                                                                    40

   bedrijf steeg van EUR 18.000 naar EUR 44.000 euro en dat van het      -50.000
                                                                                                                                                                                                    20
   gesloten bedrijf van EUR 13.000 naar EUR 20.000. Het gesloten         -75.000

   bedrijf moest overigens evengoed zijn reserves aanspreken.           -100.000                                                                                                                    0
                                                                                          2007                  2008                     2009                 2010v              2011r

                                                                                                  Inkomen uit bedrijf (l.as)
                                                                                                  Besparingen uit bedrijf (l.as)
                                                                                                  Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
38




                                       vleeskuikenhouderij
     	    Inkomen daalde in 2011 waardoor moest worden ontspaard
     	    Export naar landen buiten Duitsland neemt in belang toe
     	    Vleeskuikenbesluit van beperkte invloed op rendement in 2011

 Branchebeschrijving
 De vleeskuikenhouderij neemt een belangrijke positie in binnen de             Noord-Brabant. De productie van vleeskuikens vindt vooral plaats op
 pluimveevleeskolom. De productie van vleeskuikens vindt                       basis van een contract tussen een pluimveehouder en een pluimvee-
 hoofdzakelijk plaats op gespecialiseerde vleeskuikenbedrijven. Een            integratiebedrijf (broederij, voerproducent en slachterij).
 belangrijk deel hiervan is te vinden in het noorden van het land en in




 Trends en ontwikkelingen
 Het aantal bedrijven laat een trendmatige daling zien, waarbij het stal-      Verder moeten bedrijven voldoen aan eisen op het gebied van antibio-
 oppervlakte en het aantal vleeskuikens per bedrijf toenemen. De               ticagebruik en fijnstof- en stikstofuitstoot. De nadruk op dierenwelzijn
 schaalvergroting vloeit voort uit een toenemende mondiale concurren-          heeft geleid tot productdifferentiatie. Inmiddels bedraagt het markt-
 tie, dunne marges, groeiende investeringen in milieu en een daling van        aandeel van scharrel- en biologisch pluimveevlees samen 5% in
 de toegestane dierdichtheid. De productie van kuikenvlees is in 2011          Nederland. De resultaten in de vleeskuikenhouderij zijn gevoelig voor
 verder toegenomen. Export van vlees is cruciaal voor de branche. Het          wijzigingen van technische resultaten, vleeskuikenprijzen en voer-
 grootste deel daarvan gaat richting de EU, voornamelijk naar Duitsland        prijzen. Voer maakt 70% uit van de kostprijs. De dynamiek in de bran-
 en het VK. De zelfvoorzieningsgraad in Duitsland neemt toe, wat nega-         che zorgt voor schommelende inkomens in de tijd. In 2011 stegen de
 tief is voor de export. In 2011 is de richtlijn voor de maximale gewichts-    vleeskuikenprijzen, maar de kosten van voer en energie namen meer
 bezetting per m2 hokoppervlakte ingegaan (het Vleeskuikenbesluit).            toe. Het gemiddelde inkomen uit bedrijf daalde met EUR 3.000 tot
 De uitbreiding van de stalcapaciteit heeft dit echter opgevangen.             EUR 36.000.



 Onze visie
 De economische krimp in Nederland en de rest van de eurozone in de            Mercusor-landen in Zuid-Amerika. Dit vergroot de concurrentie op de
 eerste maanden van 2012, pakt gunstig uit voor de vraag naar het              Europese markt. Voor een goede concurrentiepositie zijn een goede
 relatief goedkope kippenvlees. Tevens kan, gezien de ontwikkeling van         integratie en lage kostprijzen van groot belang. De schommelende
 de grondstoffenprijzen, rekening worden gehouden met een verlaging            voerprijzen blijven om extra aandacht vragen. Op milieugebied heeft
 van de voerkosten. Op de langere termijn zijn de marktvooruitzichten          de branche al flinke stappen gemaakt. De meeste bedrijven voldoen
 voor kuikenvlees positief. Naast een gezonde uitstraling zijn er geen         aan de normen voor fijn- en stikstofuitstoot. Het gebruik van
 culturele en religieuze taboes. Verder blijft de lage prijs van kuikenvlees   antibiotica en de besmetting van vleeskuikens met ziekteverwekkers
 een essentieel kenmerk. Door de toenemende zelfvoorzieningsgraad              moeten verder worden teruggedrongen. Dit stelt hoge eisen aan de
 van Duitsland moet de branche zich meer gaan richten op andere                ketenregie, de informatie-uitwisseling en het vakmanschap van de
 exportbestemmingen. Ongunstig is dat er in de komende jaren                   ondernemer.
 wellicht een vrijhandelsovereenkomst wordt afgesloten met de



 Kerngegevens                                                                                               Websites
 Aantal bedrijven met vleeskuikens: 600                                                                     www.pve.nl
 Aantal gespecialiseerde vleeskuikenhouderijen: 440                                                         www.lei.wur.nl
 Aantal vleeskuikens: 45,1 mln                                                                              www.pluimveehouden.nl
 ▶▶ waarvan op vleeskuikenbedrijven: 88%                                                                    www.nepluvi.nl
 Aantal vleeskuikens per bedrijf: 88.000
vleeskuikenhouderij                              39




Grootte van bedrijven neemt toe                                                                                                                                                                                      Bron: CBS

▶▶ Het aantal vleeskuikenhouderijen daalt jaarlijks, terwijl de grootte in
                                                                              900                                                                                                                         100
   termen van oppervlakte en aantal dieren groeit.                                                                                                                                                        90
                                                                              800
▶▶ Het aantal vleeskuikens per bedrijf groeide van 83.000 in 2010 tot                                                                                                                                     80
                                                                              700
   88.000 in 2011. In 2000 was dit nog 55.000. Het aandeel van                                                                                                                                            70
                                                                              600
   bedrijven met meer dan 75.000 kuikens nam van bijna 16% in                                                                                                                                             60
                                                                              500
                                                                                                                                                                                                          50
   2000, toe tot ongeveer 35% in 2011.
                                                                              400
                                                                                                                                                                                                          40

                                                                              300                                                                                                                         30




                                                                                                                                                                                                                x 1.000
                                                                              200                                                                                                                         20

                                                                                              2000        2001     2002   2003      2004    2005    2006       2007   2008    2009       2010   2011

                                                                                                        Aantal vleeskuikenbedrijven (l.as)              Aantal vleeskuikens per bedrijf (r.as)




EU is belangrijkste exportbestemming                                                                                                                                                                                  Bron: PVE

▶▶ De export van kuikenvlees is essentieel voor de branche. De EU             100%

   vormt met een aandeel van bijna 75% in 2010 de belangrijkste ex-
                                                                                 80%
   portbestemming. Daarbinnen voert Duitsland, met een belang van
   28% in de totale kuikenvleesexport, de ranglijst aan.                         60%



                                                                                 40%



                                                                                 20%



                                                                                    0%
                                                                                                                  2005                                2009                                      2010
                                                                                                       Duitsl.             Ver. Kon.                  Frankr.                Bel./Lux.

                                                                                                       Rusland            Rest EU                     Overig




Zowel afzetprijs als voerkosten namen toe                                                                                                                                                                                 Bron: LEI

▶▶ De branche kent prijzen voor gecontracteerde kuikens (basis-                          50                                                                                                                                1,2

   contractprijzen) en prijzen voor ‘vrije kuikens’. Contractprijzen zijn
                                                                                                                                                                                                                           1
                                                                                         40
   minder volatiel dan vrije kuikenprijzen. Op jaarbasis trad er in 2011
                                                                                                                                                                                                                           0,8
   een toename van de afzetprijzen op, ten opzichte van 2010.                            30

                                                                                                                                                                                                                           0,6
▶▶ Ook de voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van de
                                                                                         20
   grondstof tarwe en die van de mengvoeders legmeel en                                                                                                                                                                    0,4


   vleeskuikenkorrel toe.                                                                10
                                                                             eur/100kg




                                                                                                                                                                                                                           0,2
                                                                                                                                                                                                                                 eur/kg




                                                                                                                                                                                                                           0
                                                                                                                                                      jan-11



                                                                                                                                                                      apr




                                                                                                                                                                                                  okt
                                                                                                                                                                                     jul
                                                                                                                                           okt
                                                                                                                 apr



                                                                                                                           jul
                                                                                              jan-10




                                                                                                             Vleeskuikenkorrel                     Legmeel                  Tarwe               Basiscontract (r.as)




Grote volatiliteit in inkomen                                                                                                                                                                                             Bron: LEI

▶▶ Het inkomen uit bedrijf wordt vooral bepaald door de opbrengst-               100.000                                                                                                                                  105

   prijzen, het voerverbruik per kilo groei en de voerprijzen.                       75.000
                                                                                                                                                                                                                          100
▶▶ Kleine wijzigingen in de vleeskuikenprijs en voerprijs kunnen het
                                                                                     50.000
   resultaat flink beïnvloeden. Hierdoor kan het inkomen uit bedrijf                                                                                                                                                      95

                                                                                     25.000
   jaar-op-jaar sterk variëren.                                                                                                                                                                                           90
                                                                              EUR




                                                                                                  0
▶▶ In 2011 nam de kuikenprijs minder sterk toe dan de voerprijzen.
                                                                                                                                                                                                                          85
   Het inkomen daalde en er vonden ontsparingen plaats.                            -25.000


                                                                                   -50.000                                                                                                                                80
                                                                                                                 2007               2008              2009                   2010v                2011r
                                                                                                       Inkomen uit bedrijf (l.as)
                                                                                                       Besparingen per bedrijf (l.as)
                                                                                                       Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
40




                                                                                                        leeswijzer


 Deze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche-         De tweede pagina van de
 analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veel
                                                                      brancheanalyse
 gebruikte termen.
 De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op de        Op de tweede pagina van de brancheanalyse staan vier
 eerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen:         verschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel van
                                                                      de figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. In
                                                                      veel gevallen heeft ABN AMRO Sector Research eigen
 De eerste pagina van de                                              bewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevens

 brancheanalyse                                                       van de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijke
                                                                      bewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk.
 ▶▶ Drie bullets                                                      De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economische
 De drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyse      ontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnen
 weer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvatting        worden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling,
 van de brancheanalyse weergegeven.                                   exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven,
                                                                      werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke.
 ▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’
 Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijving
 en definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken van   Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voor
 de branche worden hierin beschreven.
                                                                      in de figuren?
 ▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’                               In de figuren treft u regelmatig een letter ‘r’ of ‘v’ achter het
 Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidige            jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (op basis
 ontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt in     van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011 is een
 veel gevallen tussen maart 2011 en maart 2012. In dit blok wordt     inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staat voor
 in sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om de              voorspelling en betreft de verwachting van de betreffende sector
 huidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen.          econoom van ABN AMRO Sector Research.


 ▶▶ Het blok ‘Onze visie’
 Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van de
 sector economen van ABN AMRO Sector Research. De analyse
 heeft betrekking op het huidige jaar (2012) en in sommige
 gevallen het komende jaar (2013).


 ▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’
 Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meest
 relevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor de
 branche. De gegevens hebben betrekking op 2011, tenzij anders
 vermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruik
 gemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruik
 gemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn andere
 bronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- en
 adviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids-
 instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).
leeswijzer   41




Veel gebruikte termen, inclusief
definities
Tot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veel
gebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgens
ABN AMRO.


▶▶ Definitie ZZP
ZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemers
die geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naar
de term ‘freelancer’.


▶▶ Definitie MKB
MKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatie
hanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruikte
tabel:


Categorie onderneming	   Werknemers	    Jaaromzet		     of jaarlijks
					balanstotaal
middelgroot	             <	250	         ≤ € 	50 mln.	   ≤ €	 43 mln.
klein	                   <	50	          ≤ € 	10 mln.	   ≤ €	 10 mln.
micro	                   <	10	          ≤ € 	 2 mln.	   ≤ €	 2 mln.


▶▶ Definitie FTE
FTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor een
volledige werkweek van 38 uur.


▶▶ Definitie BBP
Bruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een land
geproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.
42




                                                                                                                 colofon


                                                                  Disclaimer
 De Visie Op Agrarisch is een uitgave van ABN AMRO. Het rapport
                                                                  De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door
 is geschreven door ABN AMRO Sector Research op verzoek van
                                                                  ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op
 ABN AMRO Sector Advisory.
                                                                  zorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch
 Sectoranalyse                                                    ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk
                                                                  worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist-
 Thijs Pons (thijs.pons@nl.abnamro.com)
                                                                  heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in
 Senior Sector Econoom
                                                                  dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden
 ABN AMRO Sector Research
                                                                  gewijzigd.


 Macro economische analyse                                        © ABN AMRO, mei 2012
                                                                  Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van
 Nico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com)
                                                                  tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver-
 Senior Econoom
                                                                  meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet
 ABN AMRO Economisch Bureau
                                                                  toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen
                                                                  van ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 27 april 2012.
 Interview
 Joep Auwerda
 Journalist/tekstschrijver



 Fotografie interview
 Ron Offermans



 Commercieel contact
 Piere Berntsen, 020-6281265
 Directeur Agrarische Bedrijven
 ABN AMRO



 Distributie
 Website: www.abnamro.nl/agrarisch
 Telefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)
0900 - 0024 (E 0,10 per minuut)
abnamro.nl/sectoren



                                  AA 6584 H © 05-12

Visie op Sectoren Agrarisch 2012

  • 1.
    visie op Sectorupdate 2012 agrarisch ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen ▶▶ Sectorvisie
  • 3.
    Visie op agrarisch 1 Geachte relatie, Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van het Nederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en de vooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan de hand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends en actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers is gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigen branche. Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor de iPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties. Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaas wederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deel bepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de reden waarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben op de Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positieve bijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen van de consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen als de onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids- financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordt er geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op de economie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector agrarisch is op moment van schrijven van deze publicatie nog onduidelijk. De meeste land- en tuinbouwsectoren kennen een heel eigen dynamiek die vaak sterker is dan de economische conjunctuur. Een goed voorbeeld hiervan is het herstel in de legpluimveesector en de varkenshouderij, beide veroorzaakt door een lager aanbod als gevolg van nieuwe Europese wet- geving op het gebied van dierenwelzijn. De mate waarin agrarische sectoren daarnaast worden geraakt door de economie, hangt vooral samen met de economische groei in afzetlanden, koers- verhoudingen met deze landen, de prijselasticiteit van producten en ten slotte mogelijke handelsbeperkingen of landenrisico’s. Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachten te wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met u mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf alle succes toe! Met vriendelijke groet, Joop Wijn Lid Raad van Bestuur ABN AMRO
  • 4.
  • 5.
    Visie op agrarisch 3 4 visie op Nederland 26 legpluimveehouderij 6 interview 28 melkveehouderij 10 akkerbouw 30 mengvoederindustrie 12 bloembollenteelt 32 sierteelt onder glas 14 champignonteelt 34 teelt van boomkwekerijgewassen 16 fruitteelt 36 varkenshouderij 18 geitenhouderij 38 vleeskuikenhouderij 20 groenteteelt onder glas 40 leeswijzer 22 groothandel in bloemen en planten 42 colofon 24 kottervisserij
  • 6.
    4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer op Vorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in een recessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat de economie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij een aantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw. In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro- in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eind gaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010. jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlands product (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele- ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede- In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnen tievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totale ongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug- taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen van mie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzen het groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust als als geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die +2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken. Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as) Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun- stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en begin Uitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie van eerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex- portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is het Kijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel we nenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maand drijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50. j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus- sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
  • 7.
    Visie op Nederland 5 Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerd PMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si- % 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui- Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking van Binnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge- De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen, consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpte als dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een 2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie 2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdt beduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten. met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsval deze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver- op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzen mentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag. de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar in ons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid over de hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatie dekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van het zer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van het bezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids- dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5% van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie in In 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%. gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in 2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Deze uit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in het Hoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigde aantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprong zal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken. wordt weer een positief cijfer voorzien. Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin- %0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui- Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.
  • 8.
    6 Links: Pierre Berntsen,directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO. Rechts: Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie: ‘Groeiende neiging tot handels- belemmeringen is zorgelijk‘ Laat aan de stranden van Rio de Janeiro het woord Holland vallen, en de associaties die bij de mensen opkomen, zullen over voetbal en Gullit gaan, over molens en koeien - die mede gevoed worden met Braziliaanse soja. De agrarische sector van Nederland kan een belangrijke rol spelen in de opkomende economieën. De exportmarkten in de eurozone, die voor de sector van grote importantie blijven, zijn echter - vanwege de eurocrisis - in mineur. Wat is wijsheid in deze omstandigheden? Staat de ruimte voor agrarisch ondernemen onder (maatschappelijke) druk? En wordt, zoals sommigen menen, de succesformule van symbiotische samenwerking tussen de primaire sector en de agribusiness ondermijnd? Henk Bleker, staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en Pierre Berntsen, directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO, geven hun visie. (Dit interview is gehouden toen Bleker nog geen demissionair staatssecretaris was.)
  • 9.
    Interview 7 Welke invloed heeft de economische crisis op de afzet van land- en tuinbouwproducten, zowel in Nederland als in het ‘Nederland koploper duurzame buitenland? landbouwtechnologie’ Henk Bleker: ‘Ik merk dat de crisis op de land- en tuinbouw veel minder impact heeft dan op andere economische sectoren als bijvoorbeeld de bouw. De recessie van 2008 heeft in de agro- Welke invloed hebben de bezuinigingsplannen op de sectoren hooguit een lichte dip veroorzaakt, waarop snel een Nederlandse afzetmarkt? herstel volgde. En het jaar 2011 vormde, met een groei van EUR 67 miljard naar EUR 73 miljard, zelfs een top-exportjaar voor de Bleker: ‘Ik geloof niet dat de overheidsbezuinigingen veel invloed Nederlandse agrofoodsector.’ zullen hebben op de afzet van de agrofoodsector. De mensen moeten blijven eten. Eén van de laatste dingen waar huishoudens Pierre Berntsen: ‘Het klopt dat de meeste land- en tuinbouw- in krappe tijden op zullen bezuinigen, is voedsel. Wel kan het zijn sectoren een eigen dynamiek hebben, die sterker is dan de dat de afzet van wat luxere producten, en bijvoorbeeld snij- economische conjunctuur. Al wijkt het beeld per sector sterk af. bloemen en potplanten, onder druk komt te staan.‘ Dat heeft verschillende oorzaken. De cyclus van prijsvorming bijvoorbeeld: het huidige herstel van de varkenshouderij en Berntsen: ‘Ja, de Nederlandse markt wordt denk ik beperkt pluimveehouderij volgt op een reeks van slechte jaren. En in de beïnvloed. De boomkwekerij is een sector die wél last heeft van akkerbouw is de belangrijkste prijsbepalende factor: hoe hoog is verslechterende binnenlandse afzetmogelijkheden. Dat komt door de hectare-opbrengst in grote productiegebieden? Export hangt gemeenten die zich genoodzaakt zien te bezuinigen op openbaar ook af van de ontwikkeling van economie en consumenten- groen. Maar de meeste sectoren zijn vooral gericht op export. De vertrouwen in belangrijke afzetmarkten. Kijk naar de crisis in Zuid- hele eurozone staat onder druk, veel exportmarkten zijn in mineur. Europa. De export van bloemen en planten daar naartoe is Positief is dat de crisis zich beperkt tot de eurozone; de wereld- gedaald. De wisselkoers van de euro ten opzichte van de dollar, economie groeit wél. Dat zie je terug in de stijgende afzet naar het pond of de roebel, heeft grote invloed op de Nederlandse niet-eurolanden.’ concurrentiekracht. En ons succes wordt mede bepaald door de mate van beschikbaarheid van handelsfinancieringen ten behoeve Steeds meer landen lijken met nationaal beleid van politiek instabiele landen.’ handelsbelemmeringen op te werpen. Die kunnen veterinair of fytosanitair van aard zijn. Soms gaat het om Wat kunt u doen om de export te ondersteunen? exportbeperkingen pur sang. Wat doet u hiertegen? Om bijvoorbeeld iets te doen aan landenrisico’s en debiteurenrisico’s en zo? Bleker: ‘Het klopt, die groeiende tendens tot handels- belemmeringen zie ik ook. Ik vind dat zorgelijk. Ik doe hier twee Bleker: ‘Nou kijk, exporteren is natuurlijk vooral een zaak van dingen aan. In de eerste plaats stel ik dit soort beperkingen ondernemers zelf. Maar ik wil daar wel bij helpen. Door bijvoor- voortdurend aan de orde bij de Europese Commissie, die met veel beeld zo veel mogelijk veterinaire en fytosanitaire belemmeringen exportlanden onderhandelt over handelsakkoorden en ook op te ruimen. Of door onze landbouwattachés in te zetten. Verder belemmeringen aanpakt. Ten tweede neem ik zo nodig zelf het vind ik dat handelsmissies deuren kunnen openen voor Neder- initiatief om de grens weer open te krijgen. Bij de EHEC-crisis ben landse exporteurs in kansrijke afzetgebieden. Eind vorig jaar ben ik onmiddellijk persoonlijk naar Rusland afgereisd om de export ik bijvoorbeeld met veertig bedrijven uit allerlei sectoren, ook uit van groente en fruit weer op gang te krijgen. En in Brussel heb ik de landbouw, op handelsmissie naar Brazilië geweest. Dat is mij stevig ingezet om de betrokken bedrijven niet de dupe te laten naast China en India één van de sterk opkomende markten waar worden van omstandigheden waar zij niks aan konden doen.’ we ons extra op richten. We hebben actief de glastuinbouw bij die missie betrokken. Bij zo’n missie hoort ook een overleg met de Braziliaanse minister van Landbouw, Veeteelt en Voedsel- voorziening.’
  • 10.
    8 De agrarische sectoris goed voor 60% van ons Berntsen: ‘We produceren nu al duurzaam en het vermarkten van handelsoverschot en 10% van ons bbp. Ergo: een belangrijke duurzaamheid in het buitenland is vooralsnog geen gemakkelijke economische factor. Tegelijkertijd is er sprake van een opgave. Het lukt mondjesmaat, bijvoorbeeld met Rondeel eieren afnemend draagvlak voor agrarische productie in Nederland. in Duitsland, met Welfare Bacon in Engeland en biologische De ruimte om te ondernemen staat onder druk. Wat doet u groente en fruit van Nature and More in diverse landen. Betere eraan om die ondernemersruimte te vergroten? exportargumenten liggen er op het gebied van smaak, topkwaliteit, maatwerk, imago en betrouwbaarheid. Onze basis is Bleker: ‘Dat is waar: op sommige punten staat de ruimte voor sterk, en duurzaamheid kan het imago daarbij prima verder agrarisch ondernemen onder druk. En maatschappelijk draagvlak versterken.’ is wel een must. Vandaar dat ik in mijn visie op de veehouderij ook heb aangegeven dat er grenzen zijn aan de groei. Bedrijven De Nederlandse agribusiness is groot geworden met dank moeten wel passen in hun omgeving. Geen ongebreidelde groei. aan de primaire sector. Er is symbiose tussen de twee. Maar we hebben het over een belangrijke economische sector. Er Nederland is daarbij de proeftuin en springplank voor deze wordt nog volop ondernomen in de land- en tuinbouw. Ik zie in het bedrijven. Omdat veel agribusinessbedrijven zich in landelijk gebied nog veel initiatieven om te investeren, waarbij toenemende mate op het buitenland richten, en de vaak jonge, innovatieve ondernemers betrokken zijn. Dat geeft agribusiness en de primaire sector in Nederland uit elkaar hoop. lijken te groeien, wordt de succesformule ondermijnd. Ziet u mogelijkheden voor een nieuwe versterking van deze symbiose? ‘Geen ongebreidelde groei: bedrijven moeten in omgeving passen’ Bleker: ‘Ik zie die trend niet zo. Ik vind dat die symbiose nog volop bestaat. De grotere agribusinessbedrijven zijn steeds vaker multi- nationaal actief, en hebben daarbij vaak een sterke thuisbasis, zoals bijvoorbeeld de coöperatieve zuivelindustrie. De Neder- landse land- en tuinbouw zijn sterk coöperatief georganiseerd en deze bedrijven zijn bepaald niet footlose. De bloemenveilingen, de Vorig jaar is het kabinet begonnen met het topgebiedenbeleid, vleesverwerkende industrie en de zuivel die ik net noemde, waarbij we onze inspanning concentreren op de negen top- hebben sterke wortels in Nederland en nauwe banden met hun sectoren van onze economie. Agrofood en Tuinbouw & Uitgangs- boerenleveranciers.’ materialen zijn twee prominente topsectoren waarvoor, samen met het bedrijfsleven en de onderzoeksinstellingen, een ‘Eurozone onder druk, veel toekomstagenda is gemaakt.’ exportmarkten in mineur’ Ziet u mogelijkheden om duurzame productiemethoden te exporteren? Bleker: ‘Nederland is koploper voor duurzame landbouw- technologie. Ik noem als voorbeeld onze energiezuinige tuin- Berntsen: ‘Nederland gaat de groeiende wereldbevolking niet zelf bouwkassen, duurzame stalsystemen en onze pluimveeslacht- voeden. Toch: ons agrocomplex speelt mondiaal wél een vooraan- machines. Er is veel vraag naar deze technologie in opkomende staande rol op het gebied van kennis, uitgangsmateriaal, landbouwlanden, dus exportkansen te over zou ik zeggen. Ik merk productiesystemen en efficiënte productie van voedsel. Boeren dit ook als ik op werkbezoek ben in landen als Vietnam of Kenia: en tuinders spelen hierbij een cruciale rol. Agribusinessbedrijven Nederland wordt gezien als een leidend kennisland voor de land- profiteren van de kunde van Nederlandse ondernemers. Veel en tuinbouwsectoren.’ kinderen van boeren en tuinders zijn werkzaam in het agrarisch onderzoek, onderwijs, of bedrijfsleven. Samen vormen ze een sterk team. Zonder vitale primaire sector boet het agrocomplex in aan kracht.’
  • 11.
    Interview 9 Denkend aan de Nederlandse boeren en tuinders die grotendeels voor exportmarkten produceren, welke vier belangrijke adviezen zou u hen willen geven? Bleker: ‘Ten eerste: blijf investeren in de vernieuwing van uw bedrijf, want voortdurende innovatie is de sleutel tot uw succes. Twee: luister goed naar maatschappij en markt, want de burger en de consument worden steeds kritischer. Met duurzame producten valt bovendien geld te verdienen. Drie: werk als boer en tuinder goed samen; samenwerking versterkt je positie in de afzetmarkt. Vier: organiseer samenwerking in de keten, zodat ieder een faire prijs krijgt.’ Berntsen: ‘Mijn eerste advies is: ken jezelf en ga uit van eigen kracht. Twee: maak producten van wereldklasse die iedereen wil hebben. Drie: investeer ook in jezelf. Vier: houd in alles rekening met markt en afnemers.’
  • 12.
    10 akkerbouw Intensieve productie kenmerkend voor Nederlandse akkerbouw Mondiale vraag naar akkerbouwproducten neemt toe Kracht akkerbouw ligt in flexibele en betrouwbare productie van goede kwaliteit Branchebeschrijving In de akkerbouw worden gewassen als aardappelen, suikerbieten, speelt een belangrijke rol in de Nederlandse akkerbouw. Akkerbouwers granen en uien in de vollegrond geteeld. Naast de traditionele gewassen houden zich steeds meer bezig met multifunctionele landbouw, waarbij nemen akkerbouwers ook andere hoogsalderende gewassen, zoals activiteiten worden ontplooid op het gebied van recreatie, vollegrondsgroenten, in het bouwplan op. Het EU-landbouwbeleid boerderijverkoop en dergelijke. Trends en ontwikkelingen De akkerbouw wordt op 4.668 bedrijven met een areaal groter dan hectare. De laatste factor kan jaarlijks sterk fluctueren door de weers- 30 hectare uitgevoerd. Daarnaast worden akkerbouwgewassen op een omstandigheden tijdens het groeiseizoen. Een kleine wijziging van vraag groot aantal bedrijven als nevenactiviteit geteeld. Circa 960 bedrijven of aanbod kan tot grote prijsfluctuaties leiden. In 2011 zijn de oogsten hebben een areaal groter dan 100 hectare. Kenmerkend voor de Neder- groot geweest, ondanks de grillige weersomstandigheden tijdens het landse akkerbouw zijn de intensieve productie en de schaalvergroting. groei- en oogstseizoen. Deze ontwikkelingen hebben voor een aantal Er wordt in de akkerbouw veel nadruk gelegd op gewassen die een producten tot fors lagere prijzen geleid. Vooral de prijzen van consumptie- hoog saldo genereren, zoals aardappelen, suikerbieten en vollegronds- aardappelen en uien zijn sterk gedaald. De individuele bedrijfsresultaten groenten. De gewassen worden gebruikt als voedingsmiddelen voor worden sterk bepaald door de kwaliteit van de producten, het moment mens of dier. In Nederland is de teelt van gewassen voor de productie van verkoop en de markttoeslagen. De grondprijzen zijn in 2011 verder van biobrandstoffen van ondergeschikt belang. De productie is sterk gestegen ondanks de ontwikkelingen in de bouw en de verminderde afhankelijk van de ontwikkeling van het areaal en van de productie per aankoop van grond door de overheid voor natuurdoeleinden. Onze visie In 2012 kan de akkerbouwproductie in Nederland en omringende landen om als teler te sturen op kwaliteit, bijvoorbeeld door spreiding van zich handhaven op de huidige hoge niveaus, mits er geen uitzonderlijke rassen, rotatie in het bouwplan en een optimale organisatie van het weersomstandigheden optreden. Bij enkele producten zal de grote bedrijf. Akkerbouwers kunnen meerwaarde aan hun producten geven productie leiden tot druk op de prijzen. Bij andere producten, zoals door te telen voor bepaalde deelsegmenten, marktspecialisatie, samen granen en suikerbieten, hebben de goede vraag en de lage voorraden te werken met verwerkende bedrijven en door het bewerken, op de wereldmarkt een gunstige uitwerking op de prijsvorming. verwerken of verpakken van de producten. Schaalvergroting moet op Ondernemers kunnen meer zekerheid verkrijgen door prijsrisico’s af te een beheerste wijze plaatsvinden, waarbij de kwaliteit van het product dekken. De vooruitzichten voor de akkerbouw zijn door de toename van voorop moet staan. De kracht van de Nederlandse akkerbouw ligt niet in de mondiale vraag, op langere termijn goed. Afnemers stellen hogere bulkproductie, maar in een flexibele en betrouwbare productie en eisen aan de kwaliteit van akkerbouwproducten. Het is van groot belang aflevering van de kwaliteit waar de markt om vraagt. Kerngegevens Websites Aantal gespecialiseerde akkerbouwbedrijven: Areaal akkerbouwgewassen: 535.042 ha www.lto.nl 9.470 ▶▶ waarvan areaal aardappelen: 159.686 ha www.akkerbouw.com ▶▶ waarvan areaal suikerbieten: 73.329 ha www.aardappelinfo.nl ▶▶ waarvan areaal granen: 213.832 ha www.lei.wur.nl ▶▶ waarvan areaal zaaiuien: 23.295 ha
  • 13.
    akkerbouw 11 Akkerbouwareaal (exclusief voedergewassen) verder afgenomen Bron: LEI, CBS ▶▶ De trendmatige daling van het areaal akkerbouwgewassen heeft in Overige akkerbouwgewassen 2011 doorgezet met een daling van 7.029 hectare tot 535.042 Uien hectare. 6% 5% Akkerbouw groenten 5% ▶▶ Het areaal granen is met bijna 5.000 hectare gedaald. 40% Granen ▶▶ Het areaal aardappelen is met 1.416 hectare gestegen. De Suikerbieten 14% toename kan worden toegeschreven aan het grotere areaal zetmeelaardappelen. Het areaal consumptieaardappelen en pootaardappelen is gedaald. 30% Aardappelen Productie per hectare omhoog Bron: CBS ▶▶ In 2011 is de productie per hectare van de meeste akkerbouw- 90 80 producten gestegen, ondanks het grillige verloop van de 78,9 79,9 70 74,8 72,2 weersomstandigheden tijdens het groei- en het oogstseizoen. 60 62,6 68,2 60,7 57,5 ▶▶ De productie per hectare van consumptieaardappelen en uien is 50 52,4 51,8 53,4 49,4 40 op het hoogste niveau van de afgelopen 20 jaar uitgekomen. 37,7 37,8 30 34,7 34,7 ▶▶ Bij sommige producten zijn er grote regionale verschillen in de 20 productie per hectare. 10 x 1 ton 8,7 9,3 8,9 7,8 0 2008 2009 201 2011 Tarwe Consumptieaardappelen Pootaardappelen Suikerbieten Zaai-uien Exportontwikkeling aardappelen Bron: HBAG, NAO ▶▶ De export van consumptieaardappelen laat in het seizoen 2011/12 1200 een sterke daling zien. Voor een belangrijk deel wordt deze daling 1000 1057 veroorzaakt door de kleinere vraag uit Rusland en - in mindere 994 902 925 870 800 mate - uit Polen. 855 788 716 725 ▶▶ In het begin van 2011/12 is de export van pootaardappelen zeer 600 679 654 662 goed verlopen. In de tweede helft valt de export terug door de lage 400 prijzen voor consumptieaardappelen, de economische crisis en de 200 verminderde beschikbaarheid van pootaardappelen. x 1,000 ton 0 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 2011/12r Consumptie aardappelen Pootaardappelen Inkomen uit bedrijf fors lager Bron: LEI ▶▶ Het inkomen uit bedrijf laat jaarlijks sterke fluctuaties zien. 120.000 111% 110% Hieraan liggen vooral schommelingen in de prijzen van een 100.000 98% aantal producten ten grondslag. 104.300 91% 91% ▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 sterk gedaald voornamelijk 80.000 87% 90% 88% 91% 73.500 door fors lagere prijzen voor consumptieaardappelen en uien. 60.000 57.400 De suikerbietenteelt kon profiteren van hogere prijzen en van 40.000 43.200 50.500 70% 37.600 een hoge suikeropbrengst per hectare. 20.000 32.400 ▶▶ De kosten van meststoffen namen in 2011 sterk toe door EUR 0 50% prijsstijgingen. 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
  • 14.
    12 bloembollenteelt Tijdstip van (voor)verkoop bepaalt resultaat Nieuwe markten en distibutiekanalen stimuleren export Bloemenmarkt steeds belangrijker Branchebeschrijving In de bloembollenteelt worden voorjaarsbloeiers als tulpen, narcissen (professionele markt) plaats. De belangrijkste teeltgebieden zijn Texel en hyacinten, en zomerbloeiers als lelies en gladiolen geteeld. en het Land van Zijpe, West-Friesland, de Bollenstreek, de Bloembollen zijn een meerjarig gewas. De teelt van bloembollen vindt Noordoostpolder en Noord-Limburg. zowel voor de droogverkoop (consumentenmarkt) als voor de broeierij Trends en ontwikkelingen De dominante positie van Nederland in de mondiale bloembollenteelt -productie is in 2011 verder gestegen. Toch stond de export van is verkregen door gunstige fysiologische en klimatologische bloembollen vorig jaar onder druk, doordat de vraag van buitenlandse omstandigheden, het aansprekende assortiment, het hoge broeiers vanwege financieringsproblemen met ongeveer 10% afnam. kennisniveau, de clustering van activiteiten en de eveneens sterke De bollenexport richting de opkomende landen buiten de eurozone is positie van Nederland in de mondiale bloementeelt. De jarenlange verder gestegen. Bij de afzet neemt het belang van broeierijen toe. De trend van schaalvergroting binnen de bloembollenbranche heeft in afzet naar droogverkoop stagneert. De afzet naar de broeierijen wordt 2011 doorgezet. Sinds 2000 is het aantal bloembollenbedrijven met vooral bepaald door de ontwikkelingen op de bloemenmarkt. De tweederde afgenomen, terwijl het totale areaal zelfs iets is gestegen. bloemenmarkt kenmerkte zich in 2011 door een grillig marktbeeld met De productie per hectare fluctueert weliswaar jaarlijks door het weer, grote verschillen in de afzet per product en land. Er zijn steeds meer maar stijgt op de lange termijn door veredeling, schaalvergroting en mogelijkheden voor nieuwe markten en andere distributiekanalen via een toenemende mechanisering. De totale bloembollenexport en grootwinkelbedrijven, zoals bouwmarkten en woonwarenhuizen. Onze visie De afgelopen tien jaar was het Nederlandse bloembollenareaal stabiel. ook een grote rol. In de broeierij neemt de invloed van het De productie per hectare stijgt verder, doordat er steeds betere rassen grootwinkelbedrijf als afzetkaneel steeds verder toe. Door gezamenlijke worden gebruikt, de plant- en oogstmachines steeds beter worden en verkoopconcepten wordt de afzet gestimuleerd. De combinatie van er steeds efficiënter wordt gespoten met gewasbeschermingsmiddelen. teelt met broeierij van eigen bollen neemt in belang toe bij alle Regelmatig is hierdoor het evenwicht tussen vraag en aanbod verstoord. bloembolgewassen. Het toerisme blijft belangrijk voor het imago en de Omdat het bloembollenareaal ook de komende jaren niet substantieel afzet. De bollenvelden, de Keukenhof en de Floriade zijn in 2012 zal krimpen, is de ontwikkeling van bloemenprijzen cruciaal voor belangrijke trekpleisters die de droogverkoop kunnen stimuleren. bollenkwekers. Weersomstandigheden en economische ontwikkelingen Volgens ABN AMRO kan de export verder toenemen bij economisch bepalen de bloemenprijzen. Vanwege de sterk fluctuerende prijzen is herstel in de belangrijkste exportlanden. Op langere termijn geven het tijdstip van (voor)verkoop belangrijk voor de individuele resultaten nieuwe markten en alternatieve distributiekanalen een positieve impuls van bollenkwekers. De samenstelling van het assortiment speelt hierin aan de export. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.660 Productiewaarde: EUR 575 mln www.bkd.eu Aantal gespecialiseerde bedrijven: 720 Export 2010/2011: EUR 624 mln www.kavb.nl Areaal op bloembollenbedrijven: 24.126 ha Export 2010/2011: 5.952 mln stuks bloembollen.groenweb.nl www.bloembollenvisie.nl
  • 15.
    bloembollenteelt 13 Areaalontwikkeling laat groei zien Bron: CBS ▶▶ Het areaal bloembollen varieert de afgelopen jaren tussen 23.000 12.500 11.861 11.728 en 24.500 hectare. In 2011 is het areaal licht gegroeid. 11.399 11.390 10.740 10.000 ▶▶ De belangrijkste bollensoort is de tulp. Op de helft van het bollenareaal worden tulpen geteeld. Het areaal tulpen is in 2011 7.500 licht gestegen. 5.009 4.970 5.082 5.000 4.684 4.266 ▶▶ Na wisselende ontwikkelingen in de laatste jaren, zijn in 2011 de arealen van de vier grootste bollensoorten gegroeid. 2.500 1.773 1.974 1.877 1.802 1.812 x1 hectare 1.329 1.383 1.389 1.382 1.446 0 2007 2008 2009 2010 2011r Tulpen Lelies Narcissen Hyacinten Exportontwikkeling bloembollen Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ In het seizoen 2010/11 werden bijna 6,0 miljard bloembollen geëx- 3.000 porteerd ter waarde van EUR 624 miljoen. Zowel het aantal geëx- porteerde bollen als de export naar waarde liet een lichte stijging 2.072 1.951 1.902 1.944 1.936 2.000 zien. De stijging bleef beperkt door financieringsproblemen bij buitenlandse broeiers. 1.213 1.199 1.168 1.122 1.114 ▶▶ Eenderde van de bollenexport bestaat uit tulpen. De export van 1.000 747 710 678 641 657 tulpen is in het seizoen 2010/11 heel licht gedaald. x 1 mln stuks 465 442 446 416 426 0 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 Tulpen Lelies Gladiolen Narcissen Marktaandeel exportbestemmingen onveranderd Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ Nederland bekleedt een belangrijke positie in de wereldhandel in bloembollen, met een marktaandeel van circa 80%. Verenigde Staten ▶▶ Ongeveer de helft van de geëxporteerde bloembollen wordt binnen de EU afgezet, waarbij Duitsland en het Verenigd Koninkrijk de 15% belangrijkste exportlanden zijn. 12% 43% Duitsland Overigen ▶▶ In de Verenigde Staten worden de meeste bloembollen afgezet, 8% maar buiten de EU zijn Japan, Rusland en China ook van groot 7% Verenigd Koninkrijk belang. 5% 4% 6% Japan China Frankrijk Italië De tulpenbroei is in 2011 gestegen Bron: CBS ▶▶ De tulpenbroei is vanaf 2000 gegroeid en bereikte in 2006 een 2.000 recordniveau. Ook in 2011 groeide de tulpenbroei weer, dit keer 1.692 met bijna 4%. 1.500 1.386 1.440 1.349 1.254 ▶▶ Ruim de helft van de uitgevoerde bloembollen betreft tulpen. 1.201 ▶▶ De belangstelling van de consument voor bolbloemen is de 1.000 afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen. 500 x 1 mln stuks 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011r
  • 16.
    14 champignonteelt Licht prijsherstel voor champignons in 2012 Polen blijft belangrijkste concurrent Nederlandse champignonteelt heeft goede uitgangspositie Branchebeschrijving De champignonteelt vindt plaats in cellen. Als voedingsbodem wordt pluk- en snijbedrijven onderscheiden. De plukbedrijven oogsten de compost gebruikt, afgedekt met een laag dekaarde. Compost wordt champignons handmatig en zetten het product af als verse gemaakt uit gips, paarden- en kippenmest en stro. Bij aflevering is de champignons. De snijbedrijven oogsten de champignons machinaal, compost doorgroeid met champignonschimmels. In de teelt worden waarna de champignons door de conservenindustrie worden verwerkt. Trends en ontwikkelingen De champignonteelt wordt gekenmerkt door schaalvergroting. Het licht lagere Europese consumptie zijn de belangrijkste oorzaken van de areaal champignons is gedurende de afgelopen tien jaar met 28% ge- exportdaling. De concurrentie vanuit Polen is vooral sterk door de lagere krompen, terwijl het aantal bedrijven zelfs met tweederde is afgeno- arbeidskosten. Tevens wordt de Poolse concurrentiekracht bepaald door men. Snijbedrijven telen door mechanisatie gemiddeld op een vier keer de koers van de Poolse zloty. De productie in Polen wordt echter belem- zo groot areaal dan plukbedrijven. De productie laat een wisselend merd door minder moderne productiefaciliteiten en een minder goed beeld zien met een dip in 2010. Naast areaalontwikkelingen vormen de ontwikkelde infrastructuur. Daarnaast is er niet altijd voldoende compost kwaliteit van de compost en ziekten belangrijke invloedsfactoren op de van een goede en constante kwaliteit beschikbaar. De distributie van productie. Op langere termijn staat de export van champignons onder verse champignons verloopt in de EU veelal via het supermarktkanaal, druk. Verse champignons worden in continentaal Europa afgezet, terwijl waarbij grote volumes en een constante kwaliteit van belang zijn. Grote verwerkte champignons mondiaal worden verhandeld. Sterke concur- en goed georganiseerde plukbedrijven profiteren hiervan. rentie vanuit Polen (vers en conserven) en China (conserven) en een Onze visie Investeringen in schaalvergroting, automatisering en nieuwe teelttech- landse champignonteelt volgens ABN AMRO goed. Op de industriële nieken blijven een belangrijke strategie in de champignonteelt, die leidt markt dragen mechanisering, een grote productie per vierkante meter, tot een hogere productie en een verlaging van de kostprijs. In 2012 een uniforme en hoge kwaliteit en een goed georganiseerde verwer- kunnen de champignonprijzen licht aantrekken door vraagherstel. Op de kende industrie hieraan bij. Op de versmarkt is Nederland in staat op versmarkt wordt de concurrentie uit Polen kleiner, doordat Polen de ieder moment een kwalitatief goed en uniform product aan te bieden. export meer richt op andere Oost-Europese landen. De voorraden van De hoge arbeidskosten vormen een belemmering voor de Nederlandse de conservenindustrie zijn voor een deel afgebouwd, waardoor in dit productie. Een breed en diep assortiment, verschillende sorteringen, be- segment ook ruimte ontstaat voor prijsherstel. De continue productie werkingsvormen en verpakkingen tezamen met productontwikkeling en van een goede kwaliteit compost tegen een aantrekkelijke prijs is in marketing werken afzetbevorderend. Aandacht voor duurzaamheid en 2012 lastig, doordat er onvoldoende paardenmest beschikbaar is en stro arbeid blijft de komende jaren randvoorwaarde voor het succes van de relatief duur is. Op de lange termijn is de uitgangspositie van de Neder- champignonteelt. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 160 Aantal bedrijven >2.000 m2: 75 www.mushroombusiness.com ▶▶ waarvan plukbedrijven: 129 Areaal champignons: 697.436 m2 www.degroentenenfruit.nl ▶▶ waarvan snijbedrijven: 32 Export: 69.520 ton www.tuinbouw.nl www.agf.nl
  • 17.
    champignonteelt 15 Verdere daling areaal in 2011 Bron: CBS ▶▶ Het areaal champignons is in 2011 in Nederland met 36 hectare 800 772 755 733 gedaald. 700 704 697 ▶▶ Het areaal handmatig te oogsten champignons bevindt zich in een 600 opgaande lijn, met een onderbreking in 2010. 500 372 404 368 366 389 362 371 399 400 ▶▶ Bij de machinaal te oogsten champignons is het areaal gedurende 332 299 300 de afgelopen drie jaar met een kwart gedaald. In 2011 was de 200 daling relatief groot (-63 hectare). x 1.000 m2 100 0 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal Machinaal geoogst Handmatig geoogst Productieherstel Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ Na een dip in 2010 is de productie van champignons in 2011 weer 250 260 hersteld. Areaalontwikkelingen, de kwaliteit van compost en ziek- 250 250 ten zijn belangrijke factoren die invloed hebben op de productie. 230 230 225 ▶▶ De productie kan door de bedrijven worden gestuurd, door de 200 210 teeltschema’s te verkorten of te verlengen. Schimmelziekten beïn- vloeden de productie in negatieve zin. 150 ▶▶ De kwaliteit en beschikbaarheid van compost is in 2011 geen be- x 1.000 ton lemmering geweest voor de productie van champignons. 100 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Verenigd Koninkrijk grootste exportbestemming Bron: Productschap Tuinbouw, KCB ▶▶ De export van champignons heeft in 2011 weer een stijging laten 100 zien na een daling in de jaren ervoor. 80 ▶▶ Het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk zijn de belangrijkste 70,9 70,5 67,7 67,7 69,5 exportlanden met een gezamenlijk aandeel van bijna 90%. 60 ▶▶ De export naar het Verenigd Koninkrijk staat al een aantal jaren 40 onder druk, maar laat in 2011 herstel zien. 30,8 30,6 27,9 28,4 24,7 20,1 18,3 17,8 19,3 20 19,3 15,7 14,6 x 1.000 ton 12,4 14,7 11,5 0 2007 2008 2009 2010 2011 Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Totaal Verwerking van champignons fluctueert Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ De verwerking van champignons laat de afgelopen jaren sterke 200 172 171 fluctuaties zien. Polen en China zijn belangrijke concurrenten bij de 180 160 160 147 151 champignonverwerkende industrie. 140 145 131 ▶▶ In de industrie worden champignons verwerkt tot conserven. Ze 120 100 worden ook diepgevroren en als ingrediënt voor andere levensmid- 80 delen gebruikt. 60 40 x 1.000 ton 20 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
  • 18.
    16 fruitteelt Perenareaal in 2012 naar verwachting voor het eerst groter dan appelareaal Het jaar 2011 was een heel goed oogstjaar Trend naar schaalvergroting en aandacht voor clubrassen onverminderd Branchebeschrijving Fruitteelt omvat de teelt van pitvruchten (appelen en peren), steen- belangrijkste producten in de branche. Naast de bekende ‘vrije’ appel- vruchten (pruimen en kersen) en kleinfruit. Onder kleinfruit horen en perenrassen als Elstar, Jonagold en Conference staan exclusieve bijvoorbeeld bessen, frambozen en bramen. Kleinfruit speelt een vrij clubrassen steeds meer in de belangstelling. beperkte rol in de fruitteelt. Appels en peren zijn verreweg de Trends en ontwikkelingen Sinds 2009 daalt het totale fruitareaal jaarlijks weer licht, na een korte landen relatief gunstiger dan voor appels. Ook zijn er kostenvoordelen periode van lichte toename. De laatste tien jaar is het totale fruitareaal bij de perenteelt. Zo gaan de bomen langer mee en is er dus minder licht afgenomen. De samenstelling van het areaal is behoorlijk aan ver- vaak nieuwe aanplant nodig. De appelteelt ondervindt meer concurren- andering onderhevig. Bij een licht afnemend areaal neemt de peer een tie dan de perenteelt, onder andere vanuit landen op het zuidelijk half- steeds belangrijke positie in bij de teler, ten koste van de appel. Deze rond. Meer nog dan bij peren, is daarom de ontwikkeling van clubrassen trend is al jarenlang gaande en maakt nog steeds opgeld. Waar twintig voor de appelteelt in Nederland van belang. De consumptie van fruit in jaar geleden het appelareaal drie keer zo groot was als het perenareaal, Nederland ten opzichte van andere landen kan als gemiddeld worden gaat in 2012 de peer waarschijnlijk de appel in areaalgrootte verslaan. bestempeld. Veel telers zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van de Een hoger verwacht rendement voor peren is de belangrijkste reden dat export van fruit. De oogst komt in 2012 waarschijnlijk op een flink lager het areaal perenbomen groeit ten koste van appelbomen. De productie- niveau uit dan in 2011, door de strenge vorst begin van het jaar. Met omstandigheden voor peren zijn in Nederland ten opzichte van andere name de perenoogst is in bepaalde delen van het land hard getroffen. Onze visie De verwachting is dat een aantal bestaande trends zal doorzetten in perenareaal ten koste van het appelareaal lijkt zowel voor individuele de fruitteelt. Het totale fruitareaal neemt naar verwachting beperkt in telers als voor de sector als geheel een goede keuze, vanwege het omvang af. Het aantal telers vermindert verder door een proces van eerder aangegeven relatieve concurrentievoordeel. Maar voor de toe- schaalvergroting, en de opmars van de perenteelt ten opzichte van de nemende perenoogst moeten natuurlijk wel nieuwe afzetmogelijkhe- appelteelt zet ook door. Schaalvergroting is om meer redenen een den worden gevonden. Het is voor individuele telers vrijwel onmogelijk goede zaak. Het maakt het beter mogelijk om investeringen te doen in om de consumptie van fruit te beïnvloeden, maar uit diverse onderzoe- bewaarfaciliteiten en gewasbescherming en de positie in de keten ken blijkt wel dat er nog voldoende ruimte is om de fruitconsumptie te wordt sterker. Ook het belang van clubrassen zal verder (moeten) toe- verhogen. Met een toename van de aandacht voor clubrassen en sa- nemen. Dit is, vanwege de concurrentie, met name voor de appelteelt menwerking in de gehele keten voor gerichte marketing moet het mo- van groot belang. In de traditionele ‘vrije’ rassen is het moeilijk om op gelijk zijn de consument tot meer ‘fruitmomenten’ te verleiden. prijs te concurreren met buitenlandse telers. De uitbreiding van het Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met fruit: 2.574 Areaal fruit: 19.230 ha www.nfofruit.nl Export appelen: 88.757 ton ▶▶ waarvan areaal appelen: 8.720 ha www.fruitteelt.info Export peren: 203.276 ton ▶▶ waarvan areaal peren: 8.200 ha www.degroentenenfruit.nl ▶▶ waarvan areaal kleinfruit: 1.720 ha www.frugiventa.nl
  • 19.
    fruitteelt 17 Areaal nauwelijks veranderd Bron: LEI, CBS ▶▶ Het totale fruitareaal is in het afgelopen decennium nauwelijks 12.000 veranderd. 10.000 9.380 9.302 9.132 ▶▶ De samenstelling van het areaal is wél veranderd. Het areaal 8.680 8.270 8.200 7.800 7.990 8.000 7.476 appels loopt al jaren terug ten gunste van peren. Samen nemen ze 7.296 6.000 ruim 85% van het areaal in beslag. Het areaal aardbeien is de afgelopen jaren sterk gestegen. 4.000 ▶▶ In 2012 zal het areaal peren naar verwachting voor het eerst het 2.000 1.300 1.549 1.634 1.667 1.720 974 993 1.017 1.031 1.040 areaal appels overtreffen. De verwachting is dat de opkomst van ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 clubrassen de krimp van het appelareaal zal temperen. Appelen Peren Overige pit- en steenvruchten Kleinfruit Grote oogsten appels en peren Bron: CBS ▶▶ De bruto fruitproductie beleefde na een slecht 2010, in 2011 een 450 418 391 402 uitzonderlijk goed jaar. De appelproductie lag het afgelopen jaar maar 400 375 334 336 liefst 25% hoger dan in 2010. 350 301 300 ▶▶ De bruto perenproductie beleefde een recordjaar in 2011. Voor het eerst 260 274 250 werd een productie behaald van 336.000 ton. De toename ten opzichte 200 van 2010 was met bijna 23% een stuk kleiner dan die bij de 172 150 appelproductie. 100 x 1.000 ton ▶▶ Er wordt steeds meer hardfruit via de online marktplaats Service2Fruit 50 verkocht. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Appelen Peren Export van Nederlands fruit in 2011 gedaald Bron: Productschap Tuinbouw, KCB ▶▶ De export van appels en peren is in 2011 afgenomen met 240.000 216.668 210.593 respectievelijk 15% en 6%. Dit heeft te maken met de slechte 200.000 203.276 180.310 oogst van 2010, waardoor de export sterk terugliep in het begin van 152.040 160.000 het jaar. De laatste maanden van 2011 kon met de nieuwe oogst 116.704 116.844 120.000 nog wat van het verlies goedgemaakt worden. 104.188 104.263 88.757 80.000 ▶▶ Voor de export van appels is Duitsland, met een aandeel van 41% in 2011 verreweg de belangrijkste exportbestemming. 40.000 ▶▶ Voor peren is Rusland (25% aandeel in 2011) de belangrijkste ton 0 2.007 2008 2009 2010 2011 exportmarkt. Daarnaast heeft de Nederlandse peer in het VK een Appelen Peren goede positie. Inkomen uit bedrijf wisselt sterk Bron: LEI ▶▶ Het inkomen van fruittelers is zeer volatiel. Dit komt door 60.000 100% 56.000 schommelingen in de oogsten en opbrengstprijzen. 92% 50.000 ▶▶ Na een relatief goed 2010, is het inkomen uit bedrijf in 2011 fors 86% 90% 40.000 gedaald. Dit was het gevolg van de slechte oogst in 2010, die 35.900 85% 79% 42.700 onder andere doorwerkte in lagere exporten in 2011. 30.000 24.000 80% ▶▶ Goede bewaarfaciliteiten, sorteren, koelen en verpakken kunnen 20.000 12.700 leiden tot een hogere toegevoegde waarde. 10.000 EUR 0 60% 2007 2008 2009 2010 2011 Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
  • 20.
    18 geitenhouderij Melkgeitenhouderij groeit weer Geitenmelkprijs veert op Kansen voor afzet hoogwaardige geitenmelkproducten als geitenkaas Branchebeschrijving Geiten worden in Nederland voor de melkproductie gehouden; de De EU heeft geen quoteringsregeling voor geitenmelk. Geitenhouders vleesproductie is van ondergeschikt belang. De melkgeitenhouderij is ontplooien nevenactiviteiten op het gebied van boerderijverkoop en een jonge branche. Met de introductie van de melkquotering voor recreatie & toerisme. De melkgeitenhouderij is vooral geconcentreerd koemelk in 1984, heeft de melkgeitenhouderij een impuls gekregen. in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg. Trends en ontwikkelingen Melkgeiten worden in Nederland op een professionele wijze gehouden, producten, de ontwikkeling van nieuwe producten en het grotere aantal waarbij de schaalgrootte van de bedrijven een stijgende trend laat zien. consumenten met voedselallergieën en –intoleranties voor koemelk Bedrijven met meer dan 2.500 melkgeiten zijn geen uitzondering. De neemt de consumptie van geitenmelk in Nederland toe. Geitenmelk is ontwikkelingen in de melkgeitenhouderij werden de afgelopen jaren een goed alternatief voor koemelk. De export van rauwe melk, overschaduwd door de maatregelen ter bestrijding van de Q-koorts. halffabrikaten en eindproducten is van groot belang voor de branche. Sinds het laatste kwartaal van 2011 zijn de maatregelen versoepeld. De Sinds 2010 is de export van rauwe melk en van halffabrikaten naar overheid tracht de Q-koorts momenteel onder controle te houden door Frankrijk, de belangrijkste exportbestemming, sterk gedaald door de een vaccinatieprogramma. Meer dan 80% van de geproduceerde toename van de eigen productie van dat land. De bedrijfsresultaten in geitenmelk wordt verwerkt tot geitenkaas en halffabrikaten van kaas. de melkgeitenhouderij zijn gevoelig voor voerprijsstijgingen. De De rest wordt verwerkt tot consumptiemelk, melkpoeder en andere gemiddelde krachtvoerprijs is in 2011 met circa 18% gestegen, terwijl halffabrikaten en eindproducten. Door de hoge kwaliteit van de stro en hooi ook substantieel duurder zijn geworden. Onze visie De melkgeitenhouderij bevindt zich in een opbouwfase na de Q-koorts. duurzame wijze geproduceerd’. Door productontwikkeling kunnen De stallen zijn voor een belangrijk deel weer herbevolkt door geiten- hoogwaardigere en meer onderscheidende zuivelproducten uit de melk lammeren. Niet alle bedrijven hebben de bedrijfsactiviteiten voortgezet. worden gemaakt en wordt de afhankelijkheid van de export van In de komende jaren groeit de productie van geitenmelk verder door de halffabrikaten en onbewerkte grondstoffen minder groot. Nederlandse toename van de gemiddelde bedrijfsgrootte. De afzet van geitenmelk geitenmelk heeft de potentie om zich in het bovenste segment van de trekt aan door de grotere afzetmogelijkheden van geitenkaas en door markt te positioneren. De melkgeitenhouderij heeft een positief imago een verdere rationalisering van de geitenzuivelindustrie. De markt- bij de consument. Het is van belang om tot een duurzame afzet van positionering van geitenmelk kan worden verbeterd door product- boventallige geitenlammeren te komen en om aandacht aan de afzet ontwikkeling en door beter gebruik te maken van het thema ‘op van geitenvlees te besteden. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 551 Productie geitenkaas (2010): 18.665 ton www.lto.nl Aantal melkgeiten: 220.140 Productie geitenmelkpoeder (2010): 1.653 ton www.prodzuivel.nl Gemiddelde melkgift per geit per jaar: www.vakbladgeitenhouderij.nl circa 830 kg www.qkoortsinnederland.nl
  • 21.
    geitenhouderij 19 Aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder neemt in 2011 licht af Bron: CBS ▶▶ De melkgeitenhouderij is een jonge branche die tot 2010 continue 280 is gegroeid. Deze groei is in 2010 onderbroken door ruimingen ter 240 231 208 222 220 bestrijding van de Q-koorts. 200 189 172 177 ▶▶ In 2011 steeg de melkgeitenstapel door een toename van het 160 aantal geitenlammeren. Het aantal melkgeiten van 1 jaar en ouder 120 neemt licht af. 80 ▶▶ De maatregelen tegen de Q-koorts zijn versoepeld, waardoor uit- x 1.000 stuks 40 breidingen weer mogelijk zijn. Noord-Brabant houdt tot juni 2013 0 vast aan een verbod op uitbreiding. 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Bijna alle melkgeiten op grotere bedrijven Bron: Productschap Zuivel ▶▶ Het aantal bedrijven waar melkgeiten als hoofdactiviteit worden 600 gehouden is de afgelopen jaren afgenomen, doordat verschillende 504 500 bedrijven de activiteiten hebben gestaakt na ruimingen vanwege 400 372 de Q-koorts. 326 312 321 325 321 299 306 303 300 286 ▶▶ Bijna alle melkgeiten worden op bedrijven met meer dan 208 100 melkgeiten gehouden. Circa 320 bedrijven hebben meer dan 200 100 melkgeiten. 100 35 46 32 24 23 ▶▶ In de melkgeitenhouderij treedt schaalvergroting op; het aantal 22 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 bedrijven met minder dan 100 melkgeiten neemt af. 1 - 19 Melkgeiten 20 - 99 > 100 Geitenmelkproductie stabiel Bron: Productschap Zuivel, ABN AMRO Sector Research ▶▶ De productie is in 2011 gestabiliseerd. 200.000 ▶▶ De melkgift per geit varieert per bedrijf. Goede verzorging en 199.000 goede voeding hebben een positieve uitwerking. Topbedrijven 160.000 177.000 181.951 182,000 162.000 kunnen een melkgift van 1.200 kilogram per geit per jaar behalen. 135.600 148000 120.000 ▶▶ Nederlandse geitenmelk heeft een gemiddeld vetgehalte van 4,1% en een gemiddeld eiwitgehalte van 3,4%. Gedurende het seizoen 80.000 variëren deze gehaltes. 40.000 x 1 ton 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r Geitenmelkprijzen weer stijgende Bron: KWIN, Productschap Zuivel ▶▶ De geitenmelkprijs stijgt weer na een dieptepunt in 2010. De 55 export van rauwe melk en halffabrikaten naar Frankrijk is in 2010 50 47,74 sterk teruggelopen door de grotere binnenlandse productie in dat 43,73 43,60 45 land. 40,83 40,77 37,80 40 38,36 EUR per 100 kg, excl. BTW ▶▶ Er bestaan grote verschillen in de melkprijs die verwerkende 37,66 34,69 bedrijven uitbetalen. 35 32,00 ▶▶ Ondanks de hogere melkprijs was 2011 voor de meeste bedrijven 30 29,12 een verliesgevend jaar door voerprijsstijgingen en hogere prijzen 25 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 voor stro en hooi.
  • 22.
    20 groenteteelt onder glas 2011 teleurstellend jaar Exportgroei, vooral naar Oost-Europa Afzetpositie kan worden versterkt door sturing op versheid, smaak en volume Branchebeschrijving De groenteteelt onder glas vormt een belangrijk onderdeel van de liggen in het Westland, Oostland en de omgeving van Venlo. Daarnaast glastuinbouw. De belangrijkste kasgroenten zijn tomaat, paprika en is in de Wieringermeer het grootschalige glastuinbouwgebied Agriport komkommer. Deze drie producten nemen driekwart van het A7 ontwikkeld. Handelshuizen, telersverenigingen en veilingen hebben kasgroenteareaal voor hun rekening. De belangrijkste productielocaties een groot aandeel in de distributie van de groenten. Trends en ontwikkelingen Het jaar 2011 is voor alle groentegewassen onder glas een moeilijk jaar Het grootste deel van het Spaanse aanbod is beschikbaar in een geweest. De EHEC-crisis in Duitsland heeft een grote impact op de periode dat de Nederlandse productie klein is. De West-Europese export van groente gehad. De weersomstandigheden in de zomer van groentemarkt laat nauwelijks groei zien, maar er zijn nog veel 2011 waren ongunstig voor de consumptie van een aantal mogelijkheden voor de export naar Oost-Europa. Schaalvergroting gaat glasgroenten. In het begin van het seizoen ondervonden telers sterke onverminderd door, maar vindt in kleinere stappen plaats. Het aantal concurrentie op de exportmarkten van Spaanse producten door bedrijfsovernames neemt toe. Het sterkst treedt de schaalvergroting gunstige weersomstandigheden en teeltverlenging in Spanje. De op in de tomatenteelt. De aandacht in de branche voor energie- economische ontwikkelingen in een aantal afzetlanden hebben ook efficiency is groot. Veel bedrijven hebben de afgelopen jaren hun sporen achtergelaten. De opbrengstprijzen van veel geïnvesteerd in WKK-installaties met teruglevering van elektra, groentegewassen hebben hierdoor in 2011 onder druk gestaan. Op de warmte-koude-opslag en schermen. Investeringen in Het Nieuwe Telen Europese markt is Spanje naast Nederland een belangrijke leverancier. en - in mindere mate - in diffuus glas en aardwarmte zijn in opkomst. Onze visie Het marktevenwicht op de internationale groentemarkt is fragiel en de bij optimaal profiteren van de sterke punten van het Nederlandse top- concurrentie blijft sterk. Er is sprake van prijsdruk. Kwaliteit leveren product, zoals de goede en uniforme kwaliteit, het brede en diepe tegen een goede prijs is niet meer voldoende om een product op de assortiment, de grote aandacht voor voedselveiligheid, het gebrek aan internationale groentemarkt te verkopen. De afzetpositie van Neder- residuen van gewasbeschermingsmiddelen en een snelle en efficiënte landse groentetelers is matig door het versnipperde aanbod en een logistiek. Schaalvergroting en specialisatie kunnen hierbij een hulpmid- gebrek aan regie en samenwerking. Er vinden wel initiatieven plaats del zijn. Kostprijsbeheersing door teelttechnische innovaties en ener- om door intensievere samenwerking met branchegenoten of andere giebesparing blijft voor alle telers van groot belang. De GMO-regeling schakels in de keten de afzet marktgerichter te organiseren. Investe- van de EU is nu vooral gericht op aanbodstimulerende investeringen ringen in nieuwe producten, verkoopconcepten, verpakkingen, service en beperkt de flexibiliteit van telers. Volgens ABN AMRO moet de en onlinediensten versterken de verkooppositie, waarbij veel aandacht GMO-subsidie op een effectievere en meer marktgerichte wijze aan smaak en duurzaamheid wordt geschonken. De branche kan daar- worden ingezet. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.694 Areaal glasgroenten: 4.989 ha www.gfactueel.nl Aantal bedrijven in tomaten: 349 ▶▶ - waarvan areaal tomaten: 1.702 ha www.groentennieuws.nl Aantal bedrijven in paprika’s: 300 ▶▶ - waarvan areaal paprika’s: 1.357 ha www.groeiservice.nl Aantal bedrijven in komkommers: 274 ▶▶ - waarvan areaal komkommers: 656 ha www.apxendex.com
  • 23.
    groenteteelt onder glas 21 Stabiel areaal in 2011 Bron: CBS ▶▶ De trendmatige groei van het areaal van de groenteteelt onder glas 5.000 4.826 4.986 4.989 4.571 4.647 is in 2011 onderbroken: het areaal bleef stabiel. 4.000 ▶▶ Het tomatenareaal is gedurende de afgelopen acht jaar met gemiddeld 3,9% toegenomen. In de Nederlandse tomatenteelt ligt 3.000 de nadruk op de teelt van trostomaten. 2.000 1.628 1.676 1.702 ▶▶ Het areaal met paprika is in 2011 met 46 hectare afgenomen. Naar 1.545 1.600 1.331 1.403 1.357 1.274 1.187 1.184 1.222 1.241 1.241 1.243 1.000 verwachting zal deze daling in 2012 verder door gaan. 617 622 626 664 656 ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal Tomaat Paprika Komkommer Overig Oogst belangrijkste glasgroenten Bron: CBS ▶▶ De tomatenproductie en de paprikaproductie zijn in 2011 gelijk 815 815 800 800 730 gebleven. 685 700 ▶▶ In de tomatenteelt neemt de productie op langere termijn toe door 600 een groter areaal, meer assimilatiebelichting, productievere rassen 500 430 425 435 435 430 370 365 365 en een modernisering van de glasopstanden. Jaarlijks kan de 400 320 335 300 productie variëren door de lichtintensiteit en de 200 weersomstandigheden. x 1.000 ton 100 ▶▶ De productie van komkommer schommelt jaarlijks rond 435.000 0 2007 2008 2009 2010 2011 ton, maar is in 2011 op een lager niveau uitgekomen. Tomaat Paprika Komkommer Terugval in export door EHEC Bron: Productschap Tuinbouw, KCB ▶▶ De groente-export is in 2011 met 5% gedaald. De impact van de 2.000 1.747 1.814 1.821 EHEC-crisis op de export is groot geweest. 1.800 1.671 1.689 1.729 1.600 ▶▶ Driekwart van de export van groente wordt in de lidstaten van de 1.400 EU afgezet. De belangrijkste afzetmarkten zijn Duitsland en het 1.200 1.000 Verenigd Koninkrijk. 747 758 738 800 666 ▶▶ De belangrijkste afzetmarkt buiten de EU is Rusland. 600 624 630 335 328 323 333 329 328 321 319 400 300 x 1.000 ton 282 287 285 200 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Verse groente, excl. uien Tomaat Komkommer Paprika Inkomen uit bedrijf naar dieptepunt in 2011 Bron: LEI ▶▶ De slechte resultaten in 2011 kunnen voor een belangrijk deel 300.000 110% worden toegeschreven aan de EHEC-crisis en het slechte 200.000 97% 192.300 100% 95% zomerweer. 100.000 91% 77.800 89% ▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is gestegen door hogere energie- 47.400 90% EUR 0 28.100 -47.000 81% 81% kosten. -100.000 80% -169.500 ▶▶ Het inkomen wordt sterk bepaald door de weersomstandigheden -200.000 70% in de productie- en consumptiegebieden, het areaal in Europa, de -300.000 -350.200 aanvoer uit Zuid-Europa en incidentele factoren als een -400.000 60% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r voedselcrisis. Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)
  • 24.
    22 groothandel in bloemen en planten Schaalvergroting en samenwerking kenmerkend voor de branche Export naar bestemmingen buiten de eurozone stijgt Consolidatie bloemenhandel zet zich versneld voort Branchebeschrijving De groothandel in bloemen en planten bestaat uit de binnenlandse en de veiling, bij bemiddelingsbureaus en rechtstreeks bij de kwekers. de exporterende groothandel. In het binnenland worden de activiteiten De handel buiten de veiling om neemt sterk toe. Door de import van zowel door cash & carry bedrijven als door lijnrijders uitgevoerd. Op bloemen en planten kan de branche gedurende het gehele jaar buitenlandse markten zijn verzendexporteurs, lijnrijders en beschikken over een breed assortiment. gespecialiseerde plantenexporteurs actief. De groothandel koopt in op Trends en ontwikkelingen In de groothandel in bloemen en planten zijn zowel enkele grote bedrij- Rusland, Zwitserland, Noorwegen en de Verenigde Staten zijn ook be- ven als een groot aantal kleinschalige bedrijven actief. De 28 grootste langrijk. Op de lange termijn laat de export een groei zien. Het brede, exporteurs, elk met een omzet van meer dan EUR 40 miljoen, namen diepe en hoogwaardige assortiment, de kwaliteit van het product, het in 2011 42% van de exportwaarde voor hun rekening. Deze mix aan grote aantal noviteiten, nieuwe distributiekanalen op bestaande mark- bedrijven biedt mogelijkheden om alle marktsegmenten optimaal te ten, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle en efficiënte beleveren. De branche wordt gekenmerkt door schaalvergroting, spe- logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging. Conjuncturele cialisatie en een grotere professionalisering. De concurrentie tussen ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten hebben invloed op de de bedrijven is sterk, waarbij grote volumes worden afgezet met lage export. In 2008 en 2009 is de export teruggelopen door economische marges. De export is van groot belang voor de branche. Het grootste en valutaire ontwikkelingen en de kredietcrisis. De export is in 2011 gedeelte van de export wordt binnen de EU afgezet, maar landen als gegroeid, ondanks de aanhoudende economische onzekerheden. Onze visie De consolidatie in de bloemenhandel zet zich versneld voort. In 2012 Een toenemende digitalisering speelt hierbij een rol. De marktpositie wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloemen en planten vooral van de groothandel en de concurrentiekracht van de bedrijven kunnen bepaald door de economische ontwikkelingen in de afzetgebieden, de worden versterkt door de introductie van nieuwe verkoopconcepten, weersomstandigheden en de spreiding van de feestdagen. Op langere een grotere samenwerking met kwekers, het inspelen op nieuwe dis- termijn zal de marktomvang in veel exportlanden toenemen, doordat tributiekanalen en het voeren van een ketenstrategie waarbij wordt sa- de consument steeds meer belangstelling heeft voor bloemen en mengewerkt met lokale distributiekanalen. Er vindt in steeds grotere planten. De export naar Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijk- mate een verticale integratie plaats waarbij kweker, handelsbedrijf en heden; deze markten zijn relatief minder goed ontwikkeld en de retail informatie delen en afspraken maken op basis van exclusiviteit. consument in deze landen houdt veel van bloemen. De groothandel Kwaliteit, assortiment, service en een goede logistiek blijven de ko- ondervindt een grotere concurrentie van rechtstreekse importen uit mende jaren randvoorwaarden voor het succes van de groothandel. andere producerende landen en van het lokaal geproduceerde product. Kerngegevens Websites Aantal exporterende bedrijven: 724 Export snijbloemen: EUR 3.204 mln www.hbagbloemen.nl Aantal bedrijven met omzet > EUR 5 mln: 183 Export potplanten: EUR 2.039 mln www.tuinbouw.nl Aantal bedrijven met omzet > EUR 40 mln: 28 www.vgb.nl www.flowercouncil.org
  • 25.
    groothandel in bloemenen planten 23 Exportgroei bloemen en planten in 2012 op laag pitje Bron: HBAG Bloemen en Planten ▶▶ De export van bloemen en planten is in 2011 met bijna 2% 4.000 3.374 gestegen tot EUR 5,2 miljard. 3.500 3.237 3.243 3.204 3.151 2.991 ▶▶ De export van snijbloemen heeft een beperkte groei van 1,7% 3.000 2.500 laten zien. De consument is terughoudend in zijn aankoopgedrag 1.859 1.854 1.888 1.993 2.039 2.000 door onzekere economische vooruitzichten en het lage 1.777 1.500 consumentenvertrouwen. 1.000 ▶▶ ABN AMRO verwacht in 2012 een beperkte groei van de export ten x 1 mln EUR 500 gevolge van de economische ontwikkelingen in de wereld. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Pot- en tuinplanten Export naar Rusland is smaakmaker Bron: HBAG Bloemen en Planten ▶▶ De export van snijbloemen naar Duitsland, de belangrijkste export- bestemming, is in 2011 met 1,7% gedaald. De daling is groot, Overige mede als de gunstige ontwikkeling van de Duitse economie in Duitsland 2011 in ogenschouw wordt genomen. 29% 30% ▶▶ De export naar Zuid-Europese bestemmingen stond door ongunstige economische ontwikkelingen in deze regio onder druk. 4% Rusland ▶▶ Buiten de eurozone kent de export van snijbloemen naar het 4% 14% 6% Verenigd Koninkrijk (+4,7%) en Rusland (+32,3%) een sterke België 13% Verenigd Koninkrijk opleving. Italië Frankrijk Veilingomzet stijgt verder Bron: VBN, 2011 FloraHolland ▶▶ De veilingaanvoer van snijbloemen is in 2011 met 3,1% gestegen, 2.800 2.548 voornamelijk door de grotere buitenlandse aanvoer. Het gemiddel- 2.477 2.387 2.353 2.400 2.194 de prijsniveau daalde met 1,9%. Per saldo is de veilingomzet met 2.000 1,0% toegenomen. 1.600 1.402 1.459 1.458 ▶▶ De veilingomzet van potplanten groeit jaarlijks. In 2011 is de veiling- 1.292 1.377 1.200 omzet van tuinplanten met 5,3% gedaald. 800 ▶▶ Via de veilingen worden zowel producten van Nederlandse bodem x EUR 1 mln 316 316 355 379 339 400 als importproducten verhandeld. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten Tuinplanten Import bloemkwekerijproducten neemt weer toe Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ Na een dipje in 2010 is de import van snijbloemen en potplanten in 870 827 749 748 733 750 2011 met 2% gestegen. 770 704 670 ▶▶ Kenia is de belangrijkste leverancier van bloemkwekerijproducten 570 aan Nederland met een marktaandeel van 25%. De import uit 470 Kenia neemt jaarlijks toe. 379 358 361 370 370 349 308 ▶▶ De rechtstreekse import van bloemkwekerijproducten door de 270 x 1 mln EUR groothandel buiten de veiling om toont een stijgende lijn. 170 70 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten
  • 26.
    24 kottervisserij Quota van platvis in een stijgende lijn Hoge olieprijs zet rendementen onder druk Nieuwe visserijtechnieken leiden tot forse brandstofbesparingen en hogere kwaliteit Branchebeschrijving In de kottervisserij wordt met een bepaald type vaartuig (kotter) de kotters ook op garnalen vissen. Het belang van niet gequoteerde visserij beoefend, waarbij relatief korte visreizen worden gemaakt, vissoorten wordt steeds groter. In de kottervisserij wordt gebruik voornamelijk op de Noordzee en de Waddenzee. De belangrijkste gemaakt van verschillende visserijtechnieken, zoals sumwing, pulskor, vissoorten die worden gevangen zijn tong en schol, terwijl kleinere twinrig, flyshoot en de traditionele boomkor. Trends en ontwikkelingen Vissers in de kottervisserij zijn in een turbulente omgeving werkzaam. vangen. De visprijzen hebben in 2011 een wisselend beeld laten zien. Visquotering, visprijzen, brandstofkosten en duurzaamheid zijn belangrij- De scholprijs heeft zich licht hersteld, ondanks de grotere aanvoer en de ke invloedsfactoren voor de branche. De visquotering, die jaarlijks op- grotere concurrentie van exotische vissoorten. De tongprijs heeft licht nieuw wordt vastgesteld, stelt grenzen aan de vangsten van de belang- onder druk gestaan door de kleinere sortering aangevoerde tong. Een rijkste vissoorten. De huidige vlootcapaciteit is groot genoeg om de belangrijke kostenpost in de visserij is olie. De gemiddelde prijs van gas- quota van de diverse vissoorten geheel op te vissen. Toch worden de olie is in 2011 met circa 30% gestegen. In de branche wordt daarom quota niet altijd geheel gevangen. Het scholquotum bevindt zich in een veel aandacht geschonken aan energiezuinige visserijtechnieken. In het stijgende lijn. De scholvangsten zijn in 2011 toegenomen, ondanks het segment kotters met een motorvermogen tot en met 300 pk wordt veel feit dat het quotum niet geheel is benut. Het tongquotum is de afgelo- op garnalen gevist. De aanvoer van garnalen op de visafslag is sterk ge- pen jaren redelijk stabiel gebleven, maar neemt in 2012 weer toe. De daald; een groot deel van de vangsten wordt buiten de visafslag om ver- tongvangst is in 2011 afgenomen; slechts 75% van het quotum is ge- handeld. De garnalenprijs op de afslag is naar een dieptepunt gezakt. Onze visie Het beheer van visbestanden is van groot belang voor de kottervisse- de toekomst belangrijker worden. Hierbij moet gedacht worden aan rij. De vooruitzichten voor de visquota van platvis zijn voor de komende meerjarenbeheersplannen, beperking van ongewenste bijvangsten en jaren gunstig. De aanvoer van vis neemt toe door een verruiming van brandstofbesparende visserijtechnieken door aanpassingen aan kotter de quota. De tongprijs handhaaft zich op het huidige niveau. De vraag en vistuig (pulskor, sumwing) of het overstappen naar andere visserij- naar tong vanuit de horeca blijft groot. De scholprijs zal volgens technieken (bijv. twinrig, flyshooting). Deze laatste aspecten dragen bij ABN AMRO geen sterke stijging laten zien. De concurrentie van goed- aan forse besparingen in het brandstofverbruik met een gunstige uit- kope exotische vissoorten blijft groot, waarbij de consument door de werking op het rendement. Dat deze andere visserijtechnieken ook tot economische crisis en het lage consumentenvertrouwen vaker voor een hogere kwaliteit van de gevangen vis leiden, vormt een bijkomend goedkopere vissoorten kiest. Marktpositionering van vis, een belang- voordeel. Het Masterplan Duurzame Noordzeevisserij, waarbij nieuwe rijk aandachtspunt, kan worden versterkt door vis onder een duur- kotters worden ontwikkeld die op een duurzame wijze vissen, kan de zaamheidslabel aan te bieden. In de kottervisserij zal duurzaamheid in branche in de toekomst nieuw elan geven. Kerngegevens Websites Aantal kotters: circa 300 Aanvoer tong op visafslag: EUR 101,2 mln www.pvis.nl Gasolieprijs per ton: circa EUR 580 Aanvoer schol op visafslag: EUR 68,7 mln www.vissersbond.nl Besomming: EUR 210 mln Aanvoer garnalen op visafslag: EUR 28,3 mln www.visserij.nl www.visserijnieuws.nl
  • 27.
    kottervisserij 25 Weinig nieuwbouw in kottervloot Bron: LEI ▶▶ Het aantal schepen in de Nederlandse kottervloot is de afgelopen jaren stabiel gebleven. Kleine kotters ▶▶ Nieuwe visserijtechnieken staan sterk in de belangstelling van de Middelgrote kotters 16% branche. 26% ▶▶ De investeringen in de kottervloot zijn laag en richten zich geheel op brandstofbesparing, duurzaamheid en nieuwe visserij- 8% Middenslag kotters technieken. Er vindt weinig nieuwbouw plaats, waardoor de vloot veroudert. 50% Eurokotters Visquota in een stijgende lijn Bron: Ministerie EL&I, LEI ▶▶ Zowel het tongquotum als het scholquotum voor 2012 is conform 35.000 31.709 het langetermijnbeheersplan met circa 15% verhoogd. 30.000 27.734 ▶▶ In 2011 is 91% van het scholquotum en 75% van het tongquotum 25.000 24.347 22.732 21.449 21.680 opgevist. De aanlandingen bleven aan het eind van 2011 achter 20.000 19.904 door de slechte weersomstandigheden. 15.000 13.732 11.887 12.571 10.982 11.083 11.043 ▶▶ De visbestanden veranderen niet alleen door de visserij, maar ook 10.000 10.115 door opwarming van de zee, veranderende zeestromen en de af- of 5.000 x 1 ton toename van voedingsstoffen in zee. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012* Schol Tong * excl. ruil Hogere scholprijzen Bron: CBS ▶▶ De tongprijs is in 2011 licht gedaald, vooral doordat een relatief 14 kleinere sortering werd aangevoerd. 12 11,48 11,14 10,08 10,03 ▶▶ De scholprijs heeft in 2011 een herstel laten zien, maar ligt nog op 10 9,84 een relatief laag niveau. De garnalenprijs is naar een dieptepunt 8 gezakt. 6 ▶▶ Schol ondervindt op de markt concurrentie van exotische vis- 3,83 3,65 4 2,52 2,71 soorten, zoals pangasius en tilapia. 2,04 1,90 1,38 1,32 1,42 2,03 2 EUR/kg. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Schol Tong Garnalen Besomming met 5% gedaald Bron: LEI ▶▶ Ondanks de hogere scholprijs is de besomming in 2011 toch 300 270 gedaald. 240 247 250 250 ▶▶ De hogere olieprijzen hebben een negatieve invloed op de 205 221 210 200 bedrijfsresultaten. 150 ▶▶ Het aandeel van niet-gequoteerde vissoorten in de besomming wordt jaarlijks groter. 100 50 x EUR 1 mln 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r Besomming kottervisserij
  • 28.
    26 legpluimveehouderij Europese eiermarkt is een verdringingsmarkt Eierprijzen liggen in 2012 boven langjarig gemiddelde Goede diergezondheid, efficiënte logistiek en beheersing kostprijs bieden kansen Branchebeschrijving De legpluimveebranche omvat de productie van eieren. Er wordt de productie van consumptie-eieren behandeld. Binnen de legbranche onderscheid gemaakt naar leghennen voor de productie van worden vier subsegmenten onderscheiden naar houderijsysteem: consumptie-eieren en vleeskuikenouderdieren voor de productie van scharrel, kolonie, vrije uitloop en biologisch. Huisvesting in de broedeieren voor de vleespluimveebranche. In dit rapport wordt alleen traditionele kooi is niet meer toegestaan. Trends en ontwikkelingen Het aantal bedrijven met leghennen is gedurende een groot aantal circa 9,8 miljard eieren worden geëxporteerd in de vorm van consump- jaren gedaald. Veel kleinere bedrijven stoppen ermee, terwijl het tie-eieren en eiproducten. Verreweg de meeste eieren worden op de aantal grotere bedrijven toeneemt. De leghennenstapel is op lange Duitse markt afgezet. Duitsland is in een vroegtijdig stadium overge- termijn stabiel, maar laat de afgelopen jaren fluctuaties zien. In 2011 is schakeld naar andere huisvestingssystemen, waardoor de Duitse pro- de stapel gedaald na een stijging gedurende de zeven jaar ervoor. Met ductie is teruggelopen. Dit heeft een positieve invloed gehad op de ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestingssysteem in de Nederlandse export. De Duitse productie is inmiddels echter hersteld EU verboden. Gedurende de afgelopen jaren heeft er een grootschali- en breidt zich uit. De legpluimveehouder verkoopt de geproduceerde ge omschakeling naar andere huisvestingssystemen plaatsgevonden. eieren tegen contractprijzen of marktprijzen aan pakstations of aan de De meeste pluimveehouders zijn overgegaan naar een volièresysteem verwerkende industrie. Pakstations sorteren en verpakken eieren in en produceren scharreleieren. De concurrentiepositie op de internatio- kwaliteits-, grootte- en gewichtsklassen. In de verwerkende industrie nale markt is van groot belang voor de branche, doordat er jaarlijks worden eieren tot eiproducten verwerkt. Onze visie De Europese markt voor eieren is een verdringingsmarkt. Het uitloop en biologische eieren ontwikkelt de vraag zich gunstig. De legbatterijverbod heeft de markt fors verstoord. De regelgeving is in de concurrentiepositie van de legpluimveehouderij wordt negatief EU op verschillende momenten van kracht geworden. Het zal beïnvloed, doordat regelgeving op het gebied van milieu en mest waarschijnlijk nog tot 2014 duren voordat vraag en aanbod in balans kostprijsverhogend werkt. De kostprijs van eieren bestaat voor meer zijn. Op de korte termijn werkt dit in het voordeel van Nederland en dan tweederde uit voerkosten. ABN AMRO verwacht dat de voer- zullen de eierprijzen boven het langjarige gemiddelde liggen. Bedrijven kosten in 2012 dalen, maar op een hoger niveau blijven dan in het met koloniehuisvesting ondervinden concurrentie van verrijkte afgelopen decennium. Kansen liggen er voor de branche op het gebied kooieieren uit zuidelijke en oostelijke EU-landen. Scharreleieren van verbetering van de diergezondheid, hoge logistieke efficiency en ervaren op termijn prijsdruk door de forse opschaling van de productie beheersing van de kostprijs. Het aansluiten van de productie op de van scharreleieren in Duitsland. Er ontstaan voor dit segment wel vraag zowel qua volume als qua kwaliteit, is misschien wel de grootste grotere afzetmogelijkheden naar de eiverwerkende industrie. Voor vrije uitdaging voor de komende jaren. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met leghennen: 1.061 Aantal leghennen, 18 weken en ouder: 34,1 mln www.pve.nl ▶▶ - waarvan bedrijven met scharreleieren: 564 Export eieren en eiproducten: 9.767 mln stuks www.nop.nl ▶▶ - waarvan bedrijven >50.000 leghennen: 187 Eierconsumptie per hoofd: 188 stuks www.eepa.info www.blijmeteenei.nl
  • 29.
    legpluimveehouderij 27 Pluimveestapel: minder leghennen van 18 weken en ouder Bron: CBS ▶▶ De leghennenstapel is, na een zeven jaar durende stijging, in 2011 35.310 36.000 34.557 met 3,3% gedaald. 34.000 34.134 32.923 ▶▶ In 2011 werd 68,7% van de leghennen op een alternatieve wijze 32.000 31.427 30.513 30.845 gehouden: 51,2% scharrelhennen, 14,1% vrije uitloophennen en 30.000 3,4% biologische hennen. 28.000 ▶▶ Met ingang van 2012 is de traditionele kooi als huisvestings- 26.000 24.000 systeem binnen de EU verboden. Enkele bedrijven hebben een x 1.000 stuks 22.000 ontheffing gekregen van deze regeling en bevinden zich in een 20.000 overgangsfase. In 2011 werd 31,3% van de leghennen nog in 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 kooien gehouden. Productie consumptie-eieren in opgaande lijn Bron: PVE ▶▶ De opgaande lijn in de productie van consumptie-eieren heeft zich 12.000 in 2011 voortgezet. 9.788 10.170 10.560 10.000 9.418 9.520 9.200 ▶▶ Het aandeel van scharreleieren in de productie is in 2011 sterk 8.000 toegenomen naar ruim 43%, door de omschakeling naar andere huisvestingssystemen ten gevolge van het kooiverbod. 6.000 4.573 4.139 ▶▶ De productie van vrije uitloopeieren neemt sinds 2008 toe. De vrije 4.000 3.205 3.498 3.808 3.982 uitloopeieren hebben een aandeel van 13,1% in de productie. x 1 mln stuks 2.000 1.311 1.230 1.095 1.171 1.285 1.379 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Totaal consumptie-eieren w.o. scharreleieren w.o. vrije uitloop-eieren Export van eieren teruggelopen Bron: PVE ▶▶ De trendmatige groei in de export van eieren werd in 2011 7.000 7.020 6.832 6.266 onderbroken door een daling van de export met 2,7%. De export 6.000 5.750 5.995 6.091 van eiproducten was in 2011 stabiel. 5.000 ▶▶ Er werden in 2011 meer dan 5 miljard eieren naar Duitsland 4.000 geëxporteerd. Duitsland neemt hiermee bijna 75% van de 3.000 2.810 2.965 3.018 2.923 2.935 2.534 Nederlandse export voor zijn rekening. 2.000 ▶▶ In Duitsland is het kooiverbod eerder van kracht geworden en is de x 1 mln stuks 1.000 branche eerder overgeschakeld op andere huisvestingssystemen. 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Consumptie-eieren Eiproducten Euforische stemming in 2012 wat inkomen uit bedrijf betreft Bron: LEI ▶▶ Het inkomen uit bedrijf in de legpluimveehouderij wordt vooral 300.000 140% 121% bepaald door de eierprijzen en de voerkosten. 250.000 120% 200.000 ▶▶ Lage eierprijzen, door een te grote productie in de EU en hoge 150.000 100% 87% 96% 90% 99% 84% 250.200 voerkosten, hebben het inkomen uit bedrijf in 2011 sterk onder 100.000 67.700 74% 80% 53.900 50.000 druk gezet. De voerkosten zijn sterk gestegen door ontwikkelingen 5.000 60% EUR 0 -4.000 -3.300 op de wereldmarkt. -50.000 40% -100.000 ▶▶ In 2012 zijn er in de EU minder henplaatsen door het kooiverbod en 20% -150.000 -160.100 beperkte financieringsmogelijkheden in Zuid-Europa. Dit leidt tot -200.000 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011r tekorten op de eiermarkt en hoge eierprijzen. Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten-kostenverhouding % (r.as)
  • 30.
    28 melkveehouderij Inkomen uit bedrijf nam verder toe in 2011 Maatschappelijke acceptatie en milieudoelen zijn nieuwe grenzen aan groei na 2015 Verdwijnen melkquota maakt lage kostprijs crucialer Branchebeschrijving De melkveehouderij is de grootste grondgebruiker binnen de zuivelindustrie, die de melk verder verwerkt tot zuivelproducten, zoals agrarische sector. In 2011 waren er in Nederland 19.250 boter en kaas. Van oudsher spelen in de zuivelindustrie coöperaties gespecialiseerde melkveebedrijven met gezamenlijk 1,4 miljoen een grote rol. melkkoeien. De melk wordt grotendeels geleverd aan de Trends en ontwikkelingen De melkveehouderij is volop in beweging in de aanloop naar een vrije lingen op de exportmarkten. Het exportaandeel van de productie- zuivelmarkt. Het aantal bedrijven neemt jaarlijks met drie tot vier waarde van de zuivelindustrie bedraagt inmiddels 75%. Markten procent af. Hierbij vindt een verschuiving plaats in de richting van ge- buiten West-Europa worden meer bepalend voor afzetgroei. Met specialiseerde melkveebedrijven van grotere omvang. De afhankelijk- name Azië vormt de komende jaren een kansrijke groeimarkt. De heid van het EU zuivelbeleid is de afgelopen jaren flink afgenomen. melkprijs lag in 2011 op een hoog niveau maar ook de kosten namen De inkomensontwikkeling van de melkveehouderij wordt vooral door toe. Vooral de prijs van voer ging sterk omhoog; de krachtvoerprijs factoren bepaald waar de ondernemer beperkt invloed op heeft. De vanwege stijgende grondstofprijzen en de ruwvoerprijs vanwege prijs van melk en krachtvoer hangt nauw samen met wereldwijde ongunstige weersomstandigheden. Omdat de melkprijs sterker ontwikkelingen van vraag en aanbod. Hierdoor heeft de ondernemer toenam dan de kosten, nam het inkomen uit bedrijf met EUR 9.000 met grillige marktomstandigheden en inkomensvolatiliteit te maken. toe tot EUR 57.000 in 2011. Voor de prijsvorming is de branche sterk afhankelijk van de ontwikke- Onze visie De wereldwijde vraag naar melk en zuivelproducten neemt toe, vooral van zuivelproducten ten goede komt. In 2015, als de melkquota zijn af- buiten de EU. Omdat de productie de vraag niet zal kunnen bijbenen, geschaft, vormen niet alleen de markt maar ook maatschappelijke ac- bestaat er opwaartse druk op zuivelprijzen. Ditzelfde geldt voor de ceptatie en milieudoelen de nieuwe grenzen van de productieruimte. kosten van veevoergrondstoffen. In toenemende mate zorgen mondia- Fosfaatreductie en mestverwerking zijn de grootste uitdagingen en de le vraag- en aanbodontwikkelingen voor fluctuaties in productie, prijs grondgebondenheid neemt toe. ABN AMRO heeft er vertrouwen in en resultaten. Ook conjuncturele omstandigheden spelen hierbij een dat de sector de mileudoelen weet te realiseren en daarmee de intro- rol. In dit verband zorgde de recessie in de eurozone in het begin van ductie van nieuwe dierrechten weet te voorkomen. De kostprijs op be- 2012 voor een terughoudende stemming bij marktpartijen. Gunstig is drijven blijft een erg belangrijke succesfactor. De markt voor biologi- dat in de rest van de wereld de economie verder groeit, wat de export sche bedrijfsvoering biedt ruimte voor groei. Kerngegevens Websites Aantal gespecialiseerde melkveebedrijven: 19.250 www.lto.nl Gemiddeld aantal koeien per melkveebedrijf: 80 www.prodzuivel.nl Gemiddelde melkproductie per melkveebedrijf: 680.000 kg www.lei.wur.nl www.cbs.nl
  • 31.
    melkveehouderij 29 Schaalvergroting zet door Bron: CBS ▶▶ Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven 100% daalde sterker dan de veestapel in 2011. Het gemiddelde aantal 80% koeien per bedrijf nam daardoor toe. ▶▶ In 2011 vond er een verschuiving plaats van het segment 100-200 60% koeien (-2,9%) naar het segment 200 koeien en meer (+ 1,3%). 40% ▶▶ Het aandeel van het totale aantal bedrijven met 100 en meer koeien nam per saldo toe, namelijk van 53,9% in 2010 naar 54,5% 20% in 2011. 0% 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 1-50 koeien 50-100 koeien 100-200 koeien _ 200 koeien > Melkaanvoer iets toegenomen Bron: CBS ▶▶ Melkveehouders in Nederland leveren circa 96% van de melk aan 11.800 de zuivelfabrieken. In 2011 is de aangeleverde hoeveelheid melk 11.600 iets toegenomen. 11.400 ▶▶ De hoeveelheid melk die binnen de EU wordt geproduceerd, is 11.200 11.000 momenteel via melkquota aan grenzen gebonden. In 2015 wordt 10.800 het quotasysteem beëindigd. 10.600 x 1 mln kg 10.400 10.200 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Export zuivelproducten groeide verder in 2011 Bron: CBS ▶▶ Sinds het recessiejaar 2009 laat de export weer groei zien. In 2011 7 nam de export van zuivelproducten met 13% toe. 6 ▶▶ De export bestaat vooral uit kaas. Voor kaas en boter neemt de 5 eurozone ongeveer 80% van de exportmarkt voor zijn rekening. 4 Gecondenseerde melk en melkpoeder worden overwegend in 3 landen buiten de eurozone afgezet. 2 Mld euro 1 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Inkomen en eigen vermogen verbeterden in 2011 Bron: LEI ▶▶ In 2011 namen de voerkosten minder sterk toe dan de melkprijs. 100.000 100 Tevens steeg de melkproductie per koe. Per saldo is het inkomen 75.000 80 van de melkveehouderij verder verbeterd. 50.000 ▶▶ Na aftrek van alle betalingsverplichtingen, zowel privé als bedrijfs- 60 25.000 matig, kon het eigen vermogen in 2011 verder worden aangevuld. 40 EUR 0 20 -25.000 -50.000 0 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen per bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
  • 32.
    30 mengvoederindustrie Consolidatie zet door Daling varkensstapel leidt tot verminderde afzet Branche ontwikkelt zich van leverancier tot probleemoplosser Branchebeschrijving De mengvoederindustrie produceert voeders voor ondernemingen met een fors marktaandeel en een aantal middelgrote landbouwhuisdieren. In de afgelopen decennia is het aantal bedrijven bedrijven. Zowel de coöperatieve als de private eigendomsstructuur door fusies en overnames voortdurend afgenomen. Het aantal spelers komen voor. Nevedi vertegenwoordigt de Nederlandse producenten is vrij klein met enkele grote internationaal georiënteerde en leveranciers van mengvoeders, premixen en vochtrijke diervoeders. Trends en ontwikkelingen De Nederlandse veestapel stabiliseert waardoor de Nederlandse prijsvoorspelling. Veehouderijen worden niet alleen groter maar vragen markt voor diervoeders stagneert. In 2011 nam de markt in volume diervoerfabrikanten ook steeds vaker om oplossingen. Veehouders gemeten af vanwege slechte resultaten in de varkenshouderij. Wel moeten omgaan met steeds lastiger bedrijfsomstandigheden. Denk leidden toegenomen voerprijzen als gevolg van gestegen aan de volatiliteit van vraag, opbrengstprijzen en voerprijzen, en aan de grondstofprijzen tot een toename van de omzet. Met de fusie van toenemende dierenwelzijn- en milieueisen. Zij verwachten van hun Rijnvallei en Agruniek en de overname van Hendrix UTD door voerleveranciers producten en voerprogramma’s die de kwaliteit van ForFarmers heeft de consolidatieslag zich doorgezet. Uit diverse de eindproducten verhogen, de kostprijs verlagen, de gezondheid kanten wordt de drang naar schaalgrootte ingegeven. Zo zijn bevorderen en de milieubelasting reduceren. Schaalvergroting biedt mengvoeders een commodity, wat een lage kostprijs essentieel een bredere basis voor investeringen in kennis en product- maakt. In toenemende mate stellen fluctuerende grondstofprijzen ontwikkeling. Daarnaast wordt er op kosten bespaard en de hoge eisen aan de kwaliteit van sourcing, voorraadbeheer en inkoopkracht vergroot. Onze visie Vanwege de verdere reductie van de varkensstapel neemt de totale door bijvoorbeeld product- of marktspecialisatie, regionale binding, toe- veevoermarkt in Nederland in 2012 af. De krimp van de economie in de gankelijkheid of persoonlijke benadering. Daarbij hebben ze minder eurozone in de eerste maanden van 2012 komt de vraag naar het relatief overhead dan de grote ondernemingen. Gezien het verloop van de goedkope kippenvlees en daarmee de vleeskuikenhouderijen ten grondstofprijzen zal de prijs van veevoer op een lager niveau uitkomen goede. Bij een afnemende binnenlandse markt zal het aandeel van var- in 2012. Dit zal de veehouders meer lucht geven. Duurzaamheid blijft kensvoer daarom afnemen. Gezien de verzadigde markt moet volume- een belangrijk agendapunt in de keten. Onderwerpen zijn onder meer groei worden gerealiseerd in het buitenland of via fusies en overnames. duurzame sojateelt, medicijngebruik in diervoeder, genetisch gemodifi- Dat laatste zal vooral onder de middelgrote en kleinere voerfabrikanten ceerde gewassen, voedselveiligheid en de reductie van fosfaat en stik- plaatsvinden. Volgens ABN AMRO is schaalgrootte niet de enige kriti- stof in mest. Met het laatste kan de mengvoederindustrie de veehoude- sche succesfactor. Kleinere en middelgrote spelers houden zich staande rij helpen de milieudoelen te halen. Kerngegevens Websites Aantal mengvoederproducenten: 115 Voerafzet in Nederland: 18,3 mln ton www.pdv.nl Marktaandeel top-3 in Nederland: 56% ▶▶ - waarvan voor varkens: 42% www.nevedi.com Omzet Nevedi leden: EUR 4,7 mrd ▶▶ - waarvan voor rundvee: 24% www.lei.wur.nl ▶▶ - waarvan voor pluimvee: 26% www.fefac.org
  • 33.
    mengvoederindustrie 31 Groei veestapel stagneert Bron: CBS ▶▶ Na een jarenlange groei nam de totale veestapel af van 117 miljoen 15 102 per 1 april per 1 april 2010 naar 109 miljoen per 1 april 2011. Vooral het aantal kippen nam af. 10 98 ▶▶ In de periode april 2005 – april 2011 is de varkensstapel het meest gegroeid (+9,9%). Nadien is de varkensstapel geslonken vanwege de slechte bedrijfsresultaten in de zeugenhouderij. 5 94 x 1 mln x 1 mln 0 90 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Varkens (l.as) Rundvee (l.as) Kippen (r.as) Afname varkensstapel ongunstig voor voerproductie Bron: FEFAC ▶▶ In het recessiejaar 2009 daalde de totale productie van diervoeders 16.000 gevolgd door een herstel in 2010. Van de drie belangrijkste voeders 14.000 12.000 naar diersoort nam die van pluimveevoer het sterkst toe (+4,7%) 10.000 en die van varkensvoer het minst (+0,5%). 8.000 ▶▶ De totale productie is naar verwachting in 2011 weer afgenomen. 6.000 Hier is de afname van de varkensstapel debet aan. 4.000 x 1.000 ton 2.000 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Varkensvoer Rundveevoer Pluimveevoer Overig Sojaprijs gedaald, tarweprijs gestegen Bron: LEI ▶▶ Belangrijke grondstoffen zijn tarwe, maïs, soja en tapioca. De 400 300 prijzen hiervan worden op de mondiale markt bepaald. 350 250 ▶▶ Grofweg namen de prijzen van tarwe en soja in de tweede helft van 2010 sterk toe, waarna in 2011 een daling volgde. Uiteindelijk 300 200 nam de gemiddelde prijs van soja af met 2,3% in 2011, maar steeg 250 150 die van tarwe met 33,1% fors. 200 100 EUR/ton eur/ton 150 50 jan-10 apr jul okt jan-11 apr jul okt Sojaschroot ZA, l.as Tarwe EU, r.as Voerprijzen stegen fors in 2011 Bron: LEI ▶▶ Terwijl de prijzen van grondstoffen sterk kunnen fluctueren, laat het 40 prijsverloop van mengvoeders een veel minder volatiel patroon 35 zien. 30 ▶▶ Prijsmutaties van de grondstoffen komen vertraagd terug in de mengvoederprijzen. Daardoor daalden de veevoerprijzen in een 25 later stadium dan de veevoergrondstofprijzen. Gemiddeld namen 20 de prijzen van vleesvarkensbrok, standaardbrok en vleeskuiken- EUR/100kg 15 korrel met respectievelijk 29%, 32% en 18% toe in 2011. 10 jan-10 apr jul okt jan-11 apr jul okt Vleesvarkensbrok,1.08 Standaardbrok A Vleeskuikenkorrel mac
  • 34.
    32 sierteelt onder glas Versterking bedrijfsstructuur door schaalvergroting, specialisatie en samenwerking Export buiten eurozone groeit Meer marktgerichte teelt, maar kostprijs blijft belangrijk Branchebeschrijving In de sierteelt onder glas worden snijbloemen en potplanten in kassen nopsis, anthurium en ficus. De sierteelt onder glas is geconcentreerd gekweekt. De belangrijkste snijbloemen zijn chrysant, roos, orchidee, in de gebieden rond Aalsmeer, Rijnsburg, Bleiswijk en in het Westland. lelie en gerbera. Deze producten nemen gezamenlijk tweederde deel De afzet gaat hoofdzakelijk via veilingen, bemiddelingsbureaus en ex- van het areaal voor hun rekening. Belangrijke potplanten zijn phalae- porteurs. De handel buiten de veiling om stijgt. Trends en ontwikkelingen Het areaal sierteelt onder glas daalt gestaag. De daling vindt in alle distributiekanalen, de ontwikkeling van nieuwe markten en een snelle segmenten plaats (snijbloemen, potplanten en perkplanten). De en efficiënte logistiek zijn belangrijke factoren voor de exportstijging. schaalvergroting gaat onverminderd door. Het aantal bedrijven neemt Conjuncturele ontwikkelingen op de belangrijkste afzetmarkten sterker af dan het areaal; het gemiddelde areaal per bedrijf is in 2011 hebben ook invloed op de export. Na een aanvankelijke daling van de met 5,8% gestegen tot 1,56 hectare per bedrijf. De markt ontwikkelt export in 2008 en 2009 door economische en valutaire ontwikkelingen zich zeer grillig. Het weer speelt een belangrijke rol bij de afzet, omdat en de gevolgen van de kredietcrisis, heeft de export zich in 2010 de straat- en markthandel een belangrijke positie heeft op de meeste hersteld. De export is ook in 2011 licht gegroeid, ondanks de afzetmarkten. Bij slechte weersomstandigheden valt deze handel sterk economische onzekerheden. Het binnenlandse product heeft een terug. De export is belangrijk voor de branche. Gedurende een groot sterke positie op de internationale markt. Nederlandse telers onder- aantal jaren is de export gestegen. Het brede, diepe en hoogwaardige vinden steeds meer concurrentie van snijbloementelers uit Afrika en assortiment, de kwaliteit, het grote aantal noviteiten, nieuwe Zuid-Amerika. Onze visie Door de economische crisis groeit het ondernemerschap in de sier- en inwisselbaarheid van producten betreft. Deze ontwikkelingen teelt en richten kwekers zich meer op de afzet. Schaalvergroting, spe- werken kostprijsverhogend voor de bedrijven. De sierteelt staat op cialisatie en een intensievere samenwerking met branchegenoten, een tweesprong, waarbij een keuze mogelijk is uit een opbrengstver- kwekers van andere productgroepen en de groothandel versterken de hogende of een kostprijsverlagende strategie. De eerste strategie bedrijfsstructuur. In 2012 wordt de afzet en prijsontwikkeling van bloe- kunnen de bedrijven implementeren door in te spelen op trends en men en planten vooral bepaald door de economische ontwikkelingen veranderende consumptiepatronen met marktgerichte investeringen. in de afzetgebieden, de weersomstandigheden en de spreiding van de Kostprijsbeheersing door automatisering, energiebesparing of samen- feestdagen. De afzet neemt op de langere termijn toe. De export naar werking blijft voor alle telers van groot belang. Kwaliteit, service, as- Oost-Europa biedt de grootste groeimogelijkheden. In de assorti- sortiment, clustervorming en innovatiekracht zijn de sterke punten mentskeuze is voor specialiteiten en noviteiten een belangrijke rol waarvan de sierteeltbranche komende jaren gebruik kan maken. weggelegd. De markt is grilliger geworden wat volumes, variëteiten Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 3.024 Areaal potplanten: 1.365 ha www.hortinews.com Areaal sierteelt onder glas: 4.705 ha Areaal perkplanten: 426 ha www.vakbladvoordebloemisterij.nl Areaal snijbloemen: 2.428 ha Veilingomzet: EUR 4.150 mln www.hbagbloemen.nl ▶▶ - waarvan areaal rozen: 459 ha www.apxendex.com ▶▶ - waarvan areaal chrysanten: 510 ha
  • 35.
    sierteelt onder glas 33 Beperkte daling areaal Bron: CBS ▶▶ In 2011 zette de trendmatige daling van het areaal snijbloemen 4.000 door. De daling was echter minder groot dan in voorgaande jaren. 3.003 ▶▶ De stijgende trend in het areaal potplanten is in 2010 omgebogen 3.000 2.809 2.690 2.442 2.428 naar een daling. De teruggang is in 2011 verder gegaan maar bleef 2.000 beperkt tot 18 hectare. 1.397 1.431 1.464 1.383 1.365 ▶▶ Het areaal perkplanten laat een wisselend beeld zien en 1.000 schommelt rond 450 hectare. 486 459 475 430 426 x1 ha. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Potplanten Perkplanten Productiewaarde van bloemkwekerijproducten iets gedaald Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ De productiewaarde van Nederlandse bloemkwekerijproducten is 4062 4034 4110 4010 4.000 in 2011 licht teruggelopen. 3789 ▶▶ De lichte daling van de productiewaarde van snijbloemen wordt 3.000 vooral veroorzaakt door het kleinere areaal. De gemiddelde 2294 2172 2110 bloemenprijzen bleven in 2011 ongewijzigd. 2.000 1862 1887 1902 2000 2040 1970 1768 ▶▶ Hoewel de productiewaarde van potplanten over het algemeen een x EUR 1 mln 1.000 stijgende lijn vertoont, is hij in 2011 licht gedaald. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Snijbloemen Planten Totaal Export bloemkwekerijproducten in de plus Bron: HBAG Bloemen en Planten ▶▶ De export van bloemkwekerijproducten is in 2011 met bijna 2% 4.000 gestegen naar EUR 5,2 miljard. De stijging trad zowel bij 3.374 3.243 3.204 3.151 2.991 snijbloemen, als bij pot- en tuinplanten op. 3.000 ▶▶ Economische ontwikkelingen in de afzetlanden, valutaire 1.859 1.854 1.888 1.993 2.039 2.000 ontwikkelingen en de weersomstandigheden zijn van belang voor de ontwikkeling van de export. 1.000 ▶▶ De export naar Duitsland is licht teruggelopen, terwijl de export x 1 mln EUR naar Zuid-Europese bestemmingen ook onder druk stond. Buiten 0 2007 2008 2009 2010 2011 de EU is Rusland de grote smaakmaker. Snijbloemen Pot- en tuinplanten Inkomen uit bedrijf lager Bron: LEI ▶▶ Het gemiddelde inkomen uit bedrijf in de snijbloementeelt is in 100.000 109.300 120% 97% 101% 2011 weer onder de nullijn gedoken. Dit beeld kan per 63.900 97% 98% 100% 95% 92% 50.000 96% 94% productgroep sterk wisselen. 69.600 90% 82% 80% 50.300 17.900 42.300 ▶▶ In de pot- en perkplantenteelt heeft een daling van het inkomen uit 35.300 EUR 0 60% bedrijf plaatsgevonden na het topjaar 2010. Het inkomen uit bedrijf -14.700 -14.400 40% was nog wel positief. -50.000 20% ▶▶ Het gemiddelde kostenniveau is licht gestegen door hogere -83.700 -100.000 0% energiekosten. 2007 2008 2009 2010 2011r Snijbloemen, inkomen (l.as) Pot- en perkplanten, inkomen (l.as) Snijbloemen, opbrengst-kostenverhouding % (r.as) Pot- en perkplanten, opbrengst-kostenverhouding % (r.as)
  • 36.
    34 teelt van boomkwekerijgewassen Groeimogelijkheden in Oost-Europa Economische ontwikkelingen en overheidsbezuinigingen beïnvloeden markt Productontwikkeling en vernieuwing assortiment van groot belang Branchebeschrijving Boomkwekerijen telen veel producten, variërend van bos- en haag- mers producten in potten op een containerveld. Belangrijke teeltcentra plantsoen, laan- en parkbomen tot sierheesters, klimplanten en vaste zijn gebieden rond Boskoop, Kesteren en Opheusden, het westen en planten. De productie vindt vooral in de vollegrond plaats; een klein midden van Noord-Brabant, oostelijk Groningen en het noordelijk deel deel wordt onder glas geteeld. Daarnaast produceren veel onderne- van Limburg. Trends en ontwikkelingen In 2011 is het areaal boomkwekerijgewassen hersteld na een krimp in was in de tweede helft van 2011 wel terughoudend met de bestedin- 2010. Het aantal bedrijven is verder gedaald. Er treedt schaalvergroting gen, door de economische onzekerheden. De afzet bij particuliere af- in de branche op. De bedrijven specialiseren zich steeds vaker in de nemers is impulsgevoelig en afhankelijk van de weersomstandighe- teelt van een bepaald assortiment of leggen de focus op bepaalde af- den. Het afzetseizoen is kort, doordat afnemers steeds meer in het zetkanalen. De export is van groot belang. In 2011 is de export prak- voorjaar inkopen. De afzet op de institutionele markt is in 2011 moei- tisch gelijk gebleven. Na een aanvankelijke groei van de export naar zaam verlopen. Teruglopende overheidsbudgetten en de lage bouw- Duitsland, verreweg de belangrijkste exportmarkt, is de export naar dit productie hebben hieraan bijgedragen. Op de professionele markt kon land in 2011 teruggelopen. De export naar het Verenigd Koninkrijk heeft de branche profiteren van het winterse weer aan het einde van 2010. zich hersteld. Dit kwam mede door de tegenvallende Britse productie Hierdoor zijn de prijsniveaus licht aangetrokken. In de branche is de door het winterse weer. Op de binnenlandse markt blijft de branche afgelopen jaren veel geïnvesteerd in arbeidsbesparende productie- profiteren van de grote belangstelling voor tuinieren. De consument technieken. Onze visie Schaalvergroting, specialisatie en een intensievere samenwerking de institutionele markt gematigd door de economische ontwikkelingen waarbij bedrijven zich richten op branchegenoten, potplantentelers of en de overheidsbezuinigingen op openbaar groen. De vraag naar klei- de groothandel, versterken de bedrijfsstructuur. ABN AMRO verwacht nere colli en kleinere maten blijft hierdoor groot. Op langere termijn zal dat de afzet in 2012 een wisselend beeld laat zien. De export laat geen de vraag op de institutionele markt weer groeien. De blijvende aan- grote mutaties zien, ondanks de gematigde economische vooruitzich- dacht voor openbaar groen, duurzaamheid en CO2 vastlegging zijn be- ten. Incidenteel kan de branche profiteren van grote evenementen in langrijke aanjagers. Productontwikkeling blijft belangrijk in de branche. het buitenland. Fytosanitaire ontwikkelingen kunnen de export nega- De consument heeft interesse in visueel aantrekkelijke producten. De tief beïnvloeden. Op de particuliere markt blijft tuinieren populair. ontwikkeling van nieuwe distributiekanalen, online verkopen, verkoop- Vorstschade in het begin van 2012 leidt tot een vervangingsvraag bij concepten en verpakkingen en de toenemende aandacht voor duur- consumenten. Voor kwekers die zelf door de vorst getroffen zijn, is zaamheid bieden mogelijkheden voor een grotere afzet. sprake van omzetderving. Op korte termijn zijn de vooruitzichten voor Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met boomkwekerijgewassen: Areaal vaste planten: 1.344 ha www.nbvb.nl 3.486 Productiewaarde: EUR 590 mln www.raadvoordeboomkwekerij.nl Areaal boomkwekerijgewassen: 15.840 ha Export: EUR 443 mln www.deboomkwekerij.nl Aantal bedrijven met vaste planten: 672 www.tuinbouw.nl
  • 37.
    teelt van boomkwekerijgewassen 35 Areaal neemt verder toe Bron: LEI, CBS ▶▶ Na een onderbreking in 2010 laat het areaal boomkwekerij- Vaste en waterplanten 1.344 1.294 gewassen een stijgende lijn zien. Sinds 2000 is het areaal met Sierheesters/klimplanten 3.527 circa 40% gestegen. 3.298 Sierconiferen 3.150 ▶▶ Vooral het areaal sierheesters, vruchtbomen en vaste planten is 3.156 Rozenstruiken 496 gegroeid. De mutaties in de arealen bos- en haagplantsoen, 492 Vruchtbomen 1.441 sierconiferen en rozenstruiken waren beperkt. 1.375 4.480 ▶▶ Een tekort aan geschikte locaties is een belemmering voor de Laan- en parkbomen 4.532 branche. Bos- en haagplantsoen 2.746 2.764 0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500 5000 ha. 2010 2011 Aantal bedrijven in dalende trend, vooral kleine bedrijven Bron: CBS ▶▶ Het aantal bedrijven met een areaal kleiner dan één hectare is in 1.800 1.615 tien jaar met duizend stuks afgenomen. 1.562 1.433 1.500 ▶▶ Ook het aantal middelgrote bedrijven met een areaal tussen één 1.339 1.266 1.264 1.203 1.332 1.227 1.288 1.205 1.203 1.175 1.181 1.182 1.217 1.200 en drie hectare neemt gestaag af. 1.097 1.066 900 ▶▶ Het aantal grote kwekerijen met meer dan drie hectare blijft sta- biel. 400 Bedrijven hebben een areaal van meer dan tien hectare. 600 300 0 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Tot 1 ha 1 tot 3 ha Meer dan 3 ha Export blijft op peil Bron: Productschap Tuinbouw ▶▶ De export van boomkwekerijproducten is in 2011 nauwelijks veranderd. 400 ▶▶ Ongeveer 90% van de afzet vindt binnen de EU plaats. Buiten de 300 EU zijn Zwitserland en de VS belangrijke afzetlanden. ▶▶ Circa 40% van de export gaat naar Duitsland. De export naar 200 Duitsland is met bijna 3% gedaald. Het Verenigd Koninkrijk (+7%) 100 is een tweede belangrijke bestemming. x EUR 1 mln 0 2005/06 2006/07 2007/08 2008/09 2009/10 2010/11 Duitsland Verenigd Koninkrijk Frankrijk België Italië overige Inkomen uit bedrijf ongewijzigd Bron: LEI ▶▶ Het inkomen uit bedrijf is in 2011 nauwelijks gewijzigd. Het grotere 80.000 105% 77.000 productievolume heeft de lagere prijzen gecompenseerd. 74.300 ▶▶ Ondanks de economische ontwikkelingen en bezuinigende 67.700 67.000 100% 65.600 overheden heeft de afzet zich in het begin van 2011 goed 98% 60.000 96% 95% ontwikkeld, mede door het goede voorjaarsweer. 95% 95% 95% ▶▶ De resultaten kunnen sterk wisselen per bedrijfstype. Bedrijven 90% die geleidelijk groeien en goed aansluiten op de afzet-markt, halen EUR de beste resultaten. 40.000 85% 2007 2008 2009 2010 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Opbrengsten kostenverhouding (r.as)
  • 38.
    36 varkenshouderij Resultaten varkenshouderijbedrijven in 2011 onder druk Daling van aanbod stuwt prijzen omhoog Milieu- en dierenwelzijneisen bepalen in toenemende mate bedrijfsvoering Branchebeschrijving In de gespecialiseerde varkenshouderij kunnen drie typen bedrijven de productie van biggen. De vleesvarkensbedrijven leggen zich toe op worden onderscheiden: de fokvarkensbedrijven, de vleesvarkensbedrij- het afmesten van biggen tot slachtrijpe varkens. De gesloten bedrijven ven en de gesloten bedrijven. De eerste groep houdt zich bezig met zijn een combinatie van deze twee vormen. Trends en ontwikkelingen Het proces van schaalvergroting zet door. Het aantal bedrijven met var- derhevig aan forse fluctuaties door het jaar heen. Bij biggen zorgde het kens daalt, vooral het aantal bedrijven met varkenshouderij als nevenac- grote aanbod in 2011 voor grote prijsdruk. Gecombineerd met hoge tiviteit. Het aantal varkens per bedrijf stijgt trendmatig. Inmiddels wordt voerkosten leidde dit tot een daling van het exploitatieresultaat bij de 89% van de varkens op gespecialiseerde bedrijven gehouden. De toe- fokvarkensbedrijven. De vleesvarkensbedrijven konden hogere voerkos- genomen prijsvolatiliteit, de stijgende concurrentie en toenemende in- ten compenseren door hogere vleesvarkensprijzen en lagere biggenprij- vesteringen in dierenwelzijn en milieu stimuleren de concentratie in de zen. Hun inkomen steeg en flinke besparingen waren mogelijk. Ook bij branche. In 2011 nam de export van biggen en varkens licht toe. Van de het gesloten bedrijf nam het resultaat toe, hoewel nog steeds de reser- Nederlandse productie van varkens en varkensvlees is het overgrote ves moesten worden aangesproken vanwege het lage niveau van het deel bestemd voor de export, hoofdzakelijk binnen Noordwest-Europa. resultaat. Opgemerkt moet worden dat er grote verschillen zijn tussen Exporteren is lastiger geworden nu de zelfvoorzieningsgraad, vooral in de individuele bedrijven. Zelfs in de fokvarkenshouderij waren er bedrij- Duitsland, toeneemt. Vanwege de vrije markt is de prijs van varkens on- ven die een positief resultaat behaalden. Onze visie De overbekende varkenscyclus bestaat nog steeds, hoewel de uitsla- nationale vraag- en aanbodverhoudingen. Voerprijzen blijven op een gen naar beneden en boven minder lijken te worden. Het aanbod van hoog niveau door de groeiende wereldbevolking en vleesconsumptie zeugen, biggen en vleesvarkens in Europa lijkt in 2012 terug te vallen en door alternatieve aanwendingen van gewassen, zoals biobrandstof- als gevolg van lagere rendementen in 2011. Niet alleen de marktom- fen. Hierdoor neemt het belang van goede technische resultaten toe. standigheden, maar ook nieuwe regelgeving op het gebied van dieren- Fluctuaties in de wereldvoorraden blijven zorgen voor prijsschommelin- welzijn (groepshuisvesting) en milieu (NH3-uitstoot) gaven hier aanlei- gen bij voergrondstoffen. ABN AMRO is tevens van mening dat het ding toe. Varkensbedrijven moeten hier vanaf 2013 aan voldoen. In creëren van toegevoegde waarde belangrijk is voor het behoud van de 2015 komt hier de aanvullende wetgeving ten aanzien van mest bij. Dit positie van de Nederlandse varkenshouder. Hierbij vormen de voedsel- vergt investeringen die niet alle bedrijven kunnen opbrengen, temeer veiligheid, het dierenwelzijn en de milieu-impact belangrijke uitgangs- omdat varkensprijzen in toenemende mate worden bepaald door inter- punten. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met varkens: 6.530 www.pve.nl Aantal varkens: 12,4 mln www.agriholland.nl Aantal gespecialiseerde fokvarkensbedrijven: 1.190 www.lei.wur.nl Aantal gespecialiseerde vleesvarkensbedrijven: 2.160 www.minlnv.nl Aantal gespecialiseerde gesloten varkensbedrijven: 900
  • 39.
    Varkenshouderij 37 Concentratieproces houdt aan Bron: CBS ▶▶ Aan de stijging van de varkensstapel gedurende de afgelopen 1.600 jaren lijkt een einde te zijn gekomen onder invloed van nieuwe 1.400 regelgeving. 1.200 1.000 ▶▶ Het concentratieproces houdt aan. Ook in 2011 nam het aantal 800 bedrijven af, terwijl het aantal varkens per bedrijf toenam. De 600 omvang van vleesvarkensbedrijven ligt, gemeten in aantal varkens, 400 op een hoger niveau dan die van fokvarkensbedrijven. 200 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011* Fokvarkens per bedrijf Vleesvarkens per bedrijf Duitsland belangrijkste exportbestemming Bron: PVE ▶▶ Bijna 80% van het aantal uitgevoerde varkens had Duitsland als 100% bestemming in 2010. Bij varkensvlees ligt het belang van dit land 80% met 22% op een aanmerkelijk lager niveau. ▶▶ Voor de afzet van varkensvlees namen Duitsland, Italië en het 60% Verenigd Koninkrijk gezamenlijk ruim 40% van de export voor hun 40% rekening. In vergelijking met de export van levende dieren, is de export van varkensvlees over meer landen verspreid. 20% 0% Biggen Varkens Varkensvlees DE BE/LU IT GR PL GB rest Voerkostenstijging bepalend Bron: LEI ▶▶ De voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van vleesvarkens- 160 50 brok met bijna 29% toe. Omdat de biggenprijs daalde, kwam het 150 40 resultaat van het fokvarkensbedrijf onder druk te staan. ▶▶ De vleesvarkensbedrijven konden de toename van de voerkosten 140 30 compenseren door de lagere inkoopprijs van biggen en de hogere 130 20 vleesvarkensprijzen. 120 10 EUR EUR 110 0 2007 2008 2009 2010 2011 Vleesvarkens, per 100 kg, l.as Biggen, per stuk, r.as Vleesvarkensbrok e.w.1.08, per 100 kg, r.as Resultaten fokvarkensbedrijf onder druk Bron: LEI ▶▶ Wederom realiseerde de totale varkenshouderij een onbevredigend 100.000 100 resultaat in 2011. 75.000 80 50.000 ▶▶ Dit wordt veroorzaakt door de inkomensontwikkeling bij het 25.000 60 fokvarkensbedrijf, waar het inkomen uit bedrijf in 2011 daalde van 0 EUR EUR 8.000 naar EUR -32.000. Het inkomen van het vleesvarkens- -25.000 40 bedrijf steeg van EUR 18.000 naar EUR 44.000 euro en dat van het -50.000 20 gesloten bedrijf van EUR 13.000 naar EUR 20.000. Het gesloten -75.000 bedrijf moest overigens evengoed zijn reserves aanspreken. -100.000 0 2007 2008 2009 2010v 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen uit bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
  • 40.
    38 vleeskuikenhouderij Inkomen daalde in 2011 waardoor moest worden ontspaard Export naar landen buiten Duitsland neemt in belang toe Vleeskuikenbesluit van beperkte invloed op rendement in 2011 Branchebeschrijving De vleeskuikenhouderij neemt een belangrijke positie in binnen de Noord-Brabant. De productie van vleeskuikens vindt vooral plaats op pluimveevleeskolom. De productie van vleeskuikens vindt basis van een contract tussen een pluimveehouder en een pluimvee- hoofdzakelijk plaats op gespecialiseerde vleeskuikenbedrijven. Een integratiebedrijf (broederij, voerproducent en slachterij). belangrijk deel hiervan is te vinden in het noorden van het land en in Trends en ontwikkelingen Het aantal bedrijven laat een trendmatige daling zien, waarbij het stal- Verder moeten bedrijven voldoen aan eisen op het gebied van antibio- oppervlakte en het aantal vleeskuikens per bedrijf toenemen. De ticagebruik en fijnstof- en stikstofuitstoot. De nadruk op dierenwelzijn schaalvergroting vloeit voort uit een toenemende mondiale concurren- heeft geleid tot productdifferentiatie. Inmiddels bedraagt het markt- tie, dunne marges, groeiende investeringen in milieu en een daling van aandeel van scharrel- en biologisch pluimveevlees samen 5% in de toegestane dierdichtheid. De productie van kuikenvlees is in 2011 Nederland. De resultaten in de vleeskuikenhouderij zijn gevoelig voor verder toegenomen. Export van vlees is cruciaal voor de branche. Het wijzigingen van technische resultaten, vleeskuikenprijzen en voer- grootste deel daarvan gaat richting de EU, voornamelijk naar Duitsland prijzen. Voer maakt 70% uit van de kostprijs. De dynamiek in de bran- en het VK. De zelfvoorzieningsgraad in Duitsland neemt toe, wat nega- che zorgt voor schommelende inkomens in de tijd. In 2011 stegen de tief is voor de export. In 2011 is de richtlijn voor de maximale gewichts- vleeskuikenprijzen, maar de kosten van voer en energie namen meer bezetting per m2 hokoppervlakte ingegaan (het Vleeskuikenbesluit). toe. Het gemiddelde inkomen uit bedrijf daalde met EUR 3.000 tot De uitbreiding van de stalcapaciteit heeft dit echter opgevangen. EUR 36.000. Onze visie De economische krimp in Nederland en de rest van de eurozone in de Mercusor-landen in Zuid-Amerika. Dit vergroot de concurrentie op de eerste maanden van 2012, pakt gunstig uit voor de vraag naar het Europese markt. Voor een goede concurrentiepositie zijn een goede relatief goedkope kippenvlees. Tevens kan, gezien de ontwikkeling van integratie en lage kostprijzen van groot belang. De schommelende de grondstoffenprijzen, rekening worden gehouden met een verlaging voerprijzen blijven om extra aandacht vragen. Op milieugebied heeft van de voerkosten. Op de langere termijn zijn de marktvooruitzichten de branche al flinke stappen gemaakt. De meeste bedrijven voldoen voor kuikenvlees positief. Naast een gezonde uitstraling zijn er geen aan de normen voor fijn- en stikstofuitstoot. Het gebruik van culturele en religieuze taboes. Verder blijft de lage prijs van kuikenvlees antibiotica en de besmetting van vleeskuikens met ziekteverwekkers een essentieel kenmerk. Door de toenemende zelfvoorzieningsgraad moeten verder worden teruggedrongen. Dit stelt hoge eisen aan de van Duitsland moet de branche zich meer gaan richten op andere ketenregie, de informatie-uitwisseling en het vakmanschap van de exportbestemmingen. Ongunstig is dat er in de komende jaren ondernemer. wellicht een vrijhandelsovereenkomst wordt afgesloten met de Kerngegevens Websites Aantal bedrijven met vleeskuikens: 600 www.pve.nl Aantal gespecialiseerde vleeskuikenhouderijen: 440 www.lei.wur.nl Aantal vleeskuikens: 45,1 mln www.pluimveehouden.nl ▶▶ waarvan op vleeskuikenbedrijven: 88% www.nepluvi.nl Aantal vleeskuikens per bedrijf: 88.000
  • 41.
    vleeskuikenhouderij 39 Grootte van bedrijven neemt toe Bron: CBS ▶▶ Het aantal vleeskuikenhouderijen daalt jaarlijks, terwijl de grootte in 900 100 termen van oppervlakte en aantal dieren groeit. 90 800 ▶▶ Het aantal vleeskuikens per bedrijf groeide van 83.000 in 2010 tot 80 700 88.000 in 2011. In 2000 was dit nog 55.000. Het aandeel van 70 600 bedrijven met meer dan 75.000 kuikens nam van bijna 16% in 60 500 50 2000, toe tot ongeveer 35% in 2011. 400 40 300 30 x 1.000 200 20 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Aantal vleeskuikenbedrijven (l.as) Aantal vleeskuikens per bedrijf (r.as) EU is belangrijkste exportbestemming Bron: PVE ▶▶ De export van kuikenvlees is essentieel voor de branche. De EU 100% vormt met een aandeel van bijna 75% in 2010 de belangrijkste ex- 80% portbestemming. Daarbinnen voert Duitsland, met een belang van 28% in de totale kuikenvleesexport, de ranglijst aan. 60% 40% 20% 0% 2005 2009 2010 Duitsl. Ver. Kon. Frankr. Bel./Lux. Rusland Rest EU Overig Zowel afzetprijs als voerkosten namen toe Bron: LEI ▶▶ De branche kent prijzen voor gecontracteerde kuikens (basis- 50 1,2 contractprijzen) en prijzen voor ‘vrije kuikens’. Contractprijzen zijn 1 40 minder volatiel dan vrije kuikenprijzen. Op jaarbasis trad er in 2011 0,8 een toename van de afzetprijzen op, ten opzichte van 2010. 30 0,6 ▶▶ Ook de voerprijzen stegen in 2011. Zo nam de prijs van de 20 grondstof tarwe en die van de mengvoeders legmeel en 0,4 vleeskuikenkorrel toe. 10 eur/100kg 0,2 eur/kg 0 jan-11 apr okt jul okt apr jul jan-10 Vleeskuikenkorrel Legmeel Tarwe Basiscontract (r.as) Grote volatiliteit in inkomen Bron: LEI ▶▶ Het inkomen uit bedrijf wordt vooral bepaald door de opbrengst- 100.000 105 prijzen, het voerverbruik per kilo groei en de voerprijzen. 75.000 100 ▶▶ Kleine wijzigingen in de vleeskuikenprijs en voerprijs kunnen het 50.000 resultaat flink beïnvloeden. Hierdoor kan het inkomen uit bedrijf 95 25.000 jaar-op-jaar sterk variëren. 90 EUR 0 ▶▶ In 2011 nam de kuikenprijs minder sterk toe dan de voerprijzen. 85 Het inkomen daalde en er vonden ontsparingen plaats. -25.000 -50.000 80 2007 2008 2009 2010v 2011r Inkomen uit bedrijf (l.as) Besparingen per bedrijf (l.as) Opbrengst per 100 euro kosten (r.as)
  • 42.
    40 leeswijzer Deze leeswijzer geeft u inzicht in de opbouw van de branche- De tweede pagina van de analyses en geeft bovendien een verklaring van enkele veel brancheanalyse gebruikte termen. De brancheanalyses bestaan uit twee volledige pagina’s. Op de Op de tweede pagina van de brancheanalyse staan vier eerste pagina staan achtereenvolgens de volgende onderdelen: verschillende figuren. In de balk boven de figuren staat de titel van de figuur in het betreffende blok, inclusief een bronvermelding. In veel gevallen heeft ABN AMRO Sector Research eigen De eerste pagina van de bewerkingen en ramingen gemaakt met behulp van de gegevens brancheanalyse van de genoemde dataleverancier. Indien een dergelijke bewerking heeft plaatsgevonden, dan staat dit vermeld in de balk. ▶▶ Drie bullets De figuren op pagina 2 hebben betrekking op economische De drie bullets bovenaan de pagina geven de kern van de analyse ontwikkelingen. Onderwerpen die hier onder andere kunnen weer. In drie korte zinnen wordt een kernachtige samenvatting worden behandeld zijn: omzetontwikkeling, kostenontwikkeling, van de brancheanalyse weergegeven. exploitatiebeeld, exportontwikkeling, aantal bedrijven, werkgelegenheid, marktaandelen, en dergelijke. ▶▶ Het blok ‘Branchebeschrijving’ Het blok ‘Branchebeschrijving’ geeft een beknopte omschrijving en definitie van de branche. De belangrijkste karakteristieken van Waar staan de letters ‘r’ en ‘v’ voor de branche worden hierin beschreven. in de figuren? ▶▶ Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ In de figuren treft u regelmatig een letter ‘r’ of ‘v’ achter het Het blok ‘Trends en ontwikkelingen’ gaat in op de huidige jaartal aan. In deze gevallen staat de ‘r’ voor een raming (op basis ontwikkelingen in de branche. De tijdspanne van dit blok ligt in van beschikbare gegevens t/m bijvoorbeeld november 2011 is een veel gevallen tussen maart 2011 en maart 2012. In dit blok wordt inschatting gemaakt voor de rest van het jaar). De ‘v’ staat voor in sommige gevallen ook enkele jaren teruggekeken om de voorspelling en betreft de verwachting van de betreffende sector huidige ontwikkelingen en trends beter te kunnen begrijpen. econoom van ABN AMRO Sector Research. ▶▶ Het blok ‘Onze visie’ Het blok ‘Onze visie’ geeft de visie over de branche weer van de sector economen van ABN AMRO Sector Research. De analyse heeft betrekking op het huidige jaar (2012) en in sommige gevallen het komende jaar (2013). ▶▶ Het blok ‘Kerngegevens’ Het blok ‘Kerngegevens’ geeft een overzicht van de meest relevante (economische) indicatoren die kenmerkend zijn voor de branche. De gegevens hebben betrekking op 2011, tenzij anders vermeld. Bij het zoeken naar de gegevens voor dit blok is gebruik gemaakt van een veelheid van bronnen. Er is vooral gebruik gemaakt van de gegevens van het CBS, maar tevens zijn andere bronnen geraadpleegd, zoals brancheorganisaties, onderzoek- en adviesbureaus, kranten, tijdschriften, internet en overheids- instanties (waaronder product- en bedrijfschappen, ministeries).
  • 43.
    leeswijzer 41 Veel gebruikte termen, inclusief definities Tot slot van deze leeswijzer een opsomming van enkele veel gebruikte termen in deze publicatie, inclusief de definitie volgens ABN AMRO. ▶▶ Definitie ZZP ZZP staat voor ‘Zelfstandigen Zonder Personeel’. Ondernemers die geen personeel in dienst hebben. Het begrip verwijst ook naar de term ‘freelancer’. ▶▶ Definitie MKB MKB staat voor Midden- en KleinBedrijf. In deze publicatie hanteren we als definitie voor MKB de volgende veel gebruikte tabel: Categorie onderneming Werknemers Jaaromzet of jaarlijks balanstotaal middelgroot < 250 ≤ € 50 mln. ≤ € 43 mln. klein < 50 ≤ € 10 mln. ≤ € 10 mln. micro < 10 ≤ € 2 mln. ≤ € 2 mln. ▶▶ Definitie FTE FTE staat voor ‘full-time-equivalent’. Eén fte staat voor een volledige werkweek van 38 uur. ▶▶ Definitie BBP Bruto Binnenlands Product is de totale waarde van alle in een land geproduceerde goederen en diensten in een bepaalde periode.
  • 44.
    42 colofon Disclaimer De Visie Op Agrarisch is een uitgave van ABN AMRO. Het rapport De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door is geschreven door ABN AMRO Sector Research op verzoek van ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op ABN AMRO Sector Advisory. zorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch Sectoranalyse ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuist- Thijs Pons (thijs.pons@nl.abnamro.com) heden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in Senior Sector Econoom dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden ABN AMRO Sector Research gewijzigd. Macro economische analyse © ABN AMRO, mei 2012 Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van Nico Klene (nico.klene@nl.abnamro.com) tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt ver- Senior Econoom meld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet ABN AMRO Economisch Bureau toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen van ABN AMRO. Teksten zijn afgesloten op 27 april 2012. Interview Joep Auwerda Journalist/tekstschrijver Fotografie interview Ron Offermans Commercieel contact Piere Berntsen, 020-6281265 Directeur Agrarische Bedrijven ABN AMRO Distributie Website: www.abnamro.nl/agrarisch Telefoon: 0900-0024 (e 0,10 per minuut)
  • 45.
    0900 - 0024(E 0,10 per minuut) abnamro.nl/sectoren AA 6584 H © 05-12