Visie op Sectoren Bouw 2012

1,335 views

Published on

Met de Visie op Bouw biedt ABN AMRO naast een macro-economische visie op Nederland een omschrijving van de branches die onderdeel uit maken van de bouwsector. Met de trends en ontwikkelingen en de actuele branchecijfers kunt u uw bedrijf vergelijken met anderen.

Published in: Real Estate
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Visie op Sectoren Bouw 2012

  1. 1. visie op Sectorupdate 2012bouw en vastgoed ▶▶ Interview ▶▶ Trends & ontwikkelingen ▶▶ Sectorvisie
  2. 2. Visie op bouw en vastgoed 1Geachte relatie,Voor u ligt Visie op Sectoren (VOS), de jaarlijkse dwarsdoorsnede van hetNederlandse bedrijfsleven. In VOS worden de actuele stand van zaken en devooruitzichten van een groot aantal sectoren en branches besproken. Aan dehand van dit rapport kunt u uw onderneming spiegelen aan de trends enactuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciersis gesteld en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn voor uw eigenbranche.Als bank anno nu publiceren wij VOS ook op onze nieuwe ABN AMRO Market Insights app voor deiPad. Op deze app vindt u tevens onze andere sectorgerelateerde en macro-economische publicaties.Aan het begin van het jaar werd het Nederlandse bedrijfsleven geconfronteerd met, helaaswederom, een lichte recessie. De impact van deze nieuwe recessie wordt voor een belangrijk deelbepaald door de mate waarin een sector herstel heeft laten zien na de dip in 2009. Precies de redenwaarom nu sectoren als bouw, retail, horeca en zakelijke dienstverlening het zwaar hebben. Het lijkt er op dat mondiaal de economie zich herstelt en dit zal een positieve uitwerking hebben opde Nederlandse export. Ook kan de verwachte daling van de grondstoffenprijzen een positievebijdrage leveren. In Nederland ligt echter de belangrijkste sleutel tot structureel herstel in handen vande consument. Het consumentenvertrouwen is ongekend laag en gaat waarschijnlijk pas stijgen alsde onzekerheden over de Europese schuldencrisis, de eigen woning, pensioenen en de overheids-financiën uit de lucht zijn. Met het onlangs door een aantal politieke partijen gesloten akkoord wordter geprobeerd om het overheidstekort terug te dringen. Hoe de maatregelen zullen uitpakken op deeconomie, het consumentenvertrouwen en bijvoorbeeld de sector bouw en vastgoed is op momentvan schrijven van deze publicatie nog onduidelijk. Voor de bouwsector komt het accent meer te liggen op aanpassing van de bestaande bouw. Eenbelangrijke partij om deze te verduurzamen is veelal de installateur. Marcel Engels (voorzitter van debranchevereniging van installateurs, Uneto-VNI) en sector banker bouw Annemijn Fokkelman gingenhierover in gesprek. Daaruit bleek dat eenvoudigweg het goed afstellen van installaties al de grootstebezuiniging op kan leveren. Verder spraken ze over het gebruik van bouwinformatiemodellen envernieuwende contractvormen om de levenscyclus van een gebouw beter in beschouwing te nemen.Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachtente wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met umee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf allesucces toe!Met vriendelijke groet,Joop WijnLid Raad van Bestuur ABN AMRO
  3. 3. 2Visie op bouw envastgoedSectorupdate 2012
  4. 4. Visie op bouw en vastgoed 3 4 visie op Nederland 26 utiliteitsbouw 6 interview 28 woningbouw10 architecten- en ingenieursbureaus 30 leeswijzer12 beleggers in onroerend goed 32 colofon14 bouwmaterialenindustrie16 grond-, water- en wegenbouw18 houtindustrie20 installatiebedrijven22 makelaars onroerend goed24 projectontwikkeling
  5. 5. 4 visie op Nederland Nederlandse economie krabbelt in 2012 weer opVorig jaar is de economische groei sterk vertraagd en belandde de economie in eenrecessie die in het begin van 2012 nog voortduurde. Er zijn echter aanwijzingen dat deeconomie in het tweede halfjaar weer groei zal vertonen – waarschijnlijk dankzij eenaantrekkende uitvoer. De consumptieve bestedingen dalen naar verwachting opnieuw.In 2011 groeide de economie met 1,2%. Ten opzichte van de groei gemiddelde jaargroei toch op 3,8% is uitgekomen, is dan ook gro-in 2010 (+1,7%) leek de afzwakking beperkt, maar achter die 1,2% tendeels toe te schrijven aan het stevige groeitempo tegen het eindgaat een forse afkoeling van de economie schuil in de loop van het van 2010.jaar. In het eerste kwartaal van 2011 steeg het bruto binnenlandsproduct (bbp) nog met 0,75% ten opzichte van de voorgaande peri- De forse afkoeling bij de uitvoer komt grotendeels, of zelfs hele-ode. In de daaropvolgende kwartalen viel dat cijfer steeds lager uit. maal, op het conto van de afzetmarkten. Driekwart van de goede-In het derde en vierde kwartaal was zelfs sprake van krimp (respec- renuitvoer blijft in de EU en daarvan blijft het overgrote deel binnentievelijk -0,4 en -0,6% kwartaal-op-kwartaal). Deze ontwikkeling stak de eurozone (krap 59% van de totale goederenuitvoer). De totaleongunstig af bij die van de eurozone als geheel. In het derde kwar- goedereninvoer van de eurozone is zelfs nog wat meer terug-taal kromp de Nederlandse economie al, terwijl de eurozone-econo- gevallen dan de Nederlandse uitvoer. We zien hier de gevolgen vanmie nog een plus liet optekenen en in het slotkwartaal van 2011 viel diverse groeivertragende factoren. Denk aan de hoge olieprijzenhet groeicijfer (-0,6%) opnieuw lager uit dan dat voor de eurozone begin 2011, bezuinigingen door overheden en de grote onrust alsals geheel (-0,3%). Jaar-op-jaar viel de groei van het bbp terug van gevolg van de staatsschuldencrisis in de eurozone. Met name die+2,2% in het begin van het jaar naar -0,2% in het laatste kwartaal. laatste factor heeft het vertrouwen in de economie in de tweede helft van het afgelopen jaar stevig doen slinken.Afzwakking groei economie voorbij? 6 120 De economie van de eurozone is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2012 opnieuw gekrompen. Dat kan worden afgeleid 3 105 uit de begin april beschikbare indicatoren. ABN AMRO verwacht dat de eurozone-economie in het tweede kwartaal stabiliseert, om % 0 90 vanaf het midden van het jaar weer wat te gaan groeien. Dit be- 75 scheiden herstel kan vooral worden toegeschreven aan de opleving -3 van de wereldhandel. De binnenlandse bestedingen in de eurozone -6 60 staan echter onder druk van bezuinigingsmaatregelen. Duitsland 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011 bbp (% j-o-j; l.as) lijkt hierop overigens een uitzondering te vormen. Economisch-sentimentindicator (r.as)Bron: Thomson Reuters Datastream De laatste Nederlandse uitvoercijfers lijken (al) wat minder ongun- stig. In de jaar-op-jaarvergelijking zagen we eind vorig jaar en beginUitvoergroei sterk vertraagd, maar dit jaar weer enige stijging van het groeicijfer. Ook de indicatie vaneerste lichtpuntjes zichtbaar de inkoopmanagersindex (PMI) is beter: de deelindex voor de ex- portorders lag in januari en vooral in februari boven de 50, dat is hetKijken we naar het verloop van de verschillende bestedingscompo- niveau dat het verschil markeert tussen krimp en groei. Hoewel wenenten, dan valt op dat de uitvoer (de kurk waar de economie op in maart weer een daling zagen, bleef deze deel-PMI in die maanddrijft) in de loop van het jaar per saldo niet is toegenomen (0,0% nog duidelijk boven de 50.j-o-j in vierde kwartaal). Na bescheiden kwartaal-op-kwartaal-plus-sen in het eerste halfjaar, was daarna sprake van minnen. Dat de
  6. 6. Visie op Nederland 5Uitvoergroei lijkt dal gepasseerd Bedrijven die overwegend op de binnenlandse markt georiënteerdPMI >50 wijst op groei; <50 – krimp zijn (zie ook hieronder), zullen het in 2012 in doorsnee moeilijker 20 70 hebben dan bedrijven die meer exportgericht zijn. 10 60 Huizenmarkt zit vast De huizenmarkt zit in het slop en er is weinig vertrouwen dat de si-% 0 50 tuatie spoedig verbetert. De marktindicator van Vereniging Eigen -10 Huis bereikte in maart een nieuw dieptepunt. Het gebrek aan ver- 40 trouwen draagt bij aan de verwachting dat de huizenprijzen verder -20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 30 zullen dalen. Deze verwachting wordt verder gevoed door de ont- Uitvoer goederen (% j-o-j; l.as) wikkeling van het transactievolume. Het teleurstellend lage aantal PMI exportorders (index; r.as) transacties in de eerste maanden van het jaar laat zien dat de hui-Bron: CBS, Markit NEVI zenmarkt volledig is verkrampt. Dit lage aantal woningtransacties valt deels terug te voeren op de minder ruimhartige verstrekking vanBinnenlandse bestedingen onder druk hypotheken. De beperkingen op de leencapaciteit vanuit de regelge-De zwakke stee van de Nederlandse economie is de particuliere ving, zoals de strengere Gedragscode Hypothecaire Financieringen,consumptie. Deze is al vier kwartalen achtereen gekrompen met de verlaagde Nibud-woonquote en de internationaal aangescherpteals dieptepunt een terugval van 0,9% kwartaal-op-kwartaal eind kredietvoorwaarden van banken, zijn verantwoordelijk voor een2011. Daarmee lag de consumptie op het laagste niveau sinds eind minder ruimhartige kredietverlening. Daarnaast speelt de discussie2003! Gemiddeld kromp de consumptie vorig jaar met 1%. Dat is over de toekomst van de hypotheekrenteaftrek. ABN AMRO houdtbeduidend meer dan de daling van het reëel beschikbaar inkomen er rekening mee dat de huizenmarkt voorlopig vast blijft zitten.met bijna een half procent. Factoren die verantwoordelijk zijn voor Hoewel de beperkte omvang van de woningvoorraad een prijsvaldeze sterkere daling van de consumptie, zijn het vermogensverlies helpt voorkomen, dient rekening te worden gehouden met een ver-op de aandelen- en de huizenmarkt en het sterk gedaalde consu- dere daling van de huizenprijzen. We schatten dat de huizenprijzenmentenvertrouwen. Dat vertrouwen stond vorig jaar ook elders in dit jaar met 5% dalen. Ook het aantal transacties blijft laag.de eurozone onder druk vanwege de staatsschuldencrisis, maar inons land speelden nog meer factoren. Zo was er onzekerheid overde hoogte van de pensioenen vanwege de gedaalde, en te lage, Inflatiedekkingsgraden van pensioenfondsen. Verder is er het hete hangij- De inflatie liep in 2011 geleidelijk op van 2% in het begin van hetzer van de hypotheekrenteaftrek. Ten slotte wijzen we op de extra jaar naar een piek van 2,7% in september. De toename van hetbezuinigingen. Omdat het begrotingstekort in 2013 flink te hoog prijsstijgingstempo was het gevolg van onder meer hogere arbeids-dreigt uit te vallen, moet fors extra worden bezuinigd. Ook dat kan kosten en energieprijzen. Daarna viel het cijfer wat terug naar 2,5%van invloed zijn op de stemming van de consument. in de eerste drie maanden van 2012. Gemiddeld kwam de inflatie inIn 2012 neemt de koopkracht opnieuw af: door bezuinigingsmaatre- 2011 uit op 2,3%.gelen én omdat de brutoloonstijging (al is deze iets hoger dan in2011) weer achterblijft bij de inflatie. Alles overziend, gaan we ervan In de loop van 2012 kan het inflatietempo verder afnemen. Dezeuit dat de consumptie dit jaar opnieuw krimp zal vertonen. verwachting baseert ABN AMRO op de aanname dat de olie- prijzen verder dalen, aangezien het risico van een escalatie in hetHoewel we voor het tweede halfjaar – vooral dankzij de voorzichtig Midden-Oosten is afgenomen. Echter, door de aangekondigdeaantrekkende uitvoer – weer wat economische groei verwachten, BTW-verhoging kan in het vierde kwartaal de inflatie een sprongzal het bbp dit jaar (gemiddeld) toch duidelijk dalen. Maar voor 2013 maken.wordt weer een positief cijfer voorzien.Particuliere consumptie daalt verder Risico’s 3 De risico’s voor het scenario van ABN AMRO liggen vooral aan de 2 ‘onderkant’. In ons scenario gaan wij ervan uit dat de Europese be- 1 leidsmakers erin slagen de staatsschuldencrisis verder te bedwin-%0 gen, maar dit is verre van zeker. Een nieuwe escalatie van de -1 staatsschuldencrisis in de eurozone is niet ondenkbaar. Verder -2 zouden de olieprijzen kunnen stijgen. De economische groei zou in -3 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 beide gevallen worden gedrukt; en de inflatie valt - bij stijgende olie- Reëel beschikbaar inkomen Particuliere consumptie prijzen - hoger uit. Ook bestaat het risico dat de situatie op de hui-Bron: CBS, ABN AMRO Economisch Bureau zenmarkt verder verslechtert.
  7. 7. 6Links: Marcel Engels, voorzitter van Uneto-VNI.Rechts: Annemijn Fokkelman, sector banker Infrastructure & construction ABN AMRO. Marcel Engels, Uneto-VNI: ‘Energie besparen lukt alleen met goede samenwerking’De bouwproductie was zich begin 2011 enigszins aan het herstellen, volgens cijfers vanhet EIB. Maar door de Europese schuldencrisis is de EIB-prognose voor 2012: 3,5% daling.De installatiesector blijft enigszins buiten schot. Omdat het accent méér komt te liggen opaanpassing van bestaande bouw. Een langere levenscyclus en fikse energiebesparing zijnwelkom, zeker in mindere tijden. Installateurs spelen daarbij een cruciale rol.De sector is realistisch over de mogelijkheden: soms is het beter de sloopkogel te hijsen.Andere kans: woningen aanpassen, zodat ouderen langer thuis kunnen wonen.Scheelt zorgkosten. Waar moet de sector op inzetten? Engels is voorzitter van Uneto-VNI,ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de elektrotechnische detailhandel.Fokkelman is sector banker Infrastructure & construction ABN AMRO.
  8. 8. Interview 7De digitale revolutie heeft grote invloed op de sector. Denk aan de ‘Goede tuning bestaande installatiesslimme, digitale meters waarmee energiebedrijven op afstand deelektriciteitsmeter van consumenten kunnen aflezen. Aan app’s levert grootste bezuiniging op’op smartphones waarmee consumenten elektriciteitsbesparingtot een uitdagend spel kunnen verheffen. Aan het smart grid, eenslim netwerk waarmee consumenten ook elektriciteit, opgewektmet zonnepanelen, kunnen toeleveren aan het net, waarna de rijksoverheid werkt tegenwoordig uitsluitend met bedrijven dieverrekening automatisch plaatsvindt. De auteurs van Radar 2020, met BIM overweg kunnen. Er zijn een stuk of vijf verschillendeverkenning van belangrijke toekomstontwikkelingen voor softwarepakketten waarmee met BIM gewerkt kan worden. Eninstallatiebedrijven (uitgegeven door Uneto-VNI) zien internet als het is niet aan Uneto-VNI om te bepalen welk softwarepakket deeen grote driver voor de sector. Ook kleine bedrijven kunnen er standaard moet worden. May the best one win. Maar wat ik wélhun voordeel mee doen, door via digitale netwerken beter samen uiterst belangrijk vind, is dat de gekozen software compatible iste werken, waardoor ze grotere opdrachten uit de markt kunnen met onze objectenbibliotheek. Want als onze digitale verzamelingvissen. van dingen is vastgeknoopt aan het BIM, dan kun je er veel meer mee doen. Rekenen, offertes maken, engineering. We overleggen met de verschillende software-ontwikkelaars, maar onduidelijk isAugmented reality nog of onze bibliotheek met alle vijf de softwarepakketten in BIMMarcel Engels: ‘Ook de nood van het tekort aan vakmensen in de geïntegreerd kan gaan worden. Nogmaals: het is uiterst belangrijksector, die een aanhoudende bron van zorg is, ook nu, kan door dat dat goed geregeld wordt.’de digitale revolutie worden verlicht. Dan hebben we hetbijvoorbeeld over augmented reality. Technisch is het al mogelijk Annemijn Fokkelman: ‘Dat belang zie ik wel. Jullie sector is verdat een monteur in het beeldscherm van zijn bril precies ziet gevorderd met zo’n digitale bibliotheek, en heeft er ook aardigaangegeven welk onderhoud hij moet uitvoeren, en welke veel geld in geïnvesteerd. Bouwmaterialenproducenten zijnmodules vervangen moeten worden. Mocht hij er op die manier bijvoorbeeld minder ver. Veel ondernemers zien BIM enniet uit kunnen komen, dan kan hij online hulp krijgen van een ketensamenwerking als een software-investering, terwijl het vééltechnisch expert op de thuisbasis die, meekijkend via de bril, het meer is dan dat. Het is een nieuwe, efficiënte manier van samen-probleem kan oplossen. Die expert kan zo tien monteurs in het werken die heel veel besparing van faalkosten kan opleveren. Ikveld aansturen, en is dus veel efficiënter bezig.’ zou tegen ondernemers willen zeggen: dit is de toekomst, ga werken met BIM, als je tenminste wilt meekomen met je‘Het zijn werkelijk ongelooflijke ontwikkelingen. Het gaat allemaal opdrachtgevers. De Rijksgebouwendienst stelt BIM al verplicht,erg snel en Uneto-VNI speelt een grote rol in het proces om alle woningcorporaties zijn er ook al steeds vaker mee bezig. Met BIMbetrokken bedrijven up-to-date te laten werken. We zijn er natuur- houd je aansluiting bij de markt. Je móet het omarmen. Wellichtlijk al langer mee bezig. Sinds de jaren negentig ontwikkelen we heb je door de crisis meer tijd dan anders. Gebruik die om je teonze objectenbibliotheek. Een ongelooflijk saai woord voor een verdiepen in slim werken met BIM. Van zo’n tijdsinvestering kunbelangrijke digitale databank: een generieke beschrijving van je veel plezier hebben.’allerlei onderdelen waaruit een installatie bestaat.Alles staat erin; materiaalkeuze, afmetingen, de code. Diebibliotheek kan in principe worden vastgeknoopt aan een BIM, Wordt sector concertmeester?een Bouw Informatie Model.’ Engels: ‘Met BIM is integraal ontwerpen eenvoudiger. En dat is weer belangrijker naarmate installaties energiezuiniger, duurzamer worden. Eén van de lessen van het debacle in de AmersfoortseRijksoverheid verplicht BIM wijk Vathorst, waar bewoners door niet goed geïnstalleerde enEngels: ‘BIM is een driedimensionale bouwtekening op internet, slecht onderhouden luchtverversingssystemen gezondheids-waar door betrokken partijen informatie uit gehaald kan worden, klachten kregen, is dat architecten te weinig ruimte haddenen uiteraard aan toegevoegd. Dan hebben we het over de hele ingetekend om de installaties te kunnen plaatsen. De geluid-bouwkolom: de architect, de constructeur, de aannemer, dempers waren bijvoorbeeld in de kelderkast blijven staan. Ommaterialentoeleveranciers en uiteraard de installateurs. De als installateur dat soort bouwfouten te helpen voorkomen, moet
  9. 9. 8je vanaf het begin van het proces aangehaakt te zijn, en dat kan Tegelijkertijd is het door de crisis, waarbij de bouw het hardstmet BIM. Een installateur zou dan wat meer concertmeester getroffen is, niet altijd gemakkelijk om financiering rond te krijgenkunnen zijn, in plaats van gewoon orkestlid. Dirigent is wellicht voor besparende maatregelen. Technisch en qua product-wat veel gevraagd. Maar als straks iedereen in hetzelfde marktcombinatie is er heel veel mogelijk, zowel bij kantoren als bij3D-model werkt, kan de installateur zich eerder met het bouw- woonhuizen. Woningen met een Energie Prestatie Coëfficiëntproces bemoeien. Vroeger werd de installateur pas helemaal aan (EPC) van 0,2 kunnen zonder problemen nieuw gebouwd worden.het einde erbij gehaald, dat is nu wel beter, maar met BIM kan er En energy service companies, andere marktpartijen dan deopnieuw een stap vooruit gezet worden.’ energiebedrijven, kunnen gebruikers van kantoren lagere energiekosten garanderen dan ze nu betalen. Het verdienmodel is eenvoudig; energy service companies investeren in state-of-the- ‘Met BIM houd je aansluiting bij de art geavanceerde, superzuinige installaties. Ze verzorgen de markt, je móet het omarmen’’ plaatsing bij de opdrachtgever, het onderhoud en de administratie, waarna de toekomstige energiebesparingen in hun portemonnee terugvloeien en de gebruiker een lager vast termijnbedrag betaalt. Een win-win situatie. De zaken liggen wat moeilijker als het gaat om bestaande woningbouw.’Fokkelman: ‘Bij het levenscyclus-denken in de bouw spelenbedrijven in de installatiesector een steeds grotere rol. Ze spelen Engels: ‘Kijk, als het gaat om bewoners van een koophuis die debeter op wensen van de klanten in. Het is niet zo: ik bouw een middelen hebben, dan is het verhaal simpel. De investeringeninstallatie en geef maar een belletje als er problemen zijn. Je ziet doen zij zelf en die verdienen zich redelijk snel terug. Of door eensteeds meer contracten waarin over tien, twintig jaar gegaran- lagere rekening, of door een hogere marktwaarde van het huis.deerde prestaties van de installaties zijn vastgelegd, tegen eenvastgelegde prijs. Slim, voor beide partijen. De opdrachtgeverweet precies waar hij aan toe is. En installatiebedrijven zélfhebben er het grootste belang bij om onderhoud snel, accuraat,en tegen de laagste kosten te doen. Dat soort contracten kan opallerlei schaalgroottes worden afgesloten, variërend van éénwoonhuis tot een groep huizen, van één bedrijfspand tot eenbedrijventerrein.’Kromhout Kazerne UtrechtFokkelman: ‘De overheid kiest steeds vaker voor langetermijn-constructies van Publiek Private Samenwerking (PPS). DeKromhout Kazerne Utrecht is er een recent en mooi voorbeeldvan. De claim is dat het ministerie van Defensie met dit grootstePPS-huisvestingsproject in Nederland, vergeleken met eentraditionele aanbesteding, zo’n 15% lagere levensduurkostenheeft. Het consortium Komfort is niet alleen verantwoordelijk voorhet ontwerp, de bouw en de financiering, maar tot 2035 ook nogvoor onderhoud, beheer en facilitaire dienstverlening.’Fokkelman: ‘Het zijn twee wringende ontwikkelingen. Energie-besparing staat, door het klimaatdebat, hoog op de agenda. Marcel Engels.
  10. 10. Interview 9Dat ligt lastiger bij huurwoningen. Huurders hebben meestal hetgeld niet voor de aanpassingen. Bovendien is de woning hun ‘Waarom geen fiscaal voordeel vooreigendom ook niet, dus als ze er wél geld in kunnen steken, dan huizen met gunstige energielabels?’is het financieel gezien minder zeker of ze er zelf profijt van zullenhebben. Als je snel na een renovatie verhuist, en de corporatiebetaalt de investering niet terug, dan verlies je grotendeels jegeld. Want terugverdienen met de energierekening kan dan niet ‘Uneto-VNI vindt dat installaties weer verplicht gekeurd zoudenmeer. Sommige woningbouwcorporaties lossen dat nu op door de moeten worden. Niet per se ieder jaar, maar wel op transitie-energiebesparingsopbrengsten met de huurders te delen. De momenten, als iemand verhuist uit een kantoor of woning.corporaties gebruiken hun helft van de besparingen om de Vroeger kwam er iemand van het elektriciteitsbedrijf keuren of deinvesteringen terug te betalen. En huurders hebben een lagere leidingen voor gas en licht nog veilig waren. Zo niet: dan moestenenergierekening, zo hebben beide partijen er baat bij.’ ze vernieuwd. Dat werd vanuit de gemeente geregeld. Dat heeft de overheid losgelaten; al zijn er tien verhuizingen geweest; er wordt nooit meer naar installaties gekeken en dan kunnen erSamenwerking bij energiebesparing opeens rare dingen gebeuren. In Duitsland wordt nog wel altijdFokkelman: ‘Omdat het lastiger is je huis te verkopen deze dagen, van overheidswege gekeken of installaties in orde zijn. Daarkiezen consumenten er steeds vaker voor om te investeren in hun zouden wij ook weer naartoe moeten.’koophuis. Dat vergroot het comfort. En als ze straks willenverkopen, ligt een huis met een gunstig energielabel straks beter ‘Het zou mooi zijn om op transitiemomenten ook verplicht tein de markt. De installateur speelt een grote rol bij renovaties.’ stellen het energielabel van een huis vast te stellen. In FrankrijkEngels: ‘Klopt, en het slimst kun je die renovatie aanpakken voor en Denemarken mogen huizen niet van eigenaar verwisselengroepen woonhuizen. Maar ik zeg er wel bij: het heeft niet zo veel zonder dat ze een energielabel hebben. De overheid zou gunstigezin om energiezuinige installaties aan te leggen, en de rest niet energielabels een fiscaal voordeel kunnen geven. Net zoals metgoed te doen. Dus je moet goed samenwerken met bouwers, auto’s is gebeurd. Dat zou geregeld kunnen worden via de OZB,isolatiebedrijven en energie-adviseurs. Zodat je een optimale of de overdrachtsbelasting. A-labels betalen bijvoorbeeld 2% ofcombinatie krijgt van systemen en oplossingen. Dáár gaat het 0% en G-labels 6%. Hou me ten goede; hoe dat precies moet,natuurlijk om bij energie besparen. Daarom heeft Uneto-VNI onder daar gaat Uneto-VNI niet over, dat moeten ze in Den Haagde naam E.nu, verschillende samenwerkingsverbanden opgericht uitmaken.’in regio’s.’Fiscaal voordeel energielabels Uneto-VNI: de sector-spreekbuisEngels: ‘We hebben het nu over een grootse aanpak. Maar weet Uneto-VNI is de ondernemersorganisatie voor de installatiebrancheje wat nou zo gek is? Dat al iets heel simpels voor nog véél en de elektrotechnische detailhandel. Twee belangrijke economi-grotere effecten kan zorgen. De allergrootste energiebezuiniging sche sectoren. Actief in woningbouw, utiliteitsbouw, industrie en dekun je bereiken door gewoon alle bestaande installaties goed af te infrastructurele sector. Werkgeversorganisatie Uneto-VNI heeftstellen. Ergo: het onderhoud serieus laten uitvoeren. Dat zou al veel contacten met de politiek (Den Haag en Brussel), het onder-een énorme verspilling voorkomen. Vooral installaties waarbij je wijs, de media, vakbonden en fabrikanten- en consumentenorgani-het niet zo merkt als ze slecht staan afgesteld, voor saties. Leden krijgen steun om maatschappelijke thema’s als duur-luchtverversing bijvoorbeeld, worden nog het slechtst zaamheid en vergrijzing praktisch te vertalen. Uneto-VNI ontwikkeltonderhouden. Dat moet en kán veel beter.’ kennis, jaagt innovatie aan. Vijfduizend bedrijven (goed voor 130.000 banen) zijn lid van Uneto-VNI. Ze vertegenwoordigen 90% van de omzet in de installatiebranche.
  11. 11. 10 architecten- en ingenieursbureaus Tweede dip bouwproductie raakt zowel architecten als ingenieurs Evaluatie bedrijfsstrategie en sturing op kosten en winst van groot belang In 2012 krimpt omzet architectenbureaus met 5% en van ingenieursbureaus met 6% Branchebeschrijving Architecten zorgen voor het ontwerp, het bestek en de begroting van procestechniek. Een gering aantal grote, internationaal opererende (nieuw)bouwprojecten. Ook zijn zij betrokken bij verbouwingen en bureaus domineert de ingenieursbranche. Deze ingenieursbureaus restauraties. Ingenieursbureaus adviseren, ontwerpen, verrichten hebben qua omzet en aantal werknemers een overheersende positie haalbaarheidsstudies, berekenen en begeleiden plannen op terreinen als binnen de branche. bouw, installatietechniek, milieutechniek, machinebouw en Trends en ontwikkelingen In 2011 kromp de bouwsom van nieuwe opdrachten bij architecten voor budgetten op orde te krijgen. Hierdoor is de orderportefeuille van het vierde jaar op rij; ten opzichte van 2007 met 64%. De omzet is sinds ingenieursbureaus afgenomen, staan de tarieven onder druk en neemt de grote crisis met 30% gedaald. Dit heeft geleid tot veel uittreders bij de werkgelegenheid af. Positief is dat het wetsvoorstel voor de nieuwe kleine bureaus en reorganisaties bij grotere spelers. Ingenieursbureaus aanbestedingswet op 14 februari 2012 is aangenomen door de Tweede ondervonden in 2011 minder hinder van de crisis in de bouw. Kamer. Belangrijke veranderingen zijn, dat in de nieuwe wet het onnodig Internationale spelers profiteerden van hun kennis en reputatie en de clusteren van opdrachten wordt tegengegaan, vergelijkbare in plaats van grote vraag naar hun specialismen op gebieden als landaanwinning, gelijke projecten als referenties kunnen dienen en omzeteisen worden waterveiligheid en offshore. Ingenieursbureaus die hoofzakelijk in beperkt. De rol van Bouw Informatie Modellen neemt steeds verder Nederland actief zijn, hadden het moeilijker. De recessie in de tweede toe. De Rijksgebouwendienst verplicht het gebruik van deze modellen al helft van 2011 heeft de investeringsbereidheid van het bedrijfsleven in sommige geïntegreerde contracten. aangetast. Bovendien zijn overheden hard aan het bezuinigen om hun Onze visie Doordat de bouwproductie in 2012 voor een tweede keer in korte tijd inkomstenbron hadden. In deze moeilijke tijden zijn deze relaties niet terugvalt, zijn de problemen voor architecten en ingenieurs nog niet vanzelfsprekend rendabel meer en is het interessanter om nieuwe achter de rug. We verwachten een productiedaling van 3,5%, waarbij de projecten aan te nemen op basis van de verwachte winstgevendheid. woningbouw, utiliteitsbouw en de grond-, weg- en waterbouw ongeveer Daarnaast is het belangrijk om de kosten op individueel projectniveau even hard worden geraakt. In sommige marktsegmenten, zoals in het actief te managen. We zien dat grote architecten- en ingenieursbureaus onderwijs en de gezondheidszorg, blijven de investeringen op peil of en niche-spelers steeds vaker hun klanten volgen en daardoor een grote nemen toe, maar hier is de concurrentie groot. In deze moeilijke tijden internationale aanwezigheid hebben. Voor kleine en middelgrote moeten de kosten onder controle gehouden worden. Daarnaast is het bureaus is het van belang om een breed dienstenpakket aan te bieden van groot belang om te onderzoeken of de bedrijfsstrategie nog past bij door in meerdere markten actief te zijn, zodat men minder gevoelig is de huidige tijd. In het verleden gingen architecten en ingenieurs veelal voor conjuncturele schommelingen. langetermijnrelaties aan met opdrachtgevers, waardoor ze een stabiele Kerngegevens Websites Omzetgroei architecten: -8,8% Aantal architectenbureaus: 5.055 www.bna.nl Omzetgroei ingenieurs: -4,1% Aantal ingenieursbureaus: 27.410 www.nlingenieurs.nl www.kiviniria.net ABN AMRO omzetverwachting architecten 2012: -5% www.deingenieur.nl ABN AMRO omzetverwachting ingenieurs 2012: -6%
  12. 12. architecten- en ingenieursbureaus 11Omzet architecten- en ingenieursbureaus verder gedaald Bron: CBS▶▶ Sinds de grote crisis is de omzet van architecten in totaal met 30% 15% gedaald. De omzet bij ingenieursbureaus daalde in dezelfde 10% periode met slechts 8%. Ingenieurs deden het beter, omdat zij niet 5% uitsluitend van de bouw afhankelijk zijn. 0% 0%▶▶ Door de forse bezuinigingen bij de overheden, een belangrijke -5% opdrachtgever, zal de omzet voor nationaal georiënteerde bureaus in 2012 dalen. Grote internationale en specialistische bureaus zijn -10% minder afhankelijk van de Nederlandse markt en worden minder -15% 2007 2008 2009 2010 2011 geraakt. Totaal Architectenbureaus IngenieursbureausExploitatiebeeld verbeterd Bron: CBS▶▶ Architecten en ingenieurs wisten in 2010, ondanks de moeilijke Bedrijfsresultaat marktomstandigheden in de bouw, een beter bedrijfsresultaat te Afschrijvingen realiseren. 3% 6%▶▶ De kosten van de omzet daalden met 3% als gevolg van betere kostenbeheersing. 49% Kosten van de omzet▶▶ De arbeidskosten stegen met 2%, doordat er meer werd gereor- 42% ganiseerd. Het aandeel van de afschrijvingen bleef vrijwel Arbeidskosten onveranderd.Minder nieuwe opdrachten voor architecten Bron: CBS▶▶ De bouwsom nieuwe opdrachten voor architecten is in 2011 verder 125 gedaald. De lage investeringsbereidheid van huishoudens en het 100 bedrijfsleven was hier debet aan.▶▶ De daling vindt vooral in de nieuwbouw plaats, waar de instroom 75 van opdrachten met bijna 70% is gedaald ten opzichte van 2007. 50▶▶ De instroom van renovatieprojecten daalde met ‘slechts’ eenderde. Index (2007=100) 25 Het aandeel is echter klein, waardoor architecten niet op dit segment kunnen terugvallen. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Woningen Utiliteitsgebouwen TotaalBouwproductie daalt in 2012 Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ In 2011 nam de woningbouwproductie met 4% toe. Het tijdelijk 5% verlaagde btw-tarief en de milde winter zorgden voor deze positieve impuls. 0%▶▶ De utiliteitsbouwproductie steeg in 2011 met 3% en werd gedreven door een sterke groei van kleine, niet-vergunnings- -5% verplichte werkzaamheden. -10%▶▶ Voor 2012 wordt een terugval van de burgerlijke en utiliteitsbouw verwacht, als gevolg van de crisis op de woningmarkt, de -15% overheidsbezuinigingen en lage investeringsbereidheid van 2009 2010 2011r 2012v 2013v Woningen Utiliteitsbouw ondernemers.
  13. 13. 12 beleggers in OG Meer vraag naar duurzaam vastgoed door lagere kosten over levensduur panden Meer interesse in huurwoningen boven liberalisatiegrens Huren in 2012 onder druk, leegstand neemt toe Branchebeschrijving Beleggers in onroerend goed zijn vooral actief op de woningmarkt en de beleggingen kennen een langetermijnhorizon. Het beleggings- de commerciële onroerendgoedmarkt. Hun kernactiviteiten zijn het rendement bestaat uit twee componenten: direct rendement direct beleggen in vastgoed en het exploiteren ervan. Het aan- en (huurinkomsten minus exploitatiekosten/aankoopsom) en indirect verkopen van vastgoed is ook onderdeel van de bedrijfsvoering, maar rendement (waardeontwikkeling vastgoed). Trends en ontwikkelingen Het beleggingsklimaat verslechterde in 2011, mede door de Europese winkelstraten) zeer groot, terwijl de leegstand op B en C locaties (aan- schuldencrisis. Er was minder vreemd vermogen beschikbaar en finan- loopstraten en buurtwinkelcentra) verder opliep. Op de kantorenmarkt ciers keken kritischer naar de schuldratio dan voor de grote crisis. Bo- vindt eenzelfde ontwikkeling plaats. Verouderde kantoorpanden vendien was het beleggingsvertrouwen in Nederlands vastgoed laag, worden ingeruild voor nieuwe, flexibele kantoorpanden op goede loca- door de negatieve waardegroei in bijna alle deelmarkten, exclusief de ties. Door de crisis op de (koop)woningmarkt is de vraag naar betaal- winkelmarkt. Hierdoor nam het investeringsniveau in vastgoed af. De bare woningen in de vrije huursector toegenomen. Beleggers kijken directe rendementen stegen in de winkel- en kantorenmarkt door de door de huidige marktomstandigheden meer naar de ‘total cost of lagere transactieprijzen. De rendementen van bedrijfspanden en wo- ownership’ van vastgoed. Duurzame gebouwen scoren over het alge- ningen bleven vrijwel ongewijzigd. In alle commerciële vastgoedmark- meen beter op dit punt, waardoor de vraag naar deze objecten toe- ten is de enorme kloof tussen de top- en secundaire locaties verder neemt. Bovendien zijn gebruikers bereid om meer huur te betalen toegenomen. Zo is de vraag naar winkelruimte op A1 locaties (hoofd- voor duurzaam vastgoed, vanwege de lagere gebruikskosten. Onze visie Door de marktomstandigheden in 2012, staan vastgoedbeleggers voor huurverhoging is bedoeld om het scheefwonen te ontmoedigen en een aantal uitdagingen. Zo zal het proces van deleveragen doorgaan en maakt het voor beleggers interessant om in het segment net boven de staan een groot aantal vastgoedfondsen aan de vooravond van een huurliberalisatiegrens te stappen. Op de kantorenmarkt neemt de vraag herfinancieringsronde voor leningen die in de hoogtijdagen zijn naar kleinere kantoorpanden toe, doordat steeds meer bedrijven en afgesloten. Daarnaast ondervindt de branche hinder van het tegen- publieke instanties overstappen op Het Nieuwe Werken. Daarnaast zittende economische tij, waardoor de huren onder druk staan en de zullen beleggers meer moeten gaan investeren om hun panden leegstand verder oploopt. We zien kansen in de woningmarkt, en dan aantrekkelijk te houden/maken voor huurders. Dalende consumenten- vooral in het middeldure huursegment. Dit komt omdat de beoogde bestedingen en de opkomst van online retail plagen de winkelmarkt. jaarlijkse huurverhoging van huishoudens met een inkomen van Ondernemers willen hierdoor meer flexibiliteit in hun huurcontracten, EUR 43.000 de inflatie plus maximaal 5% mag bedragen. Deze extra bijvoorbeeld door op omzet gebaseerde huurcontracten. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 19.895 Leegstand kantorenmarkt: 14,3% www.ipd.com ▶▶ waarvan verhuur: 15.330 Leegstand winkelmarkt: 6,0% www.ivbn.nl ▶▶ waarvan handel: 4.565 Totaal rendement (ROZ/IPD): +3,8% www.propertynl.com www.vastgoedmonitor.nl
  14. 14. beleggers in OG 13Direct rendement verslechterd Bron: ROZ/IPD▶▶ De directe rendementen van kantoren en winkels stegen in 2011. 8% Dit werd veroorzaakt door lagere transactieprijzen, als gevolg van de dunne markt en het vertrek van grote buitenlandse beleggers. 7%▶▶ Door het aantrekken van de economie in de eerste helft van 2011, 6% was er meer vraag naar bedrijfsruimten en stegen de aankoop- sommen en de huren. Per saldo daalde hierdoor het directe 5% rendement fractioneel. 4% 2007 2008 2009 2010 2011 Kantoren Bedrijfsruimten WinkelsIndirect rendement onder druk Bron: ROZ/IPD▶▶ De waardegroei van kantoren en bedrijfsruimte daalde in 2011 voor 10% een vierde jaar op rij. In beide segmenten staat de waarde van minder courante en leegstaande panden onder druk. 5%▶▶ De waarde van winkelpanden ontwikkelde zich, ondanks de lagere consumptie, positief door de schaarste aan winkelvastgoed in 0% hoofdwinkelstraten en de sterke vraag van grote winkelketens. -5% -10% 2007 2008 2009 2010 2011 Kantoren Bedrijfsruimten WinkelsNieuwe beleggingen nemen af Bron: Vastgoedmarkt▶▶ Het nieuwe beleggingsvolume kromp met 15% in 2011. Dit werd hoofdzakelijk veroorzaakt door de terugval van beleggingen in 5 kantoren. 4▶▶ De terugval van beleggingen in kantoren komt door de terug- 3 houdendheid van buitenlandse beleggers vanwege de problemen op de Nederlandse kantorenmarkt. 2▶▶ Er werd meer belegd in winkelruimte. Dit segment heeft het 1 tijdens en na de kredietcrisis beter gedaan dan andere vastgoed- EUR mrd segmenten. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Kantoren Winkels BedrijfsruimteAanbod en opname toegenomen Bron: Dynamis, DTZ Zadelhoff, PropertyNL▶▶ In 2011 was de opname van kantoorruimte wederom zeer laag. 10,0 1,00 De vraag naar kantoren staat al jaren onder druk door Het Nieuwe Werken. Hierdoor blijft het aanbod hoog. 7,5 0,75▶▶ De opname van winkels nam in 2011 met 16% toe door de opmars 5,0 0,50 van grote (internationale) winkelketens. Het aanbod steeg fractioneel. 2,5 0,25▶▶ De aanzienlijke stijging van de opname van bedrijfsruimte in 2011 x mln m2 x mln m2 is te herleiden tot het aantrekken van de economie in het eerste 0,0 0,00 2007 2008 2009 2010 2011 halfjaar van 2011. Aanbod kantoren (l.as) Opname kantoren (l.as) Aanbod bedrijfsruimten (l.as) Opname bedrijfsruimten (l.as) Aanbod winkelruimte (r.as) Opname winkelruimte (r.as)
  15. 15. 14 bouwmaterialenindustrie Hogere eisen aan gebouwen vragen innovatieve oplossingen bouwmaterialenfabrikanten Ketensamenwerking en levenscyclusbenadering bieden kansen Operationele marges in 2012 onder druk door krimpende bouwproductie en hoge olieprijs Branchebeschrijving De bouwmaterialenindustrie omvat de productie van onder meer De NVTB (Nederlands Verbond Toelevering Bouw) behartigt de stortklaar beton, betonproducten, cement, gips, glas (veiligheidsglas gemeenschappelijke belangen van de industrie op het gebied van de of meerwandig glas), asfalt, baksteen en aardewerk. Ongeveer productie en handel in bouwproducten. eenderde van deze bedrijven is actief in de beton- en cementindustrie. Trends en ontwikkelingen In 2011 herstelde de bouwmaterialenindustrie van de krimp in de vorige deze aansluitingen al aan te brengen. Er is steeds meer aandacht voor twee jaren. De bouwproductie nam met 3,5% toe, waardoor de vraag duurzame bouwmaterialen die het grondstofverbruik verminderen, door naar bouwmaterialen duidelijk toenam. De bezettingsgraad van de bijvoorbeeld meer te recyclen. Daarnaast worden productieprocessen bouwmaterialenindustrie verbeterde hierdoor in de loop van het jaar. verbeterd waardoor de CO2-uitstoot wordt gereduceerd. Het oude niveau is echter nog niet in zicht. De bezettingsgraad lag in Naast product- en procesinnovatie kunnen bouwmaterialenfabrikanten 2011 nog acht procentpunt onder het langjarige gemiddelde van voor zich onderscheiden op gebied van leveringsconcepten die helpen de de grote crisis, waardoor overcapaciteit de bouwmaterialenindustrie logistiek op en om de bouwplaats te vergemakkelijken. Aangezien er nog altijd parten speelt. Door de steeds strengere energieprestatie- steeds meer binnenstedelijk gebouwd wordt, is dit steeds belangrijker. coëfficiënt neemt het belang van isolatie en kierdichtheid toe. Dit vraagt Fabrikanten kunnen ook de plaatsing van bouwdelen op zich nemen. Dit slimme oplossingen voor de aansluiting tussen bouwdelen. Zo kan er op stelt ze in staat om meerwaarde te leveren aan de opdrachtgever, die de bouwplaats veel tijd worden bespaard door in het prefabricageproces hierdoor wordt ontzorgd. Onze visie ABN AMRO verwacht dat de bouwproductie in 2012 met 3,5% zal kosten kunnen afnemen, doordat de onderlinge communicatie in het krimpen, als gevolg van de lage investeringsbereidheid bij ondernemers bouwteam beter verloopt. ABN AMRO verwacht dat opdrachtgevers en en particulieren en de bezuinigingen bij overheden. Alle deelsectoren in gebouweigenaren zich steeds meer gaan focussen op de levenscyclus- de bouw dalen hierbij ongeveer even hard. Dit raakt de bouwmateria- benadering voor gebouwen en naast de stichtingskosten naar de ex- lenindustrie, waardoor de omzet in 2012 met circa 3% daalt. Door de ploitatiekosten van gebouwen zullen kijken. Hierdoor kan worden voor- hoge olieprijzen, zullen de operationele marges van de energie-intensie- komen dat bezuinigingen in de initiële investeringen leiden tot een ve bouwmaterialenindustrie eveneens onder druk staan. Ketensamen- veelvoud van exploitatiekosten over de levensduur van een gebouw. werking gaat een steeds grotere rol spelen, doordat bouwprojecten Bouwmaterialenfabrikanten kunnen hier op inspelen door de kosten ge- steeds complexer worden. Door meer en in een eerder stadium samen durende de levenscyclus van hun bouwmaterialen in kaart te brengen te werken met ketenpartners en opdrachtgevers, kunnen bouwmateria- en aan opdrachtgevers te communiceren. Hiermee kunnen fabrikanten lenfabrikanten betere en efficiëntere oplossingen aanbieden. De faal- zich onderscheiden. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 1.940 Producentenprijzen: +1,8% www.bfbn.nl ▶▶ waarvan met een werkzame persoon: 58% Omzetontwikkeling: +8,9% www.hibin.nl ▶▶ waarvan glas- en glaswerkindustrie: 670 Bouwproductie: EUR 56,1 mrd www.nvtb.nl www.vko-keramiek.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -3%
  16. 16. bouwmaterialenindustrie 15Omzetontwikkeling verbeterd Bron: CBS▶▶ In 2011 steeg de omzet van de bouwmaterialenindustrie met bijna 20% 9% door het aantrekken van de bouw in binnen- en buitenland. 10%▶▶ Door de slechte vooruitzichten voor de Nederlandse bouwproductie in 2012 (-3,5%) verwacht ABN AMRO dat de binnenlandse omzet 0% in de bouwmaterialenindustrie weer afneemt.▶▶ De buitenlandse omzet zal in 2012 stabiliseren en kan daardoor niet -10% voorkomen dat de totale omzet met 3% daalt. -20% 2007 2008 2009 2010 2011 Binnenland Buitenland TotaalExploitatiebeeld verslechterd Bron: CBS▶▶ In 2010 bleven de loonkosten en de kosten van de omzet als Bedrijfsresultaat percentage van de omzet nagenoeg stabiel ten opzichte van een Afschrijvingen jaar eerder. 4% 5%▶▶ Het aandeel van de afschrijvingen nam toe door de tijdelijke invoe- ring van de willekeurige afschrijving. Met het aflopen van deze sti- Loon, salaris en 21% 70% Kosten van de omzet muleringsmaatregel in 2012 zullen de afschrijvingen weer afnemen. sociale premies▶▶ Het bedrijfsresultaat kwam door de toename van de afschrijvingen lager uit in 2010.Bezettingsgraad aangetrokken bron: CBS▶▶ De bezettingsgraad trok in de loop van 2011 aan door de 90% toenemende vraag naar bouwmaterialen, maar zakte aan het eind van het jaar weer in. 80%▶▶ De recessie in de tweede helft van 2011 en de stagnatie van de bouwproductie waren hiervoor de aanleiding.▶▶ ABN AMRO verwacht dat in 2012 de bezettingsgraad iets zal dalen 70% door de krimpende bouwproductie. 60% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Internationale handel in bouwmaterialen toegenomen bron: CBS▶▶ De uitvoer van bouwmaterialen bleef over de periode 2009-2011 3.000 nagenoeg stabiel. 2.500▶▶ Door het aantrekken van de Nederlandse bouwproductie, nam de 2.000 vraag naar buitenlandse bouwmaterialen toe, waardoor de invoer 1.500 met 15% steeg. 1.000▶▶ Voor 2012 verwacht ABN AMRO dat de invoer, door de vooruitzich- 500 ten in de bouw, licht daalt. De uitvoer zal door de matige vooruit- EUR mln zichten voor de Europese bouw stabiel blijven. 0 2007 2008 2009 2010 2011 Invoerwaarde Uitvoerwaarde
  17. 17. 16 grond-, weg- en waterbouw Productie onder druk door overheidsbezuinigingen en lage investeringsbereidheid bedrijven Ketensamenwerking en BIM worden belangrijker vanwege complexiteit bouwprojecten Kansen middellange termijn: waterveiligheid en vervanging infrastructuur Branchebeschrijving De grond-, water- en wegenbouw (GWW) bestaat uit een aantal straatwerk. Circa 80% van alle ondernemingen in de GWW heeft segmenten, waarvan wegenbouw, grondwerk en riolering, civiele minder dan vijf werkzame personen en slechts een klein deel heeft betonbouw en kabels en leidingen veruit de belangrijkste zijn. Zij meer dan honderd werkzame personen. Daarnaast is er een aantal hebben een gezamenlijk aandeel van bijna 75% in de productie. zelfstandigen zonder personeel (ZZP’ers). Overige segmenten zijn railbouw, baggerwerk, kust- en oeverwerk en Trends en ontwikkelingen De milde winter en goede economische omstandigheden in de eerste bestedingswet aangenomen door de Tweede Kamer. Belangrijke ver- helft van het jaar waren gunstig voor de ontwikkeling van de GWW- anderingen zijn, dat in de nieuwe wet het onnodig clusteren van productie in 2011. In de tweede helft stagneerde de bouwproductie opdrachten wordt tegengegaan, vergelijkbare in plaats van gelijke pro- door de onrust rond de Europese schuldencrisis en de aankondiging jecten als referenties kunnen dienen en omzeteisen worden beperkt. van grootschalige overheidsbezuinigingen. Per saldo nam de GWW- Dit is gunstig voor het MKB in de GWW, dat hierdoor eerder in aan- productie met 2,3% toe. Deze groei kwam vooral voor rekening van de merking komt voor overheidsopdrachten. Door de toegenomen com- Rijksoverheid in het kader van de Spoedwet Wegverbreding en de plexiteit van bouwprojecten wordt ketensamenwerking en integratie Crisis- en herstelwet. De productiegroei in opdracht van gemeenten steeds belangrijker. Instrumenten als Bouw Informatie Modellen steeg slechts marginaal. Doordat de budgetten bij gemeenten sterk worden ook in de GWW belangrijker, omdat ze de faalkosten kunnen onder druk staan, investeren zij minder in infrastructuur en in nieuw- terugbrengen. Per 1 april 2012 is het nieuwe bouwbesluit van kracht. bouwlocaties. Begin 2012 is een wetsvoorstel voor de nieuwe aan- Onze visie Door de slechte economische omstandigheden als gevolg van de meer geïnvesteerd in het bestaande wegennet en in spoorlijnen om Europese schuldencrisis, is de investeringsbereidheid van bedrijven in de mobiliteit te verbeteren. Daarnaast is er volgens de Deltacommis- nieuwe infrastructuur laag. Daarnaast moeten overheden sterk bezui- sie één á anderhalf miljard per jaar nodig om de waterveiligheid te ver- nigingen om hun financiën op orde te brengen. Doordat overheden en hogen. Projecten als Ruimte voor de Rivier, de Maaswerken en het het bedrijfsleven hun investeringen in de GWW terugschroeven, Tweede Hoogwaterbeschermingsprogramma moeten de komende krimpt de GWW-productie in 2012 met 3,5%. Voor 2013 verwacht jaren de overstromingsrisico’s beperken. Ook zal de naoorlogse infra- ABN AMRO een stabilisatie van de productie, mits de economie structuur van energie- en waterbedrijven vervangen moeten worden. weer herstelt van de gevolgen van de schuldencrisis en de nog aan te We zien dat er, door de beperkte budgetten bij overheden, meer kondigen overheidsbezuinigingen geen al te grote invloed op de GWW ruimte ontstaat voor geïntegreerde contracten, zoals DBFM(O) zullen hebben. Afgezien van de problemen op de korte termijn, zijn er (Design, Build, Finance, Maintain (and Operate)). Hiermee zou er ook genoeg kansen voor de sector op de middellange termijn. Zo wordt er meer nadruk kunnen komen op de levenscyclusbenadering. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 6.455 Grond-, water- en wegenbouwproductie: EUR www.bouwendnederland.nl ▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 68% 13,8 mrd www.cobouw.nl ▶▶ waarvan met >100 werkzame personen: 80 Gemiddelde prijsverandering: +3,7% www.crow.nl ▶▶ waarvan buizen- en kabelleggers: 1.020 www.waterbouwers.nl ABN AMRO productieverwachting 2012: -3,5%
  18. 18. grond-, water- en wegenbouw 17Omzetontwikkeling in 2011 hersteld Bron: CBS▶▶ In 2011 steeg de omzet in de GWW met 6%. Deze omzetgroei 15% werd gedreven door de milde winter en de uitvoering van 10% stimuleringsmaatregelen in het kader van de Crisis- en herstelwet.▶▶ De vooruitzichten voor 2012 zijn echter ongunstig, door de 5% economische tegenwind en de bezuinigingen bij Rijksoverheid en 0% gemeenten. Hierdoor neemt de omzet met ongeveer 4% af. -5% -10% 2007 2008 2009 2010 2006Exploitatiebeeld verslechterd Bron: CBS▶▶ Het bedrijfsresultaat verslechterde in 2010 als gevolg van de crisis Bedrijfsresultaat Afschrijvingen in de bouw. De loonkosten liepen op door reorganisaties, maar ook omdat er minder uitbesteed werd aan derden. Hierdoor daalden 4% 3% ook de kosten van de omzet.▶▶ De afschrijvingen als percentage van de omzet namen toe doordat Loon, salaris en 24% 68% Kosten van de omzet bouwbedrijven gebruik maakten van de stimuleringsmaatregel sociale premies ‘tijdelijk willekeurige afschrijving’.Orderportefeuille GWW gekrompen Bron: EIB▶▶ De orderportefeuille van de grond- en waterbouw is in 2011 vrijwel 8 stabiel gebleven. De terugval in de grondbouw werd gecompenseerd door toegenomen activiteit in de waterbouw. 7▶▶ Door de sterke bezuinigingen bij gemeenten en Rijksoverheid, 6 daalde het aantal aanbestedingen in de GWW in de tweede helft van 2011. Maanden productie 5▶▶ Hierdoor nam de orderportefeuille in de wegenbouw in het tweede halfjaar sterk af. 4 2007 2008 2009 2010 2011 2012 GWW Grond- en waterbouw WegenbouwBouwproductie GWW Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ De GWW-productie steeg met meer dan 2% in 2011. Dit werd 4% gedreven door de economische omstandigheden en de milde 2% winter in de eerste helft van het jaar. Groei (j-o-j) 0% 0% 0% 0%▶▶ ABN AMRO verwacht dat de productie in 2012 terugvalt door de slechte economische omstandigheden en de -2% overheidsbezuinigingen. -4%▶▶ In 2013 zal de GWW-productie stabiliseren, mits de economie -6% herstelt. Dit zal bedrijven het vertrouwen geven om weer in -8% infrastructuur te investeren. 2009 2010 2011r 2012v 2013v Nieuwbouw Onderhoud Totaal
  19. 19. 18 houtindustrie Opdrachtgevers en wet- en regelgeving stimuleren gebruik duurzaam hout Laag productieniveau in de bouwnijverheid veroorzaakt overcapaciteit houtindustrie Omzet houtindustrie daalt met 5% in 2012 door terugval bouwproductie Branchebeschrijving De houtindustrie omvat voornamelijk timmerbedrijven die producten houtzagerijen. Tweederde van de omzet in de houtindustrie wordt voor de bouw produceren, zoals deuren, ramen, trappen en kozijnen. gerealiseerd door de timmerindustrie. De branche is kleinschalig: Daarnaast zijn er de producenten van emballagemateriaal, plaat- minder dan 10% van de bedrijven in de houtindustrie beschikt over materiaal en overige houtproducten (zoals lijsten) en de bedrijven die twintig of meer werknemers. hout verduurzamen. En Nederland kent nog een beperkt aantal Trends en ontwikkelingen Na jaren van krimp steeg de omzet in de houtindustrie met 5% in echter met slechts 2,4% toe, waardoor de prijsdruk in de houtindustrie 2011. Hoewel de omzet na drie jaar krimp weer aantrok, zijn de aanhield. Het lage omzetniveau en de hoge prijsdruk zorgden dat de problemen in de houtindustrie nog niet achter de rug. De omzet lag problemen in de branche aanhielden, waardoor het aantal faillisse- eind 2011 nog altijd 20% onder het niveau van 2007 Dit lage omzet- . menten hoog bleef. Een verdere afbouw van de productiecapaciteit in niveau is het gevolg van het lage niveau van de bouwproductie in de de houtindustrie lijkt nodig om de balans tussen vraag en aanbod te burgerlijke en utiliteitsbouw (B&U) sinds de crisis van 2009. Het herstellen. De vraag naar duurzaam hout blijft toenemen, doordat niveau van de bouwproductie in de B&U bevond zich, ondanks het steeds meer publieke en private opdrachtgevers het gebruik van duur- herstel in 2011, nog 15% onder het niveau van 2008. De matige zaam hout voorschrijven. Daarnaast zal het verbod van de Europese omstandigheden op de Nederlandse markt stonden in contrast met Unie op de invoer van illegaal gekapt hout (FLEGT-verordening) uit het herstel van de wereldwijde vraag naar hout. Dit had grote invloed partnerlanden leiden tot een duurzamere houtketen. op de invoerprijzen, die met bijna 6% stegen. De afzetprijzen namen Onze visie ABN AMRO verwacht dat de omzet in de houtindustrie in 2012 met 5% bedrijfsgebouwen in de publieke en marktsector is hierdoor gedaald. De daalt als gevolg van de krimpende bouwproductie (-3,5%). De woning- grond-, weg- en waterbouw (GWW) heeft eveneens last van de groot- bouw wordt hard getroffen door de crisis op de woningmarkt. Er is een schalige bezuinigingen bij Rijksoverheid en gemeenten, waardoor gebrek aan vertrouwen onder potentiële kopers door de sterke terugval infrastructurele projecten worden uit- dan wel afgesteld. We zien dat er van het transactieniveau, de dalende huizenprijzen en de discussie over in de bouw steeds meer prefabricage plaatsvindt. De houtindustrie kan de hypotheekrenteaftrek. Dit leidde tot een daling van het aantal hier op inspelen door voor nog meer houtproducten leveringsconcepten verkochte nieuwbouwwoningen met 30%. Hierdoor staat de nieuw- te ontwikkelen, zoals dat nu al bij kozijnen en deuren het geval is. bouwproductie van woningen de komende jaren onder druk. In de We zien ook dat gebouweigenaren steeds meer kijken naar de kosten utiliteitsbouw ondervindt men hinder van de overheidsbezuinigingen en van een gebouw over de gehele levenscyclus. Ondernemers kunnen de lage investeringsbereidheid van ondernemers, als gevolg van de hier op inspringen door de ‘total cost of ownership’ van hun producten verslechterde economische omstandigheden. De vraag naar nieuwe te berekenen en te communiceren. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 2.260 ▶▶ waarvan timmerindustrie: 1.240 www.nbvt.nl ▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 54% Producentenprijzen: +2,1% www.epv.nl ▶▶ waarvan primaire houtbewerking: 225 Omzet: EUR 2,5 mrd www.houtwereld.nl www.vvnh.nl Omzetverwachting ABN AMRO 2012: -5%
  20. 20. houtindustrie 19Omzetontwikkeling licht hersteld Bron: CBS▶▶ In 2011 nam de omzet in de houtindustrie met 5% toe. Vooral de 30% omzet uit het buitenland nam sterk toe. De binnenlandse omzet 20% groeide met slechts 2,5%. 10%▶▶ De binnenlandse markt profiteerde in 2011 van de groei van de 0% bouwproductie in de burgerlijke en utiliteitsbouw.▶▶ Voor 2012 verwacht ABN AMRO een geringe daling van de omzet, -10% doordat de bouwproductie weer krimpt. -20% -30% 2007 2008 2009 2010 2011 Binnenland Buitenland TotaalExploitatiebeeld verder verslechterd Bron: CBS▶▶ De kosten van de omzet namen door de hogere houtprijzen in 2010 Bedrijfsresultaat 1% licht toe ten opzichte van een jaar eerder. Afschrijvingen▶▶ De loonkosten bleven op een hoog niveau doordat de daling van 5% het aantal arbeidsplaatsen niet in verhouding stond met de daling van de omzet in 2009 en 2010. De afschrijvingen bleven eveneens hoog, door de stimuleringsmaatregel ‘tijdelijke willekeurige Loon, salaris en 26% 68% Kosten van de omzet sociale premies afschrijving’.▶▶ Als gevolg van de gestegen kosten, daalde het bedrijfsresultaat tot slechts 1%.Bezettingsgraad gestegen Bron: CBS▶▶ De bezettingsgraad van de houtindustrie steeg tot medio 2011 en 90% kwam over heel 2011 uit op gemiddeld 75%.▶▶ Ondanks het herstel ten opzichte van het dieptepunt eind 2009, lag 80% de bezettingsgraad nog altijd tien procentpunt onder het langjarige gemiddelde van voor de crisis.▶▶ Door de problemen in de bouw zal de bezettingsgraad in 2012 70% weer licht dalen. 60% 2007 2008 2009 2010 2011 2012Handel in hout toegenomen Bron: CBS▶▶ De invoer van hout steeg in 2011, door de toegenomen bouw- 2.000 productie in de eerste helft van het jaar. In de tweede helft zakte de invoer weer in, door de slechte vooruitzichten in de bouw. Per 1.500 saldo groeide de invoer met 3%. 1.000▶▶ De uitvoer van ruw hout en houtproducten nam in 2011 met 10% toe. Het overgrote deel van de uitvoer ging naar België en 500 Duitsland, waar de vraag naar houtproducten hoog was. EUR mln 0 2007 2008 2009 2010 2011 Invoerwaarde Uitvoerwaarde
  21. 21. 20 installatiebedrijven Vooral kleine en grote installatiebedrijven profiteerden van herstel in 2011 Grote afhankelijkheid van nieuwbouwprojecten raakt middelgrote spelers De omzet installatiebedrijven krimpt met 3% in 2012 door terugval bouwproductie Branchebeschrijving In de installatiebranche zijn vier verschillende installatiewerkzaam- installatiewerk. De installatiebranche is opgedeeld in drie verschillende heden te onderscheiden: elektrotechnisch installatiewerk, centrale segmenten: woningbouw, utiliteitsbouw en industrie. Meer dan 50% verwarmings- en luchtbehandelingswerk, gasfitters-, water-, van de installatiewerkzaamheden heeft betrekking op woningbouw en loodgieters- en sanitairinstallatiewerk en tot slot isolatie- en overig bijna 25% op industrie. Trends en ontwikkelingen In 2011 herstelde de omzet van installatiebedrijven van de gevolgen realiseren. Deze bedrijven kunnen het hele spectrum aan installatie- van de grote crisis en steeg met meer dan 6%. De tijdelijke btw- werkzaamheden uitvoeren, inclusief langjarig onderhoud. Daarnaast verlaging voor de verbouw van en onderhoud aan woningen was de zijn grote bedrijven actief in de lucratievere marktsegmenten, zoals grootste aanjager van het omzetherstel. Vooral kleine installatie- procestechnologie, duurzame energievoorziening, ICT, systeem- bedrijven profiteerden van deze maatregel, omdat zij hoofdzakelijk integratie en ontwerp-, beheer- en advieswerk. Positief is de trend dat actief zijn op de woningmarkt. De nieuwbouwproductie in de steeds meer gebouweigenaren hun vastgoed willen verduurzamen en burgerlijke en utiliteitsbouw (B&U) herstelde eveneens, maar lag nog daarmee het energieverbruik terugdringen. Hierdoor neemt het aantal altijd 20% onder het niveau van 2008. Hierdoor was de concurrentie en de complexiteit van de installaties toe. Dit is de drijvende kracht op nieuwe projecten zeer hevig. Vooral middelgrote spelers die achter de toenemende installatiequote in gebouwen de laatste jaren. hoofdzakelijk in dit marktsegment opereren, hadden hier last van. Het vinden van gekwalificeerd personeel blijft een knelpunt voor de Grote installatiebedrijven wisten in 2011 de sterkste omzetgroei te branche. Onze visie Installatiebedrijven ondervinden in 2012 hinder van de terugval van de en verbouwprojecten worden uitgesteld. De onderhoudsproductie bouwproductie in de B&U. De crisis op de woningmarkt drukt de blijft hier, door de stijging van de gemiddelde leeftijd van de productie van woningen. De herstel- en verbouwproductie staan gebouwenvoorraad, stabiel. Kortom, in 2012 zijn de marktomstandig- eveneens onder druk, door het aflopen van het verlaagde btw-tarief heden voor installatiebedrijven ongunstig, waardoor de omzet met voor woningen ouder dan twee jaar. De onderhoudsproductie krimpt circa 3% daalt. Vooral middelgrote installatiebedrijven worden geraakt, met slechts 1%. Dit komt doordat de verouderende woningvoorraad omdat zij grotendeels afhankelijk zijn van de nieuwbouw van woningen steeds meer onderhoud vergt en huishoudens door de huidige situatie en bedrijfsgebouwen. Zij zouden hun positie kunnen verbeteren door op de woningmarkt een betere kans maken om hun woning te zich meer te richten op nichemarkten die minder gevoelig zijn voor verkopen als deze goed onderhouden is. De utiliteitsbouw heeft last conjuncturele schommelingen, zoals energiebesparing. Of zij kunnen van de overheidsbezuinigingen en de lage investeringsbereidheid van samengaan met collega-bedrijven. We zien kansen op het gebied van bedrijven als gevolg van de tegenzittende economie, waardoor nieuw- langjarig onderhoud en beheer. Kerngegevens Websites Aantal bedrijven: 16.545 ▶▶ waarvan loodgieters- en fittersbedrijven: www.cobouw.nl ▶▶ waarvan met 1 werkzame persoon: 62% 5.860 www.nvkl.nl ▶▶ waarvan met >100 werkzame personen: 125 ▶▶ waarvan verwarmingsinstallatiebedrijven: www.tvvl.nl ▶▶ waarvan elektrotechnische bedrijven: 6.650 2.935 www.uneto-vni.nl ABN AMRO omzetverwachting 2012: -3%
  22. 22. installatiebedrijven 21Omzet toegenomen Bron: CBS▶▶ Na twee jaar van krimp nam de omzet van installatiebedrijven in 15% 2011 met 6% toe. Deze groei kwam vooral tot stand door het 10% tijdelijk verlaagde btw-tarief voor verbouw van en onderhoud aan woningen. 5%▶▶ Voor 2012 verwacht ABN AMRO een omzetdaling van 3%. Dit is 0% deels het gevolg van het aflopen van de tijdelijke btw-verlaging. -5% Daarnaast leiden de problemen op de woningmarkt en in de utiliteitsbouw tot een daling van de omzet. -10% 2007 2008 2009 2010 2011Exploitatiebeeld verslechterd Bron: ABN AMRO Sector Research▶▶ In 2010 nam het bedrijfsresultaat van installatiebedrijven met 1,5% Bedrijfsresultaat af als gevolg van de gestegen kosten van de omzet, maar kwam Afschrijvingen 2% desondanks uit op een respectabele 5% van de omzet. 5%▶▶ De loonkosten bleven stabiel, maar op een hoog niveau.▶▶ De stimuleringsmaatregel ‘tijdelijke willekeurige afschrijving’ Loon, salaris en 33% 60% Kosten van de omzet zorgde ook in 2010 voor extra afschrijvingen ten opzichte van het sociale premies niveau in 2008.Woningbouwproductie daalt Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ In 2011 herstelde de woningbouwproductie, na twee jaar krimp, en 5% nam met 4% toe. 0%▶▶ De nieuwbouw profiteerde van de milde winter en de verbouw- en 0% onderhoudsproductie werden gestuwd door het tijdelijk verlaagde btw-tarief voor verbouw en onderhoud aan woningen. -5%▶▶ In 2012 daalt de woningbouwproductie door de crisis op de -10% woningmarkt en de economische tegenwind. Voor 2013 wordt een klein herstel verwacht, mits de economie weer aantrekt. -15% 2009 2010 2011r 2012v 2013v Nieuwbouw Herstel en verbouw OnderhoudUtiliteitsbouwproductie neemt af Bron: CBS, ABN AMRO Sector Research▶▶ De utiliteitsbouwproductie steeg in 2011 met 3%. Deze groei 5% kwam uit kleinere bouwwerken waarvoor geen vergunning nodig is 0% 0% 0% 0% (<EUR 50.000). De productie van vergunningplichtige bouw- projecten daalde ten opzichte van een jaar eerder. 10%▶▶ Door de tegenvallende marktomstandigheden krimpen zowel de -5% nieuwbouwproductie (-6%) als de herstel- en verbouwproductie (-4%) in 2012. De onderhoudsproductie blijft naar verwachting -15% stabiel. -20% 2009 2010 2011r 2012v 2013v Nieuwbouw Herstel en verbouw Onderhoud

×