Хөвсгөл аймаг Боловсролын газар, profile picture
Uploaded byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
DOCX, PDF7,412 views

БЛҮМ ТАКСОНОМИ

Дасгал ажлын дэвтэрээр цогц чадамжийг хөгжүүлэх ба илрүүлэх

Embed presentation

Downloaded 81 times
Дасгал ажлын дэвтэрээр цогц чадамжийг хөгжүүлэх ба илрүүлэх 2ФИ1:К1 Танин мэдэхүйн тулд суралцахуйг илрүүлэх даалгавар нь  Физик үзэгдлийг энгийн физик ухагдахуун ашиглаж, өөрийн үгээр илэрхийлэх  Ахуйн хэллэгээс физик ухагдахууныг ялгах 2ФИ1:К11 Үзэгдлийг нэрлэх таних  Байгаль дахь болон техник дэх үзэгдлийг нэрлэж, түүнээс физик үзэгдлийг ялгах, физик үзэгдлийг энгийн шалгуураар ялгах байдлыг 2ФИ1:К12 Механик хөдөлгөөнийг илэрхийлэх  Хөдөлгөөнийг ажиглаж ямар бие ямар биетэй харьцангуй хөдөлгөөн хийж байгааг, хөдөлгөөний чиглэл, хурдны хэмжээ, түүний өөрчлөлтийг тодорхойлж хэлэхдээ физик ухагдахууныг ахуйн хэллэгээс ялгаж хэрэглэж байгааг  Биед ямар бие үйлчилж байгааг, таталцаж түлхэлцэж байгаа биесийг заан хэлэх, хүчний үйлчлэлээр биеийн хурд болон түүний чиглэл өөрчлөгдөж байгааг, мөн биеийн хэлбэр дүрс өөрчдөгдөж байгааг үзүүлэх байдлыг 2ФИ1:К13 Нийлмэл үзэгдлээс процесс ялгах  Физик үзэгдэл, түүний шалтгаан, үр дагаврыг ялгах байдлыг 2ФИ1:К2 Хийж гүйцэтгэхүйн тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Ажиглалт хийж, ажигласан зүйлээ тэмдэглэж, илэрхийлэх  Физик ухагдахуунаа ашиглан асуудлыг шийдэх байдал 1 2ФИ1:К21 Ажиглалт хийх  Өгөгдсөн үзэгдэлд ямар биес оролцож байгааг, ямар хүчин зүйл хэрхэн нөлөөлж байгааг, ажиглах гол хэсгийг таниж бичгээр болон өөрийн үгээр илэрхийлэх байдлыг 2ФИ1:К22 Ажиглалтын тухай тэмдэглэл хөтлөх  Ажиглаж ялгасан зүйлээ дараа дахин ашиглах, нэмэлт бичлэг хийх, задлан шинжилгээ хийх боломжтой байдлаар бичиглэлийг хийж цэгцэлсэн байдлыг 2ФИ1:К23А Механик хөдөлгөөний тухай мэдлэгээ хэрэглэх  Янз бүрийн хөдөлгөөнөөс механик хөдөлгөөнийг ялгах байдлыг  Биеийн явсан зам, хугацаа, хурдны холбоог ашиглаж тооцоо хийх байдлыг  Хурдны тодорхой тоон утгыг утгачилан хэлэх байдлыг  Хурдан удаан ба хурд гэсэн ухагдахууныг ялгах байдлыг  Биесийн хөдөлгөөнийг хурдаар нь жиших байдлыг 2ФИ1:К3 Оршин байхын тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Үзэгдэл юмсын тухай өөрийн ойлгоцод гарч байгаа өөрчлөлтийг өөрөө хянах, өөрийгөө үнэлэх байдлыг  Эзэмшсэн мэдлэг чадвараа өөрийн үйл ажиллагаандаа бүтээлчээр хэрэглэх, ашиглах байдлыг 2ФИ1:К31 Мэдээлэл олж авах, мэдлэгээ арвижуулах  Физик ухагдахуун ба ахуйн хэллэгийн талаар эрэгцүүлэл хийсэн байдлыг
 Янз бүрийн машин, онгоц, амьтан, тамирчдын хурдны талаар мэдээллийн хэрэгслээс нэмэлт мэдээлэл авч түүнийгээ илэрхийлэх байдлыг 2ФИ1:К32 Өөрийн мэдлэг чадварт гарч буй ахиц өөрчлөлтөө мэдрэх  Физик юмс, үзэгдэл, хөдөлгөөний талаар өөрийн танин мэдэхүйд гарсан өөрчлөлт, мэдлэгээ илэрхийлэх чадварыг 2ФИ1:К33 Амьдрал ахуйд мэдлэгээ ашиглах  Байгалийн үзэгдлүүдийн учрыг таних, улам ихийг мэдэх хүсэл эрмэлзлэл, сонирхол хэр байгааг  Гудамжны хөдөлгөөнд оролцох үед болгоомжилбол зохих зүйл, зам хөндлөн гарахдаа анхаарах тооцох шаардлага байдгийг ярилцаж биелүүлэх 2ФИ1:К4 Нийгэмшин амьдрахын тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Бусадтай хэрхэн хамтран суралцаж байгааг, өөрийн ажил үүргээ хэрхэн зохион байгуулж, хуваарилж байгааг 2ФИ1:К41 Өөрийн санал бодлоо үндэслэн хамтран ажиллах  Эргэлзэж буй асуудалдаа бусдаас хэрхэн зөвлөгөө авч байгаа 2 байдлыг Физикийн суурь боловсролын үнэлгээг ашиглан эмхтгэв
Физикийн шинжлэх ухаан юуг судладаг вэ? 1. Эргэн тойрондоо явагдаж байгаа үзэгдэл, өөрчлөлтүүдээс 4-г бичээрэй. 2. Хүний оролцоотой явагдаж байгаа үзэгдэл, өөрчлөлтүүдээс 2-ыг тухай 3 Физик бичээрэй. 3. Хүн байгалийн ашиг шимийг зохистой ашиглахын тулд ямар багаж тоног төхөөрөмж зохион бүтээсэн бэ? 4. Физик нь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . судладаг шинжлэх ухаан юм. 5. Физикийн шинжлэх ухаан ямар шинжлэх ухаануудтай холбогдож тэдгээрийн суурь болдог вэ? 6. Физик үзэгдлийг нэрлээрэй. а. хөнгөнцагаан б. халбага в. секунд г. буцлах 7. Хүснэгтийг нөхөөрэй. Физик үзэгдэл Жишээ Механикийн Дулааны Цахилгааны Соронзон Дууны Гэрлийн 8. Бөмбөг өнхөрөх, тугалга хайлах, дуу тархах, аянга, одод анивчих, гэрэл гарах, чийдэн асах, цуурай холдох, цас хайлах, зомгол хөвөх, цагийн зүү эргэх, үүл нүүх,
ус буцлах, шувуу нисэх, цахилгааны утаснаас оч үсрэх зэрэг үзэгдлүүдийг өгөгдсөн хүснэгтэнд ангилан байрлуул. ме ханикийн дулааны цахилгааны дууны гэрлийн Физик бие 9.Дараах зүйлсийн аль нь физик бие вэ? Үзэг, харандаа, хөнгөнцагаан, онгоц, лааны тос, шил, аяга, хартугалга 10. Бичигдсэн зүйлүүдийн аль нь бодис вэ? Дэвтэр, цаас, шохой, цонх, шил, бензин, ус, ширээ, төмөр, хонь, мөнгө 11. Зурагт үзүүлсэн биеийг ямар бодисоор хийж болох вэ? 12. Дээрх зурагт үзүүлсэн биеийг ямар бодисоор хийж болохгүй вэ? 13. Нэг ижил бодисоос тогтсон гурван өөр физик биеийн нэрлэнэ үү. 4 Бодисын нэр Биеийн нэр 1-р бие 2-р бие 3-р бие 14. Төмөр зам, хартугалга, дуу авиа, цасан шуурга, спирт, хөнгөнцагаан, сар, хутга, гэрэлтэх, цас орох, нисдэг тэрэг, буцлах, буудах, нефть зэргийг өгөгдсөн хүснэгтэнд ангилж бичнэ үү. Физик бие Бодис Үзэгдэл БИЕ: БОДИС: ДҮГНЭЛТ: ДҮГНЭЛТ:
Бодисын бүтэц, бөөмсийн хөдөлгөөн, бөөмсийн харилцан үйлчлэл, бодисын төлөв 5 15. Хүснэгтийг бөглөөрэй. Бодисын төлөвүүд хатуу шингэн Хий Шинж чанар Бөөмсүүдийн байрлал 16. Аягатай усыг тавганд хийхэд ямар шинж нь өөрчлөгдөж, ямар нь өөрчлөгдөхгүй вэ? Дүгнэлт: ................................................................................................................................... ........................................................................................................................................... 17. 5 л-ийн хоёр савыг нэгэнд нь 6л ус, нөгөөд нь 1л агаар хийж болох уу? Яагаад? 18. Хий, шингэн, хатуу биеүдийн молекулуудын хөдөлгөөн ялгаатай юу? 19. Зөв харгалзуулна уу. I. Агуулж буй саваа ямагт дүүргэж оршдог II. Урсамтгай III. Диффуз хамгийн удаан явагддаг А. Хатуу Б. Шингэн В. Хий 20. Зөв харгалзуулаарай. I. Тодорхой эзэлхүүнгүй II. Агуулж буй савныхаа хэлбэрийг дагадаг III. Тодорхой хэлбэр дүрстэй
6 А. Хатуу Б. Шингэн В. Хий Ажиглалт ба хэмжилт 21. Хүснэгтийг нөхөөрэй. Ашиглах багаж Нэгж Урт 1м=100см 1000м=1км Цаг хугацаа 1секунд 1цаг= 60мин 1цаг=3600с Масс 1кг=1000гр 1000кг=1т Эзэлхүүн 1м3=0.001дм3 1дм3=1л 1л=1000мл Температур 10С Цельс 22. Анхааралтай ажиглаарай. 23. Зурагт үзүүлсэн багажуудыг нэрлээрэй. 2) 3) 1) 4) 5) 24. А. багажийн нэр Б. зориулалт В. хэмжих хязгаар Г. хуваарийн үнэ (нарийвчлал) A .Б В Г
7 25. А. багажийн нэр..................... Б. Зориулалт................................. В. хэмжих хязгаар.................. Г. хуваарийн үнэ (нарийвчлал) ............................................ 26. Дараах үгнүүдийг зөв дараалалд оруулж бичээрэй. Байгалийг судлахын тулд . . . . . (нэгтгэн дүгнэх, ажиглалт хийх, үнэн зөвийг туршлагаар шалгах, хэмжих, таамаглал дэвшүүлэх, баримт болон мэдээлэл цуглуулах) 27. Дараах хэмжилтүүдийг хийхэд ямар багажуудыг ашиглах вэ? Хэмжилт Багаж Номын зузаан Хүний биеийн халуун Шингэний эзэлхүүн 1 ширхэг үсний өргөн Дэлгүүрээс мах худалдан авах 28. Өөртөө байгаа шугамыг ашиглан Физикийн номныхоо урт, өргөн, зузаан гурвыг хэмжиж дэвтэртээ тэмдэглээрэй. 29. Энэ гурвын алинаар нь хэмжилтийг илүү нарийвчлалтай хэмжих вэ? Яагаад? 30. Шугам, төмөр туузан урт метр, штангенциркуль гурвын алинаар нь хэмжилтийг илүү нарийвчлалтай хэмжих вэ? 31. Гэртээ байгаа багажуудын хуваарийн үнэ ба хэмжих хязгаарыг хүснэгтэнд бичнэ үү. ДҮГНЭЛТ: ДҮГНЭЛТ:
Багаж Хуваарийн үнэ Хэмжих хязгаар 8 Ус буцалгагч Халууны шил Хүүхдийн угж Туузан метр 32. Шагайны эзлэхүүнийг яаж олох вэ? Механик хөдөлгөөн 1. Зургийг ажиглаарай. Хөдөлж байгаа болон тайван байгаа биетийг нэрлээрэй. 1 2 3 4 2. Онгоцонд сууж яваа хүнийг ямар тохиолдолд хөдөлж байна, ямар үед нь тайван байна гэж хэлж болох вэ? Тайван байна Хөдөлж байна 3. Бие механик хөдөлгөөн хийж буй эсэхийг өөр биетэй . . . . . . . . . . . . мэднэ. 4. Цэлмэг шөнийг бодвол үүлтэй шөнө сарны хөдөлгөөн хурдан юм шиг ажиглагддаг. Яагаад? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... .............................................. 5. Цэлмэг тэнгэрт нисэж яваа онгоцны цонхоор хараад онгоц урагшилж байгаа эсэхийг тодорхойлж болдоггүйн учрыг тайлбарла.
6. Гэртээ ном уншиж суугаа сурагч ямар биетэй харьцуулахад хөдөлгөөнгүй тайван, ямар биетэй харьцуулахад хөдөлгөөнд орших вэ? Тайван байна Хөдөлж байна # # # # # # # # 9 7. Нэгжийн шилжүүлэг хийнэ үү. 45 мин = ? с 300 см = ? м 5 см = ? м 1.5 цаг = ? с 80 мм = ? м 3600с = ? цаг Хурд 8. Зураг дээрх 2 тэргэнцрийн үлдээсэн мөрийг ажиглаарай. Дүгнэлт: .................................................... .................................................... .................................................... .................................................... ................................................. 9.Хугацааны тэнцүү завсаруудад зүүнээс баруун тийш явж байгаа хоёр биеийн байрлалыг зураг дээр үзүүлэв. Аль нь хурдан хөдлөж байна вэ? + + + + + + + + + + + + 1. 2. 10. Хүснэгт нөхнө үү? Уртыг хэмжих багаж Юу хэмжиж болох 1. 2. 3. 4. 11. Хүснэгт нөхнө үү? Жишээ Энэ юуг илэрхийлж байна. 14,17-ийн түлхүүр 9Х12 хэмжээтэй зураг 17, 21-н инчийн зурагт 12. Хүснэгт нөхнө үү? Хугацаа хэмжих багаж Зориулалт 1. 2. 3. 4. 5.
13. 1 жил= . . . хоног, 2 мин= . . . с, 3 цаг= . . . мин, 140 с= . . . мин . . . с, 5800 с= . . . цаг . . . мин . . . с 14. Амьсгал түгжих хугацаагаа хэмжиж үзнэ үү? м     км     10 15. Амьсгал түгжих 16. Хугацаа 1 2 3 4 5 Дундаж 17. 4 мөч= . . . мин . . . с 100 агшин = . . . с 50 дэнс = . . . с 18. Хичээл 8 цагт эхэлж 13 цаг 30 минутад дуусав. Хичээл 40 минут явагдлаа. Дээрх хоёр өгүүлбэр юуг илэрхийлж байна вэ? 19. Ангийнхаа эрэгтэй хүүхдийн дундаж өндөр, мөн эмэгтэй хүүхдүүдийн дундаж өндрийг олно уу? Ангийн нийт хүүхдийн дундажийг яаж олох вэ? 20. Дараах хурдуудыг өөр нэгжээр илэрхийлээрэй. 1000 м м с км км 72 ? км ц с ц м с с м с ц  108 ? 10 10 36 36 3600 36 36  21. Дараах хурдуудыг өөр нэгжээр илэрхийлээрэй. 0.001 30 ? км ц м м м с км 1 км ц с км ц ц ц с 5 ? 54 36 10 15 3600 15 15   22. Доор заасан хөдөлгөөнүүдээс аль нь жигд ба жигд биш хөдөлгөөн вэ? А. Ханын цагийн дүүжин Б. Цахилгаан шат В. Онгоц замаар гүйж хөөрөх 23. Вагоны дотор түүний хөдөлгөөний чиглэлд болон хөдөлгөөний эсрэг чиглэлд хоёр хүн явна. Энэ 2 биеийн аль нь дэлхийтэй харьцангуй их хурдтай явах вэ?
24. Сургуулиас гэр хүртэл 900м болно. Сурагч энэ замыг 15 минутын хугацаанд явсан 11 бол түүний хурдыг тодорхойлоорой. Өгсөн нь: Бодолт: S=900м 15мин=15*60с=900с t=15мин S t   олох нь: м с м    с 1 900 900 ?   25. Дугуйчин 10 минут хугацаанд 3 км зам явсан бол түүний хурдыг тодорхойлоорой. 26. 5м/с хурдтай дугуйчин 250м замыг ямар хугацаанд явах вэ? 27. Дэлхийн хиймэл дагуул 7900м/с хурдтай хөдлөнө. Дагуулын ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü траекторийн урт 42660км бол дагуул ямар хугацаанд 1 бүтэн тойрох вэ? 28. Дэлхий 30км/с дундаж хурдтайгаар нарыг тойрон ºãñºí íü îëîõ íü хөдлөнө. 1 цагийн туршид дэлхий өөрийн орбитоор ямар замыг яаж өнгөрөөх вэ? ºãñºí íü îëîõ íü
29. Сансрын автомат станц 34 цагт 380000 км нисэж, сарны гадаргууд буув. Дагуулын дундаж хурдыг тодорхойл. 30. Дэлхийг эргэх хурд олгохын тулд дэлхийн ºãñºí íü îëîõ íü хиймэл дагуулыг ямар чиглэлд харван гарах вэ? Учрыг тайлбарла: 31. Галт тэрэг цагт 80 км хурдалж зогсолтгүй 3ц15мин явна. Энэ хугацаанд галт 12 тэрэг ямар зам туулсан бэ? 32. Галт тэрэгний хурд 60км/ц байв. 1,5 цагт ºãñºí íü îëîõ íü тэрэг ямар зам туулах вэ? 33. 450км/ц хурдтай нисэх онгоц 1350км газрыг хэдэн ºãñºí íü îëîõ íü минутанд туулах вэ? 34. Гэрэл 300000км/с хурдтай явж, нарнаас дэлхийд ºãñºí íü îëîõ íü 500 секундын дараа ирдэг бол нар дэлхийн хоорондох зайг тооцоолно уу. Өгсөн нь Олох нь
13 35. Хүснэгтийг гүйцээж бөглөөрэй. Физик хэмжигдэхүүн Зам Хугацаа Хурд Үсэг Дуудлага ээс Нэгж Томъёо Багаж спидометр 36. Нэг нь 36км/ц хурдтай, нөгөө нь 15м/с хурдтай явж байгаа хоёр биеийн хурдыг жишнэ үү. ºãñºí íü îëîõ íü 37. Морьтой хүн 20 мин-д 2.5км зам туулсан бол хурд нь хэд вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 38. Шүхэрчин 2мин 10с хугацаанд 650м доошилсон бол ямар хурдтай бууж байна вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 39. Тийрэлтэт онгоц 25с - д 9км зайд нисдэг, онгоцны дуу 4с-д 7800м зайд тардаг бол онгоц, дуу хоёрын хурдыг жишнэ үү. 40. Цахилгаан шат 1.5м/с хурдтайгаар 30м доош ºãñºí íü îëîõ íü буухад хичнээн хугацаа зарцуулах вэ? ºãñºí íü
îëîõ íü 41. Кранаар ачааг 0.8м/с хурдтай өргөж, 0.5 мин – д барилга дээр гаргасан бол 14 барилгын өндөр хэд байсан бэ? 42. Борооны дусал 4м/с хурдтай унав. Энэ дусал 3км ºãñºí íü îëîõ íü өндрөөс ямар хугацаанд унах вэ? 43. Пуужин 8км/с хурдтайгаар 5 мин – д ямар өндөрт ºãñºí íü îëîõ íü хөөрөх вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 44. 600км/ц хурдтай онгоц Улаанбаатараас 8 цаг 30 минутад 720 км зайтай орших Хөвсгөл үрүү гарав. Хэдэн цагт онгоц Хөвсгөлд очсон байх вэ? 45. Нэг машин 12м/с хурдтай 10 мин – д явсан замыг ºãñºí íü îëîõ íü хоёрдугаар машин 25 мин – д явав. Хоёрдугаар машины хурдыг ол. ºãñºí íü
Биеийн ерөнхий шинж чанар îëîõ íü 1. Жигнүүр, туухай, биеийн тусламжтайгаар биеийн массыг ол .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 2. Шүдэнзний хайрцагны эзлэхүүнийг тодорхойл. Эзлэхүүний хэмжээг см3, м3 Нэгж км м см мм 1км 1м 1см 1мм 15 ба мм3 нэгжүүдээр тодорхойл. ºãñºí íü îëîõ íü 3. Шингэний эзлэхүүнийг ямар багажаар хэмждэг вэ? ................................................................................................................................... 4. Машин гэнэт тооромзловол дотор нь байгаа зорчигч хаашаа хөдлөх вэ? Учрыг тайлбарла 5. " Си " системд уртын үндсэн нэгж . . . юм. а.см b.м c.км d.мм 6. Хүснэгтэнд өгөгдсөн нэгжийн хооронд шилжүүлэг хийнэ үү? 7. 2 инч= . . . см, 5 фут= . . . см, 10 миль= . . . см 8. " Си " системд хугацааны нэгж . . . юм.
а.Цаг b.минут c.хоног d.секунд 9. Дүүжинт цаг бол хугацааг секундын нарийвчлалтай хэмжсэн анхны цаг байлаа. Дүүжингийн зарчмыг Г.Галилей нээсэн хэдий ч анхны дүүжинт цагийг 1667 онд . . . . . . . бүтээжээ. 10. кг, с, м3, г, л, мин, км, см3, дм, мг, м, мл нэгжүүдийг хүснэгтэнд бичнэ үү? Физик хэмжигдэхүүн Нэгж 11. 15 мл = . . . см3, 0,5 м3 = . . . л, 2 л = . . . мл, 2 м3 = . . . см3, 4 дм3 = . . . л, 3 дм3 = . . . м3 , 2 л = . . . см3 12. Гүйж яваа хүн гэнэт зогсож чадах уу? Яагаад Бодис Бодисын нягт Эзэлхүүн Масс Ус . . . г/см3 100 см3 0,1 кг Сүү 1030 кг/м3 2 л . . . кг Бензин 0,7 кг/л . . . 35 г Зэс 8,9 г/см3 . . . дм3 17,8 кг Хөнгөнцагаан . . . г/см3 100 дм3 270 кг V   c.  V  m 16 13. " Си " системд массын нэгж . . . юм. а. кг b. г c. тонн d. мг 14. Хүснэгт нөхнө үү? Физик хэмжигдэхүүн Юуг илэрхийлдэг тэмдэглэгээ нэгж Хэмжих арга Урт t Инерцит чанарыг М3 Математик арга ареометр 15. Хүснэгтийн дутуу нүдийг бөглөнө үү? 16. Нягтыг олох томьёог нэрлэнэ үү? а. m   b. V m 17. Масс хэмжих багаж . . . . . . . . . . юм. 18. 4,5 т= . . . кг, 200 г= . . . кг, 4 г= . . . мг, 4 лан= . . . г, 2 цэн= . . . г, 4 карат= . . . г 19. Цэн, лан, карат нэгжийг г-аар илэрхийлэн цээжилж шалгуулна уу? Доогуур нь зурах /аав, ээж, ах, эгч/_______________/гарын үсэг/__________/нэр/ 20. Алтны нягт 19,3 г/см3 гэдгийн физик утгыг тайлбарлана уу?
.......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... .................................................................................................................................... 21. Хөндий ширмэн бөмбөрцөгийн гаднах эзлэхүүн 200см3 масс нь 1,4кг байв. Хэрэв ширэмний нягт нь 700кг/м3 бол хөндийн бөмбөрцөгийн эзлэхүүнийг ол. 22. 2 цэнгийн мөнгөн бөгж, 26 каратын алтан бөгжний 17 аль нь хүнд вэ? 23. Янз бүрийн зүйлийг хэмжиж хүснэгтэнд бич. 24. Газрын зураг дээрх масштаб ямар учиртай вэ? Газрын зураг ашиглан монголын хамгийн баруун захын цэг Мааньт уулаас хамгийн зүүн захын цэг Модот хамар хүртлэх зайг олно уу? 25. Физикийн номныхоо урт, өргөн, зузааныг хэмж. Хэмжилтээ нэгтгэж бичнэ үү? Хэрэглэгдэх багаж Ажлын явц Хэмжилтийн дүн ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü Хэмжих зүйл 1-р хэмжилт 2-р хэмжилт 3-р хэмжилт 1. 2. 3. 4. 5. ºãñºí íü îëîõ íü
Дека Д 101 Деци Гекто г 102 санти Кило Мили Мега микро Гига Г 109 Нано н 10-9 Тера Т 1012 Пико п 10-12 Пета П 1015 фенто ф 10-15 Экса Э 1018 Атто а 10-18 18 26. Хүснэгтийн дутууг гүйцээнэ үү? 27. угтвар тэмдэглэл Тоон хэмжээ угтвар тэмдэглэл Тоон хэмжээ Нэгжийн угтварыг цээжилж багшдаа шалгуулна уу? _________________ 28. Нарны цаг хийцгээе. Картон цаасаар дугуй дүрс хийж цагны нүүр болгоно. Голд нь хурц үзүүртэй харандаа зоогоорой. Харандаагаа газарт зоон байрлуул. Цаг болгонд харандааны сүүдэр хаана тусаж байгааг тэмдэглэ. Цагныхаа нүүрийг газар байрлуулах хэрэгтэй. Туршиж үзээд саналаа бичнэ үү? Ажиглалтын тэмдэглэл: 29. Крантнаас дусалж буй усны дуслыг ажиглаарай. Минутанд хэдэн дусал гарч байгааг тоолоорой. Хугацааг хэмжиж болох уу? 30. Секундын зүүтэй цаг ашиглан 10 удаа судас цохиход хэдэн секунд өнгөрч байгааг хэмж. Цохилолтын тоо Хугацаа Дундаж хугацаа 1 10 2 10 3 10 4 10 31. Усны машин ямар хөдөлгөөн хийсэн бэ? 32. Бие хөдөлгөөнөө эсвэл тайван байдлаа хадгалахыг эрмэлздэг чанарыг . . . гэнэ. 33. Дэвтрээ налуулж тавиад балаа, балны дотрыг өнхрүүлээд үз. Налуугаас буугаад аль нь зогсох хүртлээ их зам явав. Юу ашиглав Юуг хийв Ямар үр дүнд хүрэв
Ямар учир шалтгаанаар уг үзэгдэл явагдав 34. Тээврийн хэрэгслээр явахад хамгаалалтын бүс хийхийн ач холбогдол юу вэ? 35. Хүн хол харайхын тулд яагаад гүйдэг юм бол? 36. 1ш цагаан будааны массыг яаж олох вэ? 37. Тэгш өнцөгт хэлбэртэй модон, төмөр эсвэл хөнгөнцагаан биеүдээс сонгон авч нягтыг тодорхойл. Хэмжилтээ нягтын хүснэгттэй тулгаж шалгана уу. Хэмжилтийн үр дүн: 19 Тооцоолох нь: 38. Хуваартай сав жинлүүр (дэнс) ашиглан усны нягтыг ºãñºí íü îëîõ íü олно уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Тооцоолох нь: ºãñºí íü îëîõ íü
39. Төмсний нягтыг тодорхойлно уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Тооцоолох нь: 40. 1000 кг/ м3 = . . . г/см3, 2,5 г/см3 = 20 ºãñºí íü îëîõ íü . . . кг/ м3, 11300 кг/ м3 = . . . кг/л, 1030 кг/ м3 = . . . кг/дм3, 46. Физикийн кабинетийн доторх агаарын эзлэхүүнийг ол. 47. 20х15х10 см хэмжээтэй хайрцагт 5 дм3 эзлэхүүнтэй элс ºãñºí íü îëîõ íü хийвэл хэчнээн хэмжээний элс багтахгүй үлдэх вэ? ºãñºí íü
48. 50 см2 суурын талбайтай 12 см өндөртэй цилиндрийг өндрийн нь 1/3 хүртэл усанд дүрвэл хэчнээн хэмжээний усыг түрэх вэ? 49. Манай орны цэнгэг нууруудын дотроос хамгийн том нь болох Хөвсгөл нуурын усан мандлын талбай 2770 км2 дундаж гүн нь 138 м бол нуурын багтаамжийг ол. 50. Шалны талбайн 1 м2 тутамд 0,2 л будаг ордог бол ангийнхаа шалыг будахад хэчнээн будаг орохыг тооцоолно уу? 51. а. 1 кг хөвөн 1 кг төмөр хоёрын аль нь их эзлэхүүнтэй вэ? Яагаад? в. 1 л ус 1 л спирт хоёрын аль нь хүнд вэ? А. В. 52. Сүүний үйлдвэр 10 т сүүг худалдахдаа 1л тутмыг нь 500 төгрөгөөр эсвэл 1 кг-ыг нь 500 төгрөгөөр худалдахын аль нь ашигтай вэ? 21 îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü
Чулууг хийхээс өмнө Чулууг хийснээс хойш 22 Дүгнэлт: Бидний ахуй амьдрал дахь дулаан îëîõ íü 1. Гэртээ байгаа дулаан үүсгэгч ба хүлээн авагчдыг нэрлэж, дулааныг ямар аргаар авч байгааг тайлбарлан бичнэ үү. 2. Монголчууд хорхог хийж идэхдээ улайссан чулууг тулмандаа хийдэг. Хэсэг хугацааны дараа тулам бэлэн болсон байдаг. Доорх хүснэгтэнд халуун, хүйтэн, халсан, хөрсөн гэдэг үгсээс тохирохыг нь нөхөж бичээрэй. Бие Халж хөрсөн эсэх Чулуу Тулам 3. Болд хавтан дээр улайссан төмрийг тавьжээ. Ямар биеүдийн хооронд дулаан солилцол явах вэ? Аль нь дулааныг өгөх вэ? Аль нь дулааныг авах вэ? Энэ процесс хэдий хүртэл явагдах вэ? 4. Шүдэнзийг лааны дөлөөр эсвэл хайрцагных нь зуруулд хавирч асаадаг. Энэ хоёр тохиолдолд дулаан үүсгэх арга нь адилхан байх уу? 5. Манай улсад ямар ямар нүүрсний уурхай байдаг вэ? Нүүрс яаж үүсдэг вэ? Энд нарны гүйцэтгэх үүрэг юу вэ?
6. Гурван аяганд халуун, бүлээн, хүйтэн ус хийж бэлтгэнэ. Баруун гараа халуун усанд, зүүн гараа хүйтэн усанд дүрж хэсэг хугацаанд байлгаж дасга. Одоо баруун гараа бүлээн устай аяганд дүрж, дараа нь зүүн гараа дүрэхэд ямар мэдрэмж төрж байгааг ажиглан ярилцана уу. 7. Биеийг хэр зэрэг халуун хүйтэн байгааг илэрхийлдэг физик хэмжигдэхүүнийг. . . . . . . . . . . . гэнэ. Үүнийг хэмждэг багажийг нэрлэнэ үү? 8. Моторын тосны шошгон дээр тэмдэглэсэн 600С гэж байгаа нь юу гэсэн үг вэ? Бодис -620С 600С 1200С 17000С 30000С Хөнгөнцагаан Хатуу Хий 23 9. Өгүүлбэрийн дутууг гүйцээнэ үү. а. Алт тасалгааны температурт . . . . . төлөвт байдаг бөгөөд . . . . температурт хайлж, . . . . . төлөвт шилждэг. б. Бензин 3000С температурт . . . . . төлөвт байдаг бөгөөд . . . . . . температурт конденсацладаг. 10. Дараах хүснэгтийн дутууг гүйцээнэ үү. Парафин Бензин Хоолны давсны уусмал Төмөр 11. Хувцасны шошгон дээр тухайн хувцсыг угаах температур, индүүдэх температур зэргийг бичсэн байдаг. Өөрсдийн хувцасны шошгоны тэмдэглэгээг тайлан уншиж, ямар төрлийн хувцасанд ямар шаардлага тавьж байгаа талаар ярилцана уу. 12. Хүснэгтийг нөхнө үү.
Хуваарь Тэмдэглэгээ Хоорондын холбоо 24 Цельс Фаренгейт Кельвин 13. Элсэн чихэр, ёотон, сод зэргийг усанд хийвэл температур нь өөрчлөгдөх болов уу? 14. Бага усны температурыг термометрээр хэмжих, их усны температурыг хэмжихийн алинд нь илүү зөв хэмжилт гарах вэ? 15. Шингэнт термометр ямар физик үзэгдэлд үндэслэж биеийн температурыг хэмждэг вэ? 16. Булгийн ус зун хүйтэн, өвөл халуун бүлээн юм шиг байдаг. Энэ нь өвөл температур нь их байна гэсэн үг мөн үү? 17. Тасалгааны термометр +180С, гудамжны термометр – 140С – ыг тус тус зааж байсан бол тасалгаа гудамжнаас хичнээн градусаар дулаан бэ? 18. Хуруу шилний амсарт савангийн уусмал түрхээд халуун усанд дүрэх, эсвэл алгаараа барьж халаая. Юу ажиглагдав. 19. Бөглөөтэй лонх эсвэл лаазыг яагаад галд хийхийг хориглодог вэ?
20. Таглаагүй хуванцар савыг хөргөгчийнд хийж нилээд хөргөсний дараа амсарт нь агаарын бөмбөлөг углаж, халуун устай саванд дүрнэ. Юу ажиглагдав. Лонхоо дахин хөргөгчинд хийвэл бөмбөлөг яах вэ? Дүгнэлт гарга. 21. Тарианы шилний таглаанд гуурс шургуулна. Тарианы шилэнд ус дүүртэл хийгээд гуурсан дахь усны түвшинг тэмдэглэнэ. Гарынхаа алганд атгаад ажиглаарай. Юу ажиглагдаж байна вэ? Бид шингэнт термометр хийлээ. 22. Ундаатай лонхны дээд талд яагаад зай үлдээдэг вэ? 23. Хол замд машинаар явахад дугуйн хийг бага зэрэг сулладаг. Үүний учир юу вэ? 24. Утсан хөгжмүүдийг дулаан барнаас хүйтэнд гадагш авч гарахын өмнө утаснуудыг нь бага зэрэг сулруулдагын учир юу вэ? 25. Хүний шүд дентин гэдэг хатуу бодисоос тогтдог бөгөөд түүний гадаргуу хатуу боловч хэврэг эмаль (паалан) – аар бүрхэгдсэн байдаг. Халуун цай хоолны дараа хүйтэн юм уух, эсвэл хүйтэн юм уусны дараа халуун юм уухад шүд яагаад гэмтдэг вэ? 25
26. Дэлхий дээр хамгийн халуун газрын нэг болох Сахарын цөлд хад чулуу түргэн бутарч элс, жижиг чулуу болж хувирдаг. Элсэн цөлийн өдөр шөнийн температурын ялгаа ямар нөлөө үзүүлдэг вэ? 27. Төмөр замын зам төмөр хоорондоо завсартай байдаг. Энэ нь галт тэрэгний дуу чимээг ихэсгэх сөрөг талтай баймаар. Гэтэл яагаад завсартай хийдэг юм бол. 28. Өвөл яагаад засмал зам эвдэрдэг вэ? 29. Шонгуудын хоорондох утасны шугамыг сулавтар татдаг учраас унжиж байдаг. Энэ нь ямар учиртай юм бол. 30. Зарим үед гудамжаар явж байгаа машины дугуй хагардаг. Үүний учир юу вэ? 31. Зузаан ханатай шил саванд халуун ус хийхэд яагаад хагардаг вэ? 32. Хадан хясаа зуны цагт нарны илчээр их халж, шөнө хурдан хөрдөг. Энэ нь чулууны бөх бат чанарт хэрхэн нөлөөлөх вэ? 33. Одон бөмбөг хонхойвол халуун усанд хийдэг. Яагаад вэ? 26
34. Цэвэр усны хоосон сав аваад завсраар нь агуур гаргахгүйн тулд таг эсвэл зоосон мөнгийг сайн норгоод амсар дээр нь сул тавъя. Хоёр алгаараа усны савыг бариад ажигла даа. Таг хөдлөж байна уу? 35. Шаар үлээгээд хөргөгчинд хийгээрэй. Хэсэг хугацааны дараа хэмжээ нь өөрчлөгдөх болов уу? 36. Шил аягыг хагалахаас болгоомжилж дотор нь металл халбага дүрж дараа нь халуун цай хийдэг. Яагаад? 37. Жижиг лааз (консервын) – ыг халуун усаар зайлаад хулдаасан дээр доош нь харуулан тавиарай. Хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа ямар үзэгдэл болсон бэ? 27 38. Процесс бүрийг нэрлэн бич.
Хийн төлөв Хатуу төлөв Шингэн төлөв Шингэн төлөв Хатуу төлөв Хийн төлөв 39. Аягыг халуун хүйтэн усны алинд нь угаавал түргэн хатах вэ? 40. Буузыг жигнүүрээс гаргаад сэвдэгийн учир юу вэ? 28 41. Бороо цас орох учир юу вэ? 42. Цас ба мөндрийн ялгааг бодоод ямар процессын дүнд үүссэн байж болох талаар таамаглал дэвшүүлж ярилцана уу. 43. Өвлийн цагт гадаа өлгөсөн нойтон хувцас эхлээд хөлдөнө. Гэвч хэсэг хугацааны дараа хатсан байдаг. Үүний учрыг тайлбарла. 44. Усанд ороод гарахдаа жихүүцдэгийн учир юу вэ?
45. Өвлийн цагт цас мөс тээвэрлэж хотын гудамжны мод зүлгэн дээр овоолох нь бий. Гэтэл түүний ихэнх хэсэг нь урь унахаас өмнө алга болдог. Энэ ямар үзэгдэлтэй холбоотой вэ? Хүмүүсийн хийсэн хөдөлмөрийн талаар юу хэлмээр байна. 46. Зуны өглөө өвсний толгойд шүүдэр унасан байхыг олонтаа харсан биз дээ. Яагаад шөнө шүүдэр унадаг вэ? 47. Цаасан хайрцаг хийж дотор нь 1/3 – д нь ус хийж лааны дөл дээр барь. Яагаад 29 цаасан хайрцаг шатахгүй байна вэ? 48. Өвлийн цагт овоолсон цас багассаар аажимдаа алга болдог учрыг тайлбарлана уу. 49. Өвөл цагт гадаа байгаа мод, төмрийн алийг нь барихад илүү хүйтэн санагддаг вэ? Зун яах бол яагаад? 50. Хэрэв мод ба чулуугаар барьсан байшингийн хананы зузаан ижил бол ямар байшин нь дулаахан байх вэ? 51. Хоол буцалгадаг сав яагаад шаазан биш металл байдаг вэ?
52. Яагаад шувуу өвөл өдөө дэрвийлгэдэг вэ? 53. Цонхыг 2 давхар шилтэй хийхийн оронд 2 давхартай тэнцэх зузаантай нэг шилээр хийвэл дээргүй юу? 54. Өвлийн ноосон цамцыг том алхамтай нэхдэгийн учир юу вэ? 55. Өвөл уужим ба бариу гутлын аль нь хөлийг их дааруулдаг вэ? Яагаад? 56. Үстэй дээл дулаацуулж байна гэж ярьдаг. Энэ илэрхийлэл зөв үү. Хэрэв мөсийг тасалгаанд оруулж үстэй дээлээр хучвал мөс яах бол? 57. Яндангийн таталт юунаас хамаардаг вэ? 58. Байшингийн халаалтын шугамыг яагаад цонхны доор хийдэг вэ? 59. Халуун сав цай хоолыг халуунаар нь хадгалж байдаг. Энэ саванд мөс эсвэл зайрмаг хийвэл энэ нь хайлуулахгүйгээр хадгалж чадах болов уу? 60. Өрөөний хаалганы дээд ба доод хэсэгт лаа барин дөлийг нь ажиглана уу. Дөл хаашаа хийсч байна вэ? 30
61. Халсан агаарын урсгалаар байгалийн олон үзэгдэл илэрдэг. Үүнээс нэрлэнэ үү. 62. Шилэн хоргонд хүжийг асааж хийгээд битүү таглаж, хийн урсгалыг утааны хөдөлгөөнөөр ажиллаж, зургаар илэрхийл. Хий ба шингэний ийм эргэлтийг . . . . . . .гэнэ. 63. Гал тогооны тааз яагаад амархан бохирддог вэ? 64. Байшингийн ханыг нүхтэй блокоор хийдэг. Үүний учрыг тайлбарла? 65. Ус агаараас нягт ихтэй атал үүл яагаад унахгүй тэнгэрээр хөвөөд байдаг вэ? 66. Хар өнгийн болон цагаан өнгийн цаасаар хайрцаг хийж бага зэрэг ус хийж доороос нь тус бүрийг лаагаар халаа. Аль савтай ус түрүүлж халах вэ? 67. Сүү зөөдөг машиныг яагаад цагаанаар буддаг вэ? 68. Халуун савны дотрын гадна ба дотор талыг гялгар гадаргаар хучсан байдаг. Үүний учир юу вэ? 31
69. Хөргөгч яагаад цагаан цайвардуу өнгөтэй байдаг вэ? 70. Яагаад цэлмэг шөнө үүлтэйгээсээ хүйтэн байдаг вэ? 71. Цастай үед хүний царай түлэгдэж борлодгийн учир? 72. Яагаад хүмүүс зун цагаан өнгийн хувцас өмсдөг вэ? 73. Нарны гэрлийг толинд тусгахад толь яагаад халдаггүй вэ? 74. Модон байшинг хөөсөнцөр хавтангаар яагаад доторлодог вэ? 32 75. Хүснэгтийг нөхнө үү. Дулаан дамжуулах арга Дулаан дамжуулал Конвекц Цацаргалт Тодорхойлолт Жишээ
33 Туршилт Хэрэглээ 76. Байшин барилгын дулаан алдагдлыг яаж багасгах вэ? 77. Хоол чанадаг сав суулгыг металлаар хийдгийн учир юу вэ? 78. Ямар учраас цахилгаан гагнуурын алхны ишийг модоор хийдэгвэ? 79. Төмөр алх модон ишнээсээ хүйтэн юм шиг байдгийн учир юу вэ? Ямар нөхцөлд алх, иш хоёр адилхан халсан санагдах вэ? 80. Суурь машин дээр боловсруулсан гонзгой эдлэлийг хурдан хөргөхийн тулд зузаан болд суурь дээр тавьдаг. Үүний учрыг тайлбарла. 81. Паалантай данхыг удаан хэрэглэх тутам түүнд ус удаан буцалдаг. Яагаад тэр вэ? 82. Вакуумд дулаан дамжуулалтын замаар дулаан дамжих болох уу? 83. Мөс, цас хоёрын аль нь илүү дулаан дамжуулалттай вэ? Яагаад цасаар хучсан тариа хөлддөггүй вэ?
84. Лааны дөлөнд хажуу талаас нь алгаа ойртуулахад түлдэггүй атлаа дөлний дээрээс ойртуулж болдоггүйн учир юу вэ? 85. Ямар учраас түүдэг галын утаа дээшээ хөөрдөг вэ? 86. Ямар учраас өглөө эрт буюу шөнө онгоцоор нисэхэд бартаа, займчих бага 34 байдаг вэ? 87. Ямар учраас шувуу далавчаа дэвэлгүй нисэж чаддаг вэ? 88. Хүнсний зүйлийг хөргөхийн тулд түүнийг мөсөн дээр буюу мөсөн доор хаана тавивал зохих вэ? 89. Халааж байгаа усны 0 t ыг хэмжихийн тулд түүнийг хутгадгийн учир юу вэ? 90. Ямар учраас халаалтын радиаторыг цонхон доор байрлуулдаг вэ? 91. Вакуум дотор конвенцийн замаар дулаан дамжиж болох уу? 92. Цацралын замаар вакуумд дулаан дамжиж болох уу? 93. Цахилгаан чийдэнд хүрэлгүйгээр гараа ойртуул. Чийдэнг богино хугацаагаар асаахад гар шууд дулааныг мэдэрнэ. Чийдэнг унтраагаад гараа хүргэж үзэхэд шил нь халж амжаагүй байдаг. Ямар замаар чийдэнгийн улайссан утаснаас дулаан гарт дамжсан бэ? 94. Нар дулаан дамжуулах гурван хэлбэрийн ямраар нь дэлхий ба бусад гаригуудад дулаанаа шилжүүлдэг вэ?
95. Жилийн 4 улиралын ямарт нь яах гэж жимсний цэцэрлэгт түүдэг гал асаадаг вэ? 96. Агаарын бөмбөлөг зуны өдөр үүлний сүүдэрт орвол түүний нислэгийн өндөр 35 өөрчлөгдөх үү? 97. Мөсний өөдөс дулааны цацрал үүсгэгч болох уу? 98. Ямар учраас зуны өдөр усан сангийн усны 0 t бага, эрэг дээрх элсний 0 t их байдаг вэ? 99. Хүснэгт нөхнө үү? Дулааны үүсгүүр Энергийн хувирал Плитка Цахилгаан энерги дулааны энергид 100. Биеийг хэр зэрэг халуун хүйтэн байгааг илэрхийлдэг физик хэмжигдэхүүнийг ......................... гэнэ. Үүнийг хэмжих багажийг нэрлэнэ үү. 101. 3ш тарианы шилний таглаанд гуурс шургуулна. Тарианы шилэнд 3 өөр өөр өнгийн шингэн дүүртэл хийгээд таглаж халуун усанд хий. Юу ажиглагдаж байна вэ? Шингэнүүдээ буцаагаад хүйтэн усанд хийвэл гуурсан дахь шингэний багана яаж өөрчлөгдөх вэ? Шингэн Халуун ус Хүйтэн ус дүгнэлт 1 сав 2 сав 3 сав 102. Процесс бүрийг нэрлэн бич. Шингэн төлөв Хатуу төлөв Хийн төлөв
103. Зарим бодисын хайлах буцлах температур Дээрх хүснэгт ашиглан дутууг гүйцэнэ үү? Бодис Хайлах t0 Буцлах t0 Бензин -600С 70-2050С Төмөр 15350С 27500С Лааны тос 540С 350-4500С Хөнгөнцагаан 6600С 24670С Хар тугалга 3270С 17400С 104. Монголчууд боодог хийхдээ улайссан чулууг тулмандаа хийдэг. Хэсэг хугацааны дараа тулам бүлээн болсон байдаг. Доорх хүснэгтэнд халуун, хүйтэн, халсан, хөрсөн гэдэг үгсээс тохирохыг нөхөж бичээрэй. 36 Бие Халж хөрсөн эсэх Чулууг хийхээс өмнө Чулууг хийснээс хойш Чулуу Тулам 105. Төмөр, мод, зэс, шил, агаар эдгээр бодисуудыг дулаан сайн дамжуулах дарааллаар нь байрлуул. Жишээ гаргана уу? Дулаан сайн дамжуулдаг Дулаан муу дамжуулдаг 1. 1. 2. 2. 3. 3. 4. 4. 5. 5. 106. Нарнаас дулааны энерги бидэнд ямар замаар ирэх вэ? 1. Хийн урсгалаар - 2. Дулаан дамжуулалт - 3. . . . . . . . . Бодис - 620С 600С 1200С 17000С 30000С Бензин хатуу Хий Төмөр Лааны тос Хөнгөнцагаан Хар тугалга Дулаан дамжих арга Дулаан дамжуулал Конвекц Цацрал
37 Тодорхойлолт Жишээ Туршилт Хэрэглээ 107. Хүснэгт нөхнө үү? 108. Чийдэн асаж байна. Энергийн хувиралыг нэрлэ. 109. Дотоод шаталтат хөдөлгүүрийн ажиллах зарчим. Бүтэц. 1. . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . ..6. . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. . . . . . . . . . . . . . . . 8. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ажиллах зарчим Нэрлэ. Ажиллах процесс I ээлж II ээлж III ээлж IV ээлж 110. Арьсны дулаан мэдрэх чадвар ямар онцлогтой болохыг дараах туршлагаар шалгая. Үүний тулд бидэнд халуун, бүлээн , хүйтэн устай 3 аяга хэрэгтэй болно. Баруун гараа халуун усанд зүүн гараа хүйтэн усанд дүрж хэсэг хугацаанд байлгаж дасга. Одоо 2 гараа нэгэн зэрэг бүлээн усанд дүрж ямар мэдрэмж төрж байгааг ажиглаж дүгнэ. 111. Модон жижиг 2 тайрдас, зэс буюу төмөр утас, цаасаар хийсэн зүү, лаа ашиглана. Модны жижиг 2 тайрдсыг 8-10 см зайд байрлуулж зэс буюу төмөр утасны нэг үзүүрийг нэг тайрдсанд шигтгэнэ. Утасны сул үзүүрийг нөгөө тайрдас дээр байрласан хадаас дээр тавиад хадаасны толгойд хатуу цаасаар хийсэн зүүг бэхлэнэ. Халаахад юу ажиглагдах вэ? Дүгнэлт хий. Дүгнэлт: Дүгнэлт:
112. Савтай хүйтэн усанд хэсэг мөсийг хийгээд халаагуур дээр буцалтал нь халаа. Температурыг хэмж. Төлөв Температур Ажиглалт Мөс хайлж дуустал t0=? Буцлах үед t0=? 38 Дүгнэлт. Хайлах ба буцлах процессын үед температур ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ............................................... Ус мөс Ус буцлах 113. Цаасан хайрцаг хийж дотор нь 1/3 хэмжээтэй ус хийнэ.Хайрцгаа лааны дөлөн дээр барь. Яагаад цаасан хайрцаг шатахгүй байна вэ? Ажиглалт Дүгнэлт 114. Ижил урттай төмөр утас ба мод хоёр гартаа бариад үзүүрийг нь нийлүүлж лааны дөлөн дээр бариад үзээрэй. Юу ажиглагдав? Дүгнэлт гарга. Ажиглалт Дүгнэлт 115. Шил савтай усанд модны үртэс хийгээд доороос нь лаагаар халаа. Ажигласан зүйлээ зургаар илэрхийл. Ажигласан зүйл Зураг Дүгнэлт 116. Шилэн хоргонд хүжийг хийгээд битүү таглаж хийн урсгалыг утааны хөдөлгөөнөөр ажигла. Зургаар илэрхийл. Хий ба шингэний ийм эргэлтийг . . . гэдэг. Ажигласан зүйл Зураг Дүгнэлт
117. Хар өнгийн болон цагаан өнгийн цаасаар хайрцаг хийж бага зэрэг ус хийж доороос нь тус бүрийг лаагаар халаа. Аль савтай ус түрүүлж халах вэ? Дүгнэлт хий. Сав Ажиглалт Дүгнэлт 39 Хар Цагаан 118. Хүрд хийж наадацгаая. Зурагт үзүүлсэн шиг цаасан дээр спираль зурж гаднаас нь хайчилж даавуун утаснаас өлгө. Үүнийг ашиглан тасалгаанд дулаан дамжих урсгалыг шалгана уу? Учрыг тайлбарла. Дүгнэлт: 119. Шүдэнз асааж түүний хажуу талд дөлнөөс 1 см зайд өөр нэг шүдэнзийг ойртуулан барь. Юу ажиглагдав. Учрыг тайлбарла. Ажиглагдсан зүйл Дүгнэлт 120. Улирал яагаад солигддог вэ? Хэрэглэгдэх зүйл. Глобус, 3ш термометр, 100-150 Вт-ын ширээний чийдэн 1. Термометрийн нэгийг глобусын экватор дээр, хоёрдахийг нь экватор ба хойд туйл хоёрын хоорондох дундаж өргөрөг дээр, гуравдахийг нь хойд туйл дээр байрлуулаарай. Термометр тус бүрийн заалтыг тэмдэглэж авна. Чийдэнг глобусаас 50 орчим см зайд байрлуулж асаана. 5 минут тутамд термометр тус бүрийн заалтыг тэмдэглэж авна. Хэрэв хоёрдахийг нь экватор ба өмнөд туйл хоёрын хоорондох дундаж өргөрөг дээ р байрлуулбал термометрийн заалтууд ямар байх вэ? Тайлбарлаарай. № Термометрийн байрлал Туршилтын хугацаа Дундаж температур 1 дэх 5 минут 2 дэх 5 минут 3 дэх 5 минут 4 дэх 5 минут 5 дэх 5 минут 1 Экватор t0 t0 t0 t0 t0 2 Дундаж өргөрөг t0 t0 t0 t0 t0 3 Хойд туйл t0 t0 t0 t0 t0
Хуваарь Тэмдэглэгээ Хоорондын холбоо Цельс Фаренгейт Кельвин Хатуу Шингэн Хий 40 Дүгнэлт: 121. Хүснэгт нөхнө үү? 122. Таглаагүй хуванцар савыг хөргөгчид хийж нилээд хөргөсний дараа амсарт нь агаарын бөмбөлөг углаж халуун устай саванд дүр. Юу ажиглагдав? Лонхоо дахин хөргөгчинд хийвэл бөмбөлөг яах вэ?Дүгнэлт гарга. 123. Бодисын 3 төлвийн талаар юу мэдэх вэ? 124. Нарны гадаргуу 60000С температуртай байдаг. Үүнийг яаж хэмжих вэ? Сурах бичиг ашиглан өөрийн саналаа бичнэ үү? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 125. Аягыг халуун хүйтэн усны алинд нь угаавал түргэн хатах вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... .. 126. Халуун нартай өдөр гол ба нуурын усанд ороод гарсны дараа бие даардаг учир юу вэ? ....................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 127. Парыг цонхны доор байрлуулах учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 128. Уурын зуухны яндан өндөр байх учир юу вэ?
...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 129. Хүйтэн өрөөнд хөл эхлээд даардаг учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 130. Дараах схемд тохирох жишээ гарга. 41 Цахилгаан энерги Дулааны энерги Өндөрт өргөгдсөн усны энерги Дулааны энерги Гэрлийн энерги Хөдөлгөөний энерги Гэрлийн энерги Цахилгаан энерги Хөдөлгөөний энерги Дулааны энерги Цахилгаан энерги Хөдөлгөөний энерги Гэрлийн энерги 131. Модон байшинг хөөсөнцөр хавтангаар яагаад доторлодог вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 132. Та нар гарынхаа алгыг хооронд нь үрээд үзээрэй. Ямар энергийн хувирал явагдав. 133. Халууны шилний ажиллах зүй тогтлыг тайлбарлана уу? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 134. Төмөр замын зам төмөр завсартай байдгийн учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 135. Шонгуудын хоорондох утасны шугамыг сулавтар татдаг учраас унжиж байдаг. Энэ нь ямар учиртай юм бол... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 136. Буузыг гаргахдаа сэвэх учир юу вэ?
................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 42 137. Бороо цас орох учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................ 138. Өвлийн цагт гадаа өлгөсөн нойтон хувцас эхлээд хөлдөнө. Гэвч хэсэг хугацааны дараа хатсан байдаг учрыг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 139. Цайг үлээхэд яагаад амархан хөрдөг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 140. Данхтай цай буцлахын өмнө яагаад чимээ гарган дуугардаг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 141. Өвөл үстэй дээл өмсөх учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 142. Халуун сав хүйтэнг хадгалах сав мөн үү? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 143. Бензин агуулах савыг яагаад цагаан өнгөөр буддаг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 144. Байшин барилгын дулааны алдагдлыг яаж багасгах вэ? Саналаа илэрхийлнэ үү? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ Бидний эргэн тойрон дах цахилгаан ба соронзон Нейлон буюу торгоор хийсэн цамцыг, тэдгээрээс өөр даавуугаар хийсэн хувцастай шүргүүлээд тэр доор нь нийлүүлэхэд шаржигнах сонсогдох бөгөөд, харанхуйд бол бүдэг гэрэл гэрэлтэж үзэгддэг. Энэ үзэгдлийн учрыг тайлбарла. .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 1. Муурны үсийг сөргөн илэх хуурай үсийг самнах зэрэгт шажигнах дуу гарч, харанхуйд оч гялсхийнэ. Ямар учраас ингэж байна вэ?
.......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 2. Гартаа шилэн лонх ба арьсны өөдөс барьсан хүн эдгээрийг яаж 2 өөр цэнэгтэй болгох вэ? .......................................................................................................................................... .................................................................................................................................. 3. 2 бие хоорондоо үрэлдэх буюу шүргэлдэхэд аль нь цахилгаанжих вэ? .......................................................................................................................................... ..................................................................................................................................... 4. Цахилгаанжаагүй биед цахилгаан цэнэг байдаг уу? .......................................................................................................................................... ....................................................................................................................................... 5. Шилэн савааг ноосон эдээр зүлгэхэд сөрөг цэнэгтэй болно. Ноосон эдлэлийн гадаргуу дээр электрон илүүдэлтэй байх уу? Аль эсвэл дутагдалтай байх уу? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Дүгнэлт: 43 Шилэн саваа Ноосон эдлэл 6. Цахилгаан орны байгааг бид харж, сонсож, хүрч мэдэрч чадахгүй. Цахилгаан орон байгааг яаж мэдэж болов вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 7. Хуванцар биеийг нэхийгээр үрэхэд сөрөг цахилгаан цэнэгээр цэнэглэгдэв. Аль бие дээр электроны дутагдал ба илүүдэл бий болох вэ? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Хуванцар Нэхий 8. Аянга ниргэх үед эергээр цэнэглэгдсэн үүлний доорх газрын хөрс ямар цэнэгтэй байж таарах вэ? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Үүл Газар 9. Яагаад металл биеийг гартаа барьж байгаад цэнэглэж болдоггүй вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................ 10. Цэнэгийг тмдэглэж, харилцан үйлчлэлийн талаар дүгнэлт бичээрэй 11. Дараах атомуудын бүдүүвчийг нэрлэ.
44 - электрон - нейтрон - протон 1 2 3 1. . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . .3. . . . . . . . . . . . . 12. Бие цэнэглэгдэх гэдэг бол . . . холбоотой. 13. Бие цэнэгтэй эсэхийг шалгадаг багажийн нэр. 14. Балаа ханцуйдаа сайтар үрээд цаасны жижиг өөдсөнд ойртуул. Юу ажиглагдав? Ямар үзэгдэл вэ? ................................................................................................... 15. Электроскоп өөрсдөө хийцгээе. Хэрэглэгдэх зүйл. Шилэн сав, модон буюу хуванцар таглаа, зэс утас, тугалган цаас. Тугалган цаасаар бөмбөлөг хийнэ. Зэс утсыг зурагт үзүүлсэн шиг тэгш өнцгөөр нугална. Зэс утсыг модон таглааны голоор сүвлэж гаргана. 20 ммХ5 мм хэмжээтэй тугалган цаасыг голоор нь нугалж зэс утасны нугалсан үзүүрт тохно. Цэнэгтэй биеийг бөмбөлөгт хүргэж ажигласан зүйлээ тайлбарлаж бичээрэй. Юу ажиглав: 16. Цэнэглэгдсэн электроскопод гараа хүргэвэл . . . харин торгон нийлэг утас хүргэвэл . . . 17. Биеэрээ цахилгаан дамжуулах Хэрэглэх зүйл. Мөнгөн цаас, гялгар уут,цэнэг хуримтлуулж болох зүйл, өдрийн гэрэл а. Нэг нь цахилгааныг алдахгүйн тулд гялгар уутан дээр зогсоод зурагтын дэлгэц дээр тавьсан мөнгөн цаасан дээр гараа тавьж нөгөө гараараа өдрийн гэрлийн үзүүрээс барина. в. Нөгөө нэг нь нэг гараараа өдрийн гэрлээс барьж гялгар цаасан дээр зогсоно. с. 3 дахь хүн зурагтыг асааж унтраана. Юу ажиглагдахыг туршиж үзээд дүгнэлт хий. Дүгнэлт: 18. Шилэн лонхны ёроолд ган хадаас унажээ. Лонхыг хөмрөлгүй, түүн дотор ямар нэг зүйлийг оруулахгүйгээр хадаасыг яаж гарган авах вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 19. Соронзонтой ган саваа ба соронзонгүй төмөр саваа 2 гадна талаасаа яг адилхан байжээ. Аль нь соронзонтойг мэдэх хамгийн амархан ямар арга байна вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................
20. Хадаасны толгойд соронзонгийн хойд туйлыг ойртуулбал хадаасны үзүүрт соронзны ямар туйл бий болох вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 21. Шалны завсраар унасан ган зүүг соронзон ба сахлын хутга ашиглан яаж гаргаж авах вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ...................................................................................................................................... 22. Соронзны хойд ба өмнөд туйлыг тус бүр нь ямар өнгөөр тэмдэглэдэг вэ? Мөн ямар үсгээр тэмдэглэдэг вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 23. Ган соронзонг алхаар цохивол соронзон чанар нь алдагддагын учрыг тайлбарла. .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 24. Ерийн луужин автомашин ба автобусны бүхээгт зөв заах уу? Үүнийг туршин шалгаж үз .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 45 25. Соронзыг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . . . б. . . . . . . . . . . . . . . а. б. 26. Тэргэнцэрүүд ямар нөхцөлд түлхэлцэх вэ? Дүгнэлт: 27. Соронзон зүү хийцгээе. Тах соронз, 2ш зүү ашиглан: а. Зүүгээ сүвэгч хэсгээр нь бариад соронзныхоо үзүүрээр 30 удаа нэг зүг рүү зөөлхөн үрээрэй. Мөн үйлдлийг хоёр дахь зүүн дээр хийгээрэй. Гэхдээ соронзныхоо үрсэн хэсгээ өөрчлөхгүйг анхаараарай. в. Соронзон хоёр зүүгээ нэгнийх нь нөгөөгийнх нь сүвэгч рүү харахаар тус бүрд нь жижиг цаасан дээр тавиад устай аяганд хөвүүлээрэй. Юу харагдаж байна зургаар илэрхийл. Зураг с. Зүүнүүдийг сүвэгчээр нь бие биетэй нь нийлүүлээрэй. Ажигласан зүйлээ зурж Зураг
46 харуул. 28. Дэлхийн бөмбөрцөгийг аварга том соронз гэж үзэж болно. Соронзон зүүгээр хийх дараах туршилтаар дэлхий соронзонтой гэдгийг батлая. а. Нэг аяга усан дээр бяцхан цаас хөвүүлээд дээр нь соронзон зүүгээ тавиарай. Зүү хөдөлгөөнгүй болоход аль зүг рүү зааж байгааг тэмдэглээрэй Зураг Дүгнэлт: б. Одоо мөн үйлдлийг хоёр дахь соронзон зүүгээрээ хийгээрэй. Хоёр зүү хоёулаа ижил зүг рүү заах ёстой. Туршилт тус бүрд чиглэл зурж дүгнэлт хий. 29. Шулуун соронз, хэдэн ширхэг бичгийн хавчаар ашиглан соронзонгийн татах чанар хаанаа хамгийн их байдгийг судал. 30. Соронзон хүч өөр биетийг нэвтэлж гарах уу? а. Картон цаасан дээр бяцхан төөрдөг зураас зураарай. Хавчаарыг зураасын дагуу цаасан доороос соронзоор хөдөлгөж чадах уу? в. Хавчаарыг шилэн аягатай усанд хийгээд соронзонгоо норголгүйгээр гаргаж авч чадах болов уу? с. Хавчаарыг хуванцар шугамны цаанаас хөдөлгөж чадах уу? Соронз нь ган, болд мэтийн металлыг татна. Гэхдээ татах хүч нь картон, шил, хуванцар гэх мэт соронзонд татагддаггүй биетүүдийн цаанаас . . . 31. Соронзоор цаас эргүүлэх Цаасыг шүдний чигчлүүр дээр тавиад соронз ойртуулахаар цаас хөдөлнө. Туршиж үзээрэй. Зурагт үзүүлснээр төмөр утсаар хүрд хийгээд соронзонг түүний дэргэд байрлуулна. Соронзонгийн хажууд хүрдний нэг үзүүрийг лаагаар халаавал юу ажиглагдах вэ? Зураг Дүгнэлт:
32. Нэг метр орчин урттай гадуураа бүрээстэй зэс утсыг урт хадаасанд орооно. Тэгээд утасны хоёр үзүүрийг батарейд холбоно. Хадаас хэчнээн кноп өргөж чадах вэ? Туршаад үз. 33. Чийдэнг асаах төхөөрөмж угсарч зургаар харуул. Нэр өгнө үү? Соронзон шинжтэй Соронзон биш Төмөр мод 47 34. Жишээ гаргана уу? Цэнэг дамжуулагч Цэнэг тусгаарлагч 1. 2. 3. 1. 2. 3. 35. Зургуудыг ажиглан дүгнэлт гарга. Зураг Дүгнэлт А В С 36. Хуванцар самаар үс самнахад түүнд үс наалддагийн учир юу вэ? ....................................................................................................................................... ............ ... ............................................................................................................................................. 37. Гуулин савааг үрэлтээр цахилгаанжуулж болох уу? ...................................................................................................................................................... ................................................................. ..................................................................................... 38. Жишээ гаргана уу? 39. Соронзыг ахуй амьдралд хэрэглэж байгаа жишээ гарга. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40. Аянга үүсэх учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 42. Металл жижиг сав, хув саваа, цэмбэ электроскоп ашиглан а. Хув савааг цэмбээр үрээд металл савандаа хүргэ. Энэ үед юу ажиглагдах вэ? Зургаар харуул. в. Хув саваагаа цэнэггүй болгоод металл савны дотор оруулаад дараа нь электроскопод хүргэ. Юу ажиглагдах вэ?
с. Хув саваагаа металл саванд хүргээд электроскопод ойртуулбал яах ёстой вэ? Зурж үзүүл. d. Энэ шинж чанарыг хаана ашиглаж болох вэ? Саналаа бичнэ үү. 43. Тоостой бие яагаад цэнэгээ амархан алддаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 44. Бензинийг нэг цистерээс нөгөөд юүлэхдээ энэ хоёрын аль нэгийг газардуулдаг учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 45. Цагийг соронзтой ойр байрлуулсны дараа цаг хэсэг хугацаанд буруу явдаг учир юу вэ? ............................................................................................................................................ ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 46. Гал хамгаалагчийн талаар юу мэдэх вэ? 48 47. Дээрх элементүүдийг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . в. . . . . . . . . . . . . с. . . . . . . . . . . . . d. . . . . . . . . . . . . а в с d 48. Зөв харгалзаа үүсгэ. а. Унтраалга в. Зай с. Чийдэн d. Холбох утас 1 2 3 4 49. Аль нь зөв схем вэ? а. в с 50. Алдааг олоорой. а. в. с. А В С 51. Гүйдлийн чигийг аль нь зөв зааж байна вэ? А Хариу: Хариу:
49 а. в. с. В С 52. Холболтыг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . . . . в. . . . . . . . . . . . . . . а. в 53. Зураг ашиглан хүснэгт нөх. Схем Чийдэнгийн асалт Хүчдэл а в 54. Телевизор, хөргөгч, нарны зай, угаалгын машин, аккумлятор, компьютер, цахилгаан станц, салхин сэнс төхөөрөмжүүдийн аль нь цахилгаан хэрэглэгч, аль нь тэжээл үүсгэгч вэ? Цахилгаан хэрэглэгч Тэжээл үүсгэгч 55. Чийдэнгүүд ямар холболтоор холбогдсон бэ? Гүйдэл урсах чиглэлийг чийдэнгийн утас бүрийн дэргэд сумаар зааж үзүүлнэ үү. а. зурагт үзүүлсэн цахилгаан хэлхээний схемийг зурна уу? в. Схем дээр гүйдлийн чиглэлийг сумаар тэмдэглэ. в а 56. Чийдэнгүүд ямар холболтоор холбогдсон бэ? Дараах зурагт гүйдлийн чигийг заана уу. 1 2 3 4 5 6 № Холболт 1 2 3 4 5 6 57. Унтраалга хийцгээе. 5 смХ2 см хэмжээтэй картон цаас, бичгийн хавчаар, 2ш кноп хэрэгтэй. Бичгийн цаасыг кнопоор дарж цаасандаа зоогоод нөгөө кнопоо бичгийн хавчаар хүрэх хэмжээтэй мөн картон цаасандаа бэхэлнэ. Кнопныхаа 2 үзүүрт дамжуулагч утаснуудаа холбоно. Энэ унтраалгаа жижиг чийдэн батарей холбох утас ашиглан шалга. __________________ багшдаа шалгуулна уу? 58. 1,5 В зай, жижиг чийдэн, 220 В нэг ширхэг чийдэн, холбох утас ашиглан чийдэнгүүдийг асаа.
2ш 1,5 В –н зай, 1ш 3 В-н чийдэн, 1ш 12 В-н чийдэн, холбох утас 4ш хэрэгтэй. Ажигласан зүйл Дүгнэлт 1 жижиг чийдэн 2 том чийдэн 59. Өмнө 220 В буюу 60 Вт-н том чийдэнг зайгаар асааж болохгүй байсан. Тэгвэл 12 В-н чийдэнг зайгаар асааж болох эсэхийг туршаад үз. Чийдэн Үр дүн 3 В 12 В 60. Яагаад 12 В-н чийдэн бүдэг асав. ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 61. 1,5 В-н 6ш зай ашиглан 12 В-н чийдэнгийн асалтыг ажигла. Холболтоо зураад нэрлэ. ................. ...................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... 62. 9 В-н зайгаар 3 В-н чийдэнг асааж болох уу? 50 63. Гэрлэн дохио хийцгээе. Хэрэглэгдэх зүйл: 3 В-н чийдэн 3ш, 9 В-н зай, холбогч утаснууд, картон цаас, металл цаас Хийх дараалал: Чийдэнгүүдээ улаан, ногоон, шар өнгөөр будна. Чийдэнгийн сууриа картон цаасанд бэхэлж гэрлэн шонгоо зурагт үзүүлснээр хийгээрэй. Зайныхаа нэг талд чийдэнгээс гарсан утаснуудын нэг нэг үзүүрүүдийг бэхэлнэ. Мөн чийдэнгийн нөгөө үзүүрүүдэд бичгийн хавчаарууд бэхлэ. Зайнаас гарсан нэг үзүүрт бичгийн хавчаар бэхлэнэ. Суурь болох картон цаасан дээрээ металл цаасаа зурагт үзүүлснээр наана. Бичгийн хавчаар бэхэлсэн чийдэнгүүдээс гарсан үзүүр бүрийг нэг нэг металл цаасан дээр наана. Ажиллуулахдаа зайнаас гарсан нэг үзүүрээ металл цаасандаа зурагт үзүүлснээр хүргээрэй. 64. Чийдэн асах хэлхээний схем зур. 65. Гар чийдэнгийн цахилгаан хэлхээний схем зур.
66. Цахилгаан хонх, батарей, холбох утас, унтраалга ашиглан хонх дуугарах схем зур. 51 67. Жишээ гаргана уу? 68. Цахилгааны бахь, отверка зэрэг багажийн бариулыг яагаад хуванцар материалаар хийсэн байдаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 69. Хүснэгтийг нөхнө үү? Хэлхээний элемент Үүрэг Хэлхээнд байхгүй бол яах вэ? Дамжуулагч Чийдэн Зай Унтраалга 70. Хүснэгтийг нөхнө үү? Цахилгаан хэрэглэгч Ажиллах хүчдэл Тоос сорогч 1,5 В Гар утас 220 В Гар чийдэн 12 В 71. 1,5 В, 2 В, 3 В зайнуудад ижилхэн чийдэнгүүд залгаж аль нь тод бүдэг асч байгааг ажиглан дүгнэлт хий. Зураг схем зур. Зай Чийдэнгийн асалт Схем зураг 1,5В 2В Дамжуулагч Үл дамжуулагч 1. 1. 2. 2. 3. 3. 4. 4. 5. 5.
52 3В 72. Нэг зай, 2 чийдэн, 2 унтраалга ашиглан а. 2 чийдэн зэрэг асах б.Ээлжлэн асааж унтрааж болох схем зур. 73. Сүлд модны чимэглэл болгож 10 чийдэнгээр гэрэлтүүлж байтал нэг нь шатахад бүгд унтарчээ. Яагаад? Холболтын схем зурна уу? Холболтын схе м Дүгнэлт 74. Физикийн кабинетэд байгаа чийдэнгүүд асаах схем зурна уу? а. Хоёр зайг цуваа холбоход хүчин чадал буюу хүчдэл нь . . . байна. Харин 3 ба 4 зай холбовол хүчдэл нь яах вэ? /. . . . . . . . . / в. Хоёр зайг зэрэгцээ холбоход хүчин чадал буюу хүчдэл нь . . . байсан. Харин 3 ба 4 зай холбовол хүчдэл нь яах вэ? /. . . . . . . . . / с. Чийдэнгүүд дээр 2,5 В, 6 В, 220 В гэсэн тоо байдаг. Энэ юуг илэрхийлж байна вэ? d. 3 В, 12 В, 220 В-ийн чийдэн асаахад 1,5 В-ийн хэдэн зай хэрэгтэй вэ? 75. а. 1,5 В-өөс өөр ямар хүчдэлтэй зай байдгийг мэдэх вэ? в. Өөр хүчдэл бүхий хэдэн зайгаар 3 В, 12 В, 220 В -н чийдэн асааж болохыг тооцоол. с. Гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл бүр дээр шошго байгаа. Түүнийг уншаад бич. 1. Залгуур 220 V ; 16 A 2. . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . 76. Зурагт үзүүлсэн цахилгаан хэлхээний схем зурна уу? 77. Бидэнд 1,5 В, 4,5 В, 9 В-н зай өгөгджээ. 6 В-н чийдэнг яаж тод асаах вэ? Схемийг зурна уу? 78. Гэрийн цахилгаан хэрэгслүүд хэлхээнд яаж холбогдсон байдаг вэ? Зурж харуул. ..............................................
79. Нэг хонхыг 2 газраас дуугаргах схем зур. 80. Нэг өрөөний чийдэн унтрахад нөгөө өрөөний чийдэн асаж байх схем зур. 81. Хөргөгчийн чийдэн хаалга нээхэд асаж хаахад унтардаг. Хэлхээний схем зур. 82. Өрөөнд 2 чийдэнг зэрэг асааж унтраасан ч болох эсвэл аль нэгийг нь ч асааж унтрааж болохоор тавьжээ. Схемийг зур. 83. Дараах хоёр хэлхээг угсарч харьцуулж учрыг тайлбарла. А В 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . С D 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 84. Чийдэнгүүд ижил бол аль чийдэн тод асах вэ? 85. Цахилгааны олон залгуурын шошго дээр 250 V, 16 А эсвэл 220 V, 10 А гэж бичсэн байдаг. 16 А – г юу гэж ойлгох вэ? / . . . . . . . . . . . . / 53 Дүгнэлт: 1 2
86. Хэлхээний гүйдлийн хүчийг хэмждэг багажийг схемд А гэж A A A 54 тэмдэглэдэг. Энэ багажийн нэр ол. Үүнийг хэлхээнд цуваа холбоно. 87. Дээрх холболтоор туршилт хийгээд дүгнэлт гарга. Цуваа холболтонд . . . . . . . . . . . . Дээрх холболтоор туршилт хийгээд дүгнэлт гарга. Зэрэгцээ холболтонд . . . . . . . . . . . . 88. Чийдэнгүүд бүгд ижил бол чийдэн тус бүрээр гүйх гүйдлийг ол. 1-р чийдэнгээр 4А 2-р чийдэнгээр . . . 3-р чийдэнгээр . . . 4-р чийдэнгээр . . . гүйдэл тус тус гүйнэ. 89. Дараах схемийг ашиглан тооцоог хийнэ үү? -н заалт 6А, -н заалт 2А бол чийдэнгүүдээр урсах гүйдлийн хүчийг ол. Чийдэн 1 2 3 4 5 Гүйдэл Дүгнэлт. Зэрэгцээ холбогдсон чийдэнгүүд ижил бол гүйдэл . . . хуваагдана. Зэрэгцээ холбогдсон чийдэнгүүд өөр өөр бол гүйдэл . . . хуваагдана. 90. Зургийг ашиглан тооцоог хийнэ үү? а. 1 ба 2 чийдэнгээр гүйх гүйдлийг ол. в. Эдгээр гүйдлийг хэмжих амперметр хэлхээнд холбож схем зур. 91. Бүх чийдэнгүүд ижил бол а. Ямар чийдэнгүүд тод асах вэ? в. Ямар чийдэнгүүд бүдэг асах вэ? с. Чийдэн бүрээр гүйх гүйдлийг сумаар дүрсэл. d. 3,4 ба 9-р чийдэнгийн гүйдэл хэмжих багаж зур. Цу ваа холболтын үед Зэр эгцээ холболтын үед
Бидний эргэн тойрон дах дуу авиа 1. Байгаль-техник, ахуй амьдралдаа ашигласан хэлбэлзэх хөдөлгөөний жишээнээс хэл. ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 2. Хонх мэт дуугарч байгаа биеийг атгахад яагаад тэр дотроо дуугарахаа больдог вэ? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 3. Хуур баян хуур, төгөлдөр баян хуур, хийл, бүрээ, бөмбөр зэрэг хөгжмийн хэрэгслүүдэд юу нь хэлбэлзэгч бие болох вэ? Тэдгээрийг ямар аргаар хэлбэлзэх хөдөлгөөнд оруулдаг вэ? 4. Аливаа бие бүхэн авиа үүсгэгч болж чадах уу? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 5. Шумуулын шунгинах дуун, дэлэнчийн хүнгэнэх авианаас өөр байдаг. Эдгээрийн 55 аль нь далавчаа олон дэвдэг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. 6. Эрвээхэй далавчаа секундэнд 8-12 удаа дэвнэ. Эрвээхэй нисэж явахад яагаад анир чимээ сонсогдохгүй байдаг вэ? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 7. Нарийн бүдүүн хоолойгоор дуулаачдын алиных нь хоолойн дуун хөвч секундэнд олон удаа чичрэн хэлбэлзэх вэ? ...................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 8. Цаасны буланг самаар хөрөөдөхөд дуугарна. Хөрөөдөлтийг хурдан болгох тутам дуу нь өндөр болдгийн учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... 9. Шил бүрхэвч дотор дуугарч байгаа цахилгаан хонхны дуу бүрхэвч доторхи агаарыг соруулахад аажмаар намжина. Ямар учраас ингэж байна вэ? ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 10. Их өндөр ууланд авирсан хүмүүс ярилцахдаа заавал чанга дуугарч ярилцдаг байна. Яагаад ингэх болов оо? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ......................................................................................................................................
11. Дайсны тээвэр онхолдуулах үүрэгтэй тагнуулчид галт тэрэг ойртож яваа эсэхийг мэдэхийн тулд төмөр замын рельс чагнах нь кинонд олонтоо харагддаг. Рельс чагнах ямар ашигтай вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 12. Нэг зэрэг ижил зүйлийг нэвтрүүлж байхад ч гэрт ба гадаа гудамжинд тавьсан хоёр чанга яригчийн яриа нь тохирдоггүйн учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 13. Авиа нэг километр зайд хичнээн хугацаанд тарах вэ? Хэвийн даралтад 00 С-д авиа тархах хурд агаарт 332 м/с, усанд 1450 м/с болно. 14. Загас агнуурын усан онгоц шөнө буюу манантай өдөр ºãñºí íü îëîõ íü өндөр хадархаг эргийн ойролцоо явахдаа хааяа хааяа яндангаа огцом тасалдангуй дуугаргадаг байна. Ямар учраас ингэдгийг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ .......................................................................................................................................... 15. Уул хадтай газар хашгирахад уг дуу дахин дахин цуурай сонсогдоно. Үүний учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 16. Хонгилоор нэвтрэн гарахад галт тэрэгний чимээ шуугиан ихэсдэг учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 17. Цуурай үүсэхийг ажиглагч авианы дохио өгснөөс хойш 3,8с болоод цуурай сонсдохыг секундомерээр тодорхойлжээ. Авиаг ойлгосон саад ажиглагчаас ямар зайд байсан бэ? 18. Уул хаданд цуурай сонсогддог атлаа яагаад задгай ºãñºí íü îëîõ íü талд сонсогддоггүй учрыг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ......................................................................................................................................... 19. Утсан хөгжимд царс тэвх хэрэглэгддэг учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 20. Хоосон торх руу чанга хашгирахад торх бүдэг баргил дуугаар давтан дуугарна. Энэ 56 үзэгдлийн учрыг тайлбарла.
................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 21. Бидний хүрээлэн байгаа орчин дуу авиа шуугианаар элбэг байдаг. Жишээлбэл 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22. Бид сонсох эрхтэнээрээ . . . - г мэдэрдэг. Дуу авиа гаргаж байгаа биеийг . . . гэдэг. Дээрх олсон жишээ бүрд дуу үүсгэгчийг нэрлэ. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Хүний чих . . . авиаг сонсдог. Дуу Илэрхийлэх физик хэмжигдэхүүний утга Өндөр нам Чанга сул 23. Дууны чичиргээ . . . . . . орчинд тарахыг дууны долгион гэнэ. 24. Ямар орчинд дуу тархахгүй вэ? а.Хатуу b.Шингэн c.Хий d.Вакуум 57 1.2 1.2 9см 6см 1.0 2.0 2.5 2.5 2.0 25. Дараах схемийг нэрлэ. I. . . . . . . . . . . . . . . . II. . . . . . . . . . . . . . . III. . . . . . . . . . . . . . . 26. Дуу . . . зөөнө. 27. Хүснэгтэнд дууны чичиргээг дэлгэц дээр зурж харуулдаг багажийн нэрийг бичнэ үү? 28. Дууны энергийг цахилгаан энерги болгон хувиргах төхөөрөмжийг нэрлэ. 29. Дуу ямар орчинд илүү хурдан тарах вэ? а.Хатуу b.Шингэн c.Хий d.Вакуум 30. Дараах асуултанд хариулна уу? а. Амандаа резинэн утас зуугаад нэг гараараа татаад нөгөө гарынхаа хуруугаар утсыг доргиовол . . . гарна.Уруулд утасны . . . мэдрэгдэнэ. б. Стаканыг харандаагаар цохиход жингэнэх дуу гарна. Стаканд хүрвэл . . . байгаа нь гарт мэдрэгдэнэ. в. Шугамыг ширээний ирмэг дээр таллаж тавиад чөлөөтэй үзүүрийг нь татаад тавибал . . . гарна. Шугам . . . харагдана. г. Утаснаас зүүсэн теннисний бөмбөгийг дуугарч байгаа камертонд хүргэ. Бөмбөг камертоноос ойж хазайн нааш цааш хөдөлнө. Энэ нь камертон . . . байгааг үзүүлнэ. Дуу авиа . . . үүснэ. 31 Цаасан шүгэл хийж наадацгаая. 1.Цаасыг зурагт үзүүлсэн хэмжээтэйгээр бэлтгэ. 2.Бэлтгэсэн цаасаа тасархай шугамын дагуу нугал. 3.Хайчаар 2ш нүх гарга. 4. Шүгэл бэлэн боллоо.
5. Дунд ба долоовор хурууныхаа завсраар цаасан шүгэлээ зөөлөн хавчаад чанга үлээ. Хийсэн шүгэлээ найздаа шалгуулна уу. ___________________ / / 32. Ширээний цаг тасалгаанд чаг чаг дуу чимээ гаргахыг бид сонсдог. Харин түүнийг гялгар уутанд хийгээд усан дотор дүрвэл дуу нь . . . шилэн стаканд чихээ наан сонсвол яах вэ? 58 33. Утсан харилцуур хийж наадацгаая. Нэг удаагийн аяга 2ш, оёдлын утас Аяганы ёроолд жижиг нүх гаргаж утсыг сүвлээд шүдэнзний модоор тэвхдэнэ. Тэвхэдсэн модоо скочоор тогтооно. Ингээд бидний утсан харилцуур бэлэн болно. а. Утас сайн татаагүй сул байвал дуу . . . б. Утсыг сайн татсан үед дуу . . . 34. Бугуйн цагийг чихэндээ бариарай. Дараа нь чимээг сонсогдохгүй болтол чихнээсээ холдуулаарай. Одоо цагаа дамар шиг хэлбэртэй хоолойныхоо нэг талд байрлуулж нөгөө талыг чихэндээ наалдуулаад үз. Юу сонсогдож байна. 35. Цагаа ширээн дээр тавиад хоолой байрлуулан толь ашиглан сонсвол дуу маш сайн сонсогдоно. Харин толийг даавуу наасан хавтангаар соливол цагны дуу . . . Энэ үзэгдлийг дууны . . . гэж нэрлэдэг. 36. Сурагч парыг цохиж дуу үүсгэнэ. Энэ үед . . . энерги . . . энерги болон хувирна. Зурагт радио . . . энергийг . . . энергид хувиргана. 37. Цуурай бол . . . үзэгдэлтэй холбоотой. Цуурай үүсэх жишээ нэрлэнэ үү? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38. Зөв харгалзуул. 1. Ямар нэг юмны ард байгаа хөгжим нүдэнд харагдахгүй байгаа ч дуу нь сонсогддог. а.Дуу ойх 2. Эмчийн чагнуур b.Дуу цуглуулах 3. Концертын том танхимын сандал хөшиг c.Дуу шингээх 4. Галт тэрэг хонгилоор гарахад маш их дуу чимээ болдог. d.Дуу саадыг тойрох 39. Дуу авианы чанга сулыг дууны хүч гэсэн хэмжигдэхүүнээр илэрхийлдэг. Дууны хүч нь хэлбэлзлийн далайцаас хамаардаг. Дууны хүчийг Децибел хэмээх нэгжээр хэмжигдэнэ. Шивнээ нь ойролцоогоор 20 децибел, яриа 60 децибел, . . . децибелээс хэтрэх дуу авиа чихэнд өвдөлт өгдөг. Хэтэрхий чанга дуу чихний хэнгэрэг гэмтээдэг. Иймээс дуу шуугиан ихтэй газар ажилладаг хүмүүс . . . хийдэг. 40. Хүснэгтийг бөглөнө үү? Чих Үүрэг Гадаад Дунд
Дотоод 41. Дараах схемд тохирох биетийг нэрлэнэ үү? 59 Гэрлийн энерги Хөдөлгөөний энерги Дууны энерги . 42. Цахилгаан точилд (хөдөлгүүр) хутга ирлэнэ. Энергийн ямар хувирал явагдах вэ? 43. Онгоцны буудлын ойролцоох орон сууцны оршин суугчид маш их дуу чимээнээс бухимдах болжээ. Хэрэв та оршин суугчдын нэг байсан бол энэ асуудлыг яаж шийдвэрлэх вэ? 44. Телефон утас яаж дуу авиаг алс хол дамжуулдаг бол. ...................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ 45. Гар утсаар ярихын учир шалтгааныг тайлбарлана уу? Төхөөрөмж Дуу хэрхэн дамжих Өөрсдийн хийсэн харилцуур Телефон Гар утас 46. Дараах өгөгдлийн физик утгыг тайлбарлана уу? Тенор 130 – 500 Гц . . . . . . . . . . . . . . Баритон 100 - 400 Гц . . . . . . . . . . . . . . . . . . Контрольто 170 - 780 Гц . . . . . . . . . . . . . . . Меддо сапрано 200 – 900 Гц . . . . . . . . . . . Сапрано 280 – 1000 Гц . . . . . . . . . . . . . . . . Колоратур сапрано 200 – 1400 Гц . . . . . . . 47. Чих яагаад дэлбээ хэлбэртэй байдаг вэ? 48. Сарьсан багваахай шөнө яаж зүг чигээ олдог вэ? ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 49. Сургуулийн доторх дуу шуугианы багасгах талаар миний бодол эссе бичнэ үү?
50. Сансрын нисгэгчид задгай сансарт хоорондоо ярьж чаддаг болов уу? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 51. Туулай яагаад том чихтэй байдаг вэ? ................................................................................................................................................ ..... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ .......................................................................................................................................... Бидний эргэн тойрон дах гэрэл 1. Нар, од, гэрэлт цох, чийдэн, өдрийн гэрэл, түүдэг гал. Эдгээр нь ямар шинж 60 чанараараа адил төстэй вэ? 2. Гар чийдэнгийн гэрлийн тархах замд нарийхан завсар бүхий хар өнгийн цаасаар хаалт хийж нүхийг багасгавал юу ажиглагдах вэ? Зургаар харуулна уу? Үүнийг физикт . . . гэнэ. 3. Зөв харгалзаа үүсгэ. 1 2 3 4 а.Хумисан б.Цацраг в.параллель г.дэлгэмэл 4. I ба II тохиолдлын алинд нь тод харагдах вэ? Хэрэв дөрвөлжин биетэд термометр байрлуулбал аль нь их температуртай байх вэ? 5. Сүүдэр үүсэхийн учир юу вэ? Хариу:
...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 6. Гэрэл нэвтрүүлдэг шил мэтийн биетийг . . . гэрэл нэвтрүүлдэггүй биетийг . . . бие гэнэ. 7. Газар дээр хөлийн сүүдэр тод, толгойн сүүдэр том бүдэг үүсдэгийн учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................. 8. Бид аливаа биетийг харах учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................... 9. Зөв харгалзуул. 61 1. Хүнхэр толь 2. Хавтгай толь 3. Гүдгэр толь Хариу: а. б. в. 10. Шугам, толь, бал ашиглан балны дүрс үүсгэж толь ба бал, толь ба дүрсний хоорондох зайг хэмжиж дүгнэлт гарга. 11. Ойсон цацрагийн чигийг олно уу? а.1 b.2 c.3 12. Машины хажуугийн толь ямар толь байвал тохиромжтой вэ? а.Хавтгай b.Хүнхэр c.Гүдгэр 13. Устай саванд хийсэн харандааг ажигла. Энэ ямар үзэгдэл вэ? а.Гэрэл шулуун тархах b.Гэрэл ойх c.Гэрэл хугарах 14. Нягт орчноос сийрэг орчин руу гэрэл нэвтрэх үед тусгалын өнцөг ихсээд байвал хугарлын өнцөг яаж өөрчлөгдөх вэ? Учрыг тайлбарла. 15. Голын усанд харагдаж байгаа загасыг сэрээдэхийн тулд хааш нь хатгавал зохих вэ? а.1 b.2 c.3 16. Нягт орчноос сийрэг орчин руу гэрэл нэвтэрсэн бол тусгалын өнцөг  ба хугарлын өнцөг -гийн хамаарлын аль нь зөв вэ? а.    b.    c.   
Багц гэрэл ........ ........ ............. Гол шинж ........ ........ ............. 62 Линз Линз 17. Хугарлын өнцөг аль нь вэ? а.1 b.2 c.3 d.4 18. Линзүүдийг шинж чанараар нь ангил. Линз 1 2 3 4 19. Аль нь ямар линз вэ? /Ойрын хараа муутай хүн/ а. . . . . . . . . . . . . . . .в. . . . . . . . . . . . . . . . а. в. 20. Линзийг нэрлэ. а. Цуглуулагч б. Сарниулагч 21. Томруулдаг шил, микроскопод .......................... линз хэрэглэдэг. 22. Солонгийн долоон өнгийг улаан өнгөнөөс эхлэн дарааллаар нь бич. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . . . . .3. . . . . . . . . . . . .4. . . . . . . . . . . . . . . 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Солонго үүсэх учир гэрлийн ямар үзэгдлээр тайлбарлагддаг вэ? а.Гэрэл ойх b.Гэрэл шулуун тархах c.Гэрлийн дисперс 24. Багц гэрлийн хэлбэрүүдийг ажиглаад нэрлэ. Хэлбэр дүрс 25. Чи лазерийн гэрэл дэвтэр дээрээ тавиад асааж гэрэл яаж тархахыг ажигла. Зургаар илэрхийл. 26. Дараах тохиолдлуудад лаа, шүдэнзний хайрцаг, бичгийн цаас ашиглан сүүдэр үүсгэж зургаар харуулж дүгнэлт гарга. а.1 лаа асаалттай үед: б. 2 лаа асаалттай үед: в. 2 лаа хоорондоо их ойрхон асаалттай үед: 27. Гэрэл тархах замыг зур.
Агаар Ус Ус Агаар       28. Байшингийн таазанд байрлуулсан өдрийн чийдэнгээр, үзэгний тод сүүдрийг ширээн дээр үүсгэхийн тулд үзгийг яаж байрлуулах вэ? 29. Зураг ажиглаад гэрлийн ойлтыг хэд ангилах вэ? зургийг ажиглаад өөрийн Дүгнэлт: ...................................................................... ...................................................................... ...................................................................... ...................................................................... ..................................................................... Дүгнэлт: ......................................................................... ......................................................................... ......................................................................... Дүгнэлт: А: ........................................................................................................................................ Б: ........................................................................................................................................ В: ........................................................................................................................................ 63 дүгнэлтийг бичнэ үү? а. б. Дүгнэлт: ............................................................ ............................................................ ........................................................... 30. Лазерийн гэрэл, толь, шугам татсан цаас, транспортер ашиглаж гэрэл ойхыг ажиглан зургаар харуул. Ямар дүгнэлт хийж болох вэ? 31. Толины хавтгайг зураарай. Яаж зурсан тухай дүгнэлтээ хийгээрэй. 32. 2ш хавтгай толь балаа ашиглан а.2 толь параллель үед б.2 толь тэгш өнцөг үүсгэсэн үед в. 2 толь 600 өнцөг үүсгэх үед үүссэн дүрсийг ажигла. Хэдэн дүрс байна вэ? 33. Хүнхэр толь, гүдгэр толь, лазерийн гэрэл, шугам татсан цаас ашиглан гэрлийн ойлтыг ажигла. Зургаар харуулна уу?
34. Лазерийн гэрэл шилэн ялтас ашиглан гэрлийн явах замыг зур 35. Гурвалжин призм лазерийн гэрэл ашиглан гэрэл 64 тархах замыг зур. 36. Нүх бүхий хайрцаг, савтай ус, гар чийдэн ашиглан гэрэл яаж хугардгийг ажиглаарай. Хэрэглэгдсэн зүйл: Юу ажигласан бэ? : Ажигласан зүйлийн тэмдэглэл: ....................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Дүгнэлт: ............................................................................................................................. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 37. Шаазан аяганд зоос хийгээд аяганд дахь зоос харагдахгүй болтол холдож зогсоорой. Тэндээ зогсож байгаад найзаараа аяга руу бага багаар ус хийлгэж дүүргээд хараарай. Юу ажиглагдав. Дүгнэлт гарга. Зургаар харуул. 38. Гэрэл тархах замыг зурж, тайлбарла. 39. Гэрлийн цацраг уснаас шилэнд аль замаар нэвтрэх вэ? ус а.1 b.2 c.3 d.4 шил 40. Линзээр гэрэл нэвтэрх замыг зурж, линзийг нэрлэнэ үү? Гэрэл нэвтрэх зам зур. Линзийг нэрлэ. Фокусыг тэмдэглэж, нэрлэ Хариу: Дүгнэлт:
41. Тунгалаг хуванцар лонхонд нүх гаргаарай. Нүхээ хуруугаараа таглаад лонхонд ус хий. Түүнийгээ харанхуй өрөөнд аваачаад нүхний эсрэг талаас гар чийдэнгээр гэрэлтүүлэж тагласан хуруугаа аваад ус лонхноос гоожиж тавганд ороход гэрэл хэрхэн дагаж байгааг ажиглаарай. 42. Лаа, 2ш хуучин ил захидлын цаас, дэлгэц ашиглан дараах даалгавруудыг гүйцэтгэнэ үү. а. Ил захидлын хуудасны нэгнийх нь голд 1-2 мм диаметртэй, нөгөөд нь 5-7 мм диаметртэй нүх гаргана. б. Цонхны хөшгөө хааж харанхуй болгоод лаагаа асааж, ил захидал дэлгэцээ байрлуулж дүрсийг ажигла. Туршилт 1 дүгээр туршилт 2 дугаар туршилт 65 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 43. Том бага нүхний хувьд үр дүн нь ижил үү. Лаа болон дэлгэцээ урагш хойш хөдөлгөөд юу ажиглагдав. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................. 44. Нартай өдөр нарны гэрэлд гурвалжин призм барьж ханан дээр үүссэн дүрсийг ажиглан дүгнэлт хийж зураг гүйцээж зурна уу? Зураг Дүгнэлт
45. Солонго хийцгээе. а. Гар чийдэнгээ дундаа бяцхан цоорхойтой хар цаасаар таглаад асаагаарай. б. Хуванцар саваа тал хүртэл усаар дүүргээд толио устай саванд хийгээд нэг хананд нь түшүүлж таваарай . в. Гар чийдэнгийн нүхээр гарч буй гэрэл нь толины усан доторх хэсэгт тусахаар чиглүүлээрэй. г. Цагаан цаасаа толиноос ойсон гэрэл тусахаар газар бариарай. Юу харагдаж байна. Туршилт Туршилт 66 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 46. Зуны нартай өдөр нуруугаа нар луу харуулан зогс. Ус шүршигчээр дээш чиглүүлэн аль болох нарийн дуслуудаас тогтсон тоосон хөшиг үүсгэхээр усыг шүрш. Энэ үед юу ажиглагдав. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ................. .............................................................................................................................. 47. а. Аягыг амсраар нь цагаан цаасан дээр хөмөрч тавиад тойруулж зураарай. Тойргоо шугам ашиглан долоон тэнцүү хэсэгт хуваа. б. Хэсэг болгоныг өнгөний дарааллаар будаад тойргоо хайчилж аваад голыг нь нарийхан үзүүртэй 5 см урттай харандаагаар цоолоорой. Ингээд тойргоо хурдан эргүүлээрэй. Юу харагдаж байна. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 48. Усан будаг ашиглан улаан, хөх, ногоон өнгүүдийг тэнцүү хэмжээгээр холивол ямар өнгө үүсэх вэ? Зураг Дүгнэлт
49. Ижил хүчтэй 2 гар чийдэнгийн нэгийг нь ногоон, нөгөөг нь улаан хальсаар таглаад тусгалыг нь нийлүүлж цагаан цаасан дээр тусгаарай. Хоёр гэрлийг давхцуулахад ямар өнгө гарч байна вэ? Зураг Дүгнэлт 50. Томовтор шилэн сав, бага зэрэг сүү, ус, цагаан өнгөөр гэрэлтэх гар чийдэн ашиглан а. Савны дунд хүртэл ус хийнэ. б. Усан дээрээ бага зэрэг сүү нэмнэ. в. Гар чийдэнг дээрээс нь болон хажуугаас нь тусгах үед үзэгдэх гэрлийн өнгийг харьцуулж ажиглаарай. Усыг хажуу талаас нь нэвт харна. Туршилт Туршилт 67 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 51. Сүүдэр үүсгэж дүгнэлт гарга. Сүүдэр үүсгэ. Сүүдэр зурж дүгнэлт гарга. 52. Биесийг таньж нэрлэ. A . . . . . . . . . . . .B . . . . . . . . . . D . . . . . . . . . .S . . . . . . .. . . . . 53. Нэг савааны янз бүрийн урттай сүүдрийг яаж үүсгэх вэ? 54. А цэг ба түүний дүрс хоёрын хоорондох зайг олно уу?
а.6 м b.10 м c.8 м d.3 м 55. Хоолны халбаганд өөрийнхөө дүрсийг ажигла. Байрлал Ямар толь Ямар дүрс үүсэх вэ? Халбаганы дотор талд ? ? Халбаганы гадна талд ? ? 56. Гар чийдэнгийн цар толь ямар үүрэгтэй вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 57. Өмнөө байгаа хүний нүдэнд өөрийн багассан зөв дүрсийг харж болдог. Энэ дүрс хэрхэн үүсдэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................... 58. Зуны аагим халуун өдөр манай говь нутагт алсын уулс тэнгэрээс дүүжилсэн хонх мэт үзэгдэх учир юу вэ? Зургаар дүрсэл. 59. Хар хайрцагт байрлах биетийг нэрлэ. 60. Хоёр дахь призмээр ямар өнгийн гэрэл гарах вэ? Зургаар харуул. 61. Дугуй цаасыг долоон өнгөөр будаад эргэдэг сэнсэнд нааж сэнсээ тохируулгаар нь хурдан удаан эргүүлж үзээрэй. Юу ажиглагдав. 62. Хүснэгтийг бөглөнө үү? Улаан Ногоон Хөх Үндсэн өнгө 100% ? 75% 25% ? ? ? 68 Дүгнэлт:
Сүүдэр үүсгэ. Хиртэлтийг нэрлэ? Сүүдэр үүсгэ. Хиртэлтийг нэрлэ? 69 100% 50% 50% 33% 33% 33% Цагаан 63. Зуны халуунд өглөө хонинд явсан хүүхэд өдөр дунд хонио тууж ирдэг. Бугуйндаа цаггүй хүүхэд үд болж байгааг яаж мэддэг байсан бэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 64. Зургийг ажиглан даалгаврыг гүйцэтгэ. 65. Манай улсад . . . оны . . . сарын . . . нд нарны бүтэн хиртэлт ажиглагдсан. Харин . . . оны . . . сарын . . . нд нарны хагас хиртэлт ажиглагдсан. 66. Харанхуй өрөөнд лаа асааж 5 талд нь харандаа босоо байрлалаар тогтоо. Юу ажиглагдав? Туршилт Туршилт Ажиглалт Дүгнэлт 67. Шөнийн цагаар зам дагуух гэрлүүдийн дэргэдүүр явахад өөрийн чинь сүүдэр ямар байхыг ажигла. Туршилт Туршилт Ажиглалт
70 Дүгнэлт 68. Хүн өөрийн сүүдрээс хурдан гүйж болох уу? .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 69. Толь ашиглан уншаарай. _____________________ 70. Энэ дурангаар юмыг харах учрыг зургаар харуулна уу? 71. Өнгөлсөн гадаргуу яагаад гялтганадаг вэ? .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 72. Яагаад замын өө шөнө машины гэрэлд өдрийнхөөс илүү мэдэгддэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 73. Өдрийн цагт байшингийн цонхны гаднаас харахад харанхуй харагддаг. Харин шөнө дотроос гаднах зүйл харагддаггүй учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 74. Зэрэглээ үүсэх учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 75. Голын усанд хөлөө дүрээд зогсож байгаа хүний хөл богинохон болсон юм шиг харагддаг. Учир нь юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 76. Яагаад гүн усан дотор байгаа загасыг сэрээдэхэд хэцүү байдаг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 77. Ёроол нь харагдах ус гүехэн харагддаг учир. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 78. Зуны аагим халуунд хэдэн арван метрийн зайд байгаа тракторын дуу үл сонсогдохын учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ..........................................................................................................................................
79. Линзийг хэрэглэж байгаа багажийг бич. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . ..5. . . . . . . . . . . . 80. Хасах, нэмэх нүдний шил зүүх учир юу вэ? 81. Нарны гэрлийн замд цуглуулагч линз ард нь цаас бариад үз. Ажигла. Туршилт Туршилт 71 Ажиглалт Дүгнэлт 82. Хурц нартай өдөр ургамлыг шүршиж усалдаггүйн учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 83. Нүдний шилэнд хуруугаа хүргэхгүйгээр түүний ямар харааны шил болохыг яаж мэдэх вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 84. Томруулдаг шилээр харахдаа шилийг нүдэндээ ойр байрлуулах нь яагаад тохиромжтой байдаг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 85. Юмс бидний нүдэнд яагаад өөр өөр өнгөтэй харагддаг вэ? Жишээ Учрыг тайлбарлах Цас цагаан харагдах учир Хөө хар өнгөтэй байх Навч яагаад ногоон өнгөтэй вэ? 86. Тээврийн хориглох дохионуудыг яагаад улаан өнгөтэй хийдэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 87. Цаасан дээр улаанаар бичсэн бичгийг ногоон өнгөтэй шилээр хараад үзээрэй. Ямар өнгөтэй харагдах бол? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 88. Гүн ойг алсаас харахад ногоон биш униартай харагддаг учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .........................................................................................................................................
89. Өгөгдөлийг ашиглан даалгаврыг гүйцэтгэнэ үү? А Б В 90. Ус ба шилнээс агаар руу гэрэл тусах үеийн бүрэн ойлтын хязгаарын өнцгүүд ямар 72 байх вэ? 91. 10см, 30см, 1,5м ба 2м фокусын зайтай царцуулах линзүүдийн оптик хүчийг ол. 92. Нүдний шилний оптик хүч 1,5 диоптри. Фокусын ºãñºí íü îëîõ íü зайг ол. 93. Өдөр тутмын амдьралд тохиолдох байгалийн ба ºãñºí íü îëîõ íü хиймэл гэрэл үүсгэгчийн жишээ гарга? 94. Сар гэрэл үүсгэгч мөн үү? Яагаад ºãñºí íü îëîõ íü ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................. 95. Барилгын сүүдэр 5м урт яг тэр үед 1м өндөр босоо шонгийн сүүдэр 125см байсан бол барилгын өндөр ямар вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 700 300 300 А Б В
96. Жижиг нүхээр лааны сүүдрийг дэлгэц дээр гаргаж болдгийг бид мэднэ. Жижиг нүх ба дэлгэцийни хоорондох зайг ихэсгэж багасгавал лааны дүрсийн хэмжээ яаж өөрчлөгдөхийг туршиж үзээд тайлбарла? 97. Шонгийн модны сүүдэр өглөө ба оройд уртсана. Тэгвэл хоёр шонгийн хооронд татсан утасны сүүдэр өдрийн туршид яаж өөрчлөгдөх вэ? 98. Дэлхий сар хоёрын хорондох зайг гэрэл 1,28с-д туулсан бол тэр хоёрын хоорондох 73 зай хичнээн км вэ? 99. Нарнаас дэлхий хүртэл гэрэл ямар хугацаанд хүрч ºãñºí íü îëîõ íü ирэх вэ? Нар дэлхий хоёрын хоорондох зай 150,000,000 км. 100. Усанд гэрэл тарах хурд вакуумд гэрэл тарахаас 4 3 ºãñºí íü îëîõ íü дахин бага. Усанд гэрэл ямар хурдтай тархах вэ? 101. Шилэн дотуур гэрэл тархах хурд усанд тарах хурдаас ºãñºí íü îëîõ íü 1,125 дахин бага бол шилэн дотуур ямар хурдтай тарах вэ? ºãñºí íü
îëîõ íü 102. Туссан ба ойсон цацрагийн хоорондох өнцаг 0120 . Тусгалын өнцөг ба ойлтын 74 өнцгийг ол. 103. Онгоцны сэнсний нисгэгч руу харсан талыг яагаад ºãñºí íü îëîõ íü хар өнгөөр буддаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 104. Самбар дээр бичсэн юм гялайгаад зарим хүүхдэд харагддаггүй учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... 105. Цэгэн гэрэл үүсгэгчээс гарсан хэд хэдэн цацрагууд хавтгай толинд тусна. Ойсон цацрагууд сарних уу? Цугларах уу? 2-3 цацраг аваад дэвтэртээ байгуулалт хий. 106. Хавтгай толинд туссан параллель хэвээр байх уу? Байгуулалт хий. 107. Жолоочийн кабины хажуу дахь толийг яагаад гүдгэр хийдэг вэ? Хүнхэр толь байж болох уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... .............................................................................................................................................. 108. Усны гадаргууд гэрлийн гэрлийн цацраг 0 48 өнцгөөр туссан бол хугарлын өнцгийг ол. ºãñºí íü
îëîõ íü 109. Гэрэл шилнээс усанд нэвтрэх, уснаас шилэнд нэвтрэхийн аль тохиолдолд тусгалын өнцөг нь хугарлын өнцгөөс их байх вэ? Яагаад вэ? 75 110. Сүүдэр үүсгэж дүгнэлт гарга. 111. Биесийг таньж нэрлэ. A . . . . . . . . . . . .B . . . . . . . . . . D . . . . . . . . . .S . . . . . . .. . . . . 112. Хүснэгтийг нөхнө үү? а Нүд яаж биетийг харахыг зургаар харуулжээ. Дүгнэлт хий б. Ойрын хараатай нүдний зураг ашиглан засах аргаа ол. Зассан зургаа зурна уу? в. Холын хараатай нүдний зураг ашиглан засах аргаа сонго Зассан зургаа зурна уу? 113. Харанхуй өрөөнд лаа асааж 5 талд нь харандаа босоо байрлалаар тогтоо. Юу ажиглагдав? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 114. Жолоочид заримдаа нартай цэлмэг өдөр засмал зам дээр 80-100 м зайтай ус байх шиг харагдаад дөхөж очиход алга болж мөн ийм зайд дахин ус үүсэх мэт сэтгэгдэл төрдөг учир юу вэ?
76 115.

More Related Content

PDF
процент сэдвийг заах арга зүй
byХөвсгөл Аймаг Боловсролын Газар
 
DOCX
8000 тест-хариутай(5)
byZaya Zaya
 
PPTX
магадлалын онол
byTsagaanaa Sambuu
 
PDF
трапец үзүүлэн
byHuslen Zaya
 
PPTX
9 р анги цахим
byganzorig_od
 
PPTX
хичээлийн дэг
bybaterden
 
PPT
гэрэл үүсгэгч.7
bybolormaa87
 
PPTX
эзэлхүүн 2014.04.17
byBaagii Bataa
 
процент сэдвийг заах арга зүй
byХөвсгөл Аймаг Боловсролын Газар
 
8000 тест-хариутай(5)
byZaya Zaya
 
магадлалын онол
byTsagaanaa Sambuu
 
трапец үзүүлэн
byHuslen Zaya
 
9 р анги цахим
byganzorig_od
 
хичээлийн дэг
bybaterden
 
гэрэл үүсгэгч.7
bybolormaa87
 
эзэлхүүн 2014.04.17
byBaagii Bataa
 

What's hot

ODP
хэрэглэгдэхүүн 3
bytsewegmed
 
PPTX
өгүүлбэртэй бодлого-илэрхийлэл
byMunkhbayarBadamtsets
 
PDF
талбай олох томъёо
bydelgermoron
 
PDF
9 р анги тест
bySainaa0831
 
DOCX
photoshop
byKhandimaa Degii
 
PPTX
Комбинаторик 3 р сарын 16
bysuperzpv
 
DOCX
сургалтын хөтөлбөрүүд 4 р анги
byBaagii Bataa
 
DOCX
хэрчмийн аргаар бодох арга зүй
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
ажлын бодлого
byKh Bilegee
 
PPTX
багтсан ба багтаасан дөрвөн өнцөгт
byKhishighuu Myanganbuu
 
DOCX
монгол ардын зүйр цэцэн үгс
byeuuganaa
 
PPTX
Funktsin grafik8
byrmarey
 
PPT
Зэргийн чанарууд
bysuperzpv
 
PPTX
хатуу биеийн даралт золоо
bydavazolko222
 
PPT
4 р ангийн магадлал
byB_Noname83
 
PPTX
Багшийн эрх үүрэг
byGuntulga
 
ODP
хичээл
byerdeneduiam
 
PPTX
Herchmen zuraglal
bybileg84
 
ODP
өдрийн тэмдэглэл. мөнгөнцэцэг
byMongontsetseg Mongoo
 
PPTX
эйлер веннийн диаграмм
bychoijamts53
 
хэрэглэгдэхүүн 3
bytsewegmed
 
өгүүлбэртэй бодлого-илэрхийлэл
byMunkhbayarBadamtsets
 
талбай олох томъёо
bydelgermoron
 
9 р анги тест
bySainaa0831
 
photoshop
byKhandimaa Degii
 
Комбинаторик 3 р сарын 16
bysuperzpv
 
сургалтын хөтөлбөрүүд 4 р анги
byBaagii Bataa
 
хэрчмийн аргаар бодох арга зүй
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
ажлын бодлого
byKh Bilegee
 
багтсан ба багтаасан дөрвөн өнцөгт
byKhishighuu Myanganbuu
 
монгол ардын зүйр цэцэн үгс
byeuuganaa
 
Funktsin grafik8
byrmarey
 
Зэргийн чанарууд
bysuperzpv
 
хатуу биеийн даралт золоо
bydavazolko222
 
4 р ангийн магадлал
byB_Noname83
 
Багшийн эрх үүрэг
byGuntulga
 
хичээл
byerdeneduiam
 
Herchmen zuraglal
bybileg84
 
өдрийн тэмдэглэл. мөнгөнцэцэг
byMongontsetseg Mongoo
 
эйлер веннийн диаграмм
bychoijamts53
 

Viewers also liked

PDF
Bagshiin khugjil5
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
DOCX
Worksheet 1 animal 5a
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Worksheet
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Worksheet 1 weather 5a s
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Worksheet food 5
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Worksheet clothes
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Bagshiin khugjil5
byБагшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт
 
Worksheet 1 animal 5a
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Worksheet
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Worksheet 1 weather 5a s
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Worksheet food 5
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Worksheet clothes
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 

Similar to БЛҮМ ТАКСОНОМИ

PPTX
алтан хонх 9
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
Phys1 bie daalt
byoyunbileg06
 
PDF
800.mn - 2007 Физик ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn 2006 Физик хичээлийн тест ба түлхүүр by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn - 2010 Физик ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
семинар1
byoyunbileg06
 
DOC
Test
bydavazolko222
 
PDF
800.mn - 2008 ЭЕШ физикийн хичээлийн материал түлхүүрүүд by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn 2013 physics a by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn 2013 physics b by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
DOCX
түвшин тогтоох физик
byБуянбат Очирбат
 
PDF
800.mn 2013 physics d by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn 2013 physics c by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn - 2012 Физик ЭЕШ хувилбар Д by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
PDF
800.mn 2012 phisics b by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
ODT
физикийн багшийн булан 1
bydavazolko222
 
PPTX
хичээл-1 кинематик матийн хичээл ч аймар шүү
byChinggis
 
PDF
фотон марафон 2015 жишиг
byGonchig Chinbat
 
ODT
6565
bytsewegmed
 
DOCX
Мэдээллийн технологийн дэвшил
byTumee Crystal
 
алтан хонх 9
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Phys1 bie daalt
byoyunbileg06
 
800.mn - 2007 Физик ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn 2006 Физик хичээлийн тест ба түлхүүр by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn - 2010 Физик ЭЕШ by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
семинар1
byoyunbileg06
 
Test
bydavazolko222
 
800.mn - 2008 ЭЕШ физикийн хичээлийн материал түлхүүрүүд by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn 2013 physics a by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn 2013 physics b by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
түвшин тогтоох физик
byБуянбат Очирбат
 
800.mn 2013 physics d by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn 2013 physics c by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn - 2012 Физик ЭЕШ хувилбар Д by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
800.mn 2012 phisics b by byambaa avirmed
byБямбаа Авирмэд
 
физикийн багшийн булан 1
bydavazolko222
 
хичээл-1 кинематик матийн хичээл ч аймар шүү
byChinggis
 
фотон марафон 2015 жишиг
byGonchig Chinbat
 
6565
bytsewegmed
 
Мэдээллийн технологийн дэвшил
byTumee Crystal
 

More from Хөвсгөл аймаг Боловсролын газар

DOCX
хүн байгаль 4-р анги
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
Blum
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
8-р ангийн Физикийн хичээлийн шалгалтын материал
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
ХӨВСГӨЛ ҮНДЭСНИЙ ЛАБОРАТОРИ “ЭРДМИЙН ДАЛАЙ” ЦОГЦОЛБОР СУРГУУЛЬ
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
хүн орчин 2 р анги
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙ-6
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
8-р ангийн Газарзүйн хичээлийн шалгалтын материал
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
МАТЕМАТИК-7
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
МАТЕМАТИК-9
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
"ОЮУНЛАГ ХӨВСГӨЛ" ХӨТӨЛБӨР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
дүрс ашиглах арга зүй с. эрдэнэцэцэг
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Testing material for 6, 7, 8, 9th grade
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
Техник технологийн XIX олимпиадын заавар
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PDF
зөвлөмж 2 хя. үн. шинжилгээ
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
ДМЦС –ИЙН БАГШ ЦЭРЭН-ОЧИР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт хийх шалгалтын анализ, зөвлөмж - МОНГ...
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
МАТЕМАТИК-11/12/
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Монгол хэл
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
DOCX
Тesting material for the 6, 8, 11th grade
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
PPTX
МУГБагш Ж.Нямжав
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
хүн байгаль 4-р анги
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Blum
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
8-р ангийн Физикийн хичээлийн шалгалтын материал
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
ХӨВСГӨЛ ҮНДЭСНИЙ ЛАБОРАТОРИ “ЭРДМИЙН ДАЛАЙ” ЦОГЦОЛБОР СУРГУУЛЬ
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
хүн орчин 2 р анги
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
МЭДЭЭЛЭЛ ЗҮЙ-6
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
8-р ангийн Газарзүйн хичээлийн шалгалтын материал
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
МАТЕМАТИК-7
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
МАТЕМАТИК-9
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
"ОЮУНЛАГ ХӨВСГӨЛ" ХӨТӨЛБӨР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
дүрс ашиглах арга зүй с. эрдэнэцэцэг
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Testing material for 6, 7, 8, 9th grade
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Техник технологийн XIX олимпиадын заавар
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
зөвлөмж 2 хя. үн. шинжилгээ
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
ДМЦС –ИЙН БАГШ ЦЭРЭН-ОЧИР
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт хийх шалгалтын анализ, зөвлөмж - МОНГ...
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
МАТЕМАТИК-11/12/
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Монгол хэл
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
Тesting material for the 6, 8, 11th grade
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 
МУГБагш Ж.Нямжав
byХөвсгөл аймаг Боловсролын газар
 

Recently uploaded

PPTX
Багш ямар хөтөлбөр ,төлөвлөлт боловсруулах бэ арга зүйн сургалт - Copy.pptx
byoyunaa8812
 
PDF
Техникийн боловсролын сургалтын дипломын ажил хамгаалах, үнэлэх журам
byBabaa Naya
 
PDF
Мэдээлэл технологийн аюулгүй байдал хангах журам
byBabaa Naya
 
PDF
Суралцагч, төгсөгчийн мэдлэг, ур чадвар, чадамжийг үнэлж, баталгаажуулах журам
byBabaa Naya
 
PDF
УПК-ийн Мэдээллийн төв ашиглах журам 2025
byBabaa Naya
 
PDF
УПК-ын Дипломын ажил бичих аргачлал 2025
byBabaa Naya
 
PDF
Дадлага ажил, төсөлт сургалтаар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, материалы...
byBabaa Naya
 
Багш ямар хөтөлбөр ,төлөвлөлт боловсруулах бэ арга зүйн сургалт - Copy.pptx
byoyunaa8812
 
Техникийн боловсролын сургалтын дипломын ажил хамгаалах, үнэлэх журам
byBabaa Naya
 
Мэдээлэл технологийн аюулгүй байдал хангах журам
byBabaa Naya
 
Суралцагч, төгсөгчийн мэдлэг, ур чадвар, чадамжийг үнэлж, баталгаажуулах журам
byBabaa Naya
 
УПК-ийн Мэдээллийн төв ашиглах журам 2025
byBabaa Naya
 
УПК-ын Дипломын ажил бичих аргачлал 2025
byBabaa Naya
 
Дадлага ажил, төсөлт сургалтаар бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, борлуулах, материалы...
byBabaa Naya
 

БЛҮМ ТАКСОНОМИ

  • 1.
    Дасгал ажлын дэвтэрээрцогц чадамжийг хөгжүүлэх ба илрүүлэх 2ФИ1:К1 Танин мэдэхүйн тулд суралцахуйг илрүүлэх даалгавар нь  Физик үзэгдлийг энгийн физик ухагдахуун ашиглаж, өөрийн үгээр илэрхийлэх  Ахуйн хэллэгээс физик ухагдахууныг ялгах 2ФИ1:К11 Үзэгдлийг нэрлэх таних  Байгаль дахь болон техник дэх үзэгдлийг нэрлэж, түүнээс физик үзэгдлийг ялгах, физик үзэгдлийг энгийн шалгуураар ялгах байдлыг 2ФИ1:К12 Механик хөдөлгөөнийг илэрхийлэх  Хөдөлгөөнийг ажиглаж ямар бие ямар биетэй харьцангуй хөдөлгөөн хийж байгааг, хөдөлгөөний чиглэл, хурдны хэмжээ, түүний өөрчлөлтийг тодорхойлж хэлэхдээ физик ухагдахууныг ахуйн хэллэгээс ялгаж хэрэглэж байгааг  Биед ямар бие үйлчилж байгааг, таталцаж түлхэлцэж байгаа биесийг заан хэлэх, хүчний үйлчлэлээр биеийн хурд болон түүний чиглэл өөрчлөгдөж байгааг, мөн биеийн хэлбэр дүрс өөрчдөгдөж байгааг үзүүлэх байдлыг 2ФИ1:К13 Нийлмэл үзэгдлээс процесс ялгах  Физик үзэгдэл, түүний шалтгаан, үр дагаврыг ялгах байдлыг 2ФИ1:К2 Хийж гүйцэтгэхүйн тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Ажиглалт хийж, ажигласан зүйлээ тэмдэглэж, илэрхийлэх  Физик ухагдахуунаа ашиглан асуудлыг шийдэх байдал 1 2ФИ1:К21 Ажиглалт хийх  Өгөгдсөн үзэгдэлд ямар биес оролцож байгааг, ямар хүчин зүйл хэрхэн нөлөөлж байгааг, ажиглах гол хэсгийг таниж бичгээр болон өөрийн үгээр илэрхийлэх байдлыг 2ФИ1:К22 Ажиглалтын тухай тэмдэглэл хөтлөх  Ажиглаж ялгасан зүйлээ дараа дахин ашиглах, нэмэлт бичлэг хийх, задлан шинжилгээ хийх боломжтой байдлаар бичиглэлийг хийж цэгцэлсэн байдлыг 2ФИ1:К23А Механик хөдөлгөөний тухай мэдлэгээ хэрэглэх  Янз бүрийн хөдөлгөөнөөс механик хөдөлгөөнийг ялгах байдлыг  Биеийн явсан зам, хугацаа, хурдны холбоог ашиглаж тооцоо хийх байдлыг  Хурдны тодорхой тоон утгыг утгачилан хэлэх байдлыг  Хурдан удаан ба хурд гэсэн ухагдахууныг ялгах байдлыг  Биесийн хөдөлгөөнийг хурдаар нь жиших байдлыг 2ФИ1:К3 Оршин байхын тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Үзэгдэл юмсын тухай өөрийн ойлгоцод гарч байгаа өөрчлөлтийг өөрөө хянах, өөрийгөө үнэлэх байдлыг  Эзэмшсэн мэдлэг чадвараа өөрийн үйл ажиллагаандаа бүтээлчээр хэрэглэх, ашиглах байдлыг 2ФИ1:К31 Мэдээлэл олж авах, мэдлэгээ арвижуулах  Физик ухагдахуун ба ахуйн хэллэгийн талаар эрэгцүүлэл хийсэн байдлыг
  • 2.
     Янз бүрийнмашин, онгоц, амьтан, тамирчдын хурдны талаар мэдээллийн хэрэгслээс нэмэлт мэдээлэл авч түүнийгээ илэрхийлэх байдлыг 2ФИ1:К32 Өөрийн мэдлэг чадварт гарч буй ахиц өөрчлөлтөө мэдрэх  Физик юмс, үзэгдэл, хөдөлгөөний талаар өөрийн танин мэдэхүйд гарсан өөрчлөлт, мэдлэгээ илэрхийлэх чадварыг 2ФИ1:К33 Амьдрал ахуйд мэдлэгээ ашиглах  Байгалийн үзэгдлүүдийн учрыг таних, улам ихийг мэдэх хүсэл эрмэлзлэл, сонирхол хэр байгааг  Гудамжны хөдөлгөөнд оролцох үед болгоомжилбол зохих зүйл, зам хөндлөн гарахдаа анхаарах тооцох шаардлага байдгийг ярилцаж биелүүлэх 2ФИ1:К4 Нийгэмшин амьдрахын тулд суралцахуйг үнэлэх даалгавар нь  Бусадтай хэрхэн хамтран суралцаж байгааг, өөрийн ажил үүргээ хэрхэн зохион байгуулж, хуваарилж байгааг 2ФИ1:К41 Өөрийн санал бодлоо үндэслэн хамтран ажиллах  Эргэлзэж буй асуудалдаа бусдаас хэрхэн зөвлөгөө авч байгаа 2 байдлыг Физикийн суурь боловсролын үнэлгээг ашиглан эмхтгэв
  • 3.
    Физикийн шинжлэх ухаанюуг судладаг вэ? 1. Эргэн тойрондоо явагдаж байгаа үзэгдэл, өөрчлөлтүүдээс 4-г бичээрэй. 2. Хүний оролцоотой явагдаж байгаа үзэгдэл, өөрчлөлтүүдээс 2-ыг тухай 3 Физик бичээрэй. 3. Хүн байгалийн ашиг шимийг зохистой ашиглахын тулд ямар багаж тоног төхөөрөмж зохион бүтээсэн бэ? 4. Физик нь . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . судладаг шинжлэх ухаан юм. 5. Физикийн шинжлэх ухаан ямар шинжлэх ухаануудтай холбогдож тэдгээрийн суурь болдог вэ? 6. Физик үзэгдлийг нэрлээрэй. а. хөнгөнцагаан б. халбага в. секунд г. буцлах 7. Хүснэгтийг нөхөөрэй. Физик үзэгдэл Жишээ Механикийн Дулааны Цахилгааны Соронзон Дууны Гэрлийн 8. Бөмбөг өнхөрөх, тугалга хайлах, дуу тархах, аянга, одод анивчих, гэрэл гарах, чийдэн асах, цуурай холдох, цас хайлах, зомгол хөвөх, цагийн зүү эргэх, үүл нүүх,
  • 4.
    ус буцлах, шувуунисэх, цахилгааны утаснаас оч үсрэх зэрэг үзэгдлүүдийг өгөгдсөн хүснэгтэнд ангилан байрлуул. ме ханикийн дулааны цахилгааны дууны гэрлийн Физик бие 9.Дараах зүйлсийн аль нь физик бие вэ? Үзэг, харандаа, хөнгөнцагаан, онгоц, лааны тос, шил, аяга, хартугалга 10. Бичигдсэн зүйлүүдийн аль нь бодис вэ? Дэвтэр, цаас, шохой, цонх, шил, бензин, ус, ширээ, төмөр, хонь, мөнгө 11. Зурагт үзүүлсэн биеийг ямар бодисоор хийж болох вэ? 12. Дээрх зурагт үзүүлсэн биеийг ямар бодисоор хийж болохгүй вэ? 13. Нэг ижил бодисоос тогтсон гурван өөр физик биеийн нэрлэнэ үү. 4 Бодисын нэр Биеийн нэр 1-р бие 2-р бие 3-р бие 14. Төмөр зам, хартугалга, дуу авиа, цасан шуурга, спирт, хөнгөнцагаан, сар, хутга, гэрэлтэх, цас орох, нисдэг тэрэг, буцлах, буудах, нефть зэргийг өгөгдсөн хүснэгтэнд ангилж бичнэ үү. Физик бие Бодис Үзэгдэл БИЕ: БОДИС: ДҮГНЭЛТ: ДҮГНЭЛТ:
  • 5.
    Бодисын бүтэц, бөөмсийнхөдөлгөөн, бөөмсийн харилцан үйлчлэл, бодисын төлөв 5 15. Хүснэгтийг бөглөөрэй. Бодисын төлөвүүд хатуу шингэн Хий Шинж чанар Бөөмсүүдийн байрлал 16. Аягатай усыг тавганд хийхэд ямар шинж нь өөрчлөгдөж, ямар нь өөрчлөгдөхгүй вэ? Дүгнэлт: ................................................................................................................................... ........................................................................................................................................... 17. 5 л-ийн хоёр савыг нэгэнд нь 6л ус, нөгөөд нь 1л агаар хийж болох уу? Яагаад? 18. Хий, шингэн, хатуу биеүдийн молекулуудын хөдөлгөөн ялгаатай юу? 19. Зөв харгалзуулна уу. I. Агуулж буй саваа ямагт дүүргэж оршдог II. Урсамтгай III. Диффуз хамгийн удаан явагддаг А. Хатуу Б. Шингэн В. Хий 20. Зөв харгалзуулаарай. I. Тодорхой эзэлхүүнгүй II. Агуулж буй савныхаа хэлбэрийг дагадаг III. Тодорхой хэлбэр дүрстэй
  • 6.
    6 А. Хатуу Б. Шингэн В. Хий Ажиглалт ба хэмжилт 21. Хүснэгтийг нөхөөрэй. Ашиглах багаж Нэгж Урт 1м=100см 1000м=1км Цаг хугацаа 1секунд 1цаг= 60мин 1цаг=3600с Масс 1кг=1000гр 1000кг=1т Эзэлхүүн 1м3=0.001дм3 1дм3=1л 1л=1000мл Температур 10С Цельс 22. Анхааралтай ажиглаарай. 23. Зурагт үзүүлсэн багажуудыг нэрлээрэй. 2) 3) 1) 4) 5) 24. А. багажийн нэр Б. зориулалт В. хэмжих хязгаар Г. хуваарийн үнэ (нарийвчлал) A .Б В Г
  • 7.
    7 25. А.багажийн нэр..................... Б. Зориулалт................................. В. хэмжих хязгаар.................. Г. хуваарийн үнэ (нарийвчлал) ............................................ 26. Дараах үгнүүдийг зөв дараалалд оруулж бичээрэй. Байгалийг судлахын тулд . . . . . (нэгтгэн дүгнэх, ажиглалт хийх, үнэн зөвийг туршлагаар шалгах, хэмжих, таамаглал дэвшүүлэх, баримт болон мэдээлэл цуглуулах) 27. Дараах хэмжилтүүдийг хийхэд ямар багажуудыг ашиглах вэ? Хэмжилт Багаж Номын зузаан Хүний биеийн халуун Шингэний эзэлхүүн 1 ширхэг үсний өргөн Дэлгүүрээс мах худалдан авах 28. Өөртөө байгаа шугамыг ашиглан Физикийн номныхоо урт, өргөн, зузаан гурвыг хэмжиж дэвтэртээ тэмдэглээрэй. 29. Энэ гурвын алинаар нь хэмжилтийг илүү нарийвчлалтай хэмжих вэ? Яагаад? 30. Шугам, төмөр туузан урт метр, штангенциркуль гурвын алинаар нь хэмжилтийг илүү нарийвчлалтай хэмжих вэ? 31. Гэртээ байгаа багажуудын хуваарийн үнэ ба хэмжих хязгаарыг хүснэгтэнд бичнэ үү. ДҮГНЭЛТ: ДҮГНЭЛТ:
  • 8.
    Багаж Хуваарийн үнэХэмжих хязгаар 8 Ус буцалгагч Халууны шил Хүүхдийн угж Туузан метр 32. Шагайны эзлэхүүнийг яаж олох вэ? Механик хөдөлгөөн 1. Зургийг ажиглаарай. Хөдөлж байгаа болон тайван байгаа биетийг нэрлээрэй. 1 2 3 4 2. Онгоцонд сууж яваа хүнийг ямар тохиолдолд хөдөлж байна, ямар үед нь тайван байна гэж хэлж болох вэ? Тайван байна Хөдөлж байна 3. Бие механик хөдөлгөөн хийж буй эсэхийг өөр биетэй . . . . . . . . . . . . мэднэ. 4. Цэлмэг шөнийг бодвол үүлтэй шөнө сарны хөдөлгөөн хурдан юм шиг ажиглагддаг. Яагаад? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... .............................................. 5. Цэлмэг тэнгэрт нисэж яваа онгоцны цонхоор хараад онгоц урагшилж байгаа эсэхийг тодорхойлж болдоггүйн учрыг тайлбарла.
  • 9.
    6. Гэртээ номуншиж суугаа сурагч ямар биетэй харьцуулахад хөдөлгөөнгүй тайван, ямар биетэй харьцуулахад хөдөлгөөнд орших вэ? Тайван байна Хөдөлж байна # # # # # # # # 9 7. Нэгжийн шилжүүлэг хийнэ үү. 45 мин = ? с 300 см = ? м 5 см = ? м 1.5 цаг = ? с 80 мм = ? м 3600с = ? цаг Хурд 8. Зураг дээрх 2 тэргэнцрийн үлдээсэн мөрийг ажиглаарай. Дүгнэлт: .................................................... .................................................... .................................................... .................................................... ................................................. 9.Хугацааны тэнцүү завсаруудад зүүнээс баруун тийш явж байгаа хоёр биеийн байрлалыг зураг дээр үзүүлэв. Аль нь хурдан хөдлөж байна вэ? + + + + + + + + + + + + 1. 2. 10. Хүснэгт нөхнө үү? Уртыг хэмжих багаж Юу хэмжиж болох 1. 2. 3. 4. 11. Хүснэгт нөхнө үү? Жишээ Энэ юуг илэрхийлж байна. 14,17-ийн түлхүүр 9Х12 хэмжээтэй зураг 17, 21-н инчийн зурагт 12. Хүснэгт нөхнө үү? Хугацаа хэмжих багаж Зориулалт 1. 2. 3. 4. 5.
  • 10.
    13. 1 жил=. . . хоног, 2 мин= . . . с, 3 цаг= . . . мин, 140 с= . . . мин . . . с, 5800 с= . . . цаг . . . мин . . . с 14. Амьсгал түгжих хугацаагаа хэмжиж үзнэ үү? м     км     10 15. Амьсгал түгжих 16. Хугацаа 1 2 3 4 5 Дундаж 17. 4 мөч= . . . мин . . . с 100 агшин = . . . с 50 дэнс = . . . с 18. Хичээл 8 цагт эхэлж 13 цаг 30 минутад дуусав. Хичээл 40 минут явагдлаа. Дээрх хоёр өгүүлбэр юуг илэрхийлж байна вэ? 19. Ангийнхаа эрэгтэй хүүхдийн дундаж өндөр, мөн эмэгтэй хүүхдүүдийн дундаж өндрийг олно уу? Ангийн нийт хүүхдийн дундажийг яаж олох вэ? 20. Дараах хурдуудыг өөр нэгжээр илэрхийлээрэй. 1000 м м с км км 72 ? км ц с ц м с с м с ц  108 ? 10 10 36 36 3600 36 36  21. Дараах хурдуудыг өөр нэгжээр илэрхийлээрэй. 0.001 30 ? км ц м м м с км 1 км ц с км ц ц ц с 5 ? 54 36 10 15 3600 15 15   22. Доор заасан хөдөлгөөнүүдээс аль нь жигд ба жигд биш хөдөлгөөн вэ? А. Ханын цагийн дүүжин Б. Цахилгаан шат В. Онгоц замаар гүйж хөөрөх 23. Вагоны дотор түүний хөдөлгөөний чиглэлд болон хөдөлгөөний эсрэг чиглэлд хоёр хүн явна. Энэ 2 биеийн аль нь дэлхийтэй харьцангуй их хурдтай явах вэ?
  • 11.
    24. Сургуулиас гэрхүртэл 900м болно. Сурагч энэ замыг 15 минутын хугацаанд явсан 11 бол түүний хурдыг тодорхойлоорой. Өгсөн нь: Бодолт: S=900м 15мин=15*60с=900с t=15мин S t   олох нь: м с м    с 1 900 900 ?   25. Дугуйчин 10 минут хугацаанд 3 км зам явсан бол түүний хурдыг тодорхойлоорой. 26. 5м/с хурдтай дугуйчин 250м замыг ямар хугацаанд явах вэ? 27. Дэлхийн хиймэл дагуул 7900м/с хурдтай хөдлөнө. Дагуулын ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü траекторийн урт 42660км бол дагуул ямар хугацаанд 1 бүтэн тойрох вэ? 28. Дэлхий 30км/с дундаж хурдтайгаар нарыг тойрон ºãñºí íü îëîõ íü хөдлөнө. 1 цагийн туршид дэлхий өөрийн орбитоор ямар замыг яаж өнгөрөөх вэ? ºãñºí íü îëîõ íü
  • 12.
    29. Сансрын автоматстанц 34 цагт 380000 км нисэж, сарны гадаргууд буув. Дагуулын дундаж хурдыг тодорхойл. 30. Дэлхийг эргэх хурд олгохын тулд дэлхийн ºãñºí íü îëîõ íü хиймэл дагуулыг ямар чиглэлд харван гарах вэ? Учрыг тайлбарла: 31. Галт тэрэг цагт 80 км хурдалж зогсолтгүй 3ц15мин явна. Энэ хугацаанд галт 12 тэрэг ямар зам туулсан бэ? 32. Галт тэрэгний хурд 60км/ц байв. 1,5 цагт ºãñºí íü îëîõ íü тэрэг ямар зам туулах вэ? 33. 450км/ц хурдтай нисэх онгоц 1350км газрыг хэдэн ºãñºí íü îëîõ íü минутанд туулах вэ? 34. Гэрэл 300000км/с хурдтай явж, нарнаас дэлхийд ºãñºí íü îëîõ íü 500 секундын дараа ирдэг бол нар дэлхийн хоорондох зайг тооцоолно уу. Өгсөн нь Олох нь
  • 13.
    13 35. Хүснэгтийггүйцээж бөглөөрэй. Физик хэмжигдэхүүн Зам Хугацаа Хурд Үсэг Дуудлага ээс Нэгж Томъёо Багаж спидометр 36. Нэг нь 36км/ц хурдтай, нөгөө нь 15м/с хурдтай явж байгаа хоёр биеийн хурдыг жишнэ үү. ºãñºí íü îëîõ íü 37. Морьтой хүн 20 мин-д 2.5км зам туулсан бол хурд нь хэд вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 38. Шүхэрчин 2мин 10с хугацаанд 650м доошилсон бол ямар хурдтай бууж байна вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 39. Тийрэлтэт онгоц 25с - д 9км зайд нисдэг, онгоцны дуу 4с-д 7800м зайд тардаг бол онгоц, дуу хоёрын хурдыг жишнэ үү. 40. Цахилгаан шат 1.5м/с хурдтайгаар 30м доош ºãñºí íü îëîõ íü буухад хичнээн хугацаа зарцуулах вэ? ºãñºí íü
  • 14.
    îëîõ íü 41.Кранаар ачааг 0.8м/с хурдтай өргөж, 0.5 мин – д барилга дээр гаргасан бол 14 барилгын өндөр хэд байсан бэ? 42. Борооны дусал 4м/с хурдтай унав. Энэ дусал 3км ºãñºí íü îëîõ íü өндрөөс ямар хугацаанд унах вэ? 43. Пуужин 8км/с хурдтайгаар 5 мин – д ямар өндөрт ºãñºí íü îëîõ íü хөөрөх вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 44. 600км/ц хурдтай онгоц Улаанбаатараас 8 цаг 30 минутад 720 км зайтай орших Хөвсгөл үрүү гарав. Хэдэн цагт онгоц Хөвсгөлд очсон байх вэ? 45. Нэг машин 12м/с хурдтай 10 мин – д явсан замыг ºãñºí íü îëîõ íü хоёрдугаар машин 25 мин – д явав. Хоёрдугаар машины хурдыг ол. ºãñºí íü
  • 15.
    Биеийн ерөнхий шинжчанар îëîõ íü 1. Жигнүүр, туухай, биеийн тусламжтайгаар биеийн массыг ол .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 2. Шүдэнзний хайрцагны эзлэхүүнийг тодорхойл. Эзлэхүүний хэмжээг см3, м3 Нэгж км м см мм 1км 1м 1см 1мм 15 ба мм3 нэгжүүдээр тодорхойл. ºãñºí íü îëîõ íü 3. Шингэний эзлэхүүнийг ямар багажаар хэмждэг вэ? ................................................................................................................................... 4. Машин гэнэт тооромзловол дотор нь байгаа зорчигч хаашаа хөдлөх вэ? Учрыг тайлбарла 5. " Си " системд уртын үндсэн нэгж . . . юм. а.см b.м c.км d.мм 6. Хүснэгтэнд өгөгдсөн нэгжийн хооронд шилжүүлэг хийнэ үү? 7. 2 инч= . . . см, 5 фут= . . . см, 10 миль= . . . см 8. " Си " системд хугацааны нэгж . . . юм.
  • 16.
    а.Цаг b.минут c.хоногd.секунд 9. Дүүжинт цаг бол хугацааг секундын нарийвчлалтай хэмжсэн анхны цаг байлаа. Дүүжингийн зарчмыг Г.Галилей нээсэн хэдий ч анхны дүүжинт цагийг 1667 онд . . . . . . . бүтээжээ. 10. кг, с, м3, г, л, мин, км, см3, дм, мг, м, мл нэгжүүдийг хүснэгтэнд бичнэ үү? Физик хэмжигдэхүүн Нэгж 11. 15 мл = . . . см3, 0,5 м3 = . . . л, 2 л = . . . мл, 2 м3 = . . . см3, 4 дм3 = . . . л, 3 дм3 = . . . м3 , 2 л = . . . см3 12. Гүйж яваа хүн гэнэт зогсож чадах уу? Яагаад Бодис Бодисын нягт Эзэлхүүн Масс Ус . . . г/см3 100 см3 0,1 кг Сүү 1030 кг/м3 2 л . . . кг Бензин 0,7 кг/л . . . 35 г Зэс 8,9 г/см3 . . . дм3 17,8 кг Хөнгөнцагаан . . . г/см3 100 дм3 270 кг V   c.  V  m 16 13. " Си " системд массын нэгж . . . юм. а. кг b. г c. тонн d. мг 14. Хүснэгт нөхнө үү? Физик хэмжигдэхүүн Юуг илэрхийлдэг тэмдэглэгээ нэгж Хэмжих арга Урт t Инерцит чанарыг М3 Математик арга ареометр 15. Хүснэгтийн дутуу нүдийг бөглөнө үү? 16. Нягтыг олох томьёог нэрлэнэ үү? а. m   b. V m 17. Масс хэмжих багаж . . . . . . . . . . юм. 18. 4,5 т= . . . кг, 200 г= . . . кг, 4 г= . . . мг, 4 лан= . . . г, 2 цэн= . . . г, 4 карат= . . . г 19. Цэн, лан, карат нэгжийг г-аар илэрхийлэн цээжилж шалгуулна уу? Доогуур нь зурах /аав, ээж, ах, эгч/_______________/гарын үсэг/__________/нэр/ 20. Алтны нягт 19,3 г/см3 гэдгийн физик утгыг тайлбарлана уу?
  • 17.
    .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... .................................................................................................................................... 21. Хөндий ширмэн бөмбөрцөгийн гаднах эзлэхүүн 200см3 масс нь 1,4кг байв. Хэрэв ширэмний нягт нь 700кг/м3 бол хөндийн бөмбөрцөгийн эзлэхүүнийг ол. 22. 2 цэнгийн мөнгөн бөгж, 26 каратын алтан бөгжний 17 аль нь хүнд вэ? 23. Янз бүрийн зүйлийг хэмжиж хүснэгтэнд бич. 24. Газрын зураг дээрх масштаб ямар учиртай вэ? Газрын зураг ашиглан монголын хамгийн баруун захын цэг Мааньт уулаас хамгийн зүүн захын цэг Модот хамар хүртлэх зайг олно уу? 25. Физикийн номныхоо урт, өргөн, зузааныг хэмж. Хэмжилтээ нэгтгэж бичнэ үү? Хэрэглэгдэх багаж Ажлын явц Хэмжилтийн дүн ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü Хэмжих зүйл 1-р хэмжилт 2-р хэмжилт 3-р хэмжилт 1. 2. 3. 4. 5. ºãñºí íü îëîõ íü
  • 18.
    Дека Д 101Деци Гекто г 102 санти Кило Мили Мега микро Гига Г 109 Нано н 10-9 Тера Т 1012 Пико п 10-12 Пета П 1015 фенто ф 10-15 Экса Э 1018 Атто а 10-18 18 26. Хүснэгтийн дутууг гүйцээнэ үү? 27. угтвар тэмдэглэл Тоон хэмжээ угтвар тэмдэглэл Тоон хэмжээ Нэгжийн угтварыг цээжилж багшдаа шалгуулна уу? _________________ 28. Нарны цаг хийцгээе. Картон цаасаар дугуй дүрс хийж цагны нүүр болгоно. Голд нь хурц үзүүртэй харандаа зоогоорой. Харандаагаа газарт зоон байрлуул. Цаг болгонд харандааны сүүдэр хаана тусаж байгааг тэмдэглэ. Цагныхаа нүүрийг газар байрлуулах хэрэгтэй. Туршиж үзээд саналаа бичнэ үү? Ажиглалтын тэмдэглэл: 29. Крантнаас дусалж буй усны дуслыг ажиглаарай. Минутанд хэдэн дусал гарч байгааг тоолоорой. Хугацааг хэмжиж болох уу? 30. Секундын зүүтэй цаг ашиглан 10 удаа судас цохиход хэдэн секунд өнгөрч байгааг хэмж. Цохилолтын тоо Хугацаа Дундаж хугацаа 1 10 2 10 3 10 4 10 31. Усны машин ямар хөдөлгөөн хийсэн бэ? 32. Бие хөдөлгөөнөө эсвэл тайван байдлаа хадгалахыг эрмэлздэг чанарыг . . . гэнэ. 33. Дэвтрээ налуулж тавиад балаа, балны дотрыг өнхрүүлээд үз. Налуугаас буугаад аль нь зогсох хүртлээ их зам явав. Юу ашиглав Юуг хийв Ямар үр дүнд хүрэв
  • 19.
    Ямар учир шалтгаанааруг үзэгдэл явагдав 34. Тээврийн хэрэгслээр явахад хамгаалалтын бүс хийхийн ач холбогдол юу вэ? 35. Хүн хол харайхын тулд яагаад гүйдэг юм бол? 36. 1ш цагаан будааны массыг яаж олох вэ? 37. Тэгш өнцөгт хэлбэртэй модон, төмөр эсвэл хөнгөнцагаан биеүдээс сонгон авч нягтыг тодорхойл. Хэмжилтээ нягтын хүснэгттэй тулгаж шалгана уу. Хэмжилтийн үр дүн: 19 Тооцоолох нь: 38. Хуваартай сав жинлүүр (дэнс) ашиглан усны нягтыг ºãñºí íü îëîõ íü олно уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Тооцоолох нь: ºãñºí íü îëîõ íü
  • 20.
    39. Төмсний нягтыгтодорхойлно уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Тооцоолох нь: 40. 1000 кг/ м3 = . . . г/см3, 2,5 г/см3 = 20 ºãñºí íü îëîõ íü . . . кг/ м3, 11300 кг/ м3 = . . . кг/л, 1030 кг/ м3 = . . . кг/дм3, 46. Физикийн кабинетийн доторх агаарын эзлэхүүнийг ол. 47. 20х15х10 см хэмжээтэй хайрцагт 5 дм3 эзлэхүүнтэй элс ºãñºí íü îëîõ íü хийвэл хэчнээн хэмжээний элс багтахгүй үлдэх вэ? ºãñºí íü
  • 21.
    48. 50 см2суурын талбайтай 12 см өндөртэй цилиндрийг өндрийн нь 1/3 хүртэл усанд дүрвэл хэчнээн хэмжээний усыг түрэх вэ? 49. Манай орны цэнгэг нууруудын дотроос хамгийн том нь болох Хөвсгөл нуурын усан мандлын талбай 2770 км2 дундаж гүн нь 138 м бол нуурын багтаамжийг ол. 50. Шалны талбайн 1 м2 тутамд 0,2 л будаг ордог бол ангийнхаа шалыг будахад хэчнээн будаг орохыг тооцоолно уу? 51. а. 1 кг хөвөн 1 кг төмөр хоёрын аль нь их эзлэхүүнтэй вэ? Яагаад? в. 1 л ус 1 л спирт хоёрын аль нь хүнд вэ? А. В. 52. Сүүний үйлдвэр 10 т сүүг худалдахдаа 1л тутмыг нь 500 төгрөгөөр эсвэл 1 кг-ыг нь 500 төгрөгөөр худалдахын аль нь ашигтай вэ? 21 îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü îëîõ íü ºãñºí íü
  • 22.
    Чулууг хийхээс өмнөЧулууг хийснээс хойш 22 Дүгнэлт: Бидний ахуй амьдрал дахь дулаан îëîõ íü 1. Гэртээ байгаа дулаан үүсгэгч ба хүлээн авагчдыг нэрлэж, дулааныг ямар аргаар авч байгааг тайлбарлан бичнэ үү. 2. Монголчууд хорхог хийж идэхдээ улайссан чулууг тулмандаа хийдэг. Хэсэг хугацааны дараа тулам бэлэн болсон байдаг. Доорх хүснэгтэнд халуун, хүйтэн, халсан, хөрсөн гэдэг үгсээс тохирохыг нь нөхөж бичээрэй. Бие Халж хөрсөн эсэх Чулуу Тулам 3. Болд хавтан дээр улайссан төмрийг тавьжээ. Ямар биеүдийн хооронд дулаан солилцол явах вэ? Аль нь дулааныг өгөх вэ? Аль нь дулааныг авах вэ? Энэ процесс хэдий хүртэл явагдах вэ? 4. Шүдэнзийг лааны дөлөөр эсвэл хайрцагных нь зуруулд хавирч асаадаг. Энэ хоёр тохиолдолд дулаан үүсгэх арга нь адилхан байх уу? 5. Манай улсад ямар ямар нүүрсний уурхай байдаг вэ? Нүүрс яаж үүсдэг вэ? Энд нарны гүйцэтгэх үүрэг юу вэ?
  • 23.
    6. Гурван аягандхалуун, бүлээн, хүйтэн ус хийж бэлтгэнэ. Баруун гараа халуун усанд, зүүн гараа хүйтэн усанд дүрж хэсэг хугацаанд байлгаж дасга. Одоо баруун гараа бүлээн устай аяганд дүрж, дараа нь зүүн гараа дүрэхэд ямар мэдрэмж төрж байгааг ажиглан ярилцана уу. 7. Биеийг хэр зэрэг халуун хүйтэн байгааг илэрхийлдэг физик хэмжигдэхүүнийг. . . . . . . . . . . . гэнэ. Үүнийг хэмждэг багажийг нэрлэнэ үү? 8. Моторын тосны шошгон дээр тэмдэглэсэн 600С гэж байгаа нь юу гэсэн үг вэ? Бодис -620С 600С 1200С 17000С 30000С Хөнгөнцагаан Хатуу Хий 23 9. Өгүүлбэрийн дутууг гүйцээнэ үү. а. Алт тасалгааны температурт . . . . . төлөвт байдаг бөгөөд . . . . температурт хайлж, . . . . . төлөвт шилждэг. б. Бензин 3000С температурт . . . . . төлөвт байдаг бөгөөд . . . . . . температурт конденсацладаг. 10. Дараах хүснэгтийн дутууг гүйцээнэ үү. Парафин Бензин Хоолны давсны уусмал Төмөр 11. Хувцасны шошгон дээр тухайн хувцсыг угаах температур, индүүдэх температур зэргийг бичсэн байдаг. Өөрсдийн хувцасны шошгоны тэмдэглэгээг тайлан уншиж, ямар төрлийн хувцасанд ямар шаардлага тавьж байгаа талаар ярилцана уу. 12. Хүснэгтийг нөхнө үү.
  • 24.
    Хуваарь Тэмдэглэгээ Хоорондынхолбоо 24 Цельс Фаренгейт Кельвин 13. Элсэн чихэр, ёотон, сод зэргийг усанд хийвэл температур нь өөрчлөгдөх болов уу? 14. Бага усны температурыг термометрээр хэмжих, их усны температурыг хэмжихийн алинд нь илүү зөв хэмжилт гарах вэ? 15. Шингэнт термометр ямар физик үзэгдэлд үндэслэж биеийн температурыг хэмждэг вэ? 16. Булгийн ус зун хүйтэн, өвөл халуун бүлээн юм шиг байдаг. Энэ нь өвөл температур нь их байна гэсэн үг мөн үү? 17. Тасалгааны термометр +180С, гудамжны термометр – 140С – ыг тус тус зааж байсан бол тасалгаа гудамжнаас хичнээн градусаар дулаан бэ? 18. Хуруу шилний амсарт савангийн уусмал түрхээд халуун усанд дүрэх, эсвэл алгаараа барьж халаая. Юу ажиглагдав. 19. Бөглөөтэй лонх эсвэл лаазыг яагаад галд хийхийг хориглодог вэ?
  • 25.
    20. Таглаагүй хуванцарсавыг хөргөгчийнд хийж нилээд хөргөсний дараа амсарт нь агаарын бөмбөлөг углаж, халуун устай саванд дүрнэ. Юу ажиглагдав. Лонхоо дахин хөргөгчинд хийвэл бөмбөлөг яах вэ? Дүгнэлт гарга. 21. Тарианы шилний таглаанд гуурс шургуулна. Тарианы шилэнд ус дүүртэл хийгээд гуурсан дахь усны түвшинг тэмдэглэнэ. Гарынхаа алганд атгаад ажиглаарай. Юу ажиглагдаж байна вэ? Бид шингэнт термометр хийлээ. 22. Ундаатай лонхны дээд талд яагаад зай үлдээдэг вэ? 23. Хол замд машинаар явахад дугуйн хийг бага зэрэг сулладаг. Үүний учир юу вэ? 24. Утсан хөгжмүүдийг дулаан барнаас хүйтэнд гадагш авч гарахын өмнө утаснуудыг нь бага зэрэг сулруулдагын учир юу вэ? 25. Хүний шүд дентин гэдэг хатуу бодисоос тогтдог бөгөөд түүний гадаргуу хатуу боловч хэврэг эмаль (паалан) – аар бүрхэгдсэн байдаг. Халуун цай хоолны дараа хүйтэн юм уух, эсвэл хүйтэн юм уусны дараа халуун юм уухад шүд яагаад гэмтдэг вэ? 25
  • 26.
    26. Дэлхий дээрхамгийн халуун газрын нэг болох Сахарын цөлд хад чулуу түргэн бутарч элс, жижиг чулуу болж хувирдаг. Элсэн цөлийн өдөр шөнийн температурын ялгаа ямар нөлөө үзүүлдэг вэ? 27. Төмөр замын зам төмөр хоорондоо завсартай байдаг. Энэ нь галт тэрэгний дуу чимээг ихэсгэх сөрөг талтай баймаар. Гэтэл яагаад завсартай хийдэг юм бол. 28. Өвөл яагаад засмал зам эвдэрдэг вэ? 29. Шонгуудын хоорондох утасны шугамыг сулавтар татдаг учраас унжиж байдаг. Энэ нь ямар учиртай юм бол. 30. Зарим үед гудамжаар явж байгаа машины дугуй хагардаг. Үүний учир юу вэ? 31. Зузаан ханатай шил саванд халуун ус хийхэд яагаад хагардаг вэ? 32. Хадан хясаа зуны цагт нарны илчээр их халж, шөнө хурдан хөрдөг. Энэ нь чулууны бөх бат чанарт хэрхэн нөлөөлөх вэ? 33. Одон бөмбөг хонхойвол халуун усанд хийдэг. Яагаад вэ? 26
  • 27.
    34. Цэвэр усныхоосон сав аваад завсраар нь агуур гаргахгүйн тулд таг эсвэл зоосон мөнгийг сайн норгоод амсар дээр нь сул тавъя. Хоёр алгаараа усны савыг бариад ажигла даа. Таг хөдлөж байна уу? 35. Шаар үлээгээд хөргөгчинд хийгээрэй. Хэсэг хугацааны дараа хэмжээ нь өөрчлөгдөх болов уу? 36. Шил аягыг хагалахаас болгоомжилж дотор нь металл халбага дүрж дараа нь халуун цай хийдэг. Яагаад? 37. Жижиг лааз (консервын) – ыг халуун усаар зайлаад хулдаасан дээр доош нь харуулан тавиарай. Хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа ямар үзэгдэл болсон бэ? 27 38. Процесс бүрийг нэрлэн бич.
  • 28.
    Хийн төлөв Хатуу төлөв Шингэн төлөв Шингэн төлөв Хатуу төлөв Хийн төлөв 39. Аягыг халуун хүйтэн усны алинд нь угаавал түргэн хатах вэ? 40. Буузыг жигнүүрээс гаргаад сэвдэгийн учир юу вэ? 28 41. Бороо цас орох учир юу вэ? 42. Цас ба мөндрийн ялгааг бодоод ямар процессын дүнд үүссэн байж болох талаар таамаглал дэвшүүлж ярилцана уу. 43. Өвлийн цагт гадаа өлгөсөн нойтон хувцас эхлээд хөлдөнө. Гэвч хэсэг хугацааны дараа хатсан байдаг. Үүний учрыг тайлбарла. 44. Усанд ороод гарахдаа жихүүцдэгийн учир юу вэ?
  • 29.
    45. Өвлийн цагтцас мөс тээвэрлэж хотын гудамжны мод зүлгэн дээр овоолох нь бий. Гэтэл түүний ихэнх хэсэг нь урь унахаас өмнө алга болдог. Энэ ямар үзэгдэлтэй холбоотой вэ? Хүмүүсийн хийсэн хөдөлмөрийн талаар юу хэлмээр байна. 46. Зуны өглөө өвсний толгойд шүүдэр унасан байхыг олонтаа харсан биз дээ. Яагаад шөнө шүүдэр унадаг вэ? 47. Цаасан хайрцаг хийж дотор нь 1/3 – д нь ус хийж лааны дөл дээр барь. Яагаад 29 цаасан хайрцаг шатахгүй байна вэ? 48. Өвлийн цагт овоолсон цас багассаар аажимдаа алга болдог учрыг тайлбарлана уу. 49. Өвөл цагт гадаа байгаа мод, төмрийн алийг нь барихад илүү хүйтэн санагддаг вэ? Зун яах бол яагаад? 50. Хэрэв мод ба чулуугаар барьсан байшингийн хананы зузаан ижил бол ямар байшин нь дулаахан байх вэ? 51. Хоол буцалгадаг сав яагаад шаазан биш металл байдаг вэ?
  • 30.
    52. Яагаад шувууөвөл өдөө дэрвийлгэдэг вэ? 53. Цонхыг 2 давхар шилтэй хийхийн оронд 2 давхартай тэнцэх зузаантай нэг шилээр хийвэл дээргүй юу? 54. Өвлийн ноосон цамцыг том алхамтай нэхдэгийн учир юу вэ? 55. Өвөл уужим ба бариу гутлын аль нь хөлийг их дааруулдаг вэ? Яагаад? 56. Үстэй дээл дулаацуулж байна гэж ярьдаг. Энэ илэрхийлэл зөв үү. Хэрэв мөсийг тасалгаанд оруулж үстэй дээлээр хучвал мөс яах бол? 57. Яндангийн таталт юунаас хамаардаг вэ? 58. Байшингийн халаалтын шугамыг яагаад цонхны доор хийдэг вэ? 59. Халуун сав цай хоолыг халуунаар нь хадгалж байдаг. Энэ саванд мөс эсвэл зайрмаг хийвэл энэ нь хайлуулахгүйгээр хадгалж чадах болов уу? 60. Өрөөний хаалганы дээд ба доод хэсэгт лаа барин дөлийг нь ажиглана уу. Дөл хаашаа хийсч байна вэ? 30
  • 31.
    61. Халсан агаарынурсгалаар байгалийн олон үзэгдэл илэрдэг. Үүнээс нэрлэнэ үү. 62. Шилэн хоргонд хүжийг асааж хийгээд битүү таглаж, хийн урсгалыг утааны хөдөлгөөнөөр ажиллаж, зургаар илэрхийл. Хий ба шингэний ийм эргэлтийг . . . . . . .гэнэ. 63. Гал тогооны тааз яагаад амархан бохирддог вэ? 64. Байшингийн ханыг нүхтэй блокоор хийдэг. Үүний учрыг тайлбарла? 65. Ус агаараас нягт ихтэй атал үүл яагаад унахгүй тэнгэрээр хөвөөд байдаг вэ? 66. Хар өнгийн болон цагаан өнгийн цаасаар хайрцаг хийж бага зэрэг ус хийж доороос нь тус бүрийг лаагаар халаа. Аль савтай ус түрүүлж халах вэ? 67. Сүү зөөдөг машиныг яагаад цагаанаар буддаг вэ? 68. Халуун савны дотрын гадна ба дотор талыг гялгар гадаргаар хучсан байдаг. Үүний учир юу вэ? 31
  • 32.
    69. Хөргөгч яагаадцагаан цайвардуу өнгөтэй байдаг вэ? 70. Яагаад цэлмэг шөнө үүлтэйгээсээ хүйтэн байдаг вэ? 71. Цастай үед хүний царай түлэгдэж борлодгийн учир? 72. Яагаад хүмүүс зун цагаан өнгийн хувцас өмсдөг вэ? 73. Нарны гэрлийг толинд тусгахад толь яагаад халдаггүй вэ? 74. Модон байшинг хөөсөнцөр хавтангаар яагаад доторлодог вэ? 32 75. Хүснэгтийг нөхнө үү. Дулаан дамжуулах арга Дулаан дамжуулал Конвекц Цацаргалт Тодорхойлолт Жишээ
  • 33.
    33 Туршилт Хэрэглээ 76. Байшин барилгын дулаан алдагдлыг яаж багасгах вэ? 77. Хоол чанадаг сав суулгыг металлаар хийдгийн учир юу вэ? 78. Ямар учраас цахилгаан гагнуурын алхны ишийг модоор хийдэгвэ? 79. Төмөр алх модон ишнээсээ хүйтэн юм шиг байдгийн учир юу вэ? Ямар нөхцөлд алх, иш хоёр адилхан халсан санагдах вэ? 80. Суурь машин дээр боловсруулсан гонзгой эдлэлийг хурдан хөргөхийн тулд зузаан болд суурь дээр тавьдаг. Үүний учрыг тайлбарла. 81. Паалантай данхыг удаан хэрэглэх тутам түүнд ус удаан буцалдаг. Яагаад тэр вэ? 82. Вакуумд дулаан дамжуулалтын замаар дулаан дамжих болох уу? 83. Мөс, цас хоёрын аль нь илүү дулаан дамжуулалттай вэ? Яагаад цасаар хучсан тариа хөлддөггүй вэ?
  • 34.
    84. Лааны дөлөндхажуу талаас нь алгаа ойртуулахад түлдэггүй атлаа дөлний дээрээс ойртуулж болдоггүйн учир юу вэ? 85. Ямар учраас түүдэг галын утаа дээшээ хөөрдөг вэ? 86. Ямар учраас өглөө эрт буюу шөнө онгоцоор нисэхэд бартаа, займчих бага 34 байдаг вэ? 87. Ямар учраас шувуу далавчаа дэвэлгүй нисэж чаддаг вэ? 88. Хүнсний зүйлийг хөргөхийн тулд түүнийг мөсөн дээр буюу мөсөн доор хаана тавивал зохих вэ? 89. Халааж байгаа усны 0 t ыг хэмжихийн тулд түүнийг хутгадгийн учир юу вэ? 90. Ямар учраас халаалтын радиаторыг цонхон доор байрлуулдаг вэ? 91. Вакуум дотор конвенцийн замаар дулаан дамжиж болох уу? 92. Цацралын замаар вакуумд дулаан дамжиж болох уу? 93. Цахилгаан чийдэнд хүрэлгүйгээр гараа ойртуул. Чийдэнг богино хугацаагаар асаахад гар шууд дулааныг мэдэрнэ. Чийдэнг унтраагаад гараа хүргэж үзэхэд шил нь халж амжаагүй байдаг. Ямар замаар чийдэнгийн улайссан утаснаас дулаан гарт дамжсан бэ? 94. Нар дулаан дамжуулах гурван хэлбэрийн ямраар нь дэлхий ба бусад гаригуудад дулаанаа шилжүүлдэг вэ?
  • 35.
    95. Жилийн 4улиралын ямарт нь яах гэж жимсний цэцэрлэгт түүдэг гал асаадаг вэ? 96. Агаарын бөмбөлөг зуны өдөр үүлний сүүдэрт орвол түүний нислэгийн өндөр 35 өөрчлөгдөх үү? 97. Мөсний өөдөс дулааны цацрал үүсгэгч болох уу? 98. Ямар учраас зуны өдөр усан сангийн усны 0 t бага, эрэг дээрх элсний 0 t их байдаг вэ? 99. Хүснэгт нөхнө үү? Дулааны үүсгүүр Энергийн хувирал Плитка Цахилгаан энерги дулааны энергид 100. Биеийг хэр зэрэг халуун хүйтэн байгааг илэрхийлдэг физик хэмжигдэхүүнийг ......................... гэнэ. Үүнийг хэмжих багажийг нэрлэнэ үү. 101. 3ш тарианы шилний таглаанд гуурс шургуулна. Тарианы шилэнд 3 өөр өөр өнгийн шингэн дүүртэл хийгээд таглаж халуун усанд хий. Юу ажиглагдаж байна вэ? Шингэнүүдээ буцаагаад хүйтэн усанд хийвэл гуурсан дахь шингэний багана яаж өөрчлөгдөх вэ? Шингэн Халуун ус Хүйтэн ус дүгнэлт 1 сав 2 сав 3 сав 102. Процесс бүрийг нэрлэн бич. Шингэн төлөв Хатуу төлөв Хийн төлөв
  • 36.
    103. Зарим бодисынхайлах буцлах температур Дээрх хүснэгт ашиглан дутууг гүйцэнэ үү? Бодис Хайлах t0 Буцлах t0 Бензин -600С 70-2050С Төмөр 15350С 27500С Лааны тос 540С 350-4500С Хөнгөнцагаан 6600С 24670С Хар тугалга 3270С 17400С 104. Монголчууд боодог хийхдээ улайссан чулууг тулмандаа хийдэг. Хэсэг хугацааны дараа тулам бүлээн болсон байдаг. Доорх хүснэгтэнд халуун, хүйтэн, халсан, хөрсөн гэдэг үгсээс тохирохыг нөхөж бичээрэй. 36 Бие Халж хөрсөн эсэх Чулууг хийхээс өмнө Чулууг хийснээс хойш Чулуу Тулам 105. Төмөр, мод, зэс, шил, агаар эдгээр бодисуудыг дулаан сайн дамжуулах дарааллаар нь байрлуул. Жишээ гаргана уу? Дулаан сайн дамжуулдаг Дулаан муу дамжуулдаг 1. 1. 2. 2. 3. 3. 4. 4. 5. 5. 106. Нарнаас дулааны энерги бидэнд ямар замаар ирэх вэ? 1. Хийн урсгалаар - 2. Дулаан дамжуулалт - 3. . . . . . . . . Бодис - 620С 600С 1200С 17000С 30000С Бензин хатуу Хий Төмөр Лааны тос Хөнгөнцагаан Хар тугалга Дулаан дамжих арга Дулаан дамжуулал Конвекц Цацрал
  • 37.
    37 Тодорхойлолт Жишээ Туршилт Хэрэглээ 107. Хүснэгт нөхнө үү? 108. Чийдэн асаж байна. Энергийн хувиралыг нэрлэ. 109. Дотоод шаталтат хөдөлгүүрийн ажиллах зарчим. Бүтэц. 1. . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . ..6. . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. . . . . . . . . . . . . . . . 8. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ажиллах зарчим Нэрлэ. Ажиллах процесс I ээлж II ээлж III ээлж IV ээлж 110. Арьсны дулаан мэдрэх чадвар ямар онцлогтой болохыг дараах туршлагаар шалгая. Үүний тулд бидэнд халуун, бүлээн , хүйтэн устай 3 аяга хэрэгтэй болно. Баруун гараа халуун усанд зүүн гараа хүйтэн усанд дүрж хэсэг хугацаанд байлгаж дасга. Одоо 2 гараа нэгэн зэрэг бүлээн усанд дүрж ямар мэдрэмж төрж байгааг ажиглаж дүгнэ. 111. Модон жижиг 2 тайрдас, зэс буюу төмөр утас, цаасаар хийсэн зүү, лаа ашиглана. Модны жижиг 2 тайрдсыг 8-10 см зайд байрлуулж зэс буюу төмөр утасны нэг үзүүрийг нэг тайрдсанд шигтгэнэ. Утасны сул үзүүрийг нөгөө тайрдас дээр байрласан хадаас дээр тавиад хадаасны толгойд хатуу цаасаар хийсэн зүүг бэхлэнэ. Халаахад юу ажиглагдах вэ? Дүгнэлт хий. Дүгнэлт: Дүгнэлт:
  • 38.
    112. Савтай хүйтэнусанд хэсэг мөсийг хийгээд халаагуур дээр буцалтал нь халаа. Температурыг хэмж. Төлөв Температур Ажиглалт Мөс хайлж дуустал t0=? Буцлах үед t0=? 38 Дүгнэлт. Хайлах ба буцлах процессын үед температур ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ................................................ ............................................... Ус мөс Ус буцлах 113. Цаасан хайрцаг хийж дотор нь 1/3 хэмжээтэй ус хийнэ.Хайрцгаа лааны дөлөн дээр барь. Яагаад цаасан хайрцаг шатахгүй байна вэ? Ажиглалт Дүгнэлт 114. Ижил урттай төмөр утас ба мод хоёр гартаа бариад үзүүрийг нь нийлүүлж лааны дөлөн дээр бариад үзээрэй. Юу ажиглагдав? Дүгнэлт гарга. Ажиглалт Дүгнэлт 115. Шил савтай усанд модны үртэс хийгээд доороос нь лаагаар халаа. Ажигласан зүйлээ зургаар илэрхийл. Ажигласан зүйл Зураг Дүгнэлт 116. Шилэн хоргонд хүжийг хийгээд битүү таглаж хийн урсгалыг утааны хөдөлгөөнөөр ажигла. Зургаар илэрхийл. Хий ба шингэний ийм эргэлтийг . . . гэдэг. Ажигласан зүйл Зураг Дүгнэлт
  • 39.
    117. Хар өнгийнболон цагаан өнгийн цаасаар хайрцаг хийж бага зэрэг ус хийж доороос нь тус бүрийг лаагаар халаа. Аль савтай ус түрүүлж халах вэ? Дүгнэлт хий. Сав Ажиглалт Дүгнэлт 39 Хар Цагаан 118. Хүрд хийж наадацгаая. Зурагт үзүүлсэн шиг цаасан дээр спираль зурж гаднаас нь хайчилж даавуун утаснаас өлгө. Үүнийг ашиглан тасалгаанд дулаан дамжих урсгалыг шалгана уу? Учрыг тайлбарла. Дүгнэлт: 119. Шүдэнз асааж түүний хажуу талд дөлнөөс 1 см зайд өөр нэг шүдэнзийг ойртуулан барь. Юу ажиглагдав. Учрыг тайлбарла. Ажиглагдсан зүйл Дүгнэлт 120. Улирал яагаад солигддог вэ? Хэрэглэгдэх зүйл. Глобус, 3ш термометр, 100-150 Вт-ын ширээний чийдэн 1. Термометрийн нэгийг глобусын экватор дээр, хоёрдахийг нь экватор ба хойд туйл хоёрын хоорондох дундаж өргөрөг дээр, гуравдахийг нь хойд туйл дээр байрлуулаарай. Термометр тус бүрийн заалтыг тэмдэглэж авна. Чийдэнг глобусаас 50 орчим см зайд байрлуулж асаана. 5 минут тутамд термометр тус бүрийн заалтыг тэмдэглэж авна. Хэрэв хоёрдахийг нь экватор ба өмнөд туйл хоёрын хоорондох дундаж өргөрөг дээ р байрлуулбал термометрийн заалтууд ямар байх вэ? Тайлбарлаарай. № Термометрийн байрлал Туршилтын хугацаа Дундаж температур 1 дэх 5 минут 2 дэх 5 минут 3 дэх 5 минут 4 дэх 5 минут 5 дэх 5 минут 1 Экватор t0 t0 t0 t0 t0 2 Дундаж өргөрөг t0 t0 t0 t0 t0 3 Хойд туйл t0 t0 t0 t0 t0
  • 40.
    Хуваарь Тэмдэглэгээ Хоорондынхолбоо Цельс Фаренгейт Кельвин Хатуу Шингэн Хий 40 Дүгнэлт: 121. Хүснэгт нөхнө үү? 122. Таглаагүй хуванцар савыг хөргөгчид хийж нилээд хөргөсний дараа амсарт нь агаарын бөмбөлөг углаж халуун устай саванд дүр. Юу ажиглагдав? Лонхоо дахин хөргөгчинд хийвэл бөмбөлөг яах вэ?Дүгнэлт гарга. 123. Бодисын 3 төлвийн талаар юу мэдэх вэ? 124. Нарны гадаргуу 60000С температуртай байдаг. Үүнийг яаж хэмжих вэ? Сурах бичиг ашиглан өөрийн саналаа бичнэ үү? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 125. Аягыг халуун хүйтэн усны алинд нь угаавал түргэн хатах вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... .. 126. Халуун нартай өдөр гол ба нуурын усанд ороод гарсны дараа бие даардаг учир юу вэ? ....................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 127. Парыг цонхны доор байрлуулах учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 128. Уурын зуухны яндан өндөр байх учир юу вэ?
  • 41.
    ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 129. Хүйтэн өрөөнд хөл эхлээд даардаг учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 130. Дараах схемд тохирох жишээ гарга. 41 Цахилгаан энерги Дулааны энерги Өндөрт өргөгдсөн усны энерги Дулааны энерги Гэрлийн энерги Хөдөлгөөний энерги Гэрлийн энерги Цахилгаан энерги Хөдөлгөөний энерги Дулааны энерги Цахилгаан энерги Хөдөлгөөний энерги Гэрлийн энерги 131. Модон байшинг хөөсөнцөр хавтангаар яагаад доторлодог вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 132. Та нар гарынхаа алгыг хооронд нь үрээд үзээрэй. Ямар энергийн хувирал явагдав. 133. Халууны шилний ажиллах зүй тогтлыг тайлбарлана уу? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 134. Төмөр замын зам төмөр завсартай байдгийн учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 135. Шонгуудын хоорондох утасны шугамыг сулавтар татдаг учраас унжиж байдаг. Энэ нь ямар учиртай юм бол... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 136. Буузыг гаргахдаа сэвэх учир юу вэ?
  • 42.
    ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 42 137. Бороо цас орох учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ........................................................................................................................................ 138. Өвлийн цагт гадаа өлгөсөн нойтон хувцас эхлээд хөлдөнө. Гэвч хэсэг хугацааны дараа хатсан байдаг учрыг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 139. Цайг үлээхэд яагаад амархан хөрдөг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 140. Данхтай цай буцлахын өмнө яагаад чимээ гарган дуугардаг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 141. Өвөл үстэй дээл өмсөх учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 142. Халуун сав хүйтэнг хадгалах сав мөн үү? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 143. Бензин агуулах савыг яагаад цагаан өнгөөр буддаг вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 144. Байшин барилгын дулааны алдагдлыг яаж багасгах вэ? Саналаа илэрхийлнэ үү? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ Бидний эргэн тойрон дах цахилгаан ба соронзон Нейлон буюу торгоор хийсэн цамцыг, тэдгээрээс өөр даавуугаар хийсэн хувцастай шүргүүлээд тэр доор нь нийлүүлэхэд шаржигнах сонсогдох бөгөөд, харанхуйд бол бүдэг гэрэл гэрэлтэж үзэгддэг. Энэ үзэгдлийн учрыг тайлбарла. .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 1. Муурны үсийг сөргөн илэх хуурай үсийг самнах зэрэгт шажигнах дуу гарч, харанхуйд оч гялсхийнэ. Ямар учраас ингэж байна вэ?
  • 43.
    .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 2.Гартаа шилэн лонх ба арьсны өөдөс барьсан хүн эдгээрийг яаж 2 өөр цэнэгтэй болгох вэ? .......................................................................................................................................... .................................................................................................................................. 3. 2 бие хоорондоо үрэлдэх буюу шүргэлдэхэд аль нь цахилгаанжих вэ? .......................................................................................................................................... ..................................................................................................................................... 4. Цахилгаанжаагүй биед цахилгаан цэнэг байдаг уу? .......................................................................................................................................... ....................................................................................................................................... 5. Шилэн савааг ноосон эдээр зүлгэхэд сөрөг цэнэгтэй болно. Ноосон эдлэлийн гадаргуу дээр электрон илүүдэлтэй байх уу? Аль эсвэл дутагдалтай байх уу? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Дүгнэлт: 43 Шилэн саваа Ноосон эдлэл 6. Цахилгаан орны байгааг бид харж, сонсож, хүрч мэдэрч чадахгүй. Цахилгаан орон байгааг яаж мэдэж болов вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 7. Хуванцар биеийг нэхийгээр үрэхэд сөрөг цахилгаан цэнэгээр цэнэглэгдэв. Аль бие дээр электроны дутагдал ба илүүдэл бий болох вэ? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Хуванцар Нэхий 8. Аянга ниргэх үед эергээр цэнэглэгдсэн үүлний доорх газрын хөрс ямар цэнэгтэй байж таарах вэ? Биетийн нэр Цахилгаан цэнэг Үүл Газар 9. Яагаад металл биеийг гартаа барьж байгаад цэнэглэж болдоггүй вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................ 10. Цэнэгийг тмдэглэж, харилцан үйлчлэлийн талаар дүгнэлт бичээрэй 11. Дараах атомуудын бүдүүвчийг нэрлэ.
  • 44.
    44 - электрон - нейтрон - протон 1 2 3 1. . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . .3. . . . . . . . . . . . . 12. Бие цэнэглэгдэх гэдэг бол . . . холбоотой. 13. Бие цэнэгтэй эсэхийг шалгадаг багажийн нэр. 14. Балаа ханцуйдаа сайтар үрээд цаасны жижиг өөдсөнд ойртуул. Юу ажиглагдав? Ямар үзэгдэл вэ? ................................................................................................... 15. Электроскоп өөрсдөө хийцгээе. Хэрэглэгдэх зүйл. Шилэн сав, модон буюу хуванцар таглаа, зэс утас, тугалган цаас. Тугалган цаасаар бөмбөлөг хийнэ. Зэс утсыг зурагт үзүүлсэн шиг тэгш өнцгөөр нугална. Зэс утсыг модон таглааны голоор сүвлэж гаргана. 20 ммХ5 мм хэмжээтэй тугалган цаасыг голоор нь нугалж зэс утасны нугалсан үзүүрт тохно. Цэнэгтэй биеийг бөмбөлөгт хүргэж ажигласан зүйлээ тайлбарлаж бичээрэй. Юу ажиглав: 16. Цэнэглэгдсэн электроскопод гараа хүргэвэл . . . харин торгон нийлэг утас хүргэвэл . . . 17. Биеэрээ цахилгаан дамжуулах Хэрэглэх зүйл. Мөнгөн цаас, гялгар уут,цэнэг хуримтлуулж болох зүйл, өдрийн гэрэл а. Нэг нь цахилгааныг алдахгүйн тулд гялгар уутан дээр зогсоод зурагтын дэлгэц дээр тавьсан мөнгөн цаасан дээр гараа тавьж нөгөө гараараа өдрийн гэрлийн үзүүрээс барина. в. Нөгөө нэг нь нэг гараараа өдрийн гэрлээс барьж гялгар цаасан дээр зогсоно. с. 3 дахь хүн зурагтыг асааж унтраана. Юу ажиглагдахыг туршиж үзээд дүгнэлт хий. Дүгнэлт: 18. Шилэн лонхны ёроолд ган хадаас унажээ. Лонхыг хөмрөлгүй, түүн дотор ямар нэг зүйлийг оруулахгүйгээр хадаасыг яаж гарган авах вэ? .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 19. Соронзонтой ган саваа ба соронзонгүй төмөр саваа 2 гадна талаасаа яг адилхан байжээ. Аль нь соронзонтойг мэдэх хамгийн амархан ямар арга байна вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................
  • 45.
    20. Хадаасны толгойдсоронзонгийн хойд туйлыг ойртуулбал хадаасны үзүүрт соронзны ямар туйл бий болох вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 21. Шалны завсраар унасан ган зүүг соронзон ба сахлын хутга ашиглан яаж гаргаж авах вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ...................................................................................................................................... 22. Соронзны хойд ба өмнөд туйлыг тус бүр нь ямар өнгөөр тэмдэглэдэг вэ? Мөн ямар үсгээр тэмдэглэдэг вэ? .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 23. Ган соронзонг алхаар цохивол соронзон чанар нь алдагддагын учрыг тайлбарла. .......................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 24. Ерийн луужин автомашин ба автобусны бүхээгт зөв заах уу? Үүнийг туршин шалгаж үз .......................................................................................................................................... ................................................................................................................................. 45 25. Соронзыг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . . . б. . . . . . . . . . . . . . . а. б. 26. Тэргэнцэрүүд ямар нөхцөлд түлхэлцэх вэ? Дүгнэлт: 27. Соронзон зүү хийцгээе. Тах соронз, 2ш зүү ашиглан: а. Зүүгээ сүвэгч хэсгээр нь бариад соронзныхоо үзүүрээр 30 удаа нэг зүг рүү зөөлхөн үрээрэй. Мөн үйлдлийг хоёр дахь зүүн дээр хийгээрэй. Гэхдээ соронзныхоо үрсэн хэсгээ өөрчлөхгүйг анхаараарай. в. Соронзон хоёр зүүгээ нэгнийх нь нөгөөгийнх нь сүвэгч рүү харахаар тус бүрд нь жижиг цаасан дээр тавиад устай аяганд хөвүүлээрэй. Юу харагдаж байна зургаар илэрхийл. Зураг с. Зүүнүүдийг сүвэгчээр нь бие биетэй нь нийлүүлээрэй. Ажигласан зүйлээ зурж Зураг
  • 46.
    46 харуул. 28.Дэлхийн бөмбөрцөгийг аварга том соронз гэж үзэж болно. Соронзон зүүгээр хийх дараах туршилтаар дэлхий соронзонтой гэдгийг батлая. а. Нэг аяга усан дээр бяцхан цаас хөвүүлээд дээр нь соронзон зүүгээ тавиарай. Зүү хөдөлгөөнгүй болоход аль зүг рүү зааж байгааг тэмдэглээрэй Зураг Дүгнэлт: б. Одоо мөн үйлдлийг хоёр дахь соронзон зүүгээрээ хийгээрэй. Хоёр зүү хоёулаа ижил зүг рүү заах ёстой. Туршилт тус бүрд чиглэл зурж дүгнэлт хий. 29. Шулуун соронз, хэдэн ширхэг бичгийн хавчаар ашиглан соронзонгийн татах чанар хаанаа хамгийн их байдгийг судал. 30. Соронзон хүч өөр биетийг нэвтэлж гарах уу? а. Картон цаасан дээр бяцхан төөрдөг зураас зураарай. Хавчаарыг зураасын дагуу цаасан доороос соронзоор хөдөлгөж чадах уу? в. Хавчаарыг шилэн аягатай усанд хийгээд соронзонгоо норголгүйгээр гаргаж авч чадах болов уу? с. Хавчаарыг хуванцар шугамны цаанаас хөдөлгөж чадах уу? Соронз нь ган, болд мэтийн металлыг татна. Гэхдээ татах хүч нь картон, шил, хуванцар гэх мэт соронзонд татагддаггүй биетүүдийн цаанаас . . . 31. Соронзоор цаас эргүүлэх Цаасыг шүдний чигчлүүр дээр тавиад соронз ойртуулахаар цаас хөдөлнө. Туршиж үзээрэй. Зурагт үзүүлснээр төмөр утсаар хүрд хийгээд соронзонг түүний дэргэд байрлуулна. Соронзонгийн хажууд хүрдний нэг үзүүрийг лаагаар халаавал юу ажиглагдах вэ? Зураг Дүгнэлт:
  • 47.
    32. Нэг метрорчин урттай гадуураа бүрээстэй зэс утсыг урт хадаасанд орооно. Тэгээд утасны хоёр үзүүрийг батарейд холбоно. Хадаас хэчнээн кноп өргөж чадах вэ? Туршаад үз. 33. Чийдэнг асаах төхөөрөмж угсарч зургаар харуул. Нэр өгнө үү? Соронзон шинжтэй Соронзон биш Төмөр мод 47 34. Жишээ гаргана уу? Цэнэг дамжуулагч Цэнэг тусгаарлагч 1. 2. 3. 1. 2. 3. 35. Зургуудыг ажиглан дүгнэлт гарга. Зураг Дүгнэлт А В С 36. Хуванцар самаар үс самнахад түүнд үс наалддагийн учир юу вэ? ....................................................................................................................................... ............ ... ............................................................................................................................................. 37. Гуулин савааг үрэлтээр цахилгаанжуулж болох уу? ...................................................................................................................................................... ................................................................. ..................................................................................... 38. Жишээ гаргана уу? 39. Соронзыг ахуй амьдралд хэрэглэж байгаа жишээ гарга. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40. Аянга үүсэх учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 42. Металл жижиг сав, хув саваа, цэмбэ электроскоп ашиглан а. Хув савааг цэмбээр үрээд металл савандаа хүргэ. Энэ үед юу ажиглагдах вэ? Зургаар харуул. в. Хув саваагаа цэнэггүй болгоод металл савны дотор оруулаад дараа нь электроскопод хүргэ. Юу ажиглагдах вэ?
  • 48.
    с. Хув саваагааметалл саванд хүргээд электроскопод ойртуулбал яах ёстой вэ? Зурж үзүүл. d. Энэ шинж чанарыг хаана ашиглаж болох вэ? Саналаа бичнэ үү. 43. Тоостой бие яагаад цэнэгээ амархан алддаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 44. Бензинийг нэг цистерээс нөгөөд юүлэхдээ энэ хоёрын аль нэгийг газардуулдаг учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 45. Цагийг соронзтой ойр байрлуулсны дараа цаг хэсэг хугацаанд буруу явдаг учир юу вэ? ............................................................................................................................................ ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 46. Гал хамгаалагчийн талаар юу мэдэх вэ? 48 47. Дээрх элементүүдийг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . в. . . . . . . . . . . . . с. . . . . . . . . . . . . d. . . . . . . . . . . . . а в с d 48. Зөв харгалзаа үүсгэ. а. Унтраалга в. Зай с. Чийдэн d. Холбох утас 1 2 3 4 49. Аль нь зөв схем вэ? а. в с 50. Алдааг олоорой. а. в. с. А В С 51. Гүйдлийн чигийг аль нь зөв зааж байна вэ? А Хариу: Хариу:
  • 49.
    49 а. в.с. В С 52. Холболтыг нэрлэ. а. . . . . . . . . . . . . . . . в. . . . . . . . . . . . . . . а. в 53. Зураг ашиглан хүснэгт нөх. Схем Чийдэнгийн асалт Хүчдэл а в 54. Телевизор, хөргөгч, нарны зай, угаалгын машин, аккумлятор, компьютер, цахилгаан станц, салхин сэнс төхөөрөмжүүдийн аль нь цахилгаан хэрэглэгч, аль нь тэжээл үүсгэгч вэ? Цахилгаан хэрэглэгч Тэжээл үүсгэгч 55. Чийдэнгүүд ямар холболтоор холбогдсон бэ? Гүйдэл урсах чиглэлийг чийдэнгийн утас бүрийн дэргэд сумаар зааж үзүүлнэ үү. а. зурагт үзүүлсэн цахилгаан хэлхээний схемийг зурна уу? в. Схем дээр гүйдлийн чиглэлийг сумаар тэмдэглэ. в а 56. Чийдэнгүүд ямар холболтоор холбогдсон бэ? Дараах зурагт гүйдлийн чигийг заана уу. 1 2 3 4 5 6 № Холболт 1 2 3 4 5 6 57. Унтраалга хийцгээе. 5 смХ2 см хэмжээтэй картон цаас, бичгийн хавчаар, 2ш кноп хэрэгтэй. Бичгийн цаасыг кнопоор дарж цаасандаа зоогоод нөгөө кнопоо бичгийн хавчаар хүрэх хэмжээтэй мөн картон цаасандаа бэхэлнэ. Кнопныхаа 2 үзүүрт дамжуулагч утаснуудаа холбоно. Энэ унтраалгаа жижиг чийдэн батарей холбох утас ашиглан шалга. __________________ багшдаа шалгуулна уу? 58. 1,5 В зай, жижиг чийдэн, 220 В нэг ширхэг чийдэн, холбох утас ашиглан чийдэнгүүдийг асаа.
  • 50.
    2ш 1,5 В–н зай, 1ш 3 В-н чийдэн, 1ш 12 В-н чийдэн, холбох утас 4ш хэрэгтэй. Ажигласан зүйл Дүгнэлт 1 жижиг чийдэн 2 том чийдэн 59. Өмнө 220 В буюу 60 Вт-н том чийдэнг зайгаар асааж болохгүй байсан. Тэгвэл 12 В-н чийдэнг зайгаар асааж болох эсэхийг туршаад үз. Чийдэн Үр дүн 3 В 12 В 60. Яагаад 12 В-н чийдэн бүдэг асав. ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 61. 1,5 В-н 6ш зай ашиглан 12 В-н чийдэнгийн асалтыг ажигла. Холболтоо зураад нэрлэ. ................. ...................................................................... ....................................................................................... ....................................................................................... 62. 9 В-н зайгаар 3 В-н чийдэнг асааж болох уу? 50 63. Гэрлэн дохио хийцгээе. Хэрэглэгдэх зүйл: 3 В-н чийдэн 3ш, 9 В-н зай, холбогч утаснууд, картон цаас, металл цаас Хийх дараалал: Чийдэнгүүдээ улаан, ногоон, шар өнгөөр будна. Чийдэнгийн сууриа картон цаасанд бэхэлж гэрлэн шонгоо зурагт үзүүлснээр хийгээрэй. Зайныхаа нэг талд чийдэнгээс гарсан утаснуудын нэг нэг үзүүрүүдийг бэхэлнэ. Мөн чийдэнгийн нөгөө үзүүрүүдэд бичгийн хавчаарууд бэхлэ. Зайнаас гарсан нэг үзүүрт бичгийн хавчаар бэхлэнэ. Суурь болох картон цаасан дээрээ металл цаасаа зурагт үзүүлснээр наана. Бичгийн хавчаар бэхэлсэн чийдэнгүүдээс гарсан үзүүр бүрийг нэг нэг металл цаасан дээр наана. Ажиллуулахдаа зайнаас гарсан нэг үзүүрээ металл цаасандаа зурагт үзүүлснээр хүргээрэй. 64. Чийдэн асах хэлхээний схем зур. 65. Гар чийдэнгийн цахилгаан хэлхээний схем зур.
  • 51.
    66. Цахилгаан хонх,батарей, холбох утас, унтраалга ашиглан хонх дуугарах схем зур. 51 67. Жишээ гаргана уу? 68. Цахилгааны бахь, отверка зэрэг багажийн бариулыг яагаад хуванцар материалаар хийсэн байдаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 69. Хүснэгтийг нөхнө үү? Хэлхээний элемент Үүрэг Хэлхээнд байхгүй бол яах вэ? Дамжуулагч Чийдэн Зай Унтраалга 70. Хүснэгтийг нөхнө үү? Цахилгаан хэрэглэгч Ажиллах хүчдэл Тоос сорогч 1,5 В Гар утас 220 В Гар чийдэн 12 В 71. 1,5 В, 2 В, 3 В зайнуудад ижилхэн чийдэнгүүд залгаж аль нь тод бүдэг асч байгааг ажиглан дүгнэлт хий. Зураг схем зур. Зай Чийдэнгийн асалт Схем зураг 1,5В 2В Дамжуулагч Үл дамжуулагч 1. 1. 2. 2. 3. 3. 4. 4. 5. 5.
  • 52.
    52 3В 72.Нэг зай, 2 чийдэн, 2 унтраалга ашиглан а. 2 чийдэн зэрэг асах б.Ээлжлэн асааж унтрааж болох схем зур. 73. Сүлд модны чимэглэл болгож 10 чийдэнгээр гэрэлтүүлж байтал нэг нь шатахад бүгд унтарчээ. Яагаад? Холболтын схем зурна уу? Холболтын схе м Дүгнэлт 74. Физикийн кабинетэд байгаа чийдэнгүүд асаах схем зурна уу? а. Хоёр зайг цуваа холбоход хүчин чадал буюу хүчдэл нь . . . байна. Харин 3 ба 4 зай холбовол хүчдэл нь яах вэ? /. . . . . . . . . / в. Хоёр зайг зэрэгцээ холбоход хүчин чадал буюу хүчдэл нь . . . байсан. Харин 3 ба 4 зай холбовол хүчдэл нь яах вэ? /. . . . . . . . . / с. Чийдэнгүүд дээр 2,5 В, 6 В, 220 В гэсэн тоо байдаг. Энэ юуг илэрхийлж байна вэ? d. 3 В, 12 В, 220 В-ийн чийдэн асаахад 1,5 В-ийн хэдэн зай хэрэгтэй вэ? 75. а. 1,5 В-өөс өөр ямар хүчдэлтэй зай байдгийг мэдэх вэ? в. Өөр хүчдэл бүхий хэдэн зайгаар 3 В, 12 В, 220 В -н чийдэн асааж болохыг тооцоол. с. Гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл бүр дээр шошго байгаа. Түүнийг уншаад бич. 1. Залгуур 220 V ; 16 A 2. . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . 76. Зурагт үзүүлсэн цахилгаан хэлхээний схем зурна уу? 77. Бидэнд 1,5 В, 4,5 В, 9 В-н зай өгөгджээ. 6 В-н чийдэнг яаж тод асаах вэ? Схемийг зурна уу? 78. Гэрийн цахилгаан хэрэгслүүд хэлхээнд яаж холбогдсон байдаг вэ? Зурж харуул. ..............................................
  • 53.
    79. Нэг хонхыг2 газраас дуугаргах схем зур. 80. Нэг өрөөний чийдэн унтрахад нөгөө өрөөний чийдэн асаж байх схем зур. 81. Хөргөгчийн чийдэн хаалга нээхэд асаж хаахад унтардаг. Хэлхээний схем зур. 82. Өрөөнд 2 чийдэнг зэрэг асааж унтраасан ч болох эсвэл аль нэгийг нь ч асааж унтрааж болохоор тавьжээ. Схемийг зур. 83. Дараах хоёр хэлхээг угсарч харьцуулж учрыг тайлбарла. А В 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . С D 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 1. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 2. . . . . . . . 84. Чийдэнгүүд ижил бол аль чийдэн тод асах вэ? 85. Цахилгааны олон залгуурын шошго дээр 250 V, 16 А эсвэл 220 V, 10 А гэж бичсэн байдаг. 16 А – г юу гэж ойлгох вэ? / . . . . . . . . . . . . / 53 Дүгнэлт: 1 2
  • 54.
    86. Хэлхээний гүйдлийнхүчийг хэмждэг багажийг схемд А гэж A A A 54 тэмдэглэдэг. Энэ багажийн нэр ол. Үүнийг хэлхээнд цуваа холбоно. 87. Дээрх холболтоор туршилт хийгээд дүгнэлт гарга. Цуваа холболтонд . . . . . . . . . . . . Дээрх холболтоор туршилт хийгээд дүгнэлт гарга. Зэрэгцээ холболтонд . . . . . . . . . . . . 88. Чийдэнгүүд бүгд ижил бол чийдэн тус бүрээр гүйх гүйдлийг ол. 1-р чийдэнгээр 4А 2-р чийдэнгээр . . . 3-р чийдэнгээр . . . 4-р чийдэнгээр . . . гүйдэл тус тус гүйнэ. 89. Дараах схемийг ашиглан тооцоог хийнэ үү? -н заалт 6А, -н заалт 2А бол чийдэнгүүдээр урсах гүйдлийн хүчийг ол. Чийдэн 1 2 3 4 5 Гүйдэл Дүгнэлт. Зэрэгцээ холбогдсон чийдэнгүүд ижил бол гүйдэл . . . хуваагдана. Зэрэгцээ холбогдсон чийдэнгүүд өөр өөр бол гүйдэл . . . хуваагдана. 90. Зургийг ашиглан тооцоог хийнэ үү? а. 1 ба 2 чийдэнгээр гүйх гүйдлийг ол. в. Эдгээр гүйдлийг хэмжих амперметр хэлхээнд холбож схем зур. 91. Бүх чийдэнгүүд ижил бол а. Ямар чийдэнгүүд тод асах вэ? в. Ямар чийдэнгүүд бүдэг асах вэ? с. Чийдэн бүрээр гүйх гүйдлийг сумаар дүрсэл. d. 3,4 ба 9-р чийдэнгийн гүйдэл хэмжих багаж зур. Цу ваа холболтын үед Зэр эгцээ холболтын үед
  • 55.
    Бидний эргэн тойрондах дуу авиа 1. Байгаль-техник, ахуй амьдралдаа ашигласан хэлбэлзэх хөдөлгөөний жишээнээс хэл. ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 2. Хонх мэт дуугарч байгаа биеийг атгахад яагаад тэр дотроо дуугарахаа больдог вэ? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 3. Хуур баян хуур, төгөлдөр баян хуур, хийл, бүрээ, бөмбөр зэрэг хөгжмийн хэрэгслүүдэд юу нь хэлбэлзэгч бие болох вэ? Тэдгээрийг ямар аргаар хэлбэлзэх хөдөлгөөнд оруулдаг вэ? 4. Аливаа бие бүхэн авиа үүсгэгч болж чадах уу? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 5. Шумуулын шунгинах дуун, дэлэнчийн хүнгэнэх авианаас өөр байдаг. Эдгээрийн 55 аль нь далавчаа олон дэвдэг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. 6. Эрвээхэй далавчаа секундэнд 8-12 удаа дэвнэ. Эрвээхэй нисэж явахад яагаад анир чимээ сонсогдохгүй байдаг вэ? ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 7. Нарийн бүдүүн хоолойгоор дуулаачдын алиных нь хоолойн дуун хөвч секундэнд олон удаа чичрэн хэлбэлзэх вэ? ...................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 8. Цаасны буланг самаар хөрөөдөхөд дуугарна. Хөрөөдөлтийг хурдан болгох тутам дуу нь өндөр болдгийн учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... 9. Шил бүрхэвч дотор дуугарч байгаа цахилгаан хонхны дуу бүрхэвч доторхи агаарыг соруулахад аажмаар намжина. Ямар учраас ингэж байна вэ? ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 10. Их өндөр ууланд авирсан хүмүүс ярилцахдаа заавал чанга дуугарч ярилцдаг байна. Яагаад ингэх болов оо? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ......................................................................................................................................
  • 56.
    11. Дайсны тээвэронхолдуулах үүрэгтэй тагнуулчид галт тэрэг ойртож яваа эсэхийг мэдэхийн тулд төмөр замын рельс чагнах нь кинонд олонтоо харагддаг. Рельс чагнах ямар ашигтай вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 12. Нэг зэрэг ижил зүйлийг нэвтрүүлж байхад ч гэрт ба гадаа гудамжинд тавьсан хоёр чанга яригчийн яриа нь тохирдоггүйн учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 13. Авиа нэг километр зайд хичнээн хугацаанд тарах вэ? Хэвийн даралтад 00 С-д авиа тархах хурд агаарт 332 м/с, усанд 1450 м/с болно. 14. Загас агнуурын усан онгоц шөнө буюу манантай өдөр ºãñºí íü îëîõ íü өндөр хадархаг эргийн ойролцоо явахдаа хааяа хааяа яндангаа огцом тасалдангуй дуугаргадаг байна. Ямар учраас ингэдгийг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ .......................................................................................................................................... 15. Уул хадтай газар хашгирахад уг дуу дахин дахин цуурай сонсогдоно. Үүний учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 16. Хонгилоор нэвтрэн гарахад галт тэрэгний чимээ шуугиан ихэсдэг учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 17. Цуурай үүсэхийг ажиглагч авианы дохио өгснөөс хойш 3,8с болоод цуурай сонсдохыг секундомерээр тодорхойлжээ. Авиаг ойлгосон саад ажиглагчаас ямар зайд байсан бэ? 18. Уул хаданд цуурай сонсогддог атлаа яагаад задгай ºãñºí íü îëîõ íü талд сонсогддоггүй учрыг тайлбарла. ................................................................................................................................................ ......................................................................................................................................... 19. Утсан хөгжимд царс тэвх хэрэглэгддэг учир юу вэ? ................................................................................................................................................ ....................................................................................................................................... 20. Хоосон торх руу чанга хашгирахад торх бүдэг баргил дуугаар давтан дуугарна. Энэ 56 үзэгдлийн учрыг тайлбарла.
  • 57.
    ................................................................................................................................................ ...................................................................................................................................... 21.Бидний хүрээлэн байгаа орчин дуу авиа шуугианаар элбэг байдаг. Жишээлбэл 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22. Бид сонсох эрхтэнээрээ . . . - г мэдэрдэг. Дуу авиа гаргаж байгаа биеийг . . . гэдэг. Дээрх олсон жишээ бүрд дуу үүсгэгчийг нэрлэ. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Хүний чих . . . авиаг сонсдог. Дуу Илэрхийлэх физик хэмжигдэхүүний утга Өндөр нам Чанга сул 23. Дууны чичиргээ . . . . . . орчинд тарахыг дууны долгион гэнэ. 24. Ямар орчинд дуу тархахгүй вэ? а.Хатуу b.Шингэн c.Хий d.Вакуум 57 1.2 1.2 9см 6см 1.0 2.0 2.5 2.5 2.0 25. Дараах схемийг нэрлэ. I. . . . . . . . . . . . . . . . II. . . . . . . . . . . . . . . III. . . . . . . . . . . . . . . 26. Дуу . . . зөөнө. 27. Хүснэгтэнд дууны чичиргээг дэлгэц дээр зурж харуулдаг багажийн нэрийг бичнэ үү? 28. Дууны энергийг цахилгаан энерги болгон хувиргах төхөөрөмжийг нэрлэ. 29. Дуу ямар орчинд илүү хурдан тарах вэ? а.Хатуу b.Шингэн c.Хий d.Вакуум 30. Дараах асуултанд хариулна уу? а. Амандаа резинэн утас зуугаад нэг гараараа татаад нөгөө гарынхаа хуруугаар утсыг доргиовол . . . гарна.Уруулд утасны . . . мэдрэгдэнэ. б. Стаканыг харандаагаар цохиход жингэнэх дуу гарна. Стаканд хүрвэл . . . байгаа нь гарт мэдрэгдэнэ. в. Шугамыг ширээний ирмэг дээр таллаж тавиад чөлөөтэй үзүүрийг нь татаад тавибал . . . гарна. Шугам . . . харагдана. г. Утаснаас зүүсэн теннисний бөмбөгийг дуугарч байгаа камертонд хүргэ. Бөмбөг камертоноос ойж хазайн нааш цааш хөдөлнө. Энэ нь камертон . . . байгааг үзүүлнэ. Дуу авиа . . . үүснэ. 31 Цаасан шүгэл хийж наадацгаая. 1.Цаасыг зурагт үзүүлсэн хэмжээтэйгээр бэлтгэ. 2.Бэлтгэсэн цаасаа тасархай шугамын дагуу нугал. 3.Хайчаар 2ш нүх гарга. 4. Шүгэл бэлэн боллоо.
  • 58.
    5. Дунд бадолоовор хурууныхаа завсраар цаасан шүгэлээ зөөлөн хавчаад чанга үлээ. Хийсэн шүгэлээ найздаа шалгуулна уу. ___________________ / / 32. Ширээний цаг тасалгаанд чаг чаг дуу чимээ гаргахыг бид сонсдог. Харин түүнийг гялгар уутанд хийгээд усан дотор дүрвэл дуу нь . . . шилэн стаканд чихээ наан сонсвол яах вэ? 58 33. Утсан харилцуур хийж наадацгаая. Нэг удаагийн аяга 2ш, оёдлын утас Аяганы ёроолд жижиг нүх гаргаж утсыг сүвлээд шүдэнзний модоор тэвхдэнэ. Тэвхэдсэн модоо скочоор тогтооно. Ингээд бидний утсан харилцуур бэлэн болно. а. Утас сайн татаагүй сул байвал дуу . . . б. Утсыг сайн татсан үед дуу . . . 34. Бугуйн цагийг чихэндээ бариарай. Дараа нь чимээг сонсогдохгүй болтол чихнээсээ холдуулаарай. Одоо цагаа дамар шиг хэлбэртэй хоолойныхоо нэг талд байрлуулж нөгөө талыг чихэндээ наалдуулаад үз. Юу сонсогдож байна. 35. Цагаа ширээн дээр тавиад хоолой байрлуулан толь ашиглан сонсвол дуу маш сайн сонсогдоно. Харин толийг даавуу наасан хавтангаар соливол цагны дуу . . . Энэ үзэгдлийг дууны . . . гэж нэрлэдэг. 36. Сурагч парыг цохиж дуу үүсгэнэ. Энэ үед . . . энерги . . . энерги болон хувирна. Зурагт радио . . . энергийг . . . энергид хувиргана. 37. Цуурай бол . . . үзэгдэлтэй холбоотой. Цуурай үүсэх жишээ нэрлэнэ үү? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38. Зөв харгалзуул. 1. Ямар нэг юмны ард байгаа хөгжим нүдэнд харагдахгүй байгаа ч дуу нь сонсогддог. а.Дуу ойх 2. Эмчийн чагнуур b.Дуу цуглуулах 3. Концертын том танхимын сандал хөшиг c.Дуу шингээх 4. Галт тэрэг хонгилоор гарахад маш их дуу чимээ болдог. d.Дуу саадыг тойрох 39. Дуу авианы чанга сулыг дууны хүч гэсэн хэмжигдэхүүнээр илэрхийлдэг. Дууны хүч нь хэлбэлзлийн далайцаас хамаардаг. Дууны хүчийг Децибел хэмээх нэгжээр хэмжигдэнэ. Шивнээ нь ойролцоогоор 20 децибел, яриа 60 децибел, . . . децибелээс хэтрэх дуу авиа чихэнд өвдөлт өгдөг. Хэтэрхий чанга дуу чихний хэнгэрэг гэмтээдэг. Иймээс дуу шуугиан ихтэй газар ажилладаг хүмүүс . . . хийдэг. 40. Хүснэгтийг бөглөнө үү? Чих Үүрэг Гадаад Дунд
  • 59.
    Дотоод 41. Дараахсхемд тохирох биетийг нэрлэнэ үү? 59 Гэрлийн энерги Хөдөлгөөний энерги Дууны энерги . 42. Цахилгаан точилд (хөдөлгүүр) хутга ирлэнэ. Энергийн ямар хувирал явагдах вэ? 43. Онгоцны буудлын ойролцоох орон сууцны оршин суугчид маш их дуу чимээнээс бухимдах болжээ. Хэрэв та оршин суугчдын нэг байсан бол энэ асуудлыг яаж шийдвэрлэх вэ? 44. Телефон утас яаж дуу авиаг алс хол дамжуулдаг бол. ...................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ 45. Гар утсаар ярихын учир шалтгааныг тайлбарлана уу? Төхөөрөмж Дуу хэрхэн дамжих Өөрсдийн хийсэн харилцуур Телефон Гар утас 46. Дараах өгөгдлийн физик утгыг тайлбарлана уу? Тенор 130 – 500 Гц . . . . . . . . . . . . . . Баритон 100 - 400 Гц . . . . . . . . . . . . . . . . . . Контрольто 170 - 780 Гц . . . . . . . . . . . . . . . Меддо сапрано 200 – 900 Гц . . . . . . . . . . . Сапрано 280 – 1000 Гц . . . . . . . . . . . . . . . . Колоратур сапрано 200 – 1400 Гц . . . . . . . 47. Чих яагаад дэлбээ хэлбэртэй байдаг вэ? 48. Сарьсан багваахай шөнө яаж зүг чигээ олдог вэ? ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 49. Сургуулийн доторх дуу шуугианы багасгах талаар миний бодол эссе бичнэ үү?
  • 60.
    50. Сансрын нисгэгчидзадгай сансарт хоорондоо ярьж чаддаг болов уу? ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................... 51. Туулай яагаад том чихтэй байдаг вэ? ................................................................................................................................................ ..... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ .......................................................................................................................................... Бидний эргэн тойрон дах гэрэл 1. Нар, од, гэрэлт цох, чийдэн, өдрийн гэрэл, түүдэг гал. Эдгээр нь ямар шинж 60 чанараараа адил төстэй вэ? 2. Гар чийдэнгийн гэрлийн тархах замд нарийхан завсар бүхий хар өнгийн цаасаар хаалт хийж нүхийг багасгавал юу ажиглагдах вэ? Зургаар харуулна уу? Үүнийг физикт . . . гэнэ. 3. Зөв харгалзаа үүсгэ. 1 2 3 4 а.Хумисан б.Цацраг в.параллель г.дэлгэмэл 4. I ба II тохиолдлын алинд нь тод харагдах вэ? Хэрэв дөрвөлжин биетэд термометр байрлуулбал аль нь их температуртай байх вэ? 5. Сүүдэр үүсэхийн учир юу вэ? Хариу:
  • 61.
    ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... 6. Гэрэл нэвтрүүлдэг шил мэтийн биетийг . . . гэрэл нэвтрүүлдэггүй биетийг . . . бие гэнэ. 7. Газар дээр хөлийн сүүдэр тод, толгойн сүүдэр том бүдэг үүсдэгийн учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................. 8. Бид аливаа биетийг харах учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................... 9. Зөв харгалзуул. 61 1. Хүнхэр толь 2. Хавтгай толь 3. Гүдгэр толь Хариу: а. б. в. 10. Шугам, толь, бал ашиглан балны дүрс үүсгэж толь ба бал, толь ба дүрсний хоорондох зайг хэмжиж дүгнэлт гарга. 11. Ойсон цацрагийн чигийг олно уу? а.1 b.2 c.3 12. Машины хажуугийн толь ямар толь байвал тохиромжтой вэ? а.Хавтгай b.Хүнхэр c.Гүдгэр 13. Устай саванд хийсэн харандааг ажигла. Энэ ямар үзэгдэл вэ? а.Гэрэл шулуун тархах b.Гэрэл ойх c.Гэрэл хугарах 14. Нягт орчноос сийрэг орчин руу гэрэл нэвтрэх үед тусгалын өнцөг ихсээд байвал хугарлын өнцөг яаж өөрчлөгдөх вэ? Учрыг тайлбарла. 15. Голын усанд харагдаж байгаа загасыг сэрээдэхийн тулд хааш нь хатгавал зохих вэ? а.1 b.2 c.3 16. Нягт орчноос сийрэг орчин руу гэрэл нэвтэрсэн бол тусгалын өнцөг  ба хугарлын өнцөг -гийн хамаарлын аль нь зөв вэ? а.    b.    c.   
  • 62.
    Багц гэрэл ................ ............. Гол шинж ........ ........ ............. 62 Линз Линз 17. Хугарлын өнцөг аль нь вэ? а.1 b.2 c.3 d.4 18. Линзүүдийг шинж чанараар нь ангил. Линз 1 2 3 4 19. Аль нь ямар линз вэ? /Ойрын хараа муутай хүн/ а. . . . . . . . . . . . . . . .в. . . . . . . . . . . . . . . . а. в. 20. Линзийг нэрлэ. а. Цуглуулагч б. Сарниулагч 21. Томруулдаг шил, микроскопод .......................... линз хэрэглэдэг. 22. Солонгийн долоон өнгийг улаан өнгөнөөс эхлэн дарааллаар нь бич. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 . . . . . . . . . . . . . .3. . . . . . . . . . . . .4. . . . . . . . . . . . . . . 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. . . . . . . . . . . . . . . . . 23. Солонго үүсэх учир гэрлийн ямар үзэгдлээр тайлбарлагддаг вэ? а.Гэрэл ойх b.Гэрэл шулуун тархах c.Гэрлийн дисперс 24. Багц гэрлийн хэлбэрүүдийг ажиглаад нэрлэ. Хэлбэр дүрс 25. Чи лазерийн гэрэл дэвтэр дээрээ тавиад асааж гэрэл яаж тархахыг ажигла. Зургаар илэрхийл. 26. Дараах тохиолдлуудад лаа, шүдэнзний хайрцаг, бичгийн цаас ашиглан сүүдэр үүсгэж зургаар харуулж дүгнэлт гарга. а.1 лаа асаалттай үед: б. 2 лаа асаалттай үед: в. 2 лаа хоорондоо их ойрхон асаалттай үед: 27. Гэрэл тархах замыг зур.
  • 63.
    Агаар Ус Ус Агаар       28. Байшингийн таазанд байрлуулсан өдрийн чийдэнгээр, үзэгний тод сүүдрийг ширээн дээр үүсгэхийн тулд үзгийг яаж байрлуулах вэ? 29. Зураг ажиглаад гэрлийн ойлтыг хэд ангилах вэ? зургийг ажиглаад өөрийн Дүгнэлт: ...................................................................... ...................................................................... ...................................................................... ...................................................................... ..................................................................... Дүгнэлт: ......................................................................... ......................................................................... ......................................................................... Дүгнэлт: А: ........................................................................................................................................ Б: ........................................................................................................................................ В: ........................................................................................................................................ 63 дүгнэлтийг бичнэ үү? а. б. Дүгнэлт: ............................................................ ............................................................ ........................................................... 30. Лазерийн гэрэл, толь, шугам татсан цаас, транспортер ашиглаж гэрэл ойхыг ажиглан зургаар харуул. Ямар дүгнэлт хийж болох вэ? 31. Толины хавтгайг зураарай. Яаж зурсан тухай дүгнэлтээ хийгээрэй. 32. 2ш хавтгай толь балаа ашиглан а.2 толь параллель үед б.2 толь тэгш өнцөг үүсгэсэн үед в. 2 толь 600 өнцөг үүсгэх үед үүссэн дүрсийг ажигла. Хэдэн дүрс байна вэ? 33. Хүнхэр толь, гүдгэр толь, лазерийн гэрэл, шугам татсан цаас ашиглан гэрлийн ойлтыг ажигла. Зургаар харуулна уу?
  • 64.
    34. Лазерийн гэрэлшилэн ялтас ашиглан гэрлийн явах замыг зур 35. Гурвалжин призм лазерийн гэрэл ашиглан гэрэл 64 тархах замыг зур. 36. Нүх бүхий хайрцаг, савтай ус, гар чийдэн ашиглан гэрэл яаж хугардгийг ажиглаарай. Хэрэглэгдсэн зүйл: Юу ажигласан бэ? : Ажигласан зүйлийн тэмдэглэл: ....................................................................................... ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ Дүгнэлт: ............................................................................................................................. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 37. Шаазан аяганд зоос хийгээд аяганд дахь зоос харагдахгүй болтол холдож зогсоорой. Тэндээ зогсож байгаад найзаараа аяга руу бага багаар ус хийлгэж дүүргээд хараарай. Юу ажиглагдав. Дүгнэлт гарга. Зургаар харуул. 38. Гэрэл тархах замыг зурж, тайлбарла. 39. Гэрлийн цацраг уснаас шилэнд аль замаар нэвтрэх вэ? ус а.1 b.2 c.3 d.4 шил 40. Линзээр гэрэл нэвтэрх замыг зурж, линзийг нэрлэнэ үү? Гэрэл нэвтрэх зам зур. Линзийг нэрлэ. Фокусыг тэмдэглэж, нэрлэ Хариу: Дүгнэлт:
  • 65.
    41. Тунгалаг хуванцарлонхонд нүх гаргаарай. Нүхээ хуруугаараа таглаад лонхонд ус хий. Түүнийгээ харанхуй өрөөнд аваачаад нүхний эсрэг талаас гар чийдэнгээр гэрэлтүүлэж тагласан хуруугаа аваад ус лонхноос гоожиж тавганд ороход гэрэл хэрхэн дагаж байгааг ажиглаарай. 42. Лаа, 2ш хуучин ил захидлын цаас, дэлгэц ашиглан дараах даалгавруудыг гүйцэтгэнэ үү. а. Ил захидлын хуудасны нэгнийх нь голд 1-2 мм диаметртэй, нөгөөд нь 5-7 мм диаметртэй нүх гаргана. б. Цонхны хөшгөө хааж харанхуй болгоод лаагаа асааж, ил захидал дэлгэцээ байрлуулж дүрсийг ажигла. Туршилт 1 дүгээр туршилт 2 дугаар туршилт 65 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 43. Том бага нүхний хувьд үр дүн нь ижил үү. Лаа болон дэлгэцээ урагш хойш хөдөлгөөд юу ажиглагдав. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................. 44. Нартай өдөр нарны гэрэлд гурвалжин призм барьж ханан дээр үүссэн дүрсийг ажиглан дүгнэлт хийж зураг гүйцээж зурна уу? Зураг Дүгнэлт
  • 66.
    45. Солонго хийцгээе.а. Гар чийдэнгээ дундаа бяцхан цоорхойтой хар цаасаар таглаад асаагаарай. б. Хуванцар саваа тал хүртэл усаар дүүргээд толио устай саванд хийгээд нэг хананд нь түшүүлж таваарай . в. Гар чийдэнгийн нүхээр гарч буй гэрэл нь толины усан доторх хэсэгт тусахаар чиглүүлээрэй. г. Цагаан цаасаа толиноос ойсон гэрэл тусахаар газар бариарай. Юу харагдаж байна. Туршилт Туршилт 66 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 46. Зуны нартай өдөр нуруугаа нар луу харуулан зогс. Ус шүршигчээр дээш чиглүүлэн аль болох нарийн дуслуудаас тогтсон тоосон хөшиг үүсгэхээр усыг шүрш. Энэ үед юу ажиглагдав. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ................. .............................................................................................................................. 47. а. Аягыг амсраар нь цагаан цаасан дээр хөмөрч тавиад тойруулж зураарай. Тойргоо шугам ашиглан долоон тэнцүү хэсэгт хуваа. б. Хэсэг болгоныг өнгөний дарааллаар будаад тойргоо хайчилж аваад голыг нь нарийхан үзүүртэй 5 см урттай харандаагаар цоолоорой. Ингээд тойргоо хурдан эргүүлээрэй. Юу харагдаж байна. Дүгнэлт: ....................................................................................................................................... ................................................................................................................................................ ................................................................................................................................................ 48. Усан будаг ашиглан улаан, хөх, ногоон өнгүүдийг тэнцүү хэмжээгээр холивол ямар өнгө үүсэх вэ? Зураг Дүгнэлт
  • 67.
    49. Ижил хүчтэй2 гар чийдэнгийн нэгийг нь ногоон, нөгөөг нь улаан хальсаар таглаад тусгалыг нь нийлүүлж цагаан цаасан дээр тусгаарай. Хоёр гэрлийг давхцуулахад ямар өнгө гарч байна вэ? Зураг Дүгнэлт 50. Томовтор шилэн сав, бага зэрэг сүү, ус, цагаан өнгөөр гэрэлтэх гар чийдэн ашиглан а. Савны дунд хүртэл ус хийнэ. б. Усан дээрээ бага зэрэг сүү нэмнэ. в. Гар чийдэнг дээрээс нь болон хажуугаас нь тусгах үед үзэгдэх гэрлийн өнгийг харьцуулж ажиглаарай. Усыг хажуу талаас нь нэвт харна. Туршилт Туршилт 67 Ажлын явц, ажиглалт Дүгнэлт 51. Сүүдэр үүсгэж дүгнэлт гарга. Сүүдэр үүсгэ. Сүүдэр зурж дүгнэлт гарга. 52. Биесийг таньж нэрлэ. A . . . . . . . . . . . .B . . . . . . . . . . D . . . . . . . . . .S . . . . . . .. . . . . 53. Нэг савааны янз бүрийн урттай сүүдрийг яаж үүсгэх вэ? 54. А цэг ба түүний дүрс хоёрын хоорондох зайг олно уу?
  • 68.
    а.6 м b.10м c.8 м d.3 м 55. Хоолны халбаганд өөрийнхөө дүрсийг ажигла. Байрлал Ямар толь Ямар дүрс үүсэх вэ? Халбаганы дотор талд ? ? Халбаганы гадна талд ? ? 56. Гар чийдэнгийн цар толь ямар үүрэгтэй вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... 57. Өмнөө байгаа хүний нүдэнд өөрийн багассан зөв дүрсийг харж болдог. Энэ дүрс хэрхэн үүсдэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ................................................................................................................................................... 58. Зуны аагим халуун өдөр манай говь нутагт алсын уулс тэнгэрээс дүүжилсэн хонх мэт үзэгдэх учир юу вэ? Зургаар дүрсэл. 59. Хар хайрцагт байрлах биетийг нэрлэ. 60. Хоёр дахь призмээр ямар өнгийн гэрэл гарах вэ? Зургаар харуул. 61. Дугуй цаасыг долоон өнгөөр будаад эргэдэг сэнсэнд нааж сэнсээ тохируулгаар нь хурдан удаан эргүүлж үзээрэй. Юу ажиглагдав. 62. Хүснэгтийг бөглөнө үү? Улаан Ногоон Хөх Үндсэн өнгө 100% ? 75% 25% ? ? ? 68 Дүгнэлт:
  • 69.
    Сүүдэр үүсгэ. Хиртэлтийгнэрлэ? Сүүдэр үүсгэ. Хиртэлтийг нэрлэ? 69 100% 50% 50% 33% 33% 33% Цагаан 63. Зуны халуунд өглөө хонинд явсан хүүхэд өдөр дунд хонио тууж ирдэг. Бугуйндаа цаггүй хүүхэд үд болж байгааг яаж мэддэг байсан бэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 64. Зургийг ажиглан даалгаврыг гүйцэтгэ. 65. Манай улсад . . . оны . . . сарын . . . нд нарны бүтэн хиртэлт ажиглагдсан. Харин . . . оны . . . сарын . . . нд нарны хагас хиртэлт ажиглагдсан. 66. Харанхуй өрөөнд лаа асааж 5 талд нь харандаа босоо байрлалаар тогтоо. Юу ажиглагдав? Туршилт Туршилт Ажиглалт Дүгнэлт 67. Шөнийн цагаар зам дагуух гэрлүүдийн дэргэдүүр явахад өөрийн чинь сүүдэр ямар байхыг ажигла. Туршилт Туршилт Ажиглалт
  • 70.
    70 Дүгнэлт 68.Хүн өөрийн сүүдрээс хурдан гүйж болох уу? .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 69. Толь ашиглан уншаарай. _____________________ 70. Энэ дурангаар юмыг харах учрыг зургаар харуулна уу? 71. Өнгөлсөн гадаргуу яагаад гялтганадаг вэ? .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 72. Яагаад замын өө шөнө машины гэрэлд өдрийнхөөс илүү мэдэгддэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 73. Өдрийн цагт байшингийн цонхны гаднаас харахад харанхуй харагддаг. Харин шөнө дотроос гаднах зүйл харагддаггүй учир юу вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 74. Зэрэглээ үүсэх учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ......................................................................................................................................... 75. Голын усанд хөлөө дүрээд зогсож байгаа хүний хөл богинохон болсон юм шиг харагддаг. Учир нь юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 76. Яагаад гүн усан дотор байгаа загасыг сэрээдэхэд хэцүү байдаг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 77. Ёроол нь харагдах ус гүехэн харагддаг учир. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 78. Зуны аагим халуунд хэдэн арван метрийн зайд байгаа тракторын дуу үл сонсогдохын учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... ..........................................................................................................................................
  • 71.
    79. Линзийг хэрэглэжбайгаа багажийг бич. 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. . . . . . . . . . . . . . . . . . ..5. . . . . . . . . . . . 80. Хасах, нэмэх нүдний шил зүүх учир юу вэ? 81. Нарны гэрлийн замд цуглуулагч линз ард нь цаас бариад үз. Ажигла. Туршилт Туршилт 71 Ажиглалт Дүгнэлт 82. Хурц нартай өдөр ургамлыг шүршиж усалдаггүйн учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 83. Нүдний шилэнд хуруугаа хүргэхгүйгээр түүний ямар харааны шил болохыг яаж мэдэх вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 84. Томруулдаг шилээр харахдаа шилийг нүдэндээ ойр байрлуулах нь яагаад тохиромжтой байдаг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 85. Юмс бидний нүдэнд яагаад өөр өөр өнгөтэй харагддаг вэ? Жишээ Учрыг тайлбарлах Цас цагаан харагдах учир Хөө хар өнгөтэй байх Навч яагаад ногоон өнгөтэй вэ? 86. Тээврийн хориглох дохионуудыг яагаад улаан өнгөтэй хийдэг вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... 87. Цаасан дээр улаанаар бичсэн бичгийг ногоон өнгөтэй шилээр хараад үзээрэй. Ямар өнгөтэй харагдах бол? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 88. Гүн ойг алсаас харахад ногоон биш униартай харагддаг учир юу вэ? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .........................................................................................................................................
  • 72.
    89. Өгөгдөлийг ашигландаалгаврыг гүйцэтгэнэ үү? А Б В 90. Ус ба шилнээс агаар руу гэрэл тусах үеийн бүрэн ойлтын хязгаарын өнцгүүд ямар 72 байх вэ? 91. 10см, 30см, 1,5м ба 2м фокусын зайтай царцуулах линзүүдийн оптик хүчийг ол. 92. Нүдний шилний оптик хүч 1,5 диоптри. Фокусын ºãñºí íü îëîõ íü зайг ол. 93. Өдөр тутмын амдьралд тохиолдох байгалийн ба ºãñºí íü îëîõ íü хиймэл гэрэл үүсгэгчийн жишээ гарга? 94. Сар гэрэл үүсгэгч мөн үү? Яагаад ºãñºí íü îëîõ íü ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................. 95. Барилгын сүүдэр 5м урт яг тэр үед 1м өндөр босоо шонгийн сүүдэр 125см байсан бол барилгын өндөр ямар вэ? ºãñºí íü îëîõ íü 700 300 300 А Б В
  • 73.
    96. Жижиг нүхээрлааны сүүдрийг дэлгэц дээр гаргаж болдгийг бид мэднэ. Жижиг нүх ба дэлгэцийни хоорондох зайг ихэсгэж багасгавал лааны дүрсийн хэмжээ яаж өөрчлөгдөхийг туршиж үзээд тайлбарла? 97. Шонгийн модны сүүдэр өглөө ба оройд уртсана. Тэгвэл хоёр шонгийн хооронд татсан утасны сүүдэр өдрийн туршид яаж өөрчлөгдөх вэ? 98. Дэлхий сар хоёрын хорондох зайг гэрэл 1,28с-д туулсан бол тэр хоёрын хоорондох 73 зай хичнээн км вэ? 99. Нарнаас дэлхий хүртэл гэрэл ямар хугацаанд хүрч ºãñºí íü îëîõ íü ирэх вэ? Нар дэлхий хоёрын хоорондох зай 150,000,000 км. 100. Усанд гэрэл тарах хурд вакуумд гэрэл тарахаас 4 3 ºãñºí íü îëîõ íü дахин бага. Усанд гэрэл ямар хурдтай тархах вэ? 101. Шилэн дотуур гэрэл тархах хурд усанд тарах хурдаас ºãñºí íü îëîõ íü 1,125 дахин бага бол шилэн дотуур ямар хурдтай тарах вэ? ºãñºí íü
  • 74.
    îëîõ íü 102.Туссан ба ойсон цацрагийн хоорондох өнцаг 0120 . Тусгалын өнцөг ба ойлтын 74 өнцгийг ол. 103. Онгоцны сэнсний нисгэгч руу харсан талыг яагаад ºãñºí íü îëîõ íü хар өнгөөр буддаг вэ? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................ 104. Самбар дээр бичсэн юм гялайгаад зарим хүүхдэд харагддаггүй учрыг тайлбарла. ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................... 105. Цэгэн гэрэл үүсгэгчээс гарсан хэд хэдэн цацрагууд хавтгай толинд тусна. Ойсон цацрагууд сарних уу? Цугларах уу? 2-3 цацраг аваад дэвтэртээ байгуулалт хий. 106. Хавтгай толинд туссан параллель хэвээр байх уу? Байгуулалт хий. 107. Жолоочийн кабины хажуу дахь толийг яагаад гүдгэр хийдэг вэ? Хүнхэр толь байж болох уу? ...................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................... .............................................................................................................................................. 108. Усны гадаргууд гэрлийн гэрлийн цацраг 0 48 өнцгөөр туссан бол хугарлын өнцгийг ол. ºãñºí íü
  • 75.
    îëîõ íü 109.Гэрэл шилнээс усанд нэвтрэх, уснаас шилэнд нэвтрэхийн аль тохиолдолд тусгалын өнцөг нь хугарлын өнцгөөс их байх вэ? Яагаад вэ? 75 110. Сүүдэр үүсгэж дүгнэлт гарга. 111. Биесийг таньж нэрлэ. A . . . . . . . . . . . .B . . . . . . . . . . D . . . . . . . . . .S . . . . . . .. . . . . 112. Хүснэгтийг нөхнө үү? а Нүд яаж биетийг харахыг зургаар харуулжээ. Дүгнэлт хий б. Ойрын хараатай нүдний зураг ашиглан засах аргаа ол. Зассан зургаа зурна уу? в. Холын хараатай нүдний зураг ашиглан засах аргаа сонго Зассан зургаа зурна уу? 113. Харанхуй өрөөнд лаа асааж 5 талд нь харандаа босоо байрлалаар тогтоо. Юу ажиглагдав? .................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................... .......................................................................................................................................... 114. Жолоочид заримдаа нартай цэлмэг өдөр засмал зам дээр 80-100 м зайтай ус байх шиг харагдаад дөхөж очиход алга болж мөн ийм зайд дахин ус үүсэх мэт сэтгэгдэл төрдөг учир юу вэ?
  • 76.