Στοιχεία για τη δημοτική ποίηση

1. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ
Ν Ε Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Λ Ο Γ Ο Τ Ε Χ Ν Ι Α
Β ’ & Γ ’ Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ

2. ΟΡΙΣΜΟΣ
Ποιο ονομάζουμε
δημοτικό τραγούδι και
γιατί;
• Δημοτικά ονομάζουμε τα τραγούδια που ο δημιουργός
τους είναι άγνωστος και ανώνυμος
• Γεννήθηκαν από τον ίδιο το λαό ενός τόπου και είναι
κομμάτι της λαϊκής ποιητικής δημιουργίας
Ήλιε μου και τρισήλιε μου και κοσμογυριστή μου,
ψες έχασα μια λιγερή, μια ακριβοθυγατέρα·
να μη την είδες πουθενά, να μη την απαντήσες;
--- Εψές προχτές την είδηκα 'ς του Χάρου το σαράϊ.
Ο Χάρος έτρωγε ψωμί, κ' η κόρη τον κερνούσε,
κ' έτρεχαν τα ματάκια της σα μαρμαρένια βρύση,
κ' έτρεμε κ' η καρδούλα της σα μήλο μαραμμένο.
Κι' από το συχνοκέρασμα τής πέφτει το ποτήρι,
μάιτε σε πέτρα βάρεσε, μάιτε σε καλντιρίμι,
μέσα 'ς του Χάρου την ποδιά έπεσε κ' ερραΐστη.
Του Χάρου κακοφάνηκε, γυρίζει και της λέει.
«Τι εχεις, κόρη, που χλίβεσαι και χύνεις μαύρα δάκρυα,
και τρέχουν και τα μάτια σου σα μαρμαρένια βρύση;
Μη σε πονεί οχ τη μάννα σου, να στείλω ναν τη φέρω;
--- Δε με πονεί οχ τη μάννα μου, μη στέλνης ναν τη φέρης.
--- Μη σε πονεί οχ τ'αδέρφια σου, να στείλω ναν τα φέρω;
--- Δε με πονεί οχ τ'αδέρφια μου, μη στέλνης ναν τα φέρης,
μον με πονεί οχ το σπίτι μου κι' οχ τον απάνω κόσμο.
--- Α σε πονή το σπίτι σου, πλια δεν το μεταβλέπεις.»
Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού Λαού του Νικόλαου Πολίτη,
τραγούδι 221. Πελοποννησιακό
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 2

3. ΜΕ ΠΟΙΟ ΤΡΟΠΟ ΔΙΑΣΩΘΗΚΑΝ;
• Η δημοτική ποίηση ανήκει στην προφορική λογοτεχνία,
είναι δηλαδή μέρος του προφορικού πολιτισμού.
• είναι ομαδική (εκφράζει τη συνείδηση της κοινότητας),
• παραδοσιακή (συντηρεί, αναπαράγει και αναμεταδίδει)
• αυθόρμητη.
• Για αιώνες τα δημοτικά τραγούδια διασώθηκαν από την
προφορική παράδοση, μέχρις ότου καταγράφηκαν από
διάφορους συλλογείς, οι οποίοι τα κατέταξαν σε ομάδες.
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 3

4. Ο ιδιαίτερος κλάδος της επιστήμης που
εξετάζει τα δημοτικά τραγούδια, όπως και
όλα τα προϊόντα του λαϊκού προφορικού
λόγου, είναι η Λαογραφία.
Μελετητής και θεμελιωτής της επιστήμης της λαογραφίας
και της δημοτικής ποίησης
«Γνωστοί ποιηταί λαϊκών ασμάτων»
ΝΙΚΟΛΑΟΣ
ΠΟΛΙΤΗΣ
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 4

5. ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ
1)Υπάρχει ένας δημιουργός που όμως δεν έχει τη φιλοδοξία της
ατομικής προβολής και γι αυτό παραμένει άγνωστος και
ανώνυμος· δεν υπάρχει ομαδική ποίηση
2)Η ποιητική δημιουργία εκφράζει και απηχεί την ψυχική
κατάσταση και τα συναισθήματα μιας ευρύτερης ομάδας 
γίνεται κτήμα του λαού
3)Διαδίδεται με την προφορική παράδοση και υφίσταται μια συνεχή
επεξεργασία  ο αποδέκτης αφαιρεί (ή και προσθέτει) οτιδήποτε
δεν ταιριάζει στη δική του ψυχοσύνθεση και εκφραστική
(«φθαρτική διαδικασία»)
4)Οι διάφορες μορφές που σώζεται ένα δημοτικό τραγούδι λέγονται
παραλλαγές έχουν το ίδιο θέμα ή αναφέρονται στο ίδιο πρόσωπο
αλλά έχουν διαφορετική μορφή
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 5

6. ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ
1. καθαρώς λυρικά ή τραγούδια στη ουσία τους αποτελούν
έκφραση του συναισθήματος (πόνος, χαρά, λύπη,
μίσος, αγάπη, θαυμασμός)
2. τα επικολυρικά ή διηγηματικά κύριο σκοπό έχουν να
διηγηθούν με τρόπο ποιητικό μία παράδοση, μία
ιστορία, ένα μύθο
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 6

7. ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ
• Τα επικολυρικά ή διηγηματικά χωρίζονται σε:
o Δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται στο δημόσιο βίο
(ακριτικά, κλέφτικα, θρήνοι για την άλωση της πόλης)
o Δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται σε εκδηλώσεις και
συνήθειες του ιδιωτικού βίου (της ξενιτιάς, μοιρολόγια,
νανουρίσματα, της αγάπης)
o Παραλογές  ξεχωριστή και ιδιότυπη κατηγορία των
δημοτικών
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 7

8. ΒΑΣΙΚΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
• Είναι γραμμένα σε ιαμβικό μέτρο και σε στίχο
δεκαπεντασύλλαβο που χωρίζεται σε δύο ημιστίχια (το
πρώτο οχτασύλλαβο, το δεύτερο επτασύλλαβο)
• Από μακριά τη χαιρετά // κι από κοντά της λέγει
1 2 3 4 5 6 7 8 / / 9 1011 12 13 14 15
• υ - / υ - / υ - / υ - / / υ - / υ - / υ - / υ
• ( ι α μ β ι κ ό μ έ τ ρ ο )
• ( σ υ ν δ υ α σ μ ό ς τ ο ν ι σ μ έ ν η ς ά τ ο ν η ς σ υ λ λ α β ή ς )
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 8

9. ΒΑΣΙΚΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
• Το δεύτερο ημιστίχιο αποτελεί επανάληψη και νοηματική
αναδίπλωση του πρώτου
• Εδώ είσαι σκλάβα του πασά, σκλάβα των Αρβανίτων
• Τα δημοτικά τραγούδια δεν έχουν ομοιοκαταληξία.
(Σπάνια και σε ορισμένα μόνο είδη όπως τα λιανοτράγουδα συναντάμε
ομοιοκαταληξία)
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 9

10. ΒΑΣΙΚΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
• Κάθε στίχος έχει πλήρες και ολοκληρωμένο νόημα. Έχει
συντακτική αυτοτέλεια και νοηματική πληρότητα (αρχή
της ισομετρίας)
• Ο Χάρος έτρωγε ψωμί, κι η κόρη τον κερνούσε
• Κάποιες φορές η αρχή «στίχος και νόημα» παραβιάζεται
(διασκελισμός)
• Ήλιε μου και τρισήλιε μου και κοσμογυριστή μου
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 10

11. ΒΑΣΙΚΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
• Η γλώσσα των δημοτικών τραγουδιών είναι ιδιαίτερα
δραστική, ζωντανή και παραστατική. Χρησιμοποιείται σε
μεγάλο βαθμό το ρήμα και το ουσιαστικό
Κατέβηκε, αγκαλιάστηκαν κι απέθαναν κι οι δυο
• Συναντάμε συχνά άστοχα ερωτήματα
Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι;
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 11

12. ΒΑΣΙΚΑ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
• Σταθεροί εκφραστικοί τρόποι που χρησιμοποιούνται
αναλλοίωτοι από ποίημα σε ποίημα  εκφραστικά
μοτίβα
• Χαρακτηριστικό ιδιαίτερο είναι ο «παμψυχισμός» δηλαδή
τα άψυχα (βουνά, ποτάμια, δέντρα κ.τ.λ.) αποκτούν
φωνή και συμπεριφέρονται ως ανθρώπινες οντότητες
• Ο Όλυμπος κι ο Κίσσαβος, τα δυο βουνά μαλώνουν
ΦΑΤΣΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ 12