Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011

1,692 views

Published on

ABN AMRO brengt jaarlijks voor alle sectoren de Visie op Sectoren uit.

Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011

Published in: Health & Medicine
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Visie op Sectoren Onderwijs, Woningcorporaties en Zorg 2011

  1. 1. visie op Sectorupdate 2011 onderwijs, zorg ▶ Interview ▶ Trends & ontwikkelingenen woningcorporaties ▶ Sectorvisie
  2. 2. Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties 1 Geachte relatie, Voor u ligt de Visie op Sectoren 2011 waarin een groot aantal sectoren en hun onderliggende branches inhoudelijk worden besproken en geanalyseerd. Aan de hand van Visie op Sectoren wil ABN AMRO u graag inzicht geven in de huidige trends en ontwikkelingen van uw sector en geven onze sector- specialisten bovendien hun visie weer voor het komende jaar. U kunt uw onderneming spiegelen aan de trends en actuele branchecijfers, kijken hoe het met de branche van uw toeleveranciers is gesteld en zien wat de verwachtingen zijn van ABN AMRO over uw eigen branche.Herstel Nederlands bedrijfsleven zal voorzichtig doorzetten in 2011 Het beeld van de verschillende sectoren verschilt onderling nog behoorlijk. In het kielzog van een sterk groeiende wereldhandel en toenemende export wisten vooral de sectoren industrie en trans- port als eerste de omslag naar groei te realiseren. Al snel volgde het herstel in andere sectoren, terwijl de ontwikkelingen in de bouw nog altijd zorgelijk blijven. Naast sectorspecifieke invloeden, zijn er ook ontwikkelingen die een economiebrede impact hebben. Zo zijn de prijzen van grondstoffen structureel hoger geworden. Naast de olieprijs geldt dit ook voor edelmetalen en industriële metalen; vooral door toegenomen vraag vanwege forse economische groei in Azië. Ook de prijzen van agrarische grondstoffen stegen. Met name door tegenvallende oogsten en een duidelijk aantrekkende wereldvraag. In deze Visie op Onderwijs, Zorg en Woningcorporaties zijn drie interviews opgenomen. Voor onderwijs geven Sijbolt Noorda, voorzitter VSNU, en Eric Zwaart, sector banker Onderwijs ABN AMRO hun visie op het huidige onderwijsstelsel. Jeroen van Breda Vriesman, lid van de executive board van Eureko (Achmea) gaat het gesprek aan met Linze Dijkstra, sector banker Zorg ABN AMRO, over de gezondheidszorg. Voor de corporatiesector geeft de directeur van het Centraal Fonds Volkshuisvesting, Jan van der Moolen, zijn visie in gesprek met Astrid van Arum, sector banker Woningcorporaties bij ABN AMRO. In de drie interviews is onder meer besproken hoe deze sectoren efficiënter kunnen omgaan met minder middelen. Hopelijk stimuleert deze publicatie u om met ABN AMRO en uw collega-ondernemers van gedachten te wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector in Nederland. Wij denken graag met u mee en zijn u graag van dienst. Namens alle collega’s van ABN AMRO wens ik u en uw bedrijf alle succes toe! Vriendelijke groeten, Joop Wijn Lid Raad van Bestuur ABN AMRO
  3. 3. 2Visie op onderwijs,zorg enwoningcorporatiesSectorupdate 2011
  4. 4. Visie op onderwijs, zorg en woningcorporaties 3 4 visie op Nederland 6 interview onderwijs10 onderwijs12 interview zorg16 langdurige zorg18 medisch-specialistische zorg20 interview woningcorporaties24 woningcorporaties26 leeswijzer28 colofon
  5. 5. 4 visie op Nederland groei Nederlandse economie zwakt wat af in loop van 2011Vorig jaar groeide de economie met 1,75%. Dankzij een stevig groeitempo rond dejaarwisseling blijft de groei dit jaar gemiddeld waarschijnlijk goed op peil. Maar in deloop van het jaar loopt het tempo terug.Na vier kwartalen van herstel viel de economische groei in de Uitvoer blijft motor economische groeizomer van 2010 (tijdelijk) vrijwel weg. Het BBP liet een stijging De groei van de uitvoer is inmiddels afgenomen. Toch zal de uit-optekenen van amper 0,1% k-o-k. In het tweede kwartaal was het voer ook dit jaar weer flink bijdragen aan de economische groei,BBP - geholpen door forse voorraadvorming - nog met 1,0% maar wel iets minder dan in 2010. Daar staat tegenover dat degegroeid. Terwijl in het voorjaar de groei enorm was opgestuwd binnenlandse bestedingen het wat beter zullen doen dan vorigdoor voorraadopbouw, werd in het derde kwartaal de groei juist jaar. Voor heel 2011 verwachten we eenzelfde groeicijfer als vorig(nog sterker) gedrukt door een afname van de voorraden. jaar. Dat heeft te maken met de hogere groei eind 2010 en deGemiddeld is de economie in deze twee kwartalen met 0,5% goede start van 2011. Die goede start wordt gesuggereerd doork-o-k gegroeid. Eind 2010 steeg het BBP weer met 0,6% k-o-k, diverse voorlopende indicatoren in binnen- en buitenland. Zomet dank aan de uitvoer, voorraadopbouw, particuliere consump- liepen het producentenvertrouwen in de Nederlandse industrie entie en bedrijfsinvesteringen. Het cijfer werd wel wat geflatteerd de Economisch-sentimentindicator in maart op naar het hoogstedoor de kou, die heeft gezorgd voor extra productie en verbruik peil in ongeveer drie jaar. De inkoopmanagersindex (PMI) liep invan energie. Gemiddeld kwam de BBP-groei in 2010 uit op 1,8%. maart weliswaar iets terug, maar ligt nog steeds op een hoogDit was bijna geheel te danken aan de uitvoer. niveau, wat duidt op verdere expansie. En last but not least liet de industriële productie in januari en februari flinke (verdere)Groei economie bleef begin 2011 op peil stijgingen zien ten opzichte van de voorgaande maand. 6 120 In de loop van 2011 zien we de groei in de eurozone en Nederland afzwakken door bezuinigingsmaatregelen van overheden en onder 3 105 invloed van de flink gestegen olieprijs. We denken dat de effecten 0 90 van de bezuinigingen in binnen- en buitenland op de Nederlandse BBP-groei dit jaar geleidelijk toenemen. Verder ligt het risico voor -3 75 de groei aan de ‘onderkant’. Als bijvoorbeeld de olieprijs langer hoog blijft of nog doorstijgt, zal de economische groei in de -6 60 wereld en dus ook in ons land lager uitvallen dan vorig jaar. 1991 93 95 97 99 2001 03 05 07 09 2011 BBP (% j-o-j; linkeras) Economisch-sentimentindicator (rechteras) De afwijkende ontwikkeling van de uitvoer enerzijds en de binnen-Bron: Thomson Reuters Datastream landse bestedingen anderzijds had ook haar weerslag op het
  6. 6. Visie op Nederland 5bedrijfsleven. Het grootbedrijf, dat relatief sterk op afzet in het Hoewel de investeringen gemiddeld nog afnamen in 2010, was inbuitenland is gericht, kon vorig jaar al weer een duidelijk herstel de loop van het jaar verbetering zichtbaar. Het voorzichtigelaten zien, terwijl daar bij het MKB, dat meer op het binnenland is investeringsherstel na de recessie heeft te maken met de vrij lagegeoriënteerd, nog nauwelijks sprake van was. Naar verwachting bezettingsgraad van het machinepark in de industrie. Door dezal de afzetontwikkeling van het MKB dit jaar bijtrekken. recessie was de bezetting ongekend sterk afgenomen. Daarna is deze weer behoorlijk opgelopen, maar toch is nog sprake vanUitvoer stijgt verder onderbezetting. Daardoor zijn er weinig prikkels om te investerenPMI >50 wijst op groei; <50 – krimp in uitbreiding. Wel zal worden geïnvesteerd ter vervanging van (verouderde) machines of ter verbetering van de concurrentie- 20 70 kracht. De investeringen in machines en computers zitten al sinds de zomer van 2009 in de lift (+12% in 2010). Ook de investeringen 10 60 in transportmiddelen zijn weer gestegen. Het afzetperspectief 50 voor het bedrijfsleven is behoorlijk en de financiële positie is 0 verbeterd. We verwachten daarom dat de investeringen in 2011-10 40 zullen stijgen.-20 2001 02 03 04 05 06 07 08 09 10 2011 30 Matige groei kredietverlening De economische groei is dit jaar, zoals we schreven, gematigd. Uitvoer goederen (% j-o-j; linkeras) PMI exportorders (index; rechteras) De cashflow van bedrijven vertoont een opgaande lijn. De inves-Bron: CBS, Markit NEVI teringsgroei is bescheiden. De huizenmarkt blijft in mineur. De rente is laag maar stijgt wel wat. Binnen dit scenario is een explosieve groei van de Nederlandse kredietvraag onwaar-Binnenlandse bestedingen schijnlijk. En het kredietaanbod? De bankensector heeft deDe particuliere consumptie is in 2010 met 0,4% gestegen. In het kredietcrisis overleefd, veel banken zijn aangesterkt en hebbenlaatste kwartaal viel de consumptiegroei iets hoger uit: +0,5% buffers opgebouwd. Maar de rook van de crisis is nog nietk-o-k. Dat kwam onder meer door het flink hogere energieverbruik verdwenen. Banken moeten zich aanpassen aan de nieuweals gevolg van het ongebruikelijk koude weer. Daarnaast waren de realiteit, die inhoudt dat per euro verstrekt krediet meer vermogenautoverkopen fors. De bescheiden consumptiegroei in heel 2010 en liquide middelen nodig zijn. Op termijn kan dat de prijs vanhad te maken met de geringe stijging van het reëel beschikbaar krediet doen stijgen. Gelukkig krijgen banken de tijd om naar deinkomen. Die stond onder druk van matige loonstijgingen en nieuwe realiteit toe te groeien.banenkrimp. Bovendien was het herstel van het consumenten-vertrouwen nog niet echt overtuigend. Weliswaar is een opwaartse Inflatie loopt opbeweging zichtbaar, maar deze verloopt met horten en stoten. Sinds medio 2010 lag het inflatietempo op 1,6%, totdat met name hogere autobrandstofprijzen de inflatie in december opstuwdenOok dit jaar is de consumptiegroei nog bepaald niet uitbundig. naar net onder de 2%. In de drie maanden daarna bleef het cijferDiverse factoren werken tegen elkaar in. De individuele gelijk. We verwachten dat door de gestegen prijzen van olie enkoopkracht verslechtert opnieuw. Weliswaar stijgen de lonen voedsel de inflatie in de komende maanden - net als elders inharder dan in 2010, maar de inflatie valt eveneens hoger uit, Europa - wat verder zal stijgen. Dat proces verloopt in ons landterwijl de bezuinigingsmaatregelen van de overheid ook de wat langzamer doordat de energieprijzen voor gezinnen door-koopkracht drukken. Maar daar staat tegenover dat het aantal gaans twee maal per jaar worden aangepast. Doordat er nogbanen toeneemt. Al met al kan het reëel beschikbaar inkomen iets altijd sprake is van overcapaciteit in de economie zal verderemeer toenemen dan vorig jaar. Ook de consumptie kan dan wat opwaartse druk beperkt blijven. We verwachten dat de inflatiemeer stijgen dan in 2010. Wellicht zet het geleidelijk toegenomen dit jaar gemiddeld duidelijk boven de 2% uitkomt. Omdat wevertrouwen de consument ertoe aan om uitgaven die de ervan uitgaan dat de stijging van de energie- en voedselprijzenafgelopen jaren zijn uitgesteld vanwege (baan)onzekerheid, alsnog later weer afvlakt, kan de inflatie volgend jaar wat lager uitvallen.te gaan doen. Mogelijk verder stijgende energieprijzen vormenuiteraard een risico voor de inflatie en daarmee voor dekoopkracht.
  7. 7. 6Links: Sijbolt Noorda, voorzitter van VSNU. Rechts: Eric Zwaart: sector banker Onderwijs ABN AMRO. Sijbolt Noorda, VSNU, vereniging van universiteiten: ’Uiteindelijk is onderwijs vooral wat we er samen van maken’Nederland heeft een onderwijsstelsel om trots op te zijn. Het hoger en universitaironderwijs levert studenten af die hun bijdrage leveren aan de kenniseconomie. Maar het isniet vanzelfsprekend dat dat zo blijft. De Commissie Veerman waarschuwde al dat we onzehoge internationale notering niet moeten verliezen. Hoe kijken Sijbolt Noorda, voorzittervan VSNU, vereniging van universiteiten en Eric Zwaart, sector banker OnderwijsABN AMRO, hier tegenaan?
  8. 8. Interview 7Beslist niet duur ‘Ik kom zelden de bereidheid tegenSijbolt Noorda: ‘Het Nederlandse onderwijs is beslist niet duur.We presteren goed als onderwijs- sector. En dat terwijl we steeds in het onderwijs te investeren’meer studenten hebben, tegen een dalend bedrag per student.Het grote probleem is dat er zo weinig gezegd wordt: “Mag hetwat kosten?” Terwijl er niets is waar mensen voor de rest van hun redenen dat deze discussies in Nederland zo vaak vastlopen.leven zo afhankelijk van zijn. Iedere Nederlander brengt vijftien tot Maar we hebben de hoogopgeleiden hard nodig, voor de zorgtwintig jaar van zijn jonge leven in het onderwijs door. Laatst bijvoorbeeld en om internationaal de concurrentie aan te kunnen.’stond weer in de krant dat hoogopgeleide mensen gemiddeldtwee keer zo veel verdienen. En er is ook een verband tussen Internationale ervaringopleidingsniveau en levens-satisfactie en gezondheid. Noorda: ‘Er is geen andere weg en de belangrijkste link tussen deToch kom je zelden de bereidheid tegen in het onderwijs te universiteit en de samenleving is de student. Het wetenschap-investeren, ook bij individuele burgers niet. We besteden pelijk onderwijs gaat via de hersenen van de studenten de poortmiljarden aan cosmetica en vakanties. Maar als je vraagt of een van de universi-teit uit. Bij deze mensen zit de creativiteit waar destudent bereid is wat meer te betalen voor een verbeterde maatschappij mee verder kan. Ik vind ook dat internationaleopleiding, dan wordt dat als een oneerbaar voorstel beschouwd. ervaring essentieel is. Het zou een uitzondering moeten zijnWe moeten ons niet fixeren op de uitgaven, maar ook naar het wanneer een student niet voor studie of werk naar het buitenlandmaatschappelijk rendement van onderwijs kijken.’ gaat. Want wat je vakgebied ook is, je zult altijd met internationale collega’s of klanten te maken krijgen. Het gaat niet zozeer om deCommissie Veerman kennis die een buitenlandse ervaring toevoegt, maar meer dat jeDan klinkt het advies van de Commissie Veerman u als muziek in je in een vreemde omgeving hebt leren handhaven en dat je dede oren. cultuur-verschillen met je eigen land leert zien. Het is voor veel studenten een les in creativiteit en een afscheid vanEric Zwaart: ‘Een belangrijke constatering van deze commissie is traditionalisme.’dat we als kenniseconomie alleen naar een vijfde plek op deinternationale ranglijst kunnen groeien als we in onderwijs Trots op het onderwijsinvesteren. En als de overheid daar niet in wil investeren, wie zou Noorda: ‘Aspecten van het Nederlandse onderwijs waar we trotshet dan wel willen? Er is in het onderwijs wel gesproken over een op kunnen zijn? Neem de natuurlijke manier van samenwerkenander bekostigingssysteem, dat studenten meer de werkelijke met bedrijven en non-profit instellingen. Wageningen Universityprijs van het onderwijs moeten gaan betalen. Gecombineerd met & Research center bijvoorbeeld heeft al tientallen jaren een heeleen sociaal leenstelsel geeft dat het onderwijs meer ruimte om intensieve samenwerking met de voeding en de tuinbouw. Dieinvesteringen te doen.’ bedrijven weten de universiteit goed te vinden. Hetzelfde geldt voor de universiteit in Eindhoven, met bedrijven als Philips enNoorda: ‘Het gekke van dit soort stelselwijzigingen is dat de ASML en voor de TU Delft met industrieel ontwerpen en nano-besparingen zelden worden geïnvesteerd in verbetering van het technologie. Het wonder van de universiteit is dat het er in feiteonderwijs. Het gaat niet werken wanneer je studenten vooral ziet een Winkel van Sinkel is, maar dat dit soort dingen gewoon totals een doelgroep die extra mag bijdragen aan het wegwerken stand komt zonder dat het nadrukkelijk georganiseerd hoeft tevan gaten in de rijksbegroting. Politici zien vaak niet hoeveel dit worden. De Nederlandse wetenschappers zijn hartstikke goed insoort investeringen oplevert. Dat is een van de belangrijkste hun relaties met de praktijk.
  9. 9. 8Ook inhoudelijk heeft het wetenschappelijk onderwijs een enorme Zwaart: ‘Dat merken wij ook. Neem bijvoorbeeld Jos Verstegen,ontwikkeling doorgemaakt. Vergelijk het programma van een lector Ondernemerschap en Samenleving aan de Christelijkerechtenfaculteit eens met 25 jaar geleden, dat is een wereld van Agrarische Hogeschool in Dronten, in samenwerking metverschil. De internationalisering heeft op alle vlakken van het recht Wageningen UR. Hier heeft zich een uitgebreide kenniskringzijn intrede gedaan, of het nu gaat om informatierecht, bestuurs- vanuit het bedrijfsleven gevormd. Verstegen houdt zich onder meer bezig met risicomanagement, een onderwerp waar wij als ‘Nederlandse wetenschappers bank natuurlijk veel van weten. Daarom ben ik daar ook bij betrokken, samen met onze sector banker Agrarisch. zijn hartstikke goed in hun relaties In de koppeling met het bedrijfsleven ligt een grote meerwaarde. met de praktijk’ ABN AMRO ziet het ook als haar verantwoordelijkheid om na te denken over toekomstscenario’s voor de agrisector. Wat zijn kansrijke ontwikkelingstrajecten waar individuele agrarische bedrijven zich in kunnen herkennen?recht, arbeidsrecht of merkenrecht. En dat zonder dat er eencommissie aan te pas is gekomen, maar gewoon doordat de Dat soort vragen vergt onderzoek en dus een goede samen-onderwijsmensen hun samenleving kennen.’ werking met de onderzoeksfunctie van de hogeschool of Sijbolt Noorda, voorzitter van VSNU
  10. 10. Interview 9 ‘We willen graag succes voor grotere aantallen dan gemiddeld door naar de universiteit. Daar zouden we met z’n allen heel enthousiast over moeten zijn.’ iedereen, maar niet voor iedereen hetzelfde succes’ Collectieve prestaties Noorda: ‘We beschouwen het onderwijsstelsel, onze collectieve prestatie, veel te weinig als iets waar we trots op zijn. Het onderwijs staat niet los van de samenleving, maar is er nauw meeuniversiteit. Op vergelijkbare manier zijn we ook elders actief, verbonden. Dat betekent ook dat we het als onderwijs niet alleenzoals in Delft. Daar zijn we betrokken bij een minor ”technology kunnen. Wat doet u voor het onderwijs? was de titel van eenbased entrepreneurship” Studenten krijgen de opdracht om een . interessant rapport van de Onderwijsraad. Stel jezelf die vraagbedrijf te adopteren en met oplossingen te komen waar dat eens. Wij zijn als onderwijsinstellingen teveel geneigd onzebedrijf zelf nog niet zo aan heeft gedacht. Je ziet dat studenten studenten als een soort werknemers te beschouwen. En alscreatief zijn en dingen oppakken. Bij ABN AMRO leggen we ook maatschappij zijn we gewend het onderwijs te zien als eenonze eigen vragen voor aan studenten. Ze blijken vaak met heel verzameling winkels waar je kunt shoppen. Maar het zou veelverfrissende oplossingen te komen.’ meer een tweezijdige relatie moeten zijn, dus dat ouders, bedrijfsleven en instellingen zich nauwer bij het onderwijsExcellent onderwijs betrokken voelen. Het onderwijs is uiteindelijk vooral wat we erNoorda: ‘Het stimuleren van excellent onderwijs wordt soms een als samenleving van maken. We zouden een voorbeeld kunnenlastig thema gevonden. Want het is heel belangrijk om gelijke nemen aan Finland, waar grote waardering bestaat voor het vakkansen te bieden. Tegelijkertijd moet iedereen in staat gesteld van docenten. En dat begint er misschien wel mee dat docentenworden zijn talenten te benutten. Dan is het niet verkeerd om op verjaardagsfeestjes weer vol trots vertellen over hun beroep.’studenten die aantoon-baar op een hoger niveau presteren eenonderzoeksmaster aan te bieden en anderen niet. We willen graagsucces voor iedereen, maar niet voor iedereen hetzelfde succes.Onderwijs is in zekere zin een weerspiegeling van de samen-leving. Wat wij als Nederlandse samenleving goed doen is dat wemensen insluiten en niet uitsluiten. Mijn Engelse collega’smoeten voortdurend uitleggen waarom er bij hen zo weinigmensen met een lagere sociaaleconomische status op deuniversiteit zitten. Ook in de VS speelt dit, met name bij de besteuniversiteiten. Maar bij ons stromen Turkse vwo-leerlingen in
  11. 11. 10 onderwijs Nederland Kennisland: onderwijs als motor van onze economie Meer met minder: betere prestaties en aansluitingen met minder geld Investeren en ook bezuinigen Branchebeschrijving Het onderwijs is een groot veld met een aanzienlijk maatschappelijk en onderwijs. Hogescholen zijn de grootste leverancier van hoog opgeleide economisch belang. Er gaat EUR 35 miljard in om, er werken ruim professionals op de Nederlandse arbeidsmarkt. De universiteiten zetten 400.000 professionals en miljoenen leerlingen en studenten volgen er zich in om de positie van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek onderwijs. Geen sector is zo veelzijdig, uitdagend en veranderlijk als het te verstevigen. Trends en ontwikkelingen Nederland heeft de ambitie om te behoren tot de top-5 van kennis- Presteren in plaats van inspannen is onderdeel van ‘de lat omhoog’. De economieën. De werkelijkheid is dat wij hier nog ver vanaf staan. Voor leerprestatie is het gemeenschappelijke doel waar ieders commitment het nieuwe kabinet is dit de aanleiding om met een fors pakket voorne- voor nodig is (ouders, leraren, leerling en schoolbestuurders). Minder mens te komen voor het onderwijs, met als motto ‘de basis op orde en vrijblijvendheid, iedereen bij de les houden en goede prestaties belonen, de lat omhoog’. De elementen die we hier nader belichten zijn: onder- dat is de beweging die op gang moet komen. Talentmaximalisatie ten wijskwaliteit, presteren in plaats van inspannen en talentmaximalisatie. slotte, gaat uit van het beginsel dat ieder talent telt. Zeker in een vergrij- De onderwijskwaliteit moet omhoog. In 2010 hebben zo’n 30.000 deel- zend Nederland is een hogere arbeidsparticipatie hard nodig. Binden en nemers uit het werkveld hun input daarvoor gegeven en het resultaat is boeien in het onderwijs en sturen op het maximale uit jezelf halen gepresenteerd als ‘De onderwijsagenda’. De rode draad is dat er meer hebben ook een betoverende werking op studiemotivatie en prestaties ruimte geboden moet worden om als professional je werk te kunnen bereiken. Een ander facet van talentmaximalisatie betreft het aanbren- doen en er meer aandacht moet komen voor het begrip ‘leerwinst’. gen van meer structuur en focus op excellent onderwijs. Onze visie Goed onderwijs gedijt het best in een professionele leergemeenschap gestuurd op structurele en minst pijnvolle kostenreducties. Vaak waarbij iedereen in een veilige omgeving leert dankzij feedback en investeert men nog zelf in kostenbesparende veranderingen, maar onze reflectie. Die veilige omgeving dreigt voor de leerling, student en visie is dat steeds meer gebruik zal worden gemaakt van door onderwijsinstelling verstoord te worden door de beleidsvoornemens marktpartijen ontwikkelde duurzame totaaloplossingen op gebied van van dit kabinet. Zo wil men orde op zaken stellen, de balans tussen energiebesparing en facilitymanagement. Dit brengt ons tot het punt rechten en plichten ook in het onderwijs op vele terreinen opnieuw dat het samenspel tussen onderwijs, bedrijfsleven en student steeds vaststellen en eigen verantwoordelijkheid stimuleren. Daarbij maakt vaker succesvol wordt gearrangeerd en dit bovendien de steeds men keuzes die niet tegelijkertijd uitvoerbaar zijn. Als het kabinet haar belangrijker wordende derde geldstroomontwikkeling voedt. Het plannen doorzet, kunnen reorganisaties in het onderwijs niet uitblijven. principe is gebaseerd op het Rotterdams Onderwijs Model (de triade Hoe het ook zal uitpakken, ‘meer met minder’ is nu voor een groot van kennis, praktijk en persoonlijke ontwikkeling), waarin de attitude van aantal instellingen al realiteit. In het onderwijs wordt daardoor ook sterk ‘outside in, inside out’ zijn meerwaarde al lange tijd heeft bewezen. Kerngegevens Websites Aantal ROC’s/AOC’s en vakscholen: 70 Aantal studenten HBO’s: 417.000 www.vsnu.nl Aantal deelnemers ROC: circa 588.000 Aantal Universiteiten: 14 www.mboraad.nl Aantal HBO’s: 39 Aantal studenten Universiteiten: 239.000 www.hbo-raad.nl www.abnamro.nl/onderwijs
  12. 12. onderwijs 11Ontwikkeling aantal gediplomeerden Bron: OCW kerncijfers 2005-2009▶ In 2009 haalden 430 duizend jongeren een diploma. 200▶ Doorstroom naar vervolgonderwijs nam over de hele linie toe. Vanuit het voortgezet onderwijs gaat 50% door naar het MBO, 18% naar het HBO en 11% naar het WO. 100▶ De laatste jaren stijgt het percentage havo/vwo-gediplomeerden dat doorstroomt naar het HBO of WO (thans 74%). 0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 vo mbo hbo woOpleidingsniveau van de Nederlandse bevolking Bron: OCW kerncijfers 2005-2009 40▶ De stijging van het opleidingsniveau is het duidelijkst zichtbaar bij de groep ‘next generation’. 80▶ Het percentage met een startkwalificatie is in vijf jaar gegroeid van 60 64% naar 72%.▶ Het percentage HBO-afgestudeerden steeg in vijf jaar met 13%. 40 20 0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 basisonderwijs mbo 2-4 vmbo/mbo1 hbo havo/vwo woNetto arbeidsparticipatie Bron: OCW kerncijfers 2005-2009▶ Een steeds grotere groep van de bevolking heeft een betaalde 100 baan. In 12 jaar is de netto arbeidsparticipatie toegenomen van 90 80 63% tot 73%. 70▶ De arbeidsparticipatie is hoger naarmate men hoger is opgeleid. 60 50▶ Personen met een diploma MBO 2-4, HBO of WO zijn het minst 40 vaak werkloos. 30 20 10 0 basis- onderwijs vmbo/ mbo 1 havo/vwo wo totaal mbo 2-4 hbo mannen vrouwenRaming aantal ingeschrevenen Bron: Referentieraming 2009▶ Het aantal eerstejaars mbo-studenten zal in 2020 sterk zijn 600 afgenomen (met circa 17% ten opzichte van 2007). 500▶ Ondanks de verwachte groei in het HBO, zal het lastig worden de 400 ambitie van OCW waar te maken om 50% van de Nederlandse beroepsbevolking hoger opgeleid te hebben. 300 200 100 0 2000 2007 2010 2015 2020 mbo hbo wo
  13. 13. 12 Links: Jeroen van Breda Vriesman, Lid van de Executive Board van Eureko (Achmea). Rechts: Linze Dijkstra, sector banker Zorg ABN AMRO. Jeroen van Breda Vriesman, Eureko (Achmea): ‘We hebben elkaar nodig om de gezond- heidszorg beter en goedkoper te krijgen’ Nu de zorguitgaven sterk stijgen en er ingrijpende wijzigingen in het zorgstelsel plaats- vinden, staat de Nederlandse gezondheidszorg voor belangrijke keuzes. Hebben we over twintig jaar nog hetzelfde aantal ziekenhuizen? En blijft het systeem van risicoverevening voor zorgverzekeraars in stand? Een gesprek met Jeroen van Breda Vriesman, Lid van de Executive Board van Eureko (Achmea) en Linze Dijkstra, sector banker Zorg ABN AMRO.
  14. 14. interview 13Curatieve zorg over twintig jaar ‘Er is nu eenmaal correlatieJeroen van Breda Vriesman: ‘Als je kijkt naar hoe de curatieve zorgis georganiseerd, dan denk ik dat over pakweg twintig jaar de tussen volume en kwaliteitgrootste verandering zal zijn dat de ziekenhuizen in aantal, ensoms ook in omvang, afnemen. En een paar ziekenhuizen zullen van het zorgaanbod’juist groter worden. Er is nu eenmaal correlatie tussen volume enkwaliteit van het zorgaanbod. We praten vaak overminimumnormen, maar we moeten niet vergeten dat er bij Van Breda Vriesman: ‘Over het algemeen kun je wel financierstoenemend volume ook zoveel excellente kwaliteit ontstaat.’ vinden voor groei. Maar als er afbouw nodig is, lukt dat meestal niet, hoe goed zo’n plan ook kan zijn voor de kwaliteit van de zorgHoe verloopt zo’n veranderingsproces? en voor de kostenbeheersing. Daarom zijn we bezig met hetVan Breda Vriesman: ‘Naar verwachting treedt er in veel gevallen opzetten van een infrastructuurfonds. We willen daarin alseen kettingreactie op die de toekomst van een ziekenhuis bepaalt. verzekeraars best de regie nemen, maar willen er tegelijkertijdAls het ziekenhuis bijvoorbeeld twee aandoeningen uit het voor waken dit niet alleen te doen.’zorgaanbod snijdt, dan kan dat betekenen dat de intensive care erdoor gebrek aan volume ook gesloten moet worden. Ook Stijgende zorgkostenwanneer maatschappen van verschillende ziekenhuizen elkaar Van Breda Vriesman: ‘Nederland vergrijst, de medischeopzoeken – zoals je steeds meer ziet gebeuren – heeft dat impact mogelijkheden nemen toe en de zorgkosten stijgen jaar op jaar.op de infrastructuur van die ziekenhuizen. Als wij de vraag krijgen wat wij daar als verzekeraar aan doen, dan zal ik eerst maar even de context schetsen. Op verjaardagen enTegelijkertijd zien we gespecialiseerde anderhalfdelijnscentra borrels vraag ik weleens hoeveel er van de 2.200 euro premie vanontstaan, die nog heel veel voor de gezondheidszorg zullen gaan de basisverzekering naar de zorgverzekeraar gaat. Dan krijg jebetekenen. Daar zal clustering van zorgfuncties plaatsvinden, schattingen van twintig tot dertig procent te horen. Inkrijgt niet-planbare zorg een plek en zal de zorg voor chronisch werkelijkheid liggen onze kosten op drie procent. Wij maken perzieken op zeer professionele wijze vormgegeven worden. Denk verzekerde dertig euro kosten, verdienen vijf euro aanbijvoorbeeld aan huisartsenpraktijken die uitgebreid worden met cashmanagement en houden vijf euro winst over.fysiotherapie en ook kleine operaties gaan doen. Maar het kan Het is echter een reële vraag hoe we de stijging van de zorgkostenook een ziekenhuis zijn dat de huisartsenpost in huis haalt. De kunnen blijven verwerken. Nu lukt het nog, maar over een paaranderhalve lijn heeft in efficiency en kwaliteit veel te bieden.’ jaar moeten we kiezen tussen zieke kinderen of schoolboeken. Daarom is het van groot belang dat artsen, ziekenhuizen enSaneringsfonds patiëntenverenigingen kosten en kwaliteit in samenhang bena-Linze Dijkstra: ‘Er wordt gesproken over een saneringsfonds, deren. Alleen zo kunnen we de solidariteit behouden. Dit is nietwaaruit plannen voor krimp of het afstoten van zorgaanbod een discussie van verzekeraars alleen.gefinancierd kunnen worden. Het is in deze discussie nodig om Wij willen zeker onze verantwoordelijkheid nemen in de kosten-met financiële faciliteiten te komen. Daarbij moeten wat ons beheersing, maar verzekeraars hebben te maken met eenbetreft kwaliteit en kosten de criteria voor vergoeding zijn. Als wettelijke zorg- en acceptatieplicht. Als de zorgvraag stijgt, kunnenbank vinden we het belangrijk dat ziekenhuizen en maatschappen wij aan het volume niks veranderen. Wij indiceren namelijk niet.op deze manier in staat gesteld worden om dit soort Ook gaan we niet over de inhoud en omvang van het basispakket.’veranderingen – waar doorgaans geen geld voor is – door tevoeren. Maar een saneringsfonds moet wel door de partijen uit Er zijn overigens wel partijen die iets aan de stijgende zorgkostenhet veld gedragen worden. Daar is de verzekeraar er een van.’ kunnen doen De Tweede Kamer bijvoorbeeld kan een belangrijke
  15. 15. 14 rol spelen, want die stelt de omvang van het basispakket vast. heel positieve uitkomst. Maar financieel is het minder ingrijpend. Het vervelende is wel, dat het voor een partij politieke zelfmoord In dit voorbeeld verdien je de kosten van preventie na ruim twintig betekent om het pakket uit te kleden. Dat levert geen kiezers op. jaar pas terug. Wat echt zoden aan de dijk zet, is pakketverkleining. Chili heeft ‘In werkelijkheid liggen onze kosten op een pakket dat driehonderd euro per jaar kost. We zouden erover na kunnen denken wat we voor Nederland de juiste omvang van drie procent van de zorgpremie’ het basispakket vinden. Hetzelfde geldt voor de AWBZ, een systeem dat ze in het buitenland zelfs helemaal niet kennen. Maar dat is ook iets om trots op te zijn. Het is goed mogelijk om hier Wat we misschien beter kunnen afspreken is dat de politiek iets aan te veranderen, maar dat zijn bij uitstek politieke keuzes.’ bepaalt hoeveel de zorg mag groeien en wat de belangrijke thema’s zijn. Stel, je kiest voor preventie en e-health. Dan kunnen Solvency II deskundigen uit het zorgveld vervolgens met deze keuzes in het Van Breda Vriesman: ‘Solvency II, de nieuwe solvabiliteitsrichtlijn achterhoofd de omvang van het basispakket vaststellen.’ voor verzekeraars, betekent voor ons als verzekeraar dat we meer eigen vermogen moeten aanhouden. Voor-financieringen Preventie als stuurmiddel aan zorgaanbieders drukken dat eigen vermogen, dus daar zal Van Breda Vriesman: ‘Er wordt wel gezegd dat preventie een goed zeker naar gekeken worden. Wat zorgaanbieders er dus van zullen middel is om het volume te sturen. En nou is het natuurlijk goed merken is dat ze op termijn minder voorfinanciering krijgen. Dat om met preventie bezig te zijn. Maar verwacht niet meteen dat kan gevolgen hebben voor de cashflow van zorg-instellingen.’ het een grote invloed heeft op het volume. Dat blijkt volgens verschillende rekensommen maximaal twee procent aan Dijkstra: ‘Dat geldt nog niet voor de langdurige zorg, want daar zorgkosten te kunnen schelen. Met preventief darmonderzoek worden alle zorguitgaven nog vooruitbetaald. Maar ook daar zal bijvoorbeeld, kun je vrij goed kanker op het spoor komen. uiteindelijk een systeem van facturering en betaling achteraf Daarmee blijk je bij twee procent van de onderzochte mensen iets komen. Dat betekent nogal wat voor de kapitaalbehoefte van de in de preventieve sfeer te kunnen doen. Zorginhoudelijk is dat een langdurige zorg.’ Jeroen van Breda Vriesman, Lid van de Executive Board van Eureko
  16. 16. interview 15 ‘Het lijkt erop dat Europa onze Loek Winter al bezig met het uitgeven van obligaties.’ risicoverevening onvoldoende Van Breda Vriesman: ‘Om even terug te grijpen naar het infra- structuurfonds: daar waar groei mogelijk is, zal de financiering niet op waarde schat’ zoveel problemen opleveren. Tegelijkertijd zijn we hier uitermate terughoudend in. Verzekeraars moeten geen ziekenhuizen runnen. En je moet als verzekeraars ook niet in een vechtstand met deVan Breda Vriesman: ‘Dat klopt. Maar de gevolgen voor onze zorgverleners terechtkomen. We hebben elkaar nodig om deklanten, de verzekerden, zijn nog veel ingrijpender. We hebben gezondheidszorg beter en goedkoper te krijgen. Dat gaat beterhier te maken met een Europese discussie. Het lijkt erop dat de met samenwerking en vertrouwen dan met concurrentiestrijd.’Europese Commissie ons Nederlandse systeem van risico-verevening niet voldoende op waarde weet te schatten. Dat heeft Zorginhoudelijk samenwerkengrote impact. Onze verzekeringen zullen nog meer het karakter Van Breda Vriesman: ‘Die samenwerking moet zorginhoudelijkkrijgen van een schadeverzekering, waardoor we meer eigen vorm krijgen. Voordat CZ vorig jaar in het nieuws kwam met hetvermogen moeten aanhouden en de zorgpremie omhoog contracteren van borstkankerzorg, hadden wij al bekendgemaaktgedreven wordt. Het gaat hierbij om aanzienlijke bedragen. op volume te gaan contracteren. Maar we willen dat nadrukkelijkEn dat terwijl er in feite niets aan het risicoprofiel verandert.’ samen met de artsen doen. Daarom zijn we er enthousiast over dat er nu kwaliteitsnormen komen vanuit de sector. Dat zorgt voorHoe kijkt u aan tegen nieuwe vormen van financiering en partici- draagvlak. Als het kan, ontwikkelen we de dingen het liefst samenpatie in de zorg, naast de vertrouwde bancaire financiering? met het veld.’Dijkstra: ‘Wat ons wel zorgen baart is dat er tussen bank enzorgaanbieder een te sterke afhankelijkheidsrelatie is ontstaan.Daarom zou het goed zijn als er vernieuwing komt in de manierwaarop zorgaanbieders kapitaal aantrekken. Zo is zorgondernemer
  17. 17. 16 langdurige zorg Stijgende zorgvraag en sterke kostengroei noodzaken tot ingrijpen in de AWBZ Zorginstellingen staan voor een strategische heroriëntatie Er ontstaan nieuwe mogelijkheden voor financiering Branchebeschrijving Tot de langdurige zorg behoren de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg als in woonvoorzieningen. De langdurige zorg wordt voor het grootste en de langdurige geestelijke gezondheidszorg. In de sector zijn deel betaald uit de AWBZ, een verplichte volksverzekering. Vanuit de ongeveer 800 instellingen actief die in 2008 samen EUR 28,8 miljard Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) wordt de huishoudelijke omzetten. De doelgroepen zijn zeer divers en daarmee ook het zorg- zorg thuis vergoed. aanbod. Langdurige zorg wordt zowel in de thuissituatie aangeboden Trends en ontwikkelingen Van de totale kosten van de gezondheidszorg (EUR 84 mrd in 2009) is de geestelijke gezondheidszorg zijn wel budgetkortingen voorzien in de langdurige zorg de grootste post. De kosten van de ouderenzorg zijn combinatie met meer eigen betalingen van cliënten. Vooral de vraag in 2009 met 4,7% toegenomen tot EUR 15,5 miljard. De kosten van de naar ouderenzorg neemt sterk toe. De komende jaren zal minder zorg gehandicaptenzorg bedragen EUR 7 miljard, een toename van 9% ten ,8 vanuit de AWBZ vergoed gaan worden. De begeleiding en de dag- opzichte van 2008, als gevolg van capaciteitsuitbreiding. De kosten van besteding worden onderdeel van de Wmo en daarmee de verantwoor- de geestelijke gezondheidszorg zijn het hardst gegroeid, met een delijkheid van de gemeenten. Een deel van de uitvoering van de AWBZ stijging van 11,8% tot EUR 5,5 miljard (inclusief het cure-deel). De vele zal in handen komen van de zorgverzekeraars. Door de invoering van adviezen die geschreven zijn over de toekomst van de AWBZ, hebben prestatiebekostiging in de AWBZ, hebben de instellingen de eerste nog niet geleid tot concrete maatregelen om de kosten van de langdu- stappen gezet naar meer bedrijfsmatig denken en handelen. De zorg- rige zorg te beheersen. In het regeerakkoord 2012 is zelfs EUR 1 miljard instellingen zijn, als gevolg van autonome groei en fusies, de afgelopen extra gereserveerd voor de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg. Voor jaren fors gegroeid. Deze trend is nu gestopt. Onze visie De zorginstellingen worden de komende jaren geconfronteerd met nieuwe woonzorgvoorzieningen. Samenwerking tussen commerciële ingrijpende wijzigingen in de regelgeving. Tegelijkertijd neemt de vastgoedpartijen, woningcorporaties en zorginstellingen komt steeds zorgvraag sterk toe en dreigt een tekort aan arbeidskrachten. Dat leidt meer voor. Daarbij worden nieuwe financieringsconstructies toegepast tot nieuwe kansen en risico’s. Zorginstellingen moeten een strategische waarbij sprake is van risicodeling en inbreng van vermogen door andere heroriëntatie uitvoeren. Vragen als ‘welke doelgroepen ga ik bedienen partijen. Vooral de markt voor ouderenzorg is door de groeiende zorg- met welke dienstverlening’ en ‘hoe ga ik mij onderscheiden’ worden van vraag interessant voor vastgoedbeleggers. Dit leidt in de ouderenzorg belang om efficiënt te kunnen werken en een goede kwaliteit te tot een meer divers aanbod van voorzieningen, passend bij de zorg- leveren. Door het scheiden van wonen en zorg moeten de instellingen vragen, leefstijlen en financiële mogelijkheden van de cliënten. Nieuwe nog nadrukkelijker kiezen of zij zelf woningen willen bouwen en toetreders in de markt spelen in op de nieuwe mogelijkheden en richten verhuren of dat ze hiervoor samenwerkingspartners zoeken. Zorg- zich op specifieke doelgroepen. instellingen en financiers werken samen aan businesscases voor Kerngegevens Websites Totale uitgaven gezondheidszorg: EUR 83,8 mrd Aantal instellingen: circa 800 www.minvws.nl ▶ waarvan aan ouderenzorg: EUR 15,5 mrd Uitgaven zorg als % BBP: 14,7% www.nza.nl ▶ waarvan aan gehandicaptenzorg: EUR 7.8 mrd Uitgaven AWBZ per hoofd: EUR 1.742 www.actiz.nl ▶ waarvan aan geestelijke gezondheidszorg: www.abnamro.nl/zorg EUR 5,5 mrd
  18. 18. langdurige zorg 17De ontwikkeling van de zorguitgaven Bron: CBS▶ De totale zorguitgaven zijn in 2009 met 6,1% toegenomen. Voor 14% het eerst in vijf jaar is de stijging minder groot dan in het 12% voorgaande jaar. 10%▶ De zorguitgaven als percentage van het bruto binnenlands product 8% zijn fors gestegen van 13,3% naar 14,7%. Dit wordt voor een deel 6% verklaard door een daling van het BBP met 4% in 2009. 4%▶ De zorguitgaven voor de gehandicaptenzorg en de geestelijke 2% gezondheidszorg nemen bovengemiddeld snel toe. 0% 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Groei ZorguitgavenResultaat en solvabiliteit zorginstellingen Bron: CIBG, analyse ABN AMRO▶ Het gemiddelde financiële resultaat van instellingen voor 80% verpleging en verzorging bedraagt in 2009 1,5% (resultaat als 60% aandeel van de omzet). Ongeveer 10% van de instellingen maakt verlies. 40%▶ De gemiddelde solvabiliteit van instellingen voor verpleging en 20% verzorging bedraagt in 2009 21 %. Solvabiliteit▶ De financiële positie is gemiddeld gesproken de afgelopen twee 0% jaar aanzienlijk verbeterd. Tegelijkertijd nemen de verschillen tussen -20% de instellingen steeds verder toe. -6% -4% -2% 0% 2% 4% 6% 8% 10% Resultaat ZorginstellingLeeftijdsopbouw medewerkers ouderenzorg Bron: Actiz, benchmark in de zorg 2010▶ Meer dan de helft (53,6%) van de medewerkers in de ouderenzorg 25.000 is 46 jaar of ouder en 15,5% is zelfs 56 jaar of ouder.▶ De stijgende vraag naar ouderenzorg en het relatief oude mede- 20.000 werkersbestand stellen de ouderenzorg voor nieuwe vraagstukken. 15.000 Er zal tussen zorginstellingen concurrentie ontstaan om de gunst 10.000 van de medewerkers. Aantal medewerkers 5.000 0 25 jaar of jonger 26- 35 jaar 36-45 jaar 46-55 jaar 56 jaar en ouderZiekteverzuim instellingen voor gehandicaptenzorg Bron: CIBG, analyse ABN AMRO▶ Het gemiddelde ziekteverzuim in de gehandicaptenzorg bedraagt 10% 5,7%. In de geestelijke gezondheidszorg is het gemiddelde 5,2% 8% en in de ouderenzorg 6,0%.▶ Het ziekteverzuim varieert aanzienlijk over de instellingen. Het 6% ziekteverzuim van zorginstellingen is vaak een belangrijke 4% voorspeller voor financiële resultaten, cliënttevredenheid en Ziekteverzuim medewerkertevredenheid. 2% 0% 1 11 21 31 41 Rangorde instellingen gehandicaptenzorg
  19. 19. 18 medisch-specialistische zorg Overheidsbeleid is gericht op invoeren prestatiebekostiging en beheersing macrobudget Ziekenhuizen staan voor strategische keuzes in hun productportfolio Aanbod nieuwe financieringsoplossingen, passend bij de ontwikkelingen in de markt Branchebeschrijving De curatieve zorg is gericht op behandeling en genezing. In de eerste ziekenhuizen. Daarnaast zijn er ongeveer 200 gespecialiseerde zelf- lijn wordt dit uitgevoerd door onder meer de huisartsen, apothekers en standige behandelcentra (ZBC’s). De totale kosten van de medisch- tandartsen. Tot de tweede lijn behoort de medisch-specialistische zorg. specialistische zorg bedragen EUR 21,3 miljard. Daarvan wordt EUR In deze sector zijn 91 ziekenhuizen actief, waarvan acht academische 335 miljoen geleverd door de ZBC’s. Trends en ontwikkelingen In de periode 2011 tot en met 2035 neemt het aandeel 65-plussers in ziekenhuizen de druk om steeds efficiënter te werken. In 2011 treft de de bevolking toe van 15,6% tot 25,3%. Door deze snelle vergrijzing ziekenhuizen een forse bezuiniging van in totaal EUR 314 miljoen. Voor neemt de vraag naar medisch-specialistische zorg sterk toe. De kosten een deel van de ziekenhuizen zal 2011 daardoor een financieel moeilijk zullen bij het doorzetten van de huidige trends meer dan verdubbelen jaar worden. De continuïteit van ziekenhuizen is niet langer gegaran- over een periode van 20 jaar. De minister stuurt voor de komende jaren deerd door de overheid en kan tot faillissementen leiden. Het aantal op een maximale groei van 2,5% per jaar. Daarnaast geeft ze zieken- ZBC’s neemt toe. Voor aandoeningen in de oogheelkunde, dermatologie huizen en zorgverzekeraars steeds meer ruimte om zelf prijzen vast te en orthopedie ontstaan steeds groter wordende, gespecialiseerde stellen. Vanaf 1 januari 2012 wordt de prestatiebekostiging ingevoerd. centra. Het afschaffen van een deel van de risicoverevening voor zorg- Om de kostenontwikkeling te beheersen, zal het verzekerde pakket de verzekeraars zorgt ervoor dat zij steeds meer werk gaan maken van komende jaren verkleind moeten worden en zullen eigen betalingen van selectieve zorginkoop. patiënten steeds vaker voorkomen. Tegelijkertijd ontstaat voor de Onze visie De ziekenhuizen staan voor grote strategische vraagstukken. Er moeten de eerstelijnszorg aanzitten en gespecialiseerde klinieken rondom speci- keuzes gemaakt worden op het gebied van markt, zorgproduct, omvang fieke aandoeningen. De vrije zorgmarkt biedt goede kansen voor onder- en imago. De zorgverzekeraars en de overheid sturen op concentratie nemers. De komende jaren ontstaan landelijk werkende ZBC’s. Patiën- van hoogwaardige zorg en specialisatie rondom aandoeningen. Om als ten gaan steeds bewuster kiezen voor een ziekenhuis of een specialist ziekenhuis de juiste keuzes te kunnen maken moeten verschillende en zijn ook bereid om daarvoor te reizen. Daarvoor is meer keuze-infor- perspectieven gewogen worden: de markt en de concurrentie, het ren- matie nodig. De concurrentie vindt vooral plaats op kwaliteit en minder dement, de beschikbare competenties en ambities en de toegankelijk- op kosten. Doordat de zorgmarkt steeds vrijer wordt, ontstaat ruimte heid van zorg. Medisch specialisten en ziekenhuisbestuurders kunnen voor nieuwe financieringsoplossingen, zoals lease, obligatieleningen, en moeten hier samen in optrekken. Er ontstaan ziekenhuizen met vastgoedbeleggingen en risicodragende investeringen. Dat biedt nieuwe verschillende profielen: ziekenhuizen die zich focussen op het bieden mogelijkheden voor de ziekenhuizen om hun plannen te realiseren en van hoogwaardige topklinische zorg, basisziekenhuizen die dicht tegen risico’s te delen met andere partijen. Kerngegevens Websites Totale uitgaven gezondheidszorg in 2009: Aantal ZBC’s: 295 www.minvws.nl EUR 83,8 mrd Aantal bedden: 25.416 www.wfz.nl Uitgaven gezondheidszorg per hoofd: EUR 5.069 Aantal opgenomen patiënten: 1,6 mln www.nvz.nl Kostengroei: 5,8% Kosten per verpleegdag: EUR 1.305 www.abnamro.nl/zorg Aantal ziekenhuizen: 91 Aantal medewerkers ziekenhuizen: 172.000
  20. 20. medisch-specialistische zorg 19De vergrijzing tot 2060 Bron: CBS▶ Nederland vergrijst in een hoog tempo. De komende vijf jaar 100% komen er een half miljoen 65-plussers bij. 80%▶ In 2040 zal iets meer dan een kwart van de bevolking 65 jaar of ouder zijn en het aandeel 80-plussers loopt naar verwachting op tot 60% 10% rond 2050. Nu liggen die percentages nog op respectievelijk 40% 16 en 4%. 20%▶ De gezondheidszorg wordt op twee manieren geraakt door de vergrijzing: minder arbeidspotentieel en een groeiende zorgvraag. 0% 2011 2015 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 2055 2060 65 jaar of ouder (%) 20 tot 65 jaar (%) 0 tot 20 jaar (%)Financieel resultaat van de ziekenhuizen Bron: NvZ, CIBG▶ Het financiële resultaat van de Nederlandse ziekenhuizen bedraagt 2% 1,8 in 2009 1,8% (resultaat als aandeel van de omzet). Dat is een 1,5% stijging ten opzichte van 2008. Door een korting in 2011 komt het 1,5% resultaat onder druk te staan. 1% 1% 1%▶ De afgelopen vijf jaar varieert het resultaat rond de 1%. Dat is 0,8% 0,6% aanmerkelijk lager dan de 3% die door de commissie Havermans 0,5% aan de minister van VWS is geadviseerd voor een gezonde bedrijfsvoering. 0% 2004 2005 2006 2007 2008 2009 ResultatenOmzet zelfstandige behandelcentra Bron: Boer & Croon, 2011-04-03▶ De gezamenlijke omzet van alle ZBC’s is tussen 2005 en 2009 400 gestegen van EUR 43 miljoen naar EUR 335 miljoen. 350▶ De totale curatieve zorgmarkt is de afgelopen tien jaar met 300 250 gemiddeld 7% per jaar gegroeid. 200▶ Een verdere groei van de sector is sterk afhankelijk van de ruimte 150 in de regelgeving die de minister van VWS geeft aan de ZBC’s. omzet EUR x mln 100 50 0 2005 2006 2007 2008 2009De kosten van overgewicht Bron: McKinsey 2011▶ Obesitas wordt in snel tempo de eerste oorzaak van overlijden. Overigen (brandstof, voeding, etc.) Als gevolg daarvan wordt het de duurste aandoening in de Korte termijn handicap gezondheidszorg. Verminderde productiviteit▶ De kosten van obesitas voor de gezondheidszorg bedragen Verzuim Commerciele verzekeraars EUR 140 miljard in de Verenigde Staten. De totale maatschappelijke Medicare/Medicaid kosten liggen nog veel hoger. Eigen betalingen gezondheidszorg▶ Volgens de RVZ bedragen de kosten van obesitas voor de Gewichtsbesparingsprogrammas Nederlandse zorg EUR 505 miljoen per jaar. plus-size kleding Extra uitgaven voeding 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 De kosten van obesitas in de Verenigde Staten
  21. 21. 20 Rechts: Jan van der Moolen, algemeen directeur van het Centraal Fonds Volkshuisvesting Links: Astrid van Arum, sector banker Woningcorporaties ABN AMRO. Jan van der Moolen, Centraal Fonds Volkshuisvesting: ’Woningcorporaties moeten eraan blijven denken waartoe zij op aard zijn’ De tijd van voortdurende waardestijgingen van woningen is voorbij en voor het eerst komt een daling van het aantal corporatiewoningen in zicht, zo verwacht Jan van der Moolen, algemeen directeur van het Centraal Fonds Volkshuisvesting. Verder bevinden de woning- corporaties zich onder invloed van Europees ingrijpen in een ingewikkelde situatie. Hoe anticiperen zij hierop? Een gesprek met Jan van der Moolen en met Astrid van Arum, sector banker Woningcorporaties ABN AMRO, over de ontwikkelingen in de corporatiemarkt.
  22. 22. interview 21Integriteitsbeleid Ontwikkelingen in sociaal vastgoedHet Centraal Fonds Volkshuisvesting kreeg begin dit jaar een Van der Moolen: ‘Er is tot nu toe altijd een stijging geweest vanonderscheiding voor haar integriteitbeleid, waarom? Jan van der de woningvoorraad van corporaties. Maar ik denk dat we nu eenMoolen: ‘Naar ik begrepen heb was dat vooral vanwege de daling zullen gaan zien. Verder is er niet meer automatischmanier waarop wij onderzoek doen naar integriteit van gewaarborgde financiering beschikbaar voor elk project vanwoningcorporaties. Integriteit heeft veel te maken met gedrag, woningcorporaties. Dat heeft alles te maken met de beperkingencultuur en houding van mensen in de organisatie. Daarom die Brussel heeft opgelegd als uitvloeisel van de staatssteun-benadrukken wij dat woningcorporaties hier bewust aandacht aan discussie. Minder borging heeft ook tot gevolg dat financiersmoeten besteden, bijvoorbeeld door middel van dilemma- meer zullen letten op de kwaliteit van de bedrijfsvoering, van hettrainingen met medewerkers. Als er een bekende aan de balie bestuur en van het intern toezicht. En corporaties zullen – vooralstaat, wijs je die dan bij voorrang een woning toe? Wij zeggen: in gebieden met bevolkingskrimp – geconfronteerd worden met‘Erken dat ook in jouw organisatie integriteitkwesties spelen, zorg waardevermindering.dat je ze onmiddellijk herkent, pak ze vervolgens effectief aan en Dit betekent dat het beeld moet verdwijnen dat corporatiescommuniceer erover’. Verder willen wij dat hier ook op het niveau financieel erg ruim zitten. Een beeld dat kon ontstaan door devan de commissarissen aandacht aan gegeven wordt.’ voortdurende waardestijging van de woningen, waar echter in de toekomst minder sprake van zal zijn. Ook is er geen sprake vanVan der Moolen: ‘Frauduleuze vastgoedtransacties en huurstijgingen tot ruim boven de inflatie. Bovendien leveren dezelfverrijking door bestuurders zijn incidenten die de beeldvorming verkoopopbrengsten niet langer voldoende dekking op voor denatuurlijk ongelooflijk negatief hebben beïnvloed, niet in de laatste onrendabele toppen bij investeringen. Veel woningcorporatiesplaats bij onze primaire doelgroep, de huurders. Het beeld is zullen zich dan ook moeten heroriënteren op de vraag waartoe zeontstaan dat corporaties bijna niet meer te vertrouwen zijn. op aard zijn, misschien wat minder dan voorheen ondernemer in vastgoed zijn en wat meer aandacht besteden aan de primaire ‘Het beeld is ontstaan dat corporaties doelgroepen en de kwaliteit van de dienstverlening.’ niet te vertrouwen zijn’ Staatssteundiscussie Van der Moolen: ‘Bij de uitspraken van de Europese Commissie in de staatssteundiscussie spelen twee elementen een rol. TenHelaas, want dat beeld is niet terecht. Je kunt van 2,4 miljoen eerste hebben we het in dit land jaren op zijn beloop gelaten, incorporatiewoningen niet beweren dat ze van slechte kwaliteit zijn. plaats van zelf die discussie te voeren. En ten tweede hebben deOok de dienst-verlening en de betrokkenheid van medewerkers is minister en de eurocommissaris eigenlijk niet veel meer gedaanniet slecht. Maar de woningcorporatiesector heeft grote dan aangeven wat wel en niet tot het takenpakket van de woning-raakvlakken met de vastgoedwereld en er spelen grote financiële corporatie behoort. De gevolgen daarentegen zijn groot: Debelangen. Dan willen er weleens integriteitkwesties spelen.’ woningmarkt zit op slot, de middeninkomens kunnen nergens heen. Dat lijkt dan de schuld van Brussel te zijn, maar het ligt aan ons strakke systeem van huurprijsregulering en hypotheek- renteaftrek. En dat zijn precies de twee woorden die zo ongeveer verboden zijn in elke politieke discussie in Nederland.’
  23. 23. 22 ‘Dat de woningmarkt op slot zit, fiscaal instrument ingezet. Dit terwijl een hypotheek toch in de eerste plaats bedoeld is om bezitsvorming te stimuleren. En bij de is niet de schuld van Brussel’ corporatie-woningen klinkt de roep dat de huren omhoog moeten, terwijl we tevens de hoogste netto woonlasten van Europa hebben. Nationaal Woonakkoord Van der Moolen: ‘Voor het Nationaal Woonakkoord, waar Aan de andere kant hebben de corporaties de afgelopen jaren inmiddels in de politiek voor wordt gepleit, lopen in ieder geval de geruisloos heel veel kwaliteit aan de woningen toegevoegd. Dus financiële wereld en de woningcorporaties warm. Er moet wat de prijs-kwaliteitverhouding is zeker niet verkeerd. Maar zodra je gebeuren. En je kunt de huur- en de koopmarkt niet los van elkaar hierover begint, krijg je meteen het verwijt dat dit bepaalde zien. Bij de koopwoningen is de hypotheekschuld internationaal doelgroepen uit de huurwoningen verjaagt. Dit is een sterk gezien enorm hoog en wordt de hypotheek in veel gevallen als politiek geladen discussie.’ Jan van der Moolen
  24. 24. interview 23De politiek aarzelt uit angst voor de kiezer. Maar de burger weet Van Arum: ‘Toen in december 2008 plotseling de rente daalde,echt wel wat er speelt en beseft ook dat er iets moet gebeuren. bleken corporaties en adviseurs onvoldoende te beseffen wat erIk denk dat de gemiddelde burger vooral duidelijkheid wil over de eigenlijk aan de hand was. Er was duidelijk een paniekmomentje –huur- en koopwoningen. Nu lijkt het op een bestuurder van een ook bij ons – toen klanten plotseling geld moesten bijstorten. Nietbedrijf die maar blijft aarzelen over de reorganisatie, terwijl de iedere klant had met deze mogelijkheid rekening gehouden. Daarwerknemers de bui allang zien hangen. Wees helder en werk met hebben we wel van geleerd. We zien hierin een opvoedende taaklange termijnen. Als we tussen 2012 en 2025 toewerken naar een voor ons als bank weggelegd. We merken ook dat woningen-ander systeem, dan zal dat ongetwijfeld tijdelijke effecten geven, corporaties daar vragen over stellen. Verder is het goed om demaar op de lange termijn loop je die wel in.’ discussie te voeren of je derivaten als instrument ziet of als profit center. Onze workshops treasury gaan hierop in. Op deze manierFocus op woningcorporaties werken we aan het verhogen van het kennisniveau, iets waarvoorAstrid van Arum: ‘ABN AMRO legt sinds een aantal jaren de focus vooral middelgrote woningcorporaties veel belangstelling tonen.’nog sterker op de woningcorporaties. We vinden het belangrijkom corporaties als klant te hebben. Enerzijds vanwege de solide Toezichthoudersstructuur en de inkomsten, anderzijds omdat het een grote sector Van der Moolen: ‘Nog iets over het functioneren van toezicht-is die in de maatschappij investeert met het oog op leefbaarheid houders bij woningcorporaties. Soms blijken toezichthouder enen duurzaamheid. Doordat voortaan geen borging meer van bestuur hele basale punten niet goed geregeld te hebben, blijkttoepassing is voor activiteiten die buiten het algemeen econo- uit onze onderzoeken bij woningcorporaties. Dan is er bijvoorbeeldmisch belang vallen, ontstaan er voor ABN AMRO nieuwe geen controle op vastgoedtransacties bij het Kadaster of is ermogelijkheden. De sector zelf heeft er ook voordeel van dat geen transactielimiet vastgesteld voor een bestuurder. Deelsmeerdere banken in de financieringsbehoefte kunnen voorzien en komt dat door naïviteit en denkt men: ‘Bij ons gaat het niet mis’.er dus concurrentie ontstaan. Al zal de behoefte aan kapitaal Deels hebben betrokkenen überhaupt geen idee van wat er foutwellicht iets dalen, woningcorporaties vormen een kapitaal- kan gaan. Dat kan natuurlijk niet. Behalve dat wij ze hieropintensieve sector. Het afdekken van renterisico’s met behulp van aanspreken, stellen ook banken hier in toenemende matederivaten blijft bijvoorbeeld belangrijk voor een corporatie.’ kritische vragen over.Van der Moolen: ‘Het hoeft voor een woningcorporatie geenprobleem te zijn zich met derivaten bezig te houden. Zolang zowel ‘Er is een duidelijke groei in dede bestuurder als de toezichthouder maar weten waarover ze het professionaliteit van het toezicht’hebben, dat er risico’s aan verbonden zijn. Dat is wel van belang,want bij lange na niet alle toezichthouders weten van de hoed ende rand wat betreft derivaten. Dat geldt ook voor de directeur. Ik Maar over het algemeen is er een duidelijke groei te zien in dehoor nog te vaak dat een adviseur het verhaal komt uitleggen in professionaliteit van het toezicht. Het tweelagenmodel, dede vergadering met de raad van commissarissen. scheiding tussen bestuur en toezicht, bestaat formeel pas sindsDan zou duidelijk moeten zijn dat de kennis ontbreekt en moet je 1993 in onze sector. Inmiddels is er volop discussie binnen deer niet aan beginnen.’ organisaties over het toezicht. Die gesprekken gaan over vier met elkaar samenhangende onderwerpen: de balans tussen toezicht en bestuur, de vraag hoe een commissaris aan zijn informatie komt, de instrumenten die beschikbaar moeten zijn voor als het fout gaat en de manier waarop je verantwoording aflegt. Een goede ontwikkeling wat ons betreft. Hiermee maken corporaties zich op voor de toekomst.’
  25. 25. 24 woningcorporaties Ongeborgd financieren heeft invloed op visie, strategie en kasstromen Modernisering gehele woningmarkt is nodig Focus op verlaging van de bedrijfslasten Branchebeschrijving De meeste huurwoningen in Nederland zijn in eigendom van woningen). Woningcorporaties houden zich ondermeer bezig met het woningcorporaties. Ons land telt ongeveer 418 corporaties. Circa bouwen, beheren en verhuren van (huur)woningen. Maar ook met het driekwart van de huurwoningen in Nederland en eenderde van de verbeteren van leefbaarheid en investeringen in duurzaamheid. In totale woningmarkt is in handen van corporaties (circa 2,4 miljoen 2009 hebben de corporaties circa EUR 13,5 miljard geïnvesteerd. Trends en ontwikkelingen Nu de EU-beschikking een feit is, is er meer duidelijkheid ontstaan, Investeringen staan onder druk. Om de druk op de uitgaande kas- maar ook verontwaardiging. Er komt een splitsing in borgbare en niet- stromen enigszins te verlichten, nemen corporaties actie om hun borgbare activiteiten, waarbij het kader wordt vastgesteld middels bedrijfslasten te verlagen. Inmiddels is binnen de sector een daling huurprijs- en inkomensgrenzen. Dit heeft effect op de visie en strategie van de bedrijfslasten te zien. Op het gebied van de renterisico’s die van een corporatie. De vraag die een corporatie zichzelf moet stellen is: corporaties lopen is waar te nemen dat corporaties hun rente- ‘Blijf ik een ontwikkelende corporatie of word ik een beheercorporatie?’ management beter in de vingers krijgen. Het aantal corporaties dat Het lijkt erop dat corporaties deze vraag nog even voor zich uit hebben rentederivaten heeft neemt toe, waarmee uiteindelijk een stabielere geschoven vanwege de grote behoefte aan geborgd kapitaal eind 2010. kasstroom wordt verkregen. Een andere ontwikkeling is dat De EU-beschikking en een aantal andere onderwerpen moeten nog in investeringen in duurzaamheid op de strategische agenda staan. Het de te herziene woningwet worden vastgelegd, maar de tendens is verlagen van de totale woonlast voor de huurder is hierbij het uitgangs- duidelijk. De druk op de kasstroom blijft ook dit jaar toenemen. punt, maar ook het toevoegen van waarde aan het vastgoed. Onze visie ABN AMRO verwacht dat corporaties door de nieuwe woningwet te ontwikkelingsactiviteiten blijven uitvoeren en andere corporaties die er maken krijgen met splitsing van activiteiten. Borgbare activiteiten voor kiezen om zich bezig te gaan houden met beheeractiviteiten. Het blijven binnen de toegelaten instelling. Alle overige activiteiten moeten totaal aantal corporaties blijft afnemen. De inschatting van ABN AMRO straks in een of meerdere aparte entiteiten worden ondergebracht, is dat er op termijn circa 200 corporaties zijn. Het totaal aantal sociale zodat de toegelaten instelling een beperkt risico loopt. Dit brengt huurwoningen neemt met de tijd ook af. Ten slotte is modernisering tevens scheiding in funding met zich mee. Kennis binnen de eigen van de woningmarkt nodig. De woningmarkt zit op slot en voor organisatie is door de veranderingen bijzonder belangrijk. Goed starters en middeninkomens is het lastig om een woning te vinden. risicomanagement is dan ook noodzakelijk, hetgeen langzaam terrein Diverse maatregelen worden genomen of zijn in voorbereiding, maar wint in de sector. Voorts blijven de kasstromen onder druk staan. De een integrale oplossing voor het woningmarktprobleem is er verwachting is dat dit blijft, zeker zolang de verkopen stagneren en de vooralsnog niet. overheid moet bezuinigen. Op termijn ontstaan er corporaties die Kerngegevens Websites Aantal woningcorporaties: 418 Investeringen: EUR 13,5 mrd www.aedesnet.nl Aantal woningen: 2,4 mln Gemiddelde ICR: 1,5 www.cfv.nl Aantal medewerkers: 28.000 Gemiddelde maandhuur: EUR 411 www.wsw.nl Aantal nieuwe huurwoningen: 31.500 Energiebesparende maatregelen: EUR 220 mln www.abnamro.nl/woningcorporaties

×