Δράση

1. Ο τραγικόσ ανδριςμόσ του θηλυκοφ:
η ανδρική φιγοφρα τησ Κλυταιμνήςτρασ και τησ Αντιγόνησ
Women’s masculine identity in ancient Greek drama:
rediscovering men through tragic women, Clytemnestra and Antigone
Τπεφθυνοι ςχεδίου εργαςίασ: Μαρία Μπετςάκου – Αντώνησ ΢τεργίου
Project coordinators: Maria Betsakou – Antony Stergiou

2. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 2
Ο τραγικόσ ανδριςμόσ του θηλυκοφ:
η ανδρική φιγοφρα τησ Κλυταιμνήςτρασ και τησ Αντιγόνησ.
Ειςαγωγή:
Θ απουςία του μεγάλου τραγικοφ ποιθτι Αιςχφλου από το Αναλυτικό Ρρόγραμμα Σπουδϊν ςτο
ελλθνικό εκπαιδευτικό ςφςτθμα, θ επαφι μασ με τον Ευριπίδθ, που με τθν ευρθματικι του Ελζνθ μάσ
προβλθμάτιςε ςτθ Γ’ Γυμναςίου, και θ παρουςία του Σοφοκλι με τθν εκρθκτικι του Αντιγόνθ ςτο
Ρρόγραμμα Σπουδϊν τθσ Β’ Λυκείου μασ ϊκθςαν να αναηθτιςουμε κρυμμζνα νιματα που να ςυνδζουν
μεταξφ τουσ τα δραματικά ζργα τθσ κλαςικισ Ακινασ.
Θ διαπίςτωςθ τθσ αντίφαςθσ ςτθν απεικόνιςθ τθσ γυναίκασ ςτο δράμα και ςε άλλα είδθ κειμζνων,
κυρίωσ ιςτορικϊν και ρθτορικϊν, κακόριςε τθν απόφαςι μασ να εντοπίςουμε και να ερμθνεφςουμε το
ανδρικό ικοσ των τραγικϊν θρωίδων, δθλαδι γυναικϊν. Ριο ςυγκεκριμζνα, ενϊ ςτα άλλα κείμενα θ
γυναίκα τθσ ακθναϊκισ κοινωνίασ του 5ου
αι. π. Χ. παρουςιάηεται κατά κανόνα ςτερθμζνθ από πολιτικά
και κοινωνικά δικαιϊματα, αποκλειςμζνθ ςτθ ςφαίρα του οίκου, ςτο δράμα, όμωσ, παρουςιάηεται -
ςυχνά με τρομακτικι ευφυΐα - να ςυμμετζχει ςτθ δθμόςια και πολιτικι ςφαίρα, επθρεάηοντασ με τθ
ρθτορικι τθσ τουσ άνδρεσ.
Το κεντρικό ερϊτθμα που κζςαμε, αρχικά, ςτουσ μακθτζσ μασ ιταν να αναλογιςτοφν τουσ λόγουσ για
τουσ οποίουσ ςτθν αρχαία Ελλάδα, όπου θ κζςθ τθσ γυναίκασ ιταν υποβακμιςμζνθ, ζνασ άνδρασ
τραγικόσ ποιθτισ παρουςιάηει ςε ανδρικό - κατά βάςθ - κοινό δυναμικζσ θρωίδεσ (Ελζνθ, Αντιγόνθ,
Κλυταιμνιςτρα, Μιδεια…) με ςχεδόν ανδρικά ςτερεοτυπικά χαρακτθριςτικά. Οι απαντιςεισ που
δόκθκαν ιταν πολλζσ: «τα φφλα πρζπει να ςυνεργάηονται για να επιτευχκεί θ κοινωνικι αρμονία», «οι
γυναίκεσ είναι το ίδιο δυναμικζσ με τουσ άντρεσ», «οι γυναίκεσ μποροφν να αλλάξουν τον κόςμο»,
«…είναι ςφμβολα ανατροπισ κανόνων», «…είναι προειδοποιιςεισ για τισ ςυνζπειεσ τθσ παράβαςθσ των
ορίων».
Οι απαντιςεισ των μακθτϊν ιταν αναμενόμενεσ. Κα μποροφςαμε, βζβαια, να δεχκοφμε τθν εκδοχι,
που είχαν υποςτθρίξει παλιότερα κάποιοι μελετθτζσ, ότι οι τραγικοί ποιθτζσ, ωσ πνευματικοί άνκρωποι
με κοινωνικι ςυνείδθςθ, προςπακοφν να αφυπνίςουν τουσ άντρεσ κεατζσ παρουςιάηοντασ ςτισ
τραγωδίεσ τουσ μια νζα τάξθ του κόςμου, όπωσ οι ίδιοι ονειρεφονταν για το μζλλον, δθλαδι ζναν
κόςμο ιςοτιμίασ του άντρα και τθσ γυναίκασ. Πμωσ, μιπωσ δεν είναι μόνο αυτό; Εμείσ επιχειριςαμε να
οδθγιςουμε τουσ μακθτζσ ςε ζναν άλλον δρόμο ςκζψθσ, δρόμο που να λαμβάνει υπόψθ του τθν
αρχαιοελλθνικι κουλτοφρα τθσ ανδρικισ κυριαρχίασ και τθ ςφγχρονθ βιβλιογραφία.
Κεντρικόσ μασ άξονασ ιταν ο εντοπιςμόσ και θ ερμθνεία του ανδρικοφ ικουσ δφο τραγικϊν θρωίδων:
τθσ Κλυταιμνιςτρασ ςτον Αγαμζμνονα του Αιςχφλου και τθσ Αντιγόνθσ του Σοφοκλι ςτθν ομϊνυμθ
τραγωδία. Θ προθγοφμενθ εμπειρία μασ από το ανδρικό ικοσ τθσ Ελζνθσ του Ευριπίδθ κα αποτελζςει
οδθγό τθσ ςκζψθσ και τθσ ζρευνάσ μασ.

3. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 3
Abstract:
In our project called “Women’s masculine identity in ancient Greek drama”, we are attempting to examine
the male spirit of two ancient female figures, Clytemnestra in Agamemnon and Antigone in the namesake
play.
Taking into account the social standing of women at the time of writing of these tragedies – the fifth
century before Christ - women were excluded from public life and restricted within the family unit, as
shown by the historical sources and the texts themselves.
A tragic heroine with both a male and female identity represents a deviation from the norm and something
unnatural and unbalanced. The plays deal with the reversal of the order. In Agamemnon, in which the king
is murdered, and in Antigone, in which the heroine hangs herself in her prison cave, the reversal is
disastrous and leads to the collapse of the family and even the city.
We suggest that the reversals use the women as a starting-point for the definition or redefinition of men
so as to restore this order. Focusing on the male aspect of female characters makes male identity the
central theme of tragedy: the stronger the female figures, the greater the need for men to maintain the
male-order of the world.
Plot details
Agamemnon by Aeschylus:
Aeschylus' Agamemnon begins after the fall of Troy. A beacon of light signals the defeat of Troy to all
those in Argos, including Queen Clytaemnestra. With the memory of the sacrifice of her
daughter Iphigeneia still burning, Clytaemnestra does not plan to welcome king Agamemnon home in a
traditional manner.
Clytaemnestra welcomes Agamemnon with a deep red carpet upon his homecoming. Clytaemnestra
deceptively calls Agamemnon and Cassandra, a captive soothsayer beside him, to step from his chariot and
come into the house, where Justice leads him in.
Agamemnon enters the house while Cassandra remains outside. Clytaemnestra attempts to lure
Cassandra inside as well. Cassandra however remains mute. She then begins to call upon Apollo and
laments the tragedies of the house of Atreus, prophesizing of Agamemnon's and her own imminent death
at the hands of Clytaemnestra and Aegisthus.
Cassandra enters the palace. Agamemnon cries out as he is slaughtered by Clytaemnestra and Aegisthus,
the queen's secret lover. Cassandra's death follows. The tragedy ends as Clytaemnestra decries that
Justice has been done in the name of Iphigeneia. Clytaemnestra reminds her lover and new king that they
now have the power. They enter the house together, and the doors close behind them. It is apparent
however, that the killing has not ended.

4. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 4
Antigone by Sophocles:
Oedipus has just passed away in Colonus, and Antigone and her sister decide to return to Thebes with the
intention of helping their brothers, Eteocles and Polyneices, avoid a prophecy that predicts they will kill
each other in a battle for the throne of Thebes.
But upon her arrival in Thebes, Antigone learns that both of her brothers are dead. Eteocles has been given
a proper burial, but Creon, Antigone's uncle who has inherited the throne, has issued a royal edict banning
the burial of Polyneices, who he believes was a traitor. Antigone defies the law, buries her brother, and is
caught. When Creon locks her away in prison, she kills herself.
Meanwhile, not realizing Antigone has taken her own life, the blind prophet Teiresias, Creon's son and
Antigone's fiancé Haemon, and the Chorus plead with Creon to release her. Creon finally relents, but in an
instance of too-late-timing, finds her dead in her jail cell. Out of despair, Haemon and Creon’s wife have by
now also killed themselves, and Creon is left in distress and sorrow.

5. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 5
«Αγαμζμνων», Αιςχφλου
Ο «Αγαμζμνονασ» του Αιςχφλου ξεκινά μετά τθν πτϊςθ τθσ Τροίασ. Μια φρυκτωρία με ςιματα φωτιάσ
μεταφζρει ςτο Άργοσ τθν είδθςθ ότι θ Τροία ζπεςε ςτα χζρια των Αχαιϊν. Θ Κλυταιμνιςτρα, βαςίλιςςα
και ςφηυγοσ του Αγαμζμνονα, ακοφει τθν είδθςθ, ενϊ ακόμθ καίει μζςα τθσ το μίςοσ για τθ κυςία τθσ
κόρθσ τθσ Λφιγζνειασ. Ο ίδιοσ τθσ ο πατζρασ τθ κυςίαςε, για να φυςιξει οφριοσ άνεμοσ για τθν Τροία. Θ
Κλυταιμνιςτρα ςχεδιάηει για τον Αγαμζμνονα …περίεργο καλωςόριςμα.
Ο Αγαμζμνονασ φτάνει ςτο Άργοσ πάνω ςε άμαξα με λάφυρα και ακολουκεί μια δεφτερθ άμαξα με τθν
Καςςάνδρα, αιχμάλωτθ από τθν Τροία και μάντιςςα. Θ Κλυταιμνιςτρα τοφσ ςτρϊνει κόκκινο χαλί για να
πατιςουν και να μπουν μεσ ςτο παλάτι. Ο Αγαμζμνονασ πείκεται και μπαίνει μζςα. Θ Καςςάνδρα αρχικά
δεν πείκεται να μπει και μζνοντασ ζξω προμαντεφει τον χαμό του οίκου του Ατρζα: Ο Αγαμζμνονασ και θ
ίδια κα ςκοτωκοφν από τα χζρια τθσ Κλυταιμιςτρασ και του Αίγιςκου, του εραςτι τθσ Κλυταιμνιςτρασ
κατά τθν απουςία του Αγαμζμνονα ςτθν Τροία, και ο Ορζςτθσ κα γίνει μθτροκτόνοσ παίρνοντασ εκδίκθςθ
για τον κάνατο του πατζρα του, του Αγαμζμνονα. Στθ ςυνζχεια, θ Καςςάνδρα, ακολουκϊντασ τθν μοίρα
τθσ, μπαίνει ςτο παλάτι.
Τα κλάματα του Αγαμζμνονα που ςφαγιάηεται μζςα ςτο παλάτι από τθν Κλυταιμνιςτρα και τον εραςτι
τθσ ακοφγονται μζχρι ζξω. Ακολουκεί θ ςφαγι τθσ Καςςάνδρασ. Θ Κλυταιμνιςτρα μεκυςμζνθ από τθν
πράξθ τθσ αναφωνεί πωσ επιβλικθκε πλζον θ δικαιοςφνθ για τθν αδικοχαμζνθ τθσ κόρθ, τθν Λφιγζνεια. Ο
χορόσ τισ επιςθμαίνει τθ ςοβαρότθτα αυτοφ που ζκανε, αλλά εκείνθ δείχνει να ηει ςε ζναν άλλον κόςμο.
Δε δείχνει μεταμζλεια. Ριάνει από το χζρι τον Αίγιςκο, τον νζο βαςιλιά, και μπαίνουν ςτο παλάτι. Είναι
ολοφάνερο, ότι τίποτε δεν ζχει τελειϊςει ακόμθ…
Οι μακθτζσ ζχουν τϊρα τον λόγο, οι μακθτζσ που με τθ κεατρικι απόδοςθ επιλεγμζνων αποςπαςμάτων
από τισ δυο τραγωδίεσ, τον Αγαμζμνονα του Αιςχφλου και τθσ Αντιγόνθσ του Σοφοκλι, κα μασ
βοθκιςουν ςτο τζλοσ να… μπορζςουμε να διαβάςουμε πιο κακαρά το αλφαβθτάρι των άςτρων των
δυο τραγικϊν μασ ποιθτϊν και να εξθγιςουμε - με διαφορετικό τρόπο - τον «τραγικό ανδριςμό των
κθλυκϊν θρωίδων τουσ»

6. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 6
1η
ςκηνή Αγαμέμνονα:
Ο Χορόσ γερόντων αμφιςβητεί τη βαςίλιςςα Κλυταιμνήςτρα
*Κλυταιμνιςτρα + Χορόσ Αργείων γερόντων (2 ομιλθτζσ)+
Ο Αγαμζμνονασ απουςιάηει πολλά χρόνια από το Άργοσ. Κυνθγά τθ νίκθ ςτον πόλεμο και αφινει τον οίκο
και τθν πόλθ ςτθν απόλυτθ εξουςία τθσ γυναίκασ του, τθσ Κλυταιμνιςτρασ. Θ ζξοδοσ τθσ Κλυταιμνιςτρασ ςτθ
δθμόςια ηωι αποτελεί απάντθςθ ςτθν αδυναμία του άντρα τθσ να εκπλθρϊςει τισ δικζσ του ευκφνεσ. Πχι, όμωσ
χωρίσ αντίδραςθ. Ο Χορόσ των Αργείων γερόντων, φορτωμζνοσ με ςτερεοτυπικά πρότυπα που αποκλείουν τθ
γυναίκα από τθ ςφαίρα του δθμοςίου, αμφιςβθτεί το κφροσ του λόγου τθσ βαςίλιςςασ με ςυνεχείσ ερωτιςεισ,
όταν αυτι ανακοινϊνει τον κρίαμβο ςτθν Τροία. Δεν πιςτεφει πωσ ο φφλακασ - που νφχτα μζρα για δζκα χρόνια
περίμενε ανεβαςμζνοσ πάνω ςτθ ςτζγθ του ςπιτιοφ τον Αγαμζμνονα - είδε τελικά από μακριά τθ φωτιά που
ςιμαινε τθν πτϊςθ τθσ Τροίασ:
[267- 280]
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ (μπαίνει τρζχοντασ μζςα και μιλάει κινοφμενθ ): Επιραν οι Αργείοι τθν πόλθ του Ρριάμου!
ΧΟΡΟ΢: (κετικόσ) Τι λεσ; Δεν άκουςα καλά τον λόγο τον απίςτευτο.
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: Θ Τροία είναι ςτων Αχαιϊν τα χζρια. Δεν το λζω κακαρά;
ΧΟΡΟ΢: Θ χαρά ςαλεφει μζςα μου και δάκρυα μου φζρνει.
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: Το μαρτυροφν τα μάτια ςου πωσ κζλεισ το καλό μου.
ΧΟΡΟ΢: (αρχίηει να αμφιςβθτεί, να ειρωνεφεται) Και τι ςου το βεβαίωςε; Ζχεισ καμιά απόδειξθ γι᾽ αυτά;
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: Ζχω. Ρϊσ όχι; Φκάνει να μθ με δολιεφκθκε κανείσ κεόσ.
ΧΟΡΟ΢: Μιπωσ πιςτεφεισ ςε πλάνα όνειρα;
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: Δεν λογαριάηω εγϊ ονειροφανταςιζσ του νου.
ΧΟΡΟ΢: Μα μιπωσ ςε χαροποίθςε απλϊσ μια φιμθ, από αυτζσ που ταξιδεφουν πιο γριγορα και από τα
πουλιά;
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: Κατθγορείσ τθ φρόνθςι μου, ςαν να ᾽μουν νεαρό κορίτςι.
ΧΟΡΟ΢: Και πότε κυριεφκθκε θ πόλισ;
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ: (τα λζει ζχοντασ φτάςει τθν ζξοδο) Σου λζω, ζγινε αυτό τθ νφχτα, που φωτίηει τϊρα.
ΧΟΡΟ΢: (αυτά δεν τα ακοφει θ Κλυταιμνιςτρα) Και ποιοσ μαντατοφόροσ μποροφςε νά ᾽ρκει τόςο γριγορα;

7. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 7
[475-487]
ΧΟΡΟ΢:
Τθν πόλθ περνά τθσ φωτιάσ τθσ ευπρόςμενθσ
γοργό το μαντάτο.
Αλικεια ι κεία απάτθ, ποιοσ ξζρει;
Ροιοσ τόςο άμυαλοσ ι εφπιςτοσ είναι
να χαρεί τα ςθμάδια τθσ φωτιάσ
και φςτερα φιμεσ και ψζμα να βγουν,
και γονάτιςμα;
Θ ψεφτικθ ελπίδα, όπλο γυναίκειο.
Εφκολα θ γυναίκα διαλαλεί το ευφάνταςτο.
Γριγορα, όμωσ, όλα που λζει θ γυναίκα εξανεμίηονται.
Θ παρορμθτικότθτα, λοιπόν, και θ ευπιςτία, ταιριάηουν - κατά τθ γνϊμθ του Χοροφ - ςτθ γυναίκα: θ
Κλυταιμνιςτρα ζςπευςε να διαδϊςει ανεπιβεβαίωτεσ πλθροφορίεσ, οι οποίεσ γριγορα χάνουν το κφροσ τουσ,
γιατί τισ ζχει διαδϊςει… μια γυναίκα. Μιπωσ τελικά ο Χορόσ βρίςκεται ςε πλάνθ και είναι … άμυαλοσ;; Μιπωσ θ
αντρικι οπτικι του τον εμποδίηει να υποψιαςτεί το καλά ςτθμζνο καταςτροφικό ςχζδιο τθσ Κλυταιμνιςτρασ;

8. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 8
2η
ςκηνή Αγαμέμνονα:
Η βαςίλιςςα Κλυταιμνήςτρα φορά το ςτερεοτυπικό προςωπείο τησ γυναίκασ
*κιρυκασ (βουβό πρόςωπο) + Κλυταιμνιςτρα+
Στθ ςυνζχεια θ Κλυταιμνιςτρα φορά το προςωπείο τθσ ενάρετθσ ςυηφγου καλφπτοντασ τα
αρρενωπά τθσ χαρακτθριςτικά. Τα καταφζρνει, όμωσ; Απευκυνόμενθ ςτον κιρυκα του λζει τι να πει ςτον
Αγαμζμνονα:
[600-614]
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ
Βιάηομαι τϊρα να δεχτϊ τον γυριςμό του,
τιμθμζνο όςο μπορϊ.
Ροια χαρά γλυκφτερθ για τθ γυναίκα
να τον δεχκεί θ πόρτα τθσ, νά μπει ηωντανόσ
γυρίηοντασ με του κεοφ τθ χάρθ.
Ρεσ του να φτάςει γριγορα ςτθν πόλθ.
Ρολυπόκθτοσ, πιςτι κα τθ βρει τθ γυναίκα του, πεσ του.
Ππωσ τθν άφθςε. Φφλακα ςτο κατϊφλι του, φοβζρα των εχκρϊν του.
Μυςτικό δεν πρόδωςα ςτα δζκα χρόνια.
Δεν κακολογικθκα.
Άντρα ξζνο δεν γνϊριςα. Ζτςι να του πεισ. Αυτά περθφανεφομαι.
Τθν αλικεια λζω.
Γυναίκα από γενιά, ντροπι δεν ζχω.
Με μια πρϊτθ ματιά διαπιςτϊνουμε ότι αυτά που λζει ταιριάηουν με τον ςτερεοτυπικό κοινωνικό
ρόλο τθσ γυναίκασ, δθλαδι τθσ πιςτισ και αφοςιωμζνθσ γυναίκασ-προτφπου. Πμωσ, ο ςτόμφοσ ςτισ
δθλϊςεισ τθσ και ο προςτακτικόσ τθσ λόγοσ αποκαλφπτουν μιαν ανδρικι ςυμπεριφορά με φφοσ δυναμικό
και αυταρχικό.

9. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 9
3η
ςκηνή Αγαμέμνονα:
Η εκθήλυνςη του Αγαμζμνονα
*Αγαμζμνονασ + Κλυταιμνιςτρα (βουβό πρόςωπο) + δοφλοσ (βουβό πρόςωπο)+
Θ Κλυταιμνιςτρα είναι, τελικά, ειλικρινισ; Ο Αγαμζμνονασ τθν υποτίμθςε ωσ μάνα, όταν
αποφάςιςε να κυςιάςει τθν κόρθ τουσ χωρίσ να τθσ δϊςει τθν ευκαιρία να το αποτρζψει∙ τθν υποτίμθςε
ωσ γυναίκα και ςφηυγο, όταν κοιμικθκε με τθν Χρυςθίδα∙ τθν υποτιμά και τϊρα που κοιμάται με τθν
Καςςάνδρα, το λάφυρό του από τθν Τροία. Πλα αυτά τθν οδθγοφν να αναηθτιςει διζξοδο ςτον δόλο.
Το δόλιο ςχζδιο τθσ Κλυταιμνιςτρασ είναι ζτοιμο από χρόνια. Θ Κλυταιμνιςτρα βγαίνει από το
παλάτι για να παραλάβει το υποψιφιο κφμα τθσ. Ηθτά από τον Αγαμζμνονα να πατιςει τον πορφυρό
πολφτιμο τάπθτα και να μπει μζςα ςτο παλάτι, όπου ζχει ςτιςει ακζατθ τθ κανάςιμθ παγίδα τθσ. Ο
Αγαμζμνονασ, παρά τισ διαμαρτυρίεσ του, πείκεται:
[915-949 passim]
ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑ΢:
Κόρθ τθσ Λιδασ, φφλακα του ςπιτιοφ μου,
μακρθγόρθςεσ πολφ, ςαν τθν μακρά μου απουςία.
Καλά είναι τα παινζματα. Μα μθ με κακομακαίνεισ με τζτοια γυναικίςια πράγματα.
Οφτε γονατίςματα ςαν να ιμουν βάρβαροσ μπροςτά ςου, οφτε βοζσ,
μιτε κόκκινα χαλιά και δρόμο που γεννάει τον φκόνο.
Μιτε πλουμίδια. Εγϊ είμαι άντρασ κνθτόσ.
Και φτάνει και χωρίσ χαλιά και τζτοια το όνομά μου παντοφ.
Μα αφοφ το κζλεισ. Ζλα κάποιοσ να μου λφςει τϋ άρβυλα
που κουβαλοφν τα πόδια μου ςαν ςκλάβουσ.
Και βλζμμα φκόνου κεόσ να μθ μου ρίξει
κακϊσ κα πατϊ τα κόκκινα χαλιά, που ςτοίχιςαν χρυςάφι.
Ασ είναι…
Οι αντιςτάςεισ του Αγαμζμνονα κάμπτονται μπροςτά ςτο δζλεαρ να ζχει τιμζσ, αλλά ςτθν ουςία
παραςφρεται ςτον ανελζθτο κάνατο. Είναι θ πρϊτθ του ιττα ς’ ζνα διάλογο που καταγράφει τθν πάλθ
εξουςίασ μεταξφ ανδρϊν και γυναικϊν, ςτθν οποία το αρςενικό ενδίδει χειραγωγθμζνο από τθν πεικϊ
του κθλυκοφ.

10. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 10
4η
ςκηνή Αγαμέμνονα:
Η ανδρική ομολογία εγκλήματοσ τησ Κλυταιμνήςτρασ
και η γυναικεία ομολογία του Αίγιςθου
*Κλυταιμνιςτρα + Αίγιςκοσ + Χορόσ (βουβό πρόςωπο) + πτϊμα Αγαμζμνονα (βουβό πρόςωπο)+
Αυτι θ «ανδρόβουλθ γυναίκα», θ Κλυταιμνιςτρα, τελικά, παγιδεφει τον Αγαμζμνονα μζςα ςτο
παλάτι και του χαρίηει το τζλοσ που του ζπρεπε. Ομολογεί ςτον Χορό τον ανελζθτο τρόπο με τον οποίο
του χάριςε αυτό το τζλοσ. Και δίπλα ο Αίγιςκοσ, ο εραςτισ τθσ, άβουλοσ, παρουςιάηει με αφζλεια ςτον
Χορό το ζγκλθμα ςαν να ιταν εξολοκλιρου ζργο δικό του, ενϊ δεν ιταν:
[1372-1398]
ΚΛΤΣΑΙΜΝΗ΢ΣΡΑ:
Δεν κα ντραπϊ. Πταν ςκάβεισ λάκκο ςτον εχκρό ςου
και ςε περνά για φίλο, τότε τον ςκάβεισ βακφ,
να μθν μπορεί να τον πθδιξει.
Εγϊ αυτό χρόνια το λογάριαηα, για ζχκρα παλιά.
Τϊρα ζφταςε θ ϊρα.
Στον τόπο που χτφπθςα είμαι.
Στο ςκοτωμζνο δίπλα.
Ζτςι το ζκρινα και το ζκανα- δεν κα τ’ αρνθκϊ.
Να μθν μπορεί να ξεφφγει
οφτε το χζρι μου
οφτε τθ μοίρα του.
Δίχτυ ζριξα πάνω του. Τον τφλιξα. Ππωσ τα ψάρια.
Τον χτφπθςα δυο. Δυο φορζσ ζςκουξε και λυγίςαν τα γόνατά του.
Και ςωριάςτθκε. Ρεςμζνο τον χτφπθςα και τρίτθ.
Τθν τρίτθ τθν είχα τάμα ςτο Δία.
Τθν ξζραςε τθν ψυχι του πζφτοντασ.
Οι πλθγζσ του το τίναξαν το αίμα του επάνω μου. Το χάρθκα.
Ππωσ ο ςπόροσ του ςταριοφ τθ κεόςταλτθ βροχι που τον φυτρϊνει.
Ζτςι ζγινε, ςεβαςτοί μου Αργείοι.
Εγϊ το καμαρϊνω.

11. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 11
[1577-1610 passim]
ΑΙΓΙ΢ΣΟ΢:
Μζρα δικαιοκριςίασ ςιμερα. Λάμπει το φωσ τθσ.
Τον είδα πια αυτόν. Είμαι χαροφμενοσ.
Μζςα ςτα δίχτυα τθσ Ερινφασ πλθρϊνει το κρίμα του.
Για αυτό τον βλζπεισ και τοφτον τυλιγμζνο.
Εγϊ τον τφλιξα. Δίκαιο τφλιγμα.
Τθν ϊρα του φόνου δεν ιμουν ςπίτι. Αλλά τον ςκότωςα.
του τθν ζςτθςα ολόκλθρθ τθν παγίδα.
Ο Αιςχφλοσ, ςυνταιριάηει το υπερτροφικό κιλυ με ζνα ατροφικό άρρεν: τθν Κλυταιμνιςτρα με
τον εραςτι τθσ τον Αίγιςκο. Οι δυο τελευταίοι ςτίχοι τθσ τραγωδίασ κα καταδείξουν τον εγκζφαλο του
εγκλιματοσ. Ιταν… θ Κλυταιμνιςτρα.

12. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 12
«Αντιγόνη», ΢οφοκλή
Μια διαφορετικι, τϊρα, περίπτωςθ… αρρενοποίθςθσ τραγικισ θρωίδασ αντιμετωπίηεται ςτθν Αντιγόνθ
του Σοφοκλι. Ο Κρζοντασ, που εκπροςωπεί τθν εξουςία τθσ πόλθσ, διατάηει να μείνει άταφοσ ο αδερφόσ
τθσ Αντιγόνθσ, ο Ρολυνείκθσ, κεωρϊντασ τον εχκρό τθσ πατρίδασ. Το κιρυγμα αυτό, όμωσ, φαίνεται να
υπερβαίνει τουσ γραπτοφσ νόμουσ. Σχετικόσ ακθναϊκόσ νόμοσ, ςφμφωνα με ιςτορικζσ πθγζσ, όριηε τθν
ταφι του προδότθ ζξω από τα τείχθ και δεν ανζφερε τίποτα για ατίμωςθ του νεκροφ. Ζτςι, όταν θ
Αντιγόνθ κάβει - παρά το κιρυγμα του Κρζοντα - τον αδελφό τθσ, ςίγουρα αγγίηει όχι μόνο ηθτιματα του
οίκου τθσ, αλλά και το ηιτθμα τθσ δθμόςιασ πολιτικισ προσ τουσ προδότεσ, τθσ φφςθσ και τθσ θκικισ των
νόμων, τθσ κζςθσ του πολίτθ απζναντι ςτο κράτοσ και τθσ ςτάςθσ του θγζτθ απζναντι ςτουσ νόμουσ και
ςτουσ πολίτεσ.
Γι’ αυτό και θ πράξθ τθσ ςυνιςτά ανάμειξθ ςτα δθμόςια πράγματα, που είναι χϊροσ δράςθσ των ανδρϊν.
Θ ζξοδοσ τθσ Αντιγόνθσ ςτθν ανδρικι ςφαίρα -όπωσ και τθσ Κλυταιμνιςτρασ- κα αναγκάςει τον άνδρα,
μζςα από τθ ςφγκρουςθ, να αναηθτιςει τθ δικι του ταυτότθτα, κακιςτϊντασ τον κεντρικι φιγοφρα τθσ
πλοκισ.

13. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 13
1η
ςκηνή Αντιγόνης:
Ανδριςμόσ Αντιγόνησ vs Θηλυκότητα Ιςμήνη
*Αντιγόνθ + Λςμινθ+
Θ Αντιγόνθ ςυναντιζται κρυφά μεσ ςτο ςκοτάδι με τθν αδελφι τθσ, τθν Λςμινθ, πζρα από τισ
πφλεσ τθσ αυλισ, ςε ζνα μζροσ όπου κανονικά δεν κα ζπρεπε να βρίςκονται. Θ ίδια προςπακεί να
υπεραςπιςτεί τον οίκο τθσ, ενϊ θ Λςμινθ αδυνατεί να ξεπεράςει τθν πίεςθ που αςκεί πάνω τθσ το
ζνςτικτο τθσ επιβίωςθσ, αδυνατεί να ξεπεράςει τα όρια που οι άνδρεσ τθσ ζχουν ορίςει:
[20-38]
Ι΢ΜΗΝΗ
Μα τι ςυμβαίνει; Ταραχι ο λόγοσ ςου δθλϊνει.
ΑΝΣΙΓΟΝΗ
Μιπωσ δεν ζχει ο Κρζοντασ τα δυο μασ τα αδζλφια
το 'να καμμζνο με τιμζσ και τ' άλλο ατιμαςμζνο;
Λζνε πωσ τον Ετεοκλι, ςφμφωνα με το δίκιο
και με το νόμο που κρατεί, τον ζκαψε ςτο χϊμα,
ϊςτε να πάει ςτουσ νεκροφσ με τισ τιμζσ που πρζπει.
Το κακοκάνατο κορμί όμωσ του Ρολυνείκθ
εβγικε, λζει, διαταγι κανείσ να μθν το κάψει
κι οφτε κανείσ ςτθν πόλθ αυτι πρζπει να το κρθνιςει,
μα να τ' αφιςουν άκλαυτο κι άταφο, για τα όρνια
γλυκιά τρυφι, που ψάχνουνε να φάνε λιμαςμζνα.
Αυτά, λζνε, ο Κρζοντασ για ςζνα και για μζνα,
για μζνα, ναι, ο αγακόσ, ζχει διακθρφξει∙
και πωσ κα 'ρκει ςε λίγο εδϊ για όςουσ δεν τα ξζρουν
να τουσ τα πει ξεκάκαρα∙ και κεωρεί το κζμα
όχι ωσ κάτι αψιφιςτο, μα όποιοσ το τολμιςει
κα βρει με λικοβολιςμό κάνατο απ' τθν πόλθ.
Ζτςι ζχουν τα πράγματα για ςζνα∙ και κα δείξεισ
αν είςαι από ευγενικι γενιά ι τθν ντροπιάηεισ.

14. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 14
[61-92 passim: 61-68 & 78-79 & 84-85 & 88 & 92]
Ι΢ΜΗΝΗ:
Βάλε καλά μεσ ςτο μυαλό πωσ είμαςτε γυναίκεσ
και πόλεμο ν' ανοίξουμε με άνδρεσ δεν μποροφμε.
Κι ζπειτα, αφοφ μασ κυβερνοφν πιο δυνατοί ςτ' αλικεια,
κι αυτά πρζπει ν' ακοφςουμε και πιο ςκλθρά ακόμα.
Γι' αυτό κι εγϊ γυρεφοντασ απ' τουσ νεκροφσ ςυγγνϊμθ,
που αναγκάηομαι ς' αυτό παρά τθ κζλθςι μου,
κα υποταχτϊ ςτουσ άρχοντεσ∙ είναι κακάρια τρζλα
να κζλεισ ό,τι ξεπερνάει τθ δφναμθ που ζχεισ.
Δεν ατιμάηω ότ,ι οι κεοί τιμοφνε∙ δφναμθ μονάχα δεν ζχω
αντίκετα ςτθ κζλθςθ των πολιτϊν να πάω.
Τα ςχζδιά ςου πουκενά να μθν τα φανερϊςεισ∙
κρφψου, κινιςου μυςτικά∙ ζτςι κι εγϊ κα κάνω.
Κερμι για πράγματα ψυχρά που είναι θ καρδιά ςου!…
Απ' τθν αρχι τ' αδφνατα να κυνθγάσ δεν πρζπει.
Το ανδρικό πάκοσ τθσ Αντιγόνθσ ενεργοποιείται από τθν ανδρικι παραμζλθςθ των ςυμφερόντων
του οίκου από τθ μεριά του Κρζοντα. Θ Αντιγόνθ αναλαμβάνει μονομερϊσ τθν υπεράςπιςθ των
ςυμφερόντων του οίκου και τθσ πόλεωσ, ενϊ θ Λςμινθ δεν το τολμά. Θ αδυναμία τθσ Λςμινθσ τονίηει,
ουςιαςτικά, τθν αςυμβατότθτα τθσ Αντιγόνθσ με το γυναικείο πρότυπο τθσ Ακθναίασ του 5ου
αι. π.Χ.

15. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 15
2η
ςκηνή Αντιγόνης:
Η υςτερική αντίδραςη του Κρζοντα
*Κρζοντασ + Χορόσ+
O Κρζοντασ με τθ ςειρά του κεωρεί τθν απεικαρχία τθσ Αντιγόνθσ ςτουσ νόμουσ του ωσ ιςχυρι
απειλι για τθν εξουςία του και αντιδρά ςτον δθμόςια επικετικό τθσ ρόλο:
[471- 489]
ΧΟΡΟ΢:
Δείχνει ςκλθρό το φυςικό κι από ςκλθρό πατζρα
αυτισ τθσ κόρθσ∙ ςτα δεινά δε ςκφβει το κεφάλι.
ΚΡΕΟΝΣΑ΢:
Να ξζρεισ πωσ κι οι πιο ςκλθροί οι χαρακτιρεσ πζφτουν,
ςυντρίβονται∙ το ςίδερο, όςο γερό και νά 'ναι,
όταν το ψιςεισ ςτθ φωτιά, πολλζσ φορζσ το βλζπεισ
να ςπάει και να ραγίηεται, να γίνεται κομμάτια.
Και τα βαρβάτα άλογα με κάποιο χαλινάρι
μικρό πια τικαςεφονται∙ δε γίνεται ζνασ δοφλοσ
των άλλων με κραςφτθτα κεφάλι να ςθκϊνει.
Αυτι και πρϊτα ιξερε το κράςοσ τθσ να δείχνει,
τότε που παραβίαηε τουσ κεςπιςμζνουσ νόμουσ∙
και τϊρα κράςοσ δεφτερο: Αφοφ τα ζχει κάνει,
να καμαρϊνει, να γελάει με τα καμϊματά τθσ.
Δε κά 'μαι άνδρασ πια εγϊ, αυτι κα είναι άνδρασ,
αν ατιμϊρθτα αψθφάει τθ δφναμθ που ζχω.
Κόρθ ξεκόρθ αδελφισ είτε ςυγγζνιςςά μου
πιο κοντινι ςτο ςπίτι μασ που προςτατεφει ο Δίασ,
αυτι κι θ ομογάλακτθ το Χάρο δεν ξεφεφγουν,
το μαφρο και τον άραχλο∙ κατθγορϊ κι εκείνθν
εξίςου πωσ μαγείρεψε το κάψιμο ετοφτο.
Ο Κρζοντασ αντιδρά ςχεδόν υςτερικά - ςχεδόν με γυναικείο τρόπο- ςτθν προςπάκειά του να
διατθριςει τθν αρρενωπότθτά του ςτα μάτια του Χοροφ των Κθβαίων γερόντων. Το πετυχαίνει, όμωσ;

16. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 16
3η
ςκηνή Αντιγόνης:
Η ανδρική αντίδραςη τησ Αντιγόνησ προσ την Ιςμήνη και τον Κρζοντα
*Αντιγόνθ + Λςμινθ + Κρζοντασ + Χορόσ+
Και ενϊ οι άλλοι ςιωποφν ι απειλοφν, θ Αντιγόνθ, αντίκετα από όλουσ τουσ άλλουσ, τρανϊνει τθ
φωνι τθσ για τθν πράξθ τθσ: πρϊτα μπροςτά ςτθν Λςμινθ και ζπειτα μπροςτά ςτον Κρζοντα:
[86-87 & 95-97]
ΑΝΣΙΓΟΝΗ:
Φϊναξε και διαλάλθςε τα ςχζδιά μου για ταφι∙
πιο μιςθτι κα είςαι τθ γλϊςςα ςου άμα κρατάσ,
αν δεν τα πεισ ςε όλουσ.
Άςε με εμζ και τθν τρελι, τθν άμυαλι μου γνϊςθ
να πάκουμε τθ ςυμφορά που λεσ∙ μα δε κα πάκω
τίποτα το φρικτότερο, να μθν πεκάνω τίμια.
[441- 472]
ΚΡΕΟΝΣΑ΢:
Εςφ, που το κεφάλι ςου μασ κατεβάηεισ κάτω∙
ομολογείσ ι κα μασ πεισ πωσ δεν τα ζχεισ κάνει;
ΑΝΣΙΓΟΝΗ:
Κι ομολογϊ και δε ςασ λζω πωσ δεν τα ζχω κάνει.
ΚΡΕΟΝΣΑ΢:
Ρεσ ςφντομα, μθν το τραβάσ ςε μάκροσ:
τθ γνϊριηεσ τθν προςταγι που τό 'χε απαγορεφςει;
ΑΝΣΙΓΟΝΗ:
Τθ γνϊριηα∙ μα πϊσ αλλιϊσ; Ξεκάκαρθ πια ιταν.
ΚΡΕΟΝΣΑ΢:
Ραρ' όλα αυτά το τόλμθςεσ να παραβείσ το νόμο;

17. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 17
ΑΝΣΙΓΟΝΗ:
Γιατί δε μου το πρόςταξε αυτό ο μζγασ Δίασ
οφτε και θ ςυγκάτοικοσ με τουσ κεοφσ του Άδθ,
θ Δίκθ, είναι που όριςε ςτον κόςμο τζτοιουσ νόμουσ.
Οφτε και νόμιηα ποτζ πωσ ζχουν τζτοιο κφροσ
πια οι δικζσ ςου προςταγζσ, ϊςτε, κνθτόσ που είςαι,
τουσ άγραφουσ κι αςάλευτουσ νόμουσ να ξεπεράςεισ.
Πχι μονάχα ςιμερα και χκζσ, μα αιϊνια ηοφνε,
κι οφτε που ζμακε κανείσ ποια είναι θ πθγι τουσ.
Γι' αυτό και δεν εςκόπευα, μόνο γιατί φοβάμαι
μια κζλθςθ ανκρϊπινθ, ςτα κεία ν' αμαρτιςω.
Ρωσ κα πεκάνω τό 'ξερα –και πϊσ να μθν το ξζρω;–
χωρίσ κι αυτι τθν προςταγι∙ αν τϊρα πριν τθσ ϊρασ
χακϊ, για κζρδοσ μου αυτό εγϊ το λογαριάηω.
Πποιοσ μζςα ςτα βάςανα, όπωσ εγϊ, παλεφει,
πϊσ κζρδοσ απ' το κάνατο αυτόσ δεν προςκομίηει;
Ζτςι για μζνα να με βρει θ μοίρα του κανάτου
δεν είναι διόλου λυπθρό∙ μ' αν ίςωσ ανεχόμουν
το γιο τθσ μάνασ μου άκαφτο, κακοκανατιςμζνο,
εκείνο κα με πλιγωνε∙ αυτά δε με πικραίνουν.
Κι αν ίςωσ άμυαλα αυτά ςου φαίνονται που κάνω,
περίπου ζνασ άμυαλοσ άμυαλθ κα με κρίνει.
ΧΟΡΟ΢:
Δείχνει ςκλθρό το φυςικό κι από ςκλθρό πατζρα
αυτισ τθσ κόρθσ∙ ςτα δεινά δε ςκφβει το κεφάλι.
Θ Αντιγόνθ με το άκαμπτο ικοσ τθσ δεν αποκαλφπτει μόνο τθν τυραννικι ταυτότθτα του Κρζοντα,
αλλά απομακρφνεται ταυτόχρονα από κάκε γυναικείο ςτερεότυπο τθσ εποχισ.

18. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 18
4η
ςκηνή Αντιγόνης:
Ο ανδρικόσ θρήνοσ τησ Αντιγόνησ
*Αντιγόνθ+
Ακόμθ και ο κρινοσ τθσ Αντιγόνθσ, κακϊσ οι φρουροί τθν οδθγοφν ςτθν υπόγεια ςπθλιά, ςτθν
τελευταία τθσ κατοικία, είναι κρινοσ διαμαρτυρίασ:
[902- 916]
ΑΝΣΙΓΟΝΗ:
Και τϊρα, Ρολυνείκθ,
εςζνα νεκροςτόλιςα και το πλθρϊνω ζτςι.
Κι όμωσ εγϊ ςε τίμθςα κατά τουσ μυαλωμζνουσ.
Γιατί ποτζ, για τζκνα μου που μάνα τουσ κα ιμουν,
είτε κι αν ζλιωνε νεκρόσ ο άνδρασ μου, το βάροσ
αυτό δε κα το ςικωνα ενάντια ςτουσ πολίτεσ.
Ράνω ςε ποια αρχι ορκι ςτθρίηονται όςα λζω;
Αν πζκαινε ο άνδρασ μου, κά 'παιρνα κάποιον άλλον,
κι αν το παιδί μου ζχανα, άλλο κα αποχτοφςα∙
μ' αφοφ ο γονιόσ κι θ μάνα μου χάκθκαν μεσ ςτον Άδθ,
δε κα μποροφςε αδελφόσ άλλοσ πια να βλαςτιςει.
Μ' αυτό το νόμο ζβαλα εςζνα πάνω απ' όλουσ,
μα ο Κρζοντασ τθν ζκρινε ζγκλθμα τζτοια πράξθ
και λζει τθν τόλμθ μου φριχτι, μυριάκριβε αδελφζ μου.
Τϊρα απ' τα χζρια μ' ζπιαςε και με τραβάει τθ δόλια…
Θ απόςταςθ τθσ Αντιγόνθσ από το μθτρικό ζνςτικτο, από τθ ςυηυγικι ςτοργι και παράλλθλα θ
ςτενότερθ ςχζςθ με ζνα ανδρικό μζλοσ τθσ οικογζνειασ τθσ χαρίηει, τελικά, μεγαλφτερθ…
ανδροπρζπεια.

19. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 19
5η
ςκηνή Αντιγόνης:
Ο θηλυκόσ θρήνοσ του Κρζοντα
*Χορόσ + Κρζοντασ + πτϊμα Αίμονα+
Στθν τελευταία ςκθνι, ο Κρζοντασ κρθνεί πάνω από τον νεκρό του γιο, τον Αίμονα. Ο Κρζοντασ
επιδίωξε να εξαςφαλίςει τον ανδριςμό του, αλλά, τελικά, τον υπονόμευςε. Το ίδιο και ο Αίμονασ: δεν
τόλμθςε ωσ άντρασ να παραδεχκεί ςτον Κρζοντα ότι αγαπά τθν Αντιγόνθ. Δεν τόλμθςε - οφτε για μια
ςτιγμι - να προβάλει αυτι του τθν αγάπθ και να ηθτιςει από τον πατζρα του τθν αναίρεςθ τθσ τιμωρίασ
τθσ. Καταλιγει αυτόχειρασ, όπωσ και θ Αντιγόνθ. Αυτοκτονεί δεφτεροσ, δίπλα ςτο άψυχο κορμί τθσ. Ο
Κρζοντασ ομολογεί με το κρινο του τθν αυτοκαταςτροφι του, επιςθμαίνοντασ ότι θ απουςία φρόνθςθσ
και ςεβαςμοφ προσ τουσ κεοφσ προκάλεςαν τθν κατάρρευςθ:
[1257-1270]
ΧΟΡΟ΢:
Μα να ο βαςιλιάσ μασ που φτάνει ο ίδιοσ
κρατϊντασ ςτα χζρια πικρι μαρτυρία,
αν πρζπει να πω, δικισ του κατάρασ.
Ο ίδιοσ κριμάτιςε άκλιο κρίμα.
ΚΡΕΟΝΣΑ΢:
Ω του κακόγνωμου του νου μαφρα κρίματά μου,
κανατερά, που τά ϋφερε καταραμζνο πείςμα!
Ω ςεισ που βλζπετε εδϊ φονιάδεσ, ςκοτωμζνουσ
από το ίδιο αίμα!
Καταραμζνθ τφφλα μου, ϊχου, αλίμονό μου!
Ωιμζνα, γιε μου, τόςο νιοσ κι άγουροσ ο χαμόσ ςου,
Αλίμονό μου, τριςαλί,
πζκανεσ και μου ςβιςτθκεσ
από δικι μου αμυαλιά, όχι από δικι ςου!
ΧΟΡΟ΢:
Αλίμονο! Ρόςο αργά είδεσ, καρρϊ, το δίκιο!!!
Ζτςι, τελικά, κεντρικό πρόςωπο τθσ τραγωδίασ αναδεικνφεται ο Κρζοντασ κακϊσ τα πάντα -
ακόμθ και ο κάνατοσ που κα προκαλζςει - κα τον οδθγιςουν ςε μια νζα κζαςθ των αξιϊν και ςτθν
αναγνϊριςθ των πραγματικϊν χαρακτθριςτικϊν του άρρενοσ.

20. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 20
Επίλογοσ- ΢υμπεράςματα
Ρροςπακϊντασ να κωδικοποιιςουμε τα ςυμπεράςματά μασ, θ Κλυταιμνιςτρα κινείται κατεξοχιν
ςτθ ςφαίρα τθσ ςφγκρουςθσ των δφο φφλων. Ραρουςιάηεται ανδρόγυνθ, να εποφκαλμιά τα προνόμια
του άρρενοσ, ενόσ άρρενοσ που τθν υποτίμθςε ςε πολλά επίπεδα. Ρρόκεςι τθσ είναι θ εκδίκθςθ για
αυτιν τθν υποτίμθςθ. Θ εκτροπι από το κανονικό είναι ολζκρια για το άρρεν. Ο Αγαμζμνων
ςφαγιάηεται και ο οίκοσ του καταρρζει.
Θ Αντιγόνθ, κινείται ςτθ ςφαίρα του οίκου και τθσ πόλθσ. Ραρουςιάηεται ανδρόγυνθ, να
επιδιϊκει αλλαγζσ ςτον τρόπο άςκθςθσ τθσ εξουςίασ για τθν ευθμερία τθσ πόλθσ, λόγω τθσ
παραβατικότθτασ του άρρενοσ. Θ εκτροπι από τθν τάξθ είναι ολζκρια πάλι για το άρρεν. Ο Κρζοντασ
χάνει όλα του τα ςυγγενικά πρόςωπα μζνοντασ ολομόναχοσ.
Οι γυναίκεσ θρωίδεσ ωσ άτομα ι χορωδίεσ δίνουν τα ονόματά τουσ ςτουσ τίτλουσ ζργων∙ οι
γυναίκεσ θρωίδεσ καταλαμβάνουν το προςκινιο και αφινουν μια πολφ πιο ανεξίτθλθ ςυναιςκθματικι
εντφπωςθ ςτουσ κεατζσ ςυγκριτικά με τουσ άνδρεσ ςυμπρωταγωνιςτζσ τουσ∙ κι, όμωσ, θ τραγωδία
προορίηεται κυρίωσ για το άρρεν. Οι τραγικζσ θρωίδεσ ίςωσ ςυμβολίηουν τθν ανατροπι τθσ τάξθσ και τθν
ανάγκθ αποκατάςταςισ τθσ. Οι τραγικζσ θρωίδεσ, κα μποροφςαν να είναι οι ςκιζσ των ανδρϊν που τουσ
υπενκυμίηουν ότι πρζπει να «ψθλϊςουν» οι ίδιοι και να φτάςουν ςτο φψοσ των ςκιϊν. Οι τραγικζσ
θρωίδεσ κα μποροφςαν να είναι θ αφετθρία επανακακοριςμοφ τθσ αντρικισ ταυτότθτασ: όςο
δυναμικότερεσ παρουςιάηονται οι τραγικζσ θρωίδεσ, τόςο επιτακτικότερθ προβάλλει θ ανάγκθ οι άντρεσ
να αποκαταςτιςουν τθν αντρικι τουσ κυριαρχία ςτον κόςμο.

21. Ο τραγικός ανδρισμός του θηλυκού Σελίδα 21
Βιβλιογραφία
Αβραμίδη, Α. Το ανδρικό ικοσ των γυναικείων ρόλων ςτουσ τρεισ τραγικοφσ, εκδ. Κυψζλθ.
Αιςχφλοσ. Αγαμζμνων, μτφρ. Κ. Τοποφηθσ, εκδ. Επικαιρότθτα.
Lesky, A. Η Τραγικι Ποίθςθ των Αρχαίων Ελλινων, μτφρ. Ν. Χουρμουηιάδθσ, εκδ. M.I.E.T.
Loraux, N. Αρχαία Ελλάδα γζνουσ κθλυκοφ, μτφρ. Μ. Κουνεηι, Ρ. Σκόνδροσ, εκδ. Μεταίχμιο.
Mossé, C. Η Γυναίκα ςτθν Αρχαία Ελλάδα, μτφρ. Ακ. Στεφανισ, εκδ. Ραπαδιμα.
Πετρίδησ, Α. «Σφντομθ ειςαγωγι ςτον «Αγαμζμνονα» του Αιςχφλου, ςτο διαδίκτυο:
https://antonispetrides.wordpress.com/2013/09/23/agamemnon_3/
Pomeroy, S. Θεζσ Πόρνεσ Σφηυγοι και Δοφλεσ, μτφρ. Μ. Μπλζτασ, εκδ. Καρδαμίτςα.
Shaw, M. “The Female Intruder: Women in Fifth-Century Drama”, Classical Philology Vol. 70, pp. 255-
266.
΢οφοκλήσ. Αντιγόνθ, μτφρ. Στ. Μπαηάκου, εκδ. Dian.
Zeitlin, F. “The Dynamics of Misogyny: Myth and Mythmaking in the Oresteia”, J. Peradotto & J. Sullivan,
pp. 159-184, State University of New York Press.