1. Η ζννοια του «τραγικοφ» ςτο αρχαίο ελλθνικό
δράμα
Το «δραματικό» και το «τραγικό»: Ζννοιεσ αλλθλζνδετεσ αλλά
διαφορετικζσ
•Δρω, δράςισ, δρϊμενον
δράμα, δραματικό ζργο
•Δικφραμβοσ (δισ-κφρα-
βαίνω)
•Τραγικόσ τρόποσ,
τραγοφδι του τράγου ι
τραγοφδι για τον τράγο
τραγωδόσ
τραγωδία,
«τραγικό»

2. Το «δραματικό» και το «τραγικό»: Ζννοιεσ αλλθλζνδετεσ αλλά
διαφορετικζσ
Ερμθνεία γζννθςθσ: αριςτοτελικι (Ροιθτικι) # αντιαριςτοτελικι (εκνολογία/γραφία)
• ὡσ Διωνύςοι᾽ ἄνακτοσ καλὸν ἐξάρξαι μέλοσ
οἶδα δικύραμβον οἴνωι ςυγκεραυνωκεὶσ φρένασ.
(εξάρχων)
(Αρχίλοχοσ, μζςα 7ου αι.)
• Αρίων, ευρετισ του τραγικοφ τρόπου
α) αυτόνομο ποιθτικό είδοσ,
αφθγθματικό ςτοιχείο, κζματα
μθ διονυςιακά
β) οι χορευτζσ ςάτυροι (δράμα τραγωδίασ)
γ) μουςικι που υιοκετικθκε από τουσ
τραγικοφσ
• Τόποσ: Κόρινκοσ Ρερίανδροσ 625-585)
Σικυϊν (Κλειςκζνθσ), Άδραςτοσ-Διόνυςοσ
• Θρθνθτικό ςτοιχείο,
γενετικό ςυςτατικό τθσ τραγωδίασ

3. Το «δραματικό» και το «τραγικό»: Ζννοιεσ αλλθλζνδετεσ αλλά
διαφορετικζσ
Θζςπισ: Ρρόλογοσ – ριςισ, διαφοροποίθςθ εξάρχοντα – ατόμου (υποκριτισ)
και ομάδασ – χοροφ, παραςτατικι ταφτιςθ του ερμθνευτι με το
εικονιηόμενο πρόςωπο, ειςαγωγι χορϊν που δεν ιταν ςάτυροι (μθ
διονυςιακοί μφκοι), πειραματιςμοί με τα προςωπεία (ζνασ υποκριτισ –
πολλά πρόςωπα, διεφρυνςθ μιμικισ ζκφραςθσ και
πλοκισ του μφκου).
• 535/4: Ο Θζςπισ νικθτισ ςτα Μεγάλα Διονφςια,
ζπακλο τράγοσ (Ράριο μάρμαρο)
• Αντίδραςθ Σόλωνα ςτθ νζα τζχνθ (Ρλοφταρχοσ):
μετὰ δὲ τὴν κζαν προςαγορεφςασ αὐτὸν ἠρϊτθςεν
εἰ τοςοφτων ἐναντίον οὐκ αἰςχφνεται τθλικαῦτα
ψευδόμενοσ. φιςαντοσ δὲ τοῦ Θζςπιδοσ μὴ δεινὸν εἶναι
τὸ μετὰ παιδιᾶσ λζγειν τὰ τοιαῦτα καὶ πράςςειν, ςφόδρα
τῇ βακτθρίᾳ τὴν γῆν ὁ Σόλων πατάξασ: “ταχὺ μζντοι τὴν παιδιάν,” ἔφθ,
“ταφτθν ἐπαινοῦντεσ οὕτω καὶ τιμῶντεσ εὑριςομεν ἐν τοῖσ ςυμβολαίοισ.”

4. Το «δραματικό» και το «τραγικό»: Ζννοιεσ αλλθλζνδετεσ αλλά
διαφορετικζσ
• Πρατίνασ: ςατυρικό δράμα (Ρελοπόννθςοσ: ελαφρφσ δικφραμβοσ)
• Χοιρίλοσ: 160 δράματα, 13 φορζσ νικθτισ, ςκευι θκοποιϊν
• Φρφνιχοσ 530/470): μουςικζσ αναηθτιςεισ, γυναικεία πρόςωπα (θ πιο
ιδιότυπθ ςφμβαςθ), κεματικι διεφρυνςθ τθσ τραγωδίασ, Μιλιτου Άλωςισ
(490 περ.), Φοίνιςςαι (476, χορθγόσ ο Θεμιςτοκλισ).
• «Γενομζνθ δ᾽ οὖν ἀπ᾽ ἀρχῆσ αὐτοςχεδιαςτικῆσ--καὶ αὐτὴ καὶ ἡ κωμῳδία,
καὶ ἡ μὲν ἀπὸ τῶν ἐξαρχόντων τὸν δικφραμβον, ἡ δὲ ἀπὸ τῶν τὰ φαλλικὰ
ἃ ἔτι καὶ νῦν ἐν πολλαῖσ τῶν πόλεων διαμζνει νομιηόμενα--κατὰ μικρὸν
θὐξικθ προαγόντων ὅςον ἐγίγνετο φανερὸν αὐτῆσ· καὶ πολλὰσ
μεταβολὰσ μεταβαλοῦςα ἡ τραγῳδία ἐπαφςατο, ἐπεὶ ἔςχε τὴν αὑτῆσ
φφςιν.» (Αριςτοτζλθσ, Ποιθτικι)
Χωρίσ το δράμα δεν κα υπιρχε Τραγωδία
Χωρίσ τθν τραγωδία, δεν κα υπιρχε (κωδικοποιείτο) θ ζννοια του
τραγικοφ

5. Το «τραγικό» πριν από τθ γζννθςθ τθσ τραγωδίασ. Η ςκιά τθσ
αρχαϊκισ εποχισ και ο Ηρόδοτοσ.
• Dodds: Οι Ζλληνεσ και το παράλογο: «Από τον πολιτιςμό ντροπισ ςτον πολιτιςμό τθσ
ενοχισ» Πμθροσ # αρχαϊκι εποχι: Άτθ, μοίρα (αίςα), Ερινφεσ, Δίασ. Διαφοροποιιςεισ ςτθ
ςθμαςία τουσ κατά τθ μετάβαςθ από τθν ομθρικι ςτθν αρχαϊκι εποχι «… θ βακιά
ςυνείδθςθ τθσ ανκρϊπινθσ αναςφάλειασ και του ανκρϊπινου αδιεξόδου, που ζχει το
κρθςκευτικό τθσ αντίςτοιχο ςτο αίςκθμα τθσ κεϊκισ ζχκρασ…»
• Ηρόδοτοσ, Α, 32: ὦ ξεῖνε Ἀκθναῖε, ἡ δ᾽ ἡμετζρθ εὐδαιμονίθ οὕτω τοι ἀπζῤῥιπται ἐσ τὸ
μθδὲν ὥςτε οὐδὲ ἰδιωτζων ἀνδρῶν ἀξίουσ ἡμζασ ἐποίθςασ ;" ὁ δὲ εἶπε "ὦ Κροῖςε,
ἐπιςτάμενόν με τὸ κεῖον πᾶν ἐὸν φκονερόν τε καὶ ταραχῶδεσ ἐπειρωτᾷσ ἀνκρωπθίων
πρθγμάτων πζρι.
• Πλοφταρχοσ, Παραμυκθτικόσ προσ Απολλόδωρον: τοῦτο δέ φθςιν
Ἀριςτοτέλθσ καὶ τὸν Σειλθνὸν ςυλλθφκέντα τῷ Μίδᾳ ἀποφήναςκαι…μετὰ
τὴν κήραν ὡσ ἔλαβε τὸν Σειλθνὸν διερωτῶντι καὶ πυνκανομένῳ τί ποτ' ἐςτὶ
τὸ βέλτιςτον τοῖσ ἀνκρώποισ καὶ τί τὸ πάντων αἱρετώτατον,… «δαίμονοσ
ἐπιπόνου καὶ τύχθσ χαλεπῆσ ἐφήμερον ςπέρμα, τί με βιάηεςκε λέγειν ἃ
ὑμῖν ἄρειον μὴ γνῶναι; μετ' ἀγνοίασ γὰρ τῶν οἰκείων κακῶν ἀλυπότατοσ ὁ
βίοσ. ἀνκρώποισ δὲ πάμπαν οὐκ ἔςτι γενέςκαι τὸ πάντων ἄριςτον οὐδὲ
μεταςχεῖν τῆσ τοῦ βελτίςτου φύςεωσ (ἄριςτον γὰρ πᾶςι καὶ πάςαισ τὸ μὴ
γενέςκαι)· τὸ μέντοι μετὰ τοῦτο καὶ πρῶτον τῶν ἀνκρώπῳ ἀνυςτῶν,
δεύτερον δέ, τὸ γενομένουσ ἀποκανεῖν ὡσ τάχιςτα.»

6. Το «τραγικό» πριν από τθ γζννθςθ τθσ τραγωδίασ. Η ςκιά τθσ
αρχαϊκισ εποχισ και ο Ηρόδοτοσ (485-421/15).
• Η θκικοποίθςθ τθσ κεϊκισ ζχκρασ:
Ο κεϊκόσ φκόνοσ = νζμεςισ (ευκφδικθ αγανάκτθςθ)
Η υπερβολικι ευτυχία προκαλεί τον κόροσ
Ο κόροσ γεννά τθν φβριν
Η φβρισ επιςφρει τθν τίςιν (Άτθ = τιμωρία)
Η υπζρβαςθ των κακοριςμζνων ορίων προκαλεί
Τισ αντίρροπεσ δυνάμεισ τθσ αποκατάςταςθσ.
Το κείον, Ο Δίασ, γίνεται κεματοφφλαξ τθσ Δίκθσ.
• Ηρόδοτοσ, Η ιςτορία του Άδραςτου Ι, 34-45
Ο Κροίςοσ, βαςιλιάσ των Λυδϊν
Ο Άτθσ, γιοσ του Κροίςου
Ο Άδραςτοσ, εγγονόσ του Μίδα, 485 - 421/415
φυγάσ από τθ Φρυγία 485-421/15
Η εξζλιξθ κατά τθν αρχαϊκι εποχι, κα διαμορφϊςει τθν ἥλιοσ οὐχ ὑπερβιςεται μζτρα·
ζννοια του «τραγικοφ», ςε ςυνάρτθςθ με τισ αλλαγζσ ςτισ εἰ δὲ μι, Ἐρινφεσ μιν Δίκθσ ἐπίκουροι
κοινωνικζσ και πολιτικζσ ςυνκικεσ, κεντρικό διακφβευμα ἐξευριςουςιν. (Ηράκλειτοσ)
των οποίων ιταν θ ζννοια του νόμου και τθσ δικαιοςφνθσ.

7. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ». Οι κοινωνικζσ και
πολιτικζσ ςυνκικεσ.
• Η τραγωδία γζννθμα τθσ Ακθναϊκισ Δθμοκρατίασ
525/4: Γζννθςθ Αιςχφλου
510: Ζξωςθ των Ρειςιςτρατιδϊν
508/7: Κλειςκζνθσ, μεταρρυκμίςεισ
499: Ιωνικι επανάςταςθ 497/96: Γζννθςθ Σοφοκλι
494: Κατάλθψθ τθσ Μιλιτου από τουσ Ρζρςεσ
493: Ο Θεμιςτοκλισ άρχων
490: Μάχθ του Μαρακϊνα (Αιςχφλοσ)
488/7: Εφαρμογι οςτρακιςμοφ 484: Γζννθςθ Ευριπίδθ
480: Αρτεμίςιο, Θερμοπφλεσ, Σαλαμίνα, Ιμζρα
479: Ρλαταιζσ – Μυκάλθ
478: Αϋ Ακθναϊκι ςυμμαχία 472: Ρζρςαι Αιςχφλου
461: Μεταρρυκμίςεισ Εφιάλτθ 460: Γζννθςθ Θουκυδίδθ

8. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ». Οι κοινωνικζσ και
πολιτικζσ ςυνκικεσ.
458: Ορζςτεια Αιςχφλου
456/5: Θάνατοσ Αιςχφλου
454: Μεταφορά του ςυμμαχικοφ ταμείου ςτθν Ακινα
448: Καλλίειοσ ειρινθ με τουσ Ρζρςεσ
446: Τρακοντοφτεισ ςπονδζσ – κυριαρχία Ρερικλι 442: Αντιγόνθ
431: Ρελοποννθςιακόσ πόλεμοσ 431: Μιδεια
421: Νικίειοσ ειρινθ πριν το 425: Οιδίπουσ Τφραννοσ
415/13: Σικελικι εκςτρατεία – καταςτροφι μεταξφ 418/13: Ηλζκτρα Ευριπίδθ
411/10: Ρολιτικι ανωμαλία ςτθν Ακινα 413 περ: Ηλζκτρα Σοφοκλι
406: Αργινοφςεσ 406/5: Θάνατοσ Ευριπίδθ (Βάκχεσ)
405: Αιγόσ ποταμοί και Σοφοκλι (Οιδίπουσ επί Κολωνϊ)
404: Συνκθκολόγθςθ Ακινασ
404/3 (8 μινεσ): Τριάκοντα Τφραννοι, Θραςφβουλοσ – αποκατάςταςθ δθμοκρατίασ

9. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ». Οι κοινωνικζσ και
πολιτικζσ ςυνκικεσ.
• Η τραγωδία, ωσ φορζασ του τραγικοφ πνεφματοσ, εκφράηει και
διαμορφϊνει μια καινοφρια κζςθ του ανκρϊπου απζναντι ςτα ηωτικά
προβλιματα του κόςμου και προχποκζτει:
1. τθ ςταδιακι χειραφζτθςθ από κοινωνικοφσ παράγοντεσ που κακιλωναν
ωσ τότε τθ ςκζψθ του.
2. τθν καταξίωςθ τθσ ατομικισ ελευκερίασ – το άτομο υπεφκυνθ μονάδα
ενόσ οργανικοφ ςυνόλου – πνευματικι αναηιτθςθ.
3. τθ Δθμοκρατία ωσ δυνατότθτα διαλόγου, διαπίςτωςθσ και εκλογίκευςθσ
των διαφορϊν, ςφνκεςθσ.
4. τθ ηωτικι εμπειρία των Μθδικϊν πολζμων: αγωνία κινδφνου και
αίςκθςθ κριάμβου, θ αίςκθςθ τθσ απόδοςθσ του δικαίου από τουσ
κεοφσ.
5. Τθν αναηιτθςθ, μζςω τθσ εμπειρίασ αυτισ, μιασ κοςμικισ δικαιοςφνθσ
και τθσ κζςθσ του ανκρϊπου μζςα ςτθ διαδικαςία που επιβάλλει τάξθ
ςτον κόςμο.

10. Ο αριζηοηελικός οριζμός ηης ηραγωδίας (ότι ηοσ
ηραγικού)
• Ἐςτὶν οὖν τραγωδία μίμθςισ πράξεωσ ςπουδαίασ καὶ τελείασ, μζγεκοσ
ἐχοφςθσ, ἡδυςμζνῳ λόγῳ, χωρὶσ ἑκάςτῳ τῶν εἰδὼν ἐν τοῖσ μορίοισ,
δρϊντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίασ, δι’ ἐλζου καὶ φόβου περαίνουςα τὴν
τῶν τοιοφτων παθημάτων κάθαρςιν.

11. Ραρζκβαςθ
• Ὁ γὰρ ἱςτορικὸσ καὶ ὁ ποιθτὴσ οὐ τῷ ἢ ἔμμετρα λζγειν ἢ
ἄμετρα διαφζρουςιν (εἴθ γὰρ ἂν τὰ Ἡροδότου εἰσ μζτρα
τεκῆναι καὶ οὐδὲν ἧττον ἂν εἴθ ἱςτορία τισ μετὰ μζτρου ἢ
ἄνευ μζτρων)· ἀλλὰ τοφτῳ διαφζρει, τῷ τὸν μὲν τὰ γενόμενα
λζγειν, τὸν δὲ οἷα ἂν γζνοιτο.
Διὸ καὶ φιλοςοφώτερον καὶ
ςπουδαιότερον ποίθςισ
ἱςτορίασ ἐςτίν· ἡ μὲν γὰρ
ποίθςισ μᾶλλον τὰ κακόλου,
ἡ δ᾽ ἱςτορία τὰ κακ᾽ ἕκαςτον
λζγει.

12. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - Η «ςτιγμι» τθσ
τραγωδίασ
• Jean-Pierre Vernant, Pierre Vidal-Naquet: Μφθοσ και τραγωδία ςτην αρχαία
Ελλάδα. Η ςφγκρουςθ ωσ ςτοιχείο του τραγικοφ οφείλεται:
Α) ςτθ ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του δικαίου (προ-νομικζσ, νομικζσ διαδικαςίεσ)
Β) ςτο γεγονόσ ότι κάκε τραγωδία παίηει αναγκαςτικά ςε δφο επίπεδα: α) ςτο
επίπεδο του ανκρϊπου ωσ αυτόνομου και υπεφκυνου ενεργθτι, που του
επιτρζπει κάποιο πεδίο ελεφκερο ςτον εςωτερικό διάλογο, ςτθν πρόκεςθ και
ςτθν προμελζτθ και β) ςτο επίπεδο των κεϊκϊν δυνάμεων ι ς’ αυτό που κα
μποροφςαμε να αποκαλζςουμε ευρφτερθ πραγματικότθτα (μεταφυςικι, φυςικι,
κοινωνικι), ςτθν οποία ο άνκρωποσ περιζχεται και αδυνατεί να τθν αντιλθφκεί
επαρκϊσ. Το «τραγικό» γεννιζται ςτθ ςυνοριακι περιοχι, όπου οι ανκρϊπινεσ
πράξεισ διαρκρϊνονται με τθν ευρφτερθ αυτι πραγματικότθτα (πάκοσ # μάκοσ).
Η ευκφνθ του τραγικοφ προςϊπου μοιράηεται και ςτα δφο επίπεδα. Το τραγικό
πρόςωπο, είτε φταίει είτε όχι, ευκφνεται για τον τρόπο με τον οποίον κα
αντιμετωπίςει το πάκοσ του ι τθ ςυντριβι του. Στθν τραγωδία θ Δίκθ είναι κάτι
πολφ ευρφτερο και ςκλθρότερο ςε ςχζςθ με τθν ανκρϊπινθ δικαιοςφνθ. Η
ανάλθψθ αυτισ τθσ ευκφνθσ, τθσ ευκφνθσ τθσ φπαρξθσ εν τζλει, αποτελεί το
μζγιςτον μάκθμα τθσ τραγωδίασ.

13. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - Τα δφο επίπεδα (κεϊκό –
ανκρώπινο)
Οιδίπουσ Τφραννοσ Πζρςαι
Ο Απόλλωνασ ιταν, ο Απόλλωνασ, φίλοι Για το χαμό μασ, δζςποινα, θ αιτία
που τζλειωςε αυτά τα φριχτά, επίβουλο, κακό ιταν πνεφμα ι κάποιοσ
τα φριχτά μου τα πάκθ. δαίμονασ οργιςμζνοσ, που άξαφνα ζτςι
Μα τα μάτια, κανενόσ άλλου χζρι κανείσ δεν ξζρει πϊσ, εφανερϊκθ.
παρά μόνοσ μου, ο ζρμοσ, Γιατί από το ςτρατό των Ακθναίων
τα χτφπθςα, μόνοσ. ιρκε ζνασ Ζλλθνασ ςτο γιο ςου Ξζρξθ
Γιατί πια τι χρειαηόταν να βλζπω, και του είπε τοφτο:……………….
όταν τίποτα δεν είχα να δω, ……………………………………… Εκείνοσ
που να μου ιταν γλυκό να το βλζπω; ςαν τ’ άκουςε και δίχωσ καν να νιϊςει
(ςτίχ. 1329-1335, μτφ. Ι. Ν. Γρυπάρθ) τον φκόνο των κεϊν ουδζ το δόλο
του Ζλλθνα, προςτάηει ςτουσ ναυάρχουσ:
…………………………………………………………
Αυτά τουσ πρόςταξε χαρά γεμάτοσ
γιατί δεν ιξερε οι κεοί τι μελετοφςαν.

14. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - «Αρχαϊκά
φαντάςματα»
• Πζρςαι: Η υπερβολικι δφναμθ γεννά αλαηονεία, θ αλαηονεία φβριν, Άτθ.
• Η «αρχαϊκι απολογία» του Σοφοκλι ςτο Βϋ ςτάςιμο τθσ Αντιγόνθσ
Ροιοσ όμωσ κνθτόσ κα ξεφφγει Γιατί θ άςτατθ βζβαια ελπίδα
τθν απάτθ του κεοφ τθν δολόπλοκθ; για πολλοφσ βγαίνει ςε όφελοσ,
Ροιοσ με πόδι γοργό τζτοιο πιδθμα μα άλλων τουσ κοφφιουσ τουσ πόκουσ γελά
κα πετφχει; Γιατί με γλυκόγελα κι θ απάτθ γλιςτρά μεσ ςτον άνκρωπο, ώςπου
καλοπιάνοντασ θ Άτθ τον άνκρωπο ςτθν πυρωμζνθ τθ φωτιά
παραςζρνει ςτα δίχτυα τθσ, το ποδάρι του κάψει·
κι από κει να ξεμπλζξει δεν είναι γιατί αλικεια ςοφόσ ο περίφθμοσ λόγοσ
μπορετό για κανζναν. που βγικε από κάποιον: πωσ φαίνεται
Ράροδοσ, ςτίχ. 112 – 13 καλό το κακό ςε κείνον που ο Θεόσ
οδθγάει το νου του ςτο χαμό,
Γιατί θ αλαηονεία όταν μεςτϊςει κι ο χαμόσ δε κ’ αργιςει να φτάςει.
καρπίηει του χαμοφ ςτάχυ, απϋόπου Στίχ. 615-625, μτφ. Ι. Ν. Γρυπάρθ
πολφκλαυτουσ καρποφσ τρυγάει. Τζτοια
τθν πλθρωμι τουσ βλζποντασ για τοφτα
πάντοτε να κυμάςτε τθν Ελλάδα
και τθν Ακινα…
ςτίχ. 831-36, μτφ Τ. ΢οφςςου

15. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - «Αρχαϊκά φαντάςματα»
• Dodds: Ο ςκοπόσ του Αιςχφλου δεν ιταν να ξαναφζρει τουσ ςυμπατριϊτεσ του
πίςω ςτον κόςμο των δαιμόνων, αλλά να τουσ οδθγιςει μζςα απ’ αυτόν και ζξω
απ’ αυτόν, δείχνοντασ πϊσ ο κόςμοσ αυτόσ είναι δεκτικόσ μιασ υψθλότερθσ
ερμθνείασ. Ζεφσ, ὅςτισ ποτ' ἐςτίν, εἰ τόδ' αὐ- /τῷ φίλον κεκλθμζνῳ, τοῦτό νιν προςεννζπω.
• Η Ορζςτεια: «Αγαμζμνων»
Μια ζνοχθ γυναίκα (θ Κλυταιμνιςτρα), ωσ τίμθμα παλιϊν ςφαλμάτων, δολοφονεί
τον ςφηυγό τθσ (τον Αγαμζμνονα, αμζςωσ μετά από τθν επιςτροφι του από τθν
Τροία) και διαφεντεφει μαηί με τον εραςτι τθσ Αίγιςκο ςτισ Μυκινεσ.
Για δικιά μου τθν πράξθ λογιάηεισ…
μθ νομίηεισ πωσ είμαι το ταίρι
του Αγαμζμνονα. Ριρε τθν όψθ
τθσ γυναίκασ αυτοφ του νεκροφ
ο ςκλθρόσ, ο πανάρχαιοσ δαίμονασ
του φριχτότατου δείπνου του Ατρζα
και τον ζςφαξε, τζλεια κυςία,
τον χαμό των παιδιϊν ξεπλθρϊνοντασ. (1497 – 1504)

16. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - «Αρχαϊκά φαντάςματα»
• Η Ορζςτεια: «Χοθφόροι»
• Ζνασ ακϊοσ άντρα (ο Ορζςτθσ, γιοσ του Αγαμζμνονα και τθσ Κλυταιμνιςτρασ)
ξεπλθρϊνει το φόνο του πατζρα του ςκοτϊνοντασ, με τθ βοικεια τθσ αδελφισ
του Ηλζκτρασ, τθ μάνα του.
• Η τραγικι δφναμθ του ζργου βρίςκεται ακριβϊσ
ςτο γεγονόσ ότι τόςο ο ίδιοσ όςο και θ αδελφι
του Ηλζκτρα, ελεφκεροι από κάκε ζνοχο κίνθτρο,
πρζπει ωςτόςο να πράξουν κάτι που είναι
χειρότερο από ό,τι ζγινε ιδθ ςτον «Αγαμζμνονα»:
να ςκοτϊςουν τθν ίδια τουσ τθ μάνα.
• Η δράςθ κινείται ταυτόχρονα ςε δυο επίπεδα,
το κεϊκό και το ανκρϊπινο. Η εκδίκθςθ είναι
επιταγι του Απόλλωνα αλλά και προςωπικι
επιλογι και κατόρκωμα του Ορζςτθ.

17. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - «Αρχαϊκά φαντάςματα»
• Η Ορζςτεια: «Ευμενίδεσ»
• Μια δίκθ ςτθν Ακινα, ςτθν οποίαν ςυμμετζχουν κεοί και άνκρωποι, ακωϊνει τον Ορζςτθ και
μετατρζπει τισ αρχζγονεσ εκδικιτριεσ κεότθτεσ που τον κυνθγοφν, τισ Ερινφεσ, ςε Ευμενίδεσ,
καλόγνωμεσ κεότθτεσ για όςουσ από το ςθμείο εκείνο και πζρα κα ςζβονται το δίκαιο.
• Απόλλων # Ακθνά
…κακιςμζνοι πάνω
ς’ αυτόν ο Σεβαςμόσ κι ο ςυγγενισ του
Φόβοσ, κα ςυγκρατοφνε τουσ πολίτεσ
από τθν αδικία μζρα και νφχτα,
… Συμβουλεφω το λαό μου
μιτε δεςποτιςμό μθδζ αναρχία
να ςζβεται κι ολότελα ασ μθ διϊξει
το φόβο από τθν πόλθ του. Ροιοσ είναι
δίκαιοσ αν τίποτα δεν τον φοβίηει;
ςτίχ. 687-698

18. Η ςυγκρότθςθ τθσ ζννοιασ του «τραγικοφ» - «Αρχαϊκά φαντάςματα»
• Οιδίπουσ Τφραννοσ: ςτο δίχτυ τθσ οικογενειακισ κατάρασ
E.R. Dodds: Στουσ Έλλθνεσ θ ιδζα τθσ κοςμικισ δικαιοςφνθσ, που αντιπροςϊπευε
μια πρόοδο… και επικφρωνε τθ νζα κοινωνικι θκικι δυςτυχϊσ ςυνδζκθκε με μια
πρωτόγονθ αντίλθψθ για τθν οικογζνεια. Αυτό ςθμαίνει πωσ το βάροσ του
κρθςκευτικοφ αιςκιματοσ και νόμου αντιτάχκθκε πολφ ςτθν ανάδυςθ μιασ
αλθκινισ όψθσ του ατόμου ωσ προςωπικότθτασ, με δικαιϊματα και προςωπικζσ
ευκφνεσ. Αυτι θ άποψθ αναδφκθκε με τθν πάροδο του χρόνου, και αποτελεί μια
από τισ μεγαλφτερεσ κατακτιςεισ τθσ Ακθναϊκισ δθμοκρατίασ.
Από τθ ςφνδεςθ αυτι προκφπτει ο κακολικόσ φόβοσ για το
μίαςμα, και ο ςυςχετιςμόσ του με τον κακολικό πόκο τθσ
τελετουργικισ κάκαρςθσ. Ο Οιδίποδασ καταντά ζνασ μυςαρόσ
απόβλθτοσ ςυντριμμζνοσ απ’ το βάροσ τθσ ενοχισ «που δεν
μποροφν να τον δεχτοφν οφτε θ γθ οφτε θ άγια βροχι οφτε
το φωσ του ιλιου»
Η ανάδυςθ τθσ προςωπικισ ευκφνθσ αποηελεί κεντρικό
διακφβευμα τθσ πράξθσ του τραγικοφ ιρωα.

19. Το νόθμα τθσ τραγικισ ευκφνθσ. Ποφ είναι ο κεόσ;
• Σοφοκλισ: ζνα «κεϊκό;» ςχζδιο, που το υλοποιοφν όμωσ οι επιλογζσ και
οι πράξεισ των ανκρϊπων.
• Αντιγόνθ: Η τραγωδία των επιλογϊν αλλά και των χαμζνων ευκαιριϊν για
τον Κρζοντα, το κεντρικό τραγικό πρόςωπο.
• Οιδίπουσ Τφραννοσ: Η τραγωδία τθσ αποκάλυψθσ των ςυντελεςμζνων
αμαρτιϊν και θ ευκφνθ τθσ αποδοχισ των ςυνεπειϊν.
• Η ςφμπλεξθ τθσ ατομικισ με τθν πολιτικι ευκφνθ.
• Η τραγικότθτα ωσ κοινό χαρακτθριςτικό των ανκρϊπων.
• Ο βακφσ λόγοσ που κυβερνά το ςφμπαν και διζπει τθν ανκρϊπινθ ηωι.
• Η Δίκθ δεν είναι δικαιοςφνθ με τα ανκρϊπινα μζτρα.
• Οι δυνατότθτεσ κακαρισ όραςθσ
τυφλὸσ τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ.
• Δυνατότθτεσ ςωτθρίασ: ευςζβεια, ςωφροςφνθ

20. Το νόθμα τθσ τραγικισ ευκφνθσ. Οιδίποσς # Ιοκάζηη
• τί δ᾽ ἂν φοβοῖτ᾽ ἄνκρωποσ ᾧ τὰ τῆσ τφχθσ
κρατεῖ, πρόνοια δ᾽ ἐςτὶν οὐδενὸσ ςαφισ;
εἰκῆ κράτιςτον ηῆν, ὅπωσ δφναιτό τισ.
ςὺ δ᾽ εἰσ τὰ μθτρὸσ μὴ φοβοῦ νυμφεφματα·
πολλοὶ γὰρ ἤδθ κἀν ὀνείραςιν βροτῶν
μθτρὶ ξυνθυνάςκθςαν. ἀλλὰ ταῦκ᾽ ὅτῳ
παρ᾽ οὐδζν ἐςτι, ῥᾷςτα τὸν βίον φζρει.
• Θε: οἴμοι, πρὸσ αὐτῷ γ᾽ εἰμὶ τῷ δεινῷ λζγειν.
Οἰ: κἄγωγ᾽ ἀκοφειν· ἀλλ᾽ ὅμωσ ἀκουςτζον.

21. Η εξζλιξθ τθσ ζννοιασ του τραγικοφ – Οι τρεισ Ηλζκτρεσ
• Οι Χοηφόροι ςτζκουν ςτο μζςον μιασ πορείασ, κατά τθν οποία ςθμειϊνεται θ
μετάβαςθ από ζναν κόςμο τυφλισ και ζνοχθσ ανταπόδοςθσ ςε ζναν κόςμο
ζννομθσ δικαιοςφνθσ. Η Ηλζκτρα ςτο περικϊριο. Κεντρικό πρόςωπο ο Ορζςτθσ.
Δικαςτήσ ή δικηφόροσ;
• Η Ηλζκτρα του Σοφοκλι. Η θρωίδα ςε πρϊτο πλάνο. Ζχει παγιδευτεί ςε μια
δράςθ που είναι ανόςια, όμωσ αναγκαςτικι, γιατί θ αδικία που ςυντελζςτθκε εισ
βάροσ τθσ είναι πολφ μεγάλθ για να κάνει αλλιϊσ. Η αυτόβουλθ δράςθ του
Ορζςτθ, όπωσ ςυμβαίνει με τθ δράςθ των περιςςότερων θρϊων του Σοφοκλι,
μετατρζπεται ςε όργανο τθσ Δίκθσ, εντάςςεται μζςα ςτον κφκλο τθσ ανταπόδοςθσ
που οργανϊνει και ςυνζχει το κοςμικό γίγνεςκαι. Δεν υπάρχουν Ερινφεσ.
• Η Ηλζκτρα του Ευριπίδθ. Η Ηλζκτρα και ο Ορζςτθσ ζχουν χάςει το τραγικό
εκτόπιςμα που είχαν ςτισ δυο προθγοφμενεσ τραγωδίεσ. Ωσ κεατρικζσ -
δραματικζσ μορφζσ δεν εκπροςωποφν ουςιαςτικά τίποτε περιςςότερο από ζνα
ςφνολο ιδιωτικϊν και οικογενειακϊν πακϊν. Δεν υπάρχει τραγικό ςτοιχείο, οφτε
κάκαρςθ αριςτοτελικι. Οι ιρωεσ εγκαταλείπονται από τον κεό και θ μιαρι πράξθ
αποδίδεται μόνο ς’ αυτοφσ.

22. Ευριπίδθσ: κλείνει τον τραγικό κφκλο, εγκαινιάηοντασ
το νζο δράμα.
Οι όψεισ τθσ δραματουργίασ του Ευριπίδθ, κατά τον H. D. F. Kitto:
α) Οι τραγωδίεσ (μθ αριςτοτελικι αντίλθψθ για το τραγικό)
• Οι χαρακτιρεσ κεωροφνται ςαν τραγικζσ μορφζσ που τισ ζχει αδράξει κάτι
μεγαλφτερό τουσ, μια ςυμπαντικι δφναμθ που ενυπάρχει ωσ κοινό
ςτοιχείο ςτθν ανκρϊπινθ φφςθ μασ, και δείχνει τθν καταςτρεπτικι ιςχφ
ςτα κφματά τθσ (Μιδεια, Ιππόλυτοσ).
• Η ςκθνι τθσ ιςτορίασ ωσ πλαίςιο τθσ τραγικότθτασ των ανκρϊπινων
υπάρξεων (Τρωάδεσ, Εκάβθ, Ανδρομάχθ)
β) Οι «τραγι-κωμωδίεσ» (ζντονο το ειρωνικό ςτοιχείο και θ παρωδία –
Ιφιγζνεια εν Ταφροισ, Ελζνθ) και τα «μελοδράματα» του Ευριπίδθ. Δεν
υπάρχει τραγικό εκτόπιςμα, αλλά ζντονθ δραματικι πλοκι και κεατρικό
«ςαςπζνσ». Ζντονθ θ επιρροι τουσ ςτθ ανάπτυξθ του νζου ευρωπαϊκοφ
κεάτρου (Ηλζκτρα, Ορζςτθσ, Ιφιγζνεια εν Αυλίδι).

23. Ευριπίδθσ: κλείνει τον τραγικό κφκλο, εγκαινιάηοντασ το νζο δράμα.
Γζραςε ανάμεςα ςτθ φωτιά τθσ Τροίασ
και ςτα λατομεία τθσ Σικελίασ.
Του άρεςαν οι ςπθλιζσ ςτθν αμμουδιά κι οι ηωγραφιζσ
τθσ κάλαςςασ.
Είδε τισ φλζβεσ των ανκρϊπων
ςαν ζνα δίχτυ των κεϊν, όπου μασ πιάνουν ςαν τ’ αγρίμια∙
προςπάκθςε να το τρυπιςει.
ιταν ςτρυφνόσ, οι φίλοι του ιταν λίγοι∙
ιρκε ο καιρόσ και τον ςπαράξαν τα ςκυλιά.
Γ. Σεφζρθ: «Ευριπίδθσ, Ακθναίοσ» από τον κ. Στρατι Θαλαςςινό
(Τετράδιο γυμναςμάτων)
Doddσ: «Ο Ευριπίδθσ αντανακλά όχι μονάχα τθ Διαφϊτιςθ αλλά και τθν
αντίδραςθ προσ τθ Διαφϊτιςθ, τουλάχιςτον προσ τθν ορκολογιςτικι
ψυχολογία μερικϊν υποςτθρικτϊν τθσ και ςτον επιδζξιο ανθκικιςμό
άλλων.»

24. Ευριπίδθσ: και «ξαφνικά», ςτο τζλοσ, πίςω ςτισ διονυςιακζσ
ρίηεσ τθσ τραγωδίασ
• Βάκχεσ
Ο Διόνυςοσ πρωταγωνιςτισ
Σφγκρουςθ μεταξφ ενόσ ρθχοφ ορκολογιςμοφ (Ρενκζασ) και μιασ άκριτθσ
προςχϊρθςθσ ςτισ άλογεσ δυνάμεισ τθσ φφςθσ (Αγαφθ και μαινάδεσ# Βάκχεσ).
Η τιμωρία ςκλθρι και για τα δυο μζρθ. Η ανάγκθ τθσ ιςορροπίασ (Διόνυςοσ –
Απόλλων)

25. Το τζλοσ του «τραγικοφ» ςτθν τραγωδία
• Jean-Pierre Vernant, Pierre Vidal-Naquet:
«… Η τραγωδία είναι μια ςτιγμι και μποροφμε να προςδιορίςουμε τθν
άνκιςι τθσ ανάμεςα ςε δυο χρονολογίεσ… τθν οργι του Σόλωνα, όταν
φεφγει αγανακτιςμζνοσ ςτθ μζςθ μιασ από τισ πρϊτεσ κεατρικζσ
παραςτάςεισ (Θζςπισ)… και ςτα όςα γράφει ο Αριςτοτζλθσ για τον νζο
Αγάκωνα, ςφγχρονο του Ευριπίδθ, που ζγραφε τραγωδίεσ με υποκζςεισ
που τισ ςκάρωνε ο ίδιοσ.
Ο δεςμόσ με τθ μυκικι παράδοςθ είναι τϊρα τόςο χαλαρόσ, ϊςτε δεν
αιςκάνονται πια τθν ανάγκθ κάποιασ αντιπαράκεςθσ με το «θρωικό»
παρελκόν.
Ο κεατρικόσ ςυγγραφζασ μπορεί βζβαια να ςυνεχίςει να γράφει ζργα,
επινοϊντασ ο ίδιοσ τθν πλοκι τουσ, ακολουκϊντασ ζνα πρότυπο που το
κεωρεί ςφμφωνο με τα δθμιουργιματα των μεγάλων προγενεςτζρων
του. Σε αυτόν όμωσ τον ςυγγραφζα, αλλά και ςτο κοινό του και ςε όλθ τθν
ελλθνικι παιδεία, θ τραγικι φλζβα ζχει πια ςτερζψει.»

26. Ο ςφγχρονοσ άνκρωποσ (Ζλλθνασ) και το «τραγικό»
ΟΛΑ ΠΕΡΝΟΥΝ
Ξεχάςαμε τον θρωικό μασ αντίλογο με τισ Ευμενίδεσ
μάσ πιρε ο φπνοσ μάσ πιραν για πεκαμζνουσ κι ζφυγαν
φωνάηοντασ
«Γιοφ! Γιοφ! Ροφουου… πάξ!»
βρίηοντασ τουσ κεοφσ που μάσ προςτατεφουν.
Γ. Σεφζρθ, «Ο κ. Στρατισ Θαλαςςινόσ»
Τετράδιο γυμναςμάτων
ιοφ ιοφ πόπαξ∙ επάκομεν φίλαι∙ Ρρόκειται για τισ κραυγζσ των Ερινφων ςτουσ
Δελφοφσ, όταν ξφπνθςαν από τον βακφ φπνο ςτον οποίον τισ είχε ρίξει ο
Απόλλων, δίνοντασ ζτςι τθν ευκαιρία ςτον Ορζςτθ να ξεφφγει από το κυνιγι
τουσ και να οδεφςει προσ τθν Ακινα, όπου ο κεόσ τοφ υποςχζκθκε δίκαιθ
δίκθ για το φόνο τθσ μάνασ του. Στο ποίθμα του Σεφζρθ αντιςτρζφεται θ
κατάςταςθ: ο ςφγχρονοσ άνκρωποσ ζχει πζςει ςε βακφ φπνο, ζχει
απονεκρωκεί, με αποτζλεςμα να ζχει αχρθςτευτεί το κυνιγι των Ερινφων,
δθλαδι κάκε δυνατότθτα αναμζτρθςθσ με ό,τι κα μποροφςε να τον οδθγιςει
ςτθ δικαίωςθ τθσ φπαρξθσ και τθσ ηωισ του. Η φυγι τουσ ςθματοδοτεί μια
ηωι «χαμθλι», χωρίσ ίχνοσ θρωιςμοφ, χωρίσ νόθμα και ςκοπό.

27. Ο ςφγχρονοσ άνκρωποσ (Ζλλθνασ) και το «τραγικό»
• τί χρὴ δρᾶν ἐν τάχει βουλευτζον·
ὡσ ἡμὶν ἤδθ λαμπρὸν ἡλίου ςζλασ
ἑῷα κινεῖ φκζγματ᾽ ὀρνίκων ςαφῆ
μζλαινά τ᾽ ἄςτρων ἐκλζλοιπεν εὐφρόνθ.
Γριγορα, αποφαςίςτε τθν πρζπουςα πράξθ ςασ.
Το λαμπρό φωσ του ιλιου μάσ βρικε ιδθ,
άρχιςαν τα πρωινά κελαθδίςματα των πουλιϊν
κι θ ςκοτεινι πολφαςτρθ νφχτα αποτραβιζται.
Η ανίχνευςθ τθσ ζννοιασ του τραγικοφ ςιμερα, ςε μια εποχι αλόγιςτθσ
ζπαρςθσ τθσ δφναμθσ, απφκμενθσ ανευκυνότθτασ και μαηικισ φπνωςθσ,
είναι αναγκαία για τουσ νζουσ μασ όςο ποτζ άλλοτε. Το μζγιςτον μάκθμα τθσ
τραγωδίασ, θ καλλιζργεια τθσ ευκφνθσ, τόςο ςε ατομικό όςο και ςε
ςυλλογικό επίπεδο.

28. Το «τραγικό» ςτθ Ν. Ε. Λογοτεχνία
Ράψε πια να γυρεφεισ τθ κάλαςςα και των κυμάτων
τισ προβιζσ ςπρϊχνοντασ τα καΐκια
κάτω απ’ τον ουρανό είμαςτε εμείσ τα ψάρια και τα
δζντρα είναι τα φφκια.
«Σχζδια για ζνα καλοκαίρι»
από το Ημερολόγιο καταςτρϊματοσ Γϋ

29. Το «τραγικό» ςτθ Ν. Ε. Λογοτεχνία
Κ. Π. Καβάφθ «Η διορία του Νζρωνοσ»
Δεν ανθςφχθςεν ο Νζρων όταν άκουςε
του Δελφικοφ Μαντείου τον χρθςμό.
«Τα εβδομιντα τρία χρόνια να φοβάται.»
Είχε καιρόν ακόμθ να χαρεί.
Τριάντα χρονϊ είναι. Ρολφ αρκετι
είν’ θ διορία που ο κεόσ τον δίδει
για να φροντίςει για τουσ μζλλοντασ κινδφνουσ.
……………………………………………
Αυτά ο Νζρων. Και ςτθν Ιςπανία ο Γάλβασ
κρυφά το ςτράτευμά του ςυνακροίηει και το αςκεί,
ο γζροντασ ο εβδομιντα τριϊ χρονϊ.

30. Το «τραγικό» ςτθ Ν. Ε. Λογοτεχνία
Κ. Π. Καβάφθ: «Τελειωμζνα»
Μζςα ςτον φόβο και ςτεσ υποψίεσ,
με ταραγμζνο νου και τρομαγμζνα μάτια,
λυϊνουμε και ςχεδιάηουμε το πϊσ να κάμουμε
για ν’ αποφφγουμε τον βζβαιο
τον κίνδυνο που ζτςι φρικτά μάσ απειλεί.
Κι όμωσ λανκάνουμε, δεν είν’ αυτόσ ςτον δρόμο·
ψεφτικα ιςαν τα μθνφματα
(ι δεν τ’ ακοφςαμε, ι δεν τα νοιϊςαμε καλά).
Άλλθ καταςτροφι, που δεν τθν φανταηόμεκαν,
εξαφνικι, ραγδαία πζφτει επάνω μασ,
κι ανζτοιμουσ – ποφ πια καιρόσ – μάσ ςυνεπαίρνει.

31. Το «τραγικό» ςτθ Ν. Ε. Λογοτεχνία
Κ. Π. Καβάφθ «Διακοπι»
Το ζργον των κεϊν διακόπτομεν εμείσ,
τα βιαςτικά κι άπειρα όντα τθσ ςτιγμισ.
Στθσ Ελευςίνοσ και ςτθσ Φκίασ τα παλάτια
θ Διμθτρα κ’ θ Θζτισ αρχινοφν ζργα καλά
μεσ ςε μεγάλεσ φλόγεσ και βακφν καπνόν. Αλλά
πάντοτε ορμά θ Μετάνειρα από τα δωμάτια
του βαςιλζωσ, ξζπλεγθ και τρομαγμζνθ,
και πάντοτε ο Ρθλεφσ φοβάται και επεμβαίνει.

32. Το «τραγικό» ςτθ Ν. Ε. Λογοτεχνία
Γ. Σεφζρθ: Ο δαίμων τθσ πορνείασ
Η ριγαινα Λινόρα, ο βαςιλιάσ τθσ Κφπρου και των Ιεροςολφμων Ριερ (τθσ οικογζνειασ Λουηινιάν),ο κοφντθ
Τερουχάσ, ο Τηουάν Βιςκοφντθσ, οι ςφμβουλοι του βαςιλιά
Πχι· δεν είμαςτε ταγμζνοι για να ποφμε
ποφ είναι το δίκιο. Το δικό μασ χρζοσ
είναι να βροφμε το μικρότερο κακό.
Κάλλιο ζνασ να πεκάνει από το ριηικό του
παρά ςε κίντυνο να μποφμε εμείσ και το ρθγάτο.
Κι ο Tηουάν Bιςκοφντθσ πζκανε απ’ τθν πείνα ςε μια γοφφα.
Μα ςτθν ψυχι τοφ ριγα ο ςπόροσ τθσ ντροπισ του
άπλωνε τα πλοκάμια του και τον εκίνα
το ‘πακε να το πράξει και ςτουσ άλλουσ.
Kερά δεν ζμεινε που να μθ βουλθκεί να τθν πορνζψει·
τισ ντρόπιαςε όλεσ. Φόβοσ κι ζχτρα ηευγαρϊναν
και γζμιηαν τθ χϊρα φόβο κι ζχτρα.
Και ςχολιάηει ο ποιθτισ:
Ζτςι με το «μικρότερο κακό», βάδιηε θ μοίρα
ωσ τθν αυγι τ’ Αγι’ Αντωνιοφ, μζρα Τετάρτθ
που ιρκαν οι καβαλάρθδεσ και τον εςφραν.
από τθσ καφχασ του τθν αγκαλιά και τον εςφάξαν.
Αυτό το τζλοσ
όριςε για το ριγα Ριζρ ο δαίμων τθσ πορνείασ