1. ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ (ΑΚΡΙΤΙΚΑ)
Ο γιος της χήρας
1. Ποιο είναι το πρωταγωνιστικό πρόσωπο του ποιήματος και γιατί,
κατά τη γνώμη σας, δεν αναφέρεται το κύριο όνομά του;
Πρωταγωνιστής στο ακριτικό τραγούδι είναι ο γιος της χήρας, του
οποίου το όνομα όμως δεν αναφέρεται. Κατά τη γνώμη μου, αυτό
γίνεται επίτηδες, επειδή ο ποιητής θέλει να τονίσει την ηρωική δράση
όλων των ακριτών και όχι μόνο ενός συγκεκριμένου.
2. α) Ποιες είναι οι θεματικές ενότητες του τραγουδιού; β) Να
δώσετε έναν τίτλο σε κάθε ενότητα.
1η ενότητα: στίχοι 1-4 Το γεύμα του γιου της χήρας
2η ενότητα: στίχοι 5-12 Η συνομιλία μάνας - γιου για τους Φράγκους
3η ενότητα: στίχοι 13-17 Η ομιλία του γιου με το άλογό του
4η ενότητα: στίχοι 18-21 Τα κατορθώματα του ήρωα
1

2. 5η ενότητα: στίχοι 22-25 Η παρέμβαση του αγγέλου ή Η αρνητική
αντίδραση της φύσης.
3. Στους τρεις πρώτους στίχους ο ήρωας γευματίζει αρχοντικά. α)
Πώς δικαιολογείται ιστορικά η ευμάρεια των ακριτών; β) Ποια
στοιχεία προβάλλουν τον πλούτο του ήρωα; (συμβουλευτείτε τις
σελ. 20-21 του σχολικού βιβλίου)
α) Στους πρώτους στίχους του κειμένου ο ήρωας βλέπουμε ότι
γευματίζει αρχοντικά. Η ευμάρεια των ακριτών δικαιολογείται από τα
ιστορικά δεδομένα της εποχής. Σύμφωνα με αυτά, οι ακρίτες ήταν
οικονομικά ευκατάστατοι, διότι δεν πλήρωναν φόρους και το κράτος
τους παραχωρούσε μεγάλες εκτάσεις γης, με την προϋπόθεση να
αποκρούουν τις εχθρικές επιθέσεις στο Βυζάντιο.
β) Τα σημεία που φαίνεται ο πλούτος του ήρωα είναι τα εξής:
«εγεύγετο σε μαρμαρένια τάβλα» (στ. 1), «χρουσά ’ταν τα πιρούνια
ντου κι ολάργυρα τα πιάτα» (στ. 2), «ασημοκουκλωμένη» (στ. 3).
4. Στους πρώτους στίχους παρουσιάζονται δύο γυναικεία πρόσωπα:
α) Ποια είναι η θέση τους στη ζωή του ήρωα; β) Ποια νομίζετε
ότι είναι η θέση τους στην κοινωνία αυτή γενικότερα;
α)Τα δύο γυναικεία πρόσωπα που παρουσιάζονται στο τραγούδι είναι
η «μάνα» και η «κόρη». Η πρώτη, η μητέρα του ήρωα, τον
προειδοποιεί για τον πόλεμο με τους Φράγκους. Η δεύτερη, η
γυναίκα του ακρίτη, τον κερνά στο τραπέζι. Είναι φανερό ότι η
γυναίκα του έχει μια πολύ διακριτική παρουσία στο κείμενο και είναι
υποταγμένη στον άντρα. Η μητέρα όμως παρουσιάζεται πιο
δυναμική, καθώς τον παρακινεί και τον συμβουλεύει. Η θέση της
αυτή δικαιολογείται μάλλον επειδή έχει πεθάνει ο πατέρας. Σε
γενικές γραμμές όμως, οι δύο γυναίκες, παρά το γεγονός ότι ανήκουν
σε οικονομικά ευκατάστατη οικογένεια της υψηλής κοινωνίας, είναι
υποδεέστερες από τον άντρα, αφού τον κυρίαρχο ρόλο στο κείμενο
αναλαμβάνει ο ακρίτης.
β) Γενικότερα η θέση των γυναικών μάλλον είναι υποβαθμισμένη
εκείνη την εποχή, καθώς δεν αναλαμβάνουν ουσιαστική δράση.
5. α) Ποια είναι δομή του λόγου του ακρίτα προς το άλογό του; β) Να
συγκρίνετε τη δομή αυτή με αντίστοιχο λόγο ομηρικού ήρωα
(συνομιλία Έκτορα-αλόγου του, Θ 185-197).
α) Μπορούμε να διακρίνουμε τρία μέρη στο λόγο του ακρίτα προς το
άλογό του. Το πρώτο (στ. 13) περιλαμβάνει την προσφώνηση προς το
άλογο. Το δεύτερο (στ. 14) κάνει μια αναφορά στο παρελθόν, στη
βοήθεια που πρόσφερε το άλογο στον αφέντη του. Στο επόμενο
κομμάτι μέχρι το τέλος (στ. 15-17) ο ήρωας δίνει υπόσχεση στο
άλογο του να το χρυσώσει αν τον βοηθήσει και τώρα να κερδίσει τη
μάχη με τους Φράγκους.
2

3. β) Διαβάζοντας τη συνομιλία του Έκτορα με το άλογό του (Θ 185197) παρατηρούμε κοινά δομικά στοιχεία με το λόγο του ακρίτα. Και
στην Ιλιάδα ο Έκτορας
1) προσφωνεί τα άλογά του (στ. 185),
2) κάνει μια αναδρομή στο παρελθόν (στ. 186-190)
3) ζητάει βοήθεια τη συγκεκριμένη δύσκολη στιγμή του πολέμου (στ.
191-197),
όπως κάνει και ο γιος της χήρας.
Όμως η αναδρομή (το 2) εμπεριέχει μία διαφορά, καθώς ο γιος της
χήρας ανατρέχει στο παρελθόν για να θυμίσει στο άλογό του ότι τον
«γλίτωσε από φουρτούνες» και άλλοτε, και άρα περιμένει την ίδια
βοήθεια· ενώ ο Έκτορας αναφέρεται στο παρελθόν, για να
υπενθυμίσει στα άλογά του ότι η γυναίκα του, Ανδρομάχη, τα
φρόντισε και τα τάισε, και άρα έχουν υποχρέωση να τον βοηθήσουν
τη συγκεκριμένη δύσκολη στιγμή.
Μελίνα Ξανθοπούλου
Ζωή Σιαγκούρη
Ιφιγένεια Τζίνου
Χριστίνα Σιδηροπούλου
Κωνσταντίνα Πολυχρονιάδου
6. α) Στον αγώνα του ο γιος της χήρας ποιους έχει βοηθούς και
ποιους αντιπάλους; β) Ποιος από αυτούς είναι ο σημαντικότερος
βοηθός και ποιος ο σπουδαιότερος αντίπαλος;
α) Ο γιος της χήρας έχει συμμάχους το άλογο και τη μάνα του.
Εχθρούς του έχει τους Φράγκους που κάνουν επιδρομή και ιδιαίτερα
τον Πολυτρίχηλο.
β) Ο σημαντικότερος βοηθός του είναι ο μαύρος του, το άλογό του, ο
οποίος τον συνοδεύει στη μάχη. Από την άλλη, σπουδαιότερος
αντίπαλός του είναι ο Πολυτρίχηλος, τον οποίο θα σκότωνε, αν δεν
παρενέβαινε ένας άγγελος.
7. Πώς αντιδρά η φύση στην τόση σφαγή; Τι δείχνει ο λαϊκός
ποιητής με την αντίδραση αυτή;
Η φύση αντιδρά στη σφαγή που προκαλεί ο γιος της χήρας. Ο
ουρανός σείεται, θάλασσα μουγκρίζει και ένας άγγελος συγκρατεί
τον ακρίτη να μη σκοτώσει τον Πολυτρίχηλο. Με την παρέμβαση της
φύσης, ο ποιητής τονίζει το παραμυθικό στοιχείο αλλά κυρίως την
τραγικότητα της σφαγής. Η ίδια η φύση αντιδρά στον πόλεμο γιατί
«λυπάται» για το αίμα που χύθηκε.
8. Ποια ιδεώδη του ακριτικού κόσμου εκφράζονται στο τραγούδι
αυτό;
3

4. Ιδεώδη για τους ακρίτες είναι η γενναιότητα, η ετοιμότητα στη μάχη
ώστε να μη φοβούνται τις προκλήσεις και το θάνατο, η τίμια ζωή με
την οικογένειά τους και η αγάπη τους για τ’ άλογα.
9. Η αναφορά στο «σπαθί τ’ αγιοκωνσταντινάτο» τι μας
αποκαλύπτει για τη θέση της θρησκείας στη ζωή των ακριτών;
Η αναφορά στο «σπαθί τ’ αγιοκωνσταντινάτο» μας αποκαλύπτει ότι
οι ακρίτες ήταν χριστιανοί, βαθιά θρησκευόμενοι, με πεποίθηση ότι η
δύναμη των αγίων (Αγίου Κωνσταντίνου) θα τους προστάτευε και θα
τους έδινε δύναμη να εξοντώσουν τον εχθρό.
10. Να αναφέρετε στοιχεία από το τραγούδι που δείχνουν: α) την
κοινωνική τάξη των ακριτών β) τη θέση της γυναίκας κατά την
εποχή αυτή και γ) τους λόγους για τους οποίους ο λαός θαύμαζε
τους ακρίτες.
α) Η κοινωνική τάξη των ακριτών στη βυζαντινή εποχή ήταν
ανώτερη. Αυτό διακρίνεται στους στίχους 1-3, όπου περιγράφονται
τα ολόχρυσα πιρούνια και ασημένια πιάτα κατά το γεύμα του γιου
της χήρας, και αναφέρεται ότι η γυναίκα του ήταν στολισμένη με
ασήμι.
β) Η θέση της γυναίκας εκείνη την εποχή ήταν υποβαθμισμένη. Αυτό
διακρίνεται στο στίχο 3, όπου η σύζυγος φαίνεται να υπηρετεί τον
άντρα και στο στίχο 11, όπου ο γιος διατάζει τη μάνα να του δώσει το
σπαθί του.
γ) Ο λαός θαύμαζε τους ακρίτες διότι ήταν γενναίοι, γυμνασμένοι,
έτοιμοι για πόλεμο, ατρόμητοι ώστε να μη φοβούνται το θάνατο.
Στους στίχους 6-8 ο γιος με χαρά καλωσορίζει την επικείμενη μάχη
και στους στίχους 19-22 εξοντώνει αμέτρητους αντιπάλους.
11. Συνεξετάζοντας το τραγούδι αυτό με το ακριτικό «Η αρπαγή της
γυναίκας του Διγενή» (σελ. 31-32 σχολικού βιβλίου) ποια στοιχεία
αποκομίζουμε ως προς: α) τη ζωή των ακριτών σε καιρό ειρήνης
και πολέμου β) τη σχέση των ακριτών με τα άλογά τους.
α) Τα στοιχεία που αποκομίζουμε από τα δύο ακριτικά τραγούδια για
τη ζωή των ακριτών σε καιρό ειρήνης και πολέμου είναι τα εξής: οι
ήρωες σπέρνουν τη γη (Η αρπαγή της γυναίκας του Διγενή),
γευματίζουν πλουσιοπάροχα (Ο γιος της χήρας), κυνηγούν τους
εχθρούς, πολεμούν, εξοντώνουν τον αντίπαλο.
β) Η σχέση των ακριτών με τα άλογά τους είναι πολύ στενή. Στο
τραγούδι «Η αρπαγή της γυναίκας του Διγενή» το άλογο
στεναχωριέται που έκλεψαν τη γυναίκα του Διγενή και προτείνει να
πάει να τη βρει και να τη φέρει πίσω. Στο κείμενο «Ο γιος της χήρας»
ο ήρωας στηρίζεται στο άλογό του και του ζητά να τον βοηθήσει στη
δύσκολη στιγμή της μάχης, τάζοντάς του χρυσά πέταλα και
χαλινάρια.
4

5. Σαμαρά Ελένη
Τάσος Σιδηρόπουλος
Σταύρος Φλωράς
Ιωάννα Σοφιανού
Χριστίνα Τσιτσιμπή
12. α) Τι εκτιμήσατε περισσότερο σ’ αυτό το τραγούδι; β) Πιστεύετε
ότι τα ακριτικά τραγούδια παρουσιάζουν ενδιαφέρον στην εποχή
μας;
α) Αυτό που εκτιμήσαμε περισσότερο στο ακριτικό τραγούδι είναι η
ανησυχία του γιού της χήρας για το πώς θα αντιμετωπίσει τους
εχθρούς, και τελικά η γενναιότητα που έδειξε. Επίσης μας έκανε
εντύπωση η εικόνα που παρουσιάζει τον τεράστιο αριθμό της
στρατιάς των Φράγκων.
β) Τα ακριτικά τραγούδια παρουσιάζουν ενδιαφέρον στη εποχή μας,
επειδή έχουν ηρωική πνοή και τολμηρή έκφραση.
13. Ποιος είναι ο ρόλος των δύο υποθετικών προτάσεων στα λόγια
του γιου (στ. 7-8);
Ο ρόλος των δύο υποθετικών προτάσεων στα λόγια του γιού είναι να
εξάρει την τόλμη του ήρωα που δε φοβάται τους εχθρούς όσοι κι αν
είναι. Με τον τρόπο αυτό προσδίδεται στο κείμενο δραματική
ένταση.
14. Ποια τυπικά μοτίβα της ακριτικής δημοτικής ποίησης
συναντώνται στο ποίημα;
Ένα από τα τυπικά μοτίβα της ακριτικής δημοτικής ποίησης που
συναντώνται στο ποίημα είναι ο ηρωικός χαρακτήρας· δηλαδή ενώ
στην αρχή ο ακρίτας ανησυχούσε για τους Φράγκους (στίχοι 8, 15),
τελικά κατάφερε να τους αντιμετωπίσει γενναία. Επίσης
παρατηρούμε το σχήμα υπερβολής (στίχοι 20-25) με την εμφάνιση
του αγγέλου και το υπερφυσικό στοιχείο. Άλλα τυπικά μοτίβα είναι ο
πυκνός και λιτός λόγος, οι επαναλήψεις (π.χ. γεύγεσαι), η
προσωποποίηση (του αλόγου) και η αρχή της ισομετρίας.
15. Ποιες λέξεις του τραγουδιού δείχνουν την πηγή προέλευσης της
παραλλαγής;
Οι λέξεις του τραγουδιού που μας δείχνουν την κρητική προέλευση
της παραλλαγής είναι το ξαγκριμένη (στίχος 4), είνιαι (στίχος 7), τσοι
(στίχος 9), μουγκίστη (στίχος 22), απού τσ' ουρανούς (στίχος 23),
σώνει σε μπλιο (στίχος 24), και βουλήσει (στίχος 24).
16. Ποιο τόνο δίνει στο ποίημα η εναλλαγή διαλόγου-αφήγησης;
Ο διάλογος δημιουργεί δραματικότητα και θεατρικότητα. Η αφήγηση,
από την άλλη, προσθέτει πληροφορίες για την υπόθεση και κάνει το
κείμενο πιο κατανοητό. Άρα, η εναλλαγή διαλόγου - αφήγησης
5

6. προσδίδει συγχρόνως παραστατικότητα και σαφήνεια, και επομένως
μεγαλώνει το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
17. Να εντοπίσετε αναλογίες με το ακριτικό τραγούδι «Του μικρού
βλαχόπουλου».
Οι ομοιότητες των ακριτικών τραγουδιών «Ο γιος της χήρας» και
«Του μικρού βλαχόπουλου» είναι οι εξής:
α) Οι πρωταγωνιστές στην αρχή έχουν άγνοια για το τι συμβαίνει (το
ξέσπασμα του πολέμου). Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι
γευματίζουν αμέριμνοι.
β) Στη συνέχεια κάποιος προειδοποιεί τους ήρωες για τον πόλεμο με
τα ίδια περίπου λόγια.
γ) Οι ακρίτες απευθύνονται στα άλογά τους και κινούν για τη μάχη.
δ) Σκοτώνουν μύριους αντιπάλους, χωρίς τη βοήθεια κανενός.
Δήμητρα Οφλίδου
Γεωργία Σφόλια
Χρήστος Ράπτης
Παναγιώτης Τριανταφυλλίδης
Κώστας Τζοκόις
18. Πού υπάρχει υπερφυσικό στοιχείο στο ποίημα; Τι τονίζει;
Υπερφυσικό στοιχείο εντοπίζεται στο τραγούδι στους στίχους 18-25,
όταν ο γιος της χήρας σκοτώνει χιλιάδες ανθρώπους και η φύση
αντιδρά. Οι άγγελοι μιλούν, η θάλασσα μουγκρίζει και ο ουρανός
σείεται. Τα υπερφυσικά αυτά γεγονότα τονίζουν την ανδρεία του
ακρίτη και τον ηρωισμό του, καθώς και την αποδοκιμασία της φύσης
στην τόση σφαγή.
19. Να επισημάνετε τις επαναλήψεις που υπάρχουν στο ποίημα. Ποια
είναι η σκοπιμότητά τους;
Οι επαναλήψεις που υπάρχουν στο κείμενο εντοπίζονται στις φράσεις
«γεύγεσαι», «είνιαι», «σελώσετε» και στους τύπους του ρήματος
«γλιτώνω». Οι επαναλήψεις αυτές αρχικά επιβραδύνουν την εξέλιξη
της ιστορίας του τραγουδιού αλλά, κυρίως, δίνουν έμφαση σε
συγκεκριμένα σημεία του κειμένου: το φαγοπότι του ήρωα ενώ
κάνουν επιδρομή οι Φράγκοι («γεύγεσαι»), τη γενναιότητα του αφού
δεν υπολογίζει πόσοι είναι οι εχθροί («είνιαι»), την
αποφασιστικότητά του να πολεμήσει («σελώσετε»), τη φιλική σχέση
με το άλογό του («γλιτώνω»). Πάντως οι επαναλήψεις είναι
χαρακτηριστικό των ακριτικών και γενικότερα των δημοτικών
τραγουδιών και προσδίδουν ζωντάνια και θεατρικότητα.
20. Πού υπάρχει υπερβολή στο τραγούδι; Σε τι εξυπηρετεί;
Υπερβολή στο κείμενο υπάρχει στον αριθμό των αντίπαλων
στρατιωτών, που τελικά πέφτουν νεκροί από ένα μόνο άτομο. Αρχικά
6

7. αναφέρεται ότι οι αντίπαλοι είναι αμέτρητοι, αλλά έπειτα
προσδιορίζεται ότι είναι χιλιάδες. Οι χιλιάδες τελικά σκοτώνονται
από τον γιο της χήρας. Το γεγονός αυτό έχει ως σκοπό να αναδείξει
την ανδρεία του ήρωα αλλά υπηρετεί και τη θεματολογία των
ακριτικών τραγουδιών, τα οποία προβάλλουν τον ηρωισμό και τη
δύναμη των ακριτών που φρουρούν τα σύνορα του Βυζαντίου.
21. Ποια μέρη του λόγου πλεονάζουν στην αφήγηση; Γιατί;
Τα μέρη του λόγου που πλεονάζουν στο κείμενο είναι τα ρήματα και
τα ουσιαστικά. Τα μέρη αυτά ταιριάζουν σε μια αφήγηση, καθώς
δίνουν πληροφορίες για τα γεγονότα, κάνουν το κείμενο ζωντανό και
παραστατικό, και καθιστούν την πλοκή του ταχύτερη. Επίσης στο
ακριτικό τραγούδι χρησιμοποιούνται ορισμένα επίθετα, τα οποία
επιβραδύνουν την εξέλιξη αλλά και προσδίδουν παραστατικότητα
καθώς αποδίδουν ιδιότητες στα πρόσωπα.
22. Να συγκρίνετε το τραγούδι αυτό με την παραλογή «Του νεκρού
αδελφού» ως προς α) τη δομή της αφήγησης β) την κοινωνική τάξη
των ηρώων και γ) τη μορφή (εκφραστικά μέσα).
α) Και τα δύο δημοτικά τραγούδια, «Του νεκρού αδελφού» και «Ο
γιος της χήρας», παρουσιάζουν ομοιότητες ως προς τη δομή της
αφήγησης. Εντοπίζονται και στα δύο η αρχή της πλοκής, η περιπέτεια
(αλλαγή της κατάστασης), η κορύφωση και η λύση. Στο τραγούδι
«Του νεκρού αδελφού» παρουσιάζεται αρχικά μια ήρεμη
οικογενειακή ζωή, έπειτα το προξενιό και η φυγή της Αρετής
(περιπέτεια), η ανάσταση του Κωνσταντή (κορύφωση) και τέλος η
επιστροφή του κοριτσιού και ο θάνατος μάνας και κόρης (λύση).
Ανάλογα δομικά μέρη απαντούν και στο ακριτικό τραγούδι. Αρχικά
παρουσιάζεται η ήρεμη οικογενειακή ζωή του γιου της χήρας, έπειτα
η αναγγελία του πολέμου (περιπέτεια), η συμμετοχή στον πόλεμο
(κορύφωση) και η νίκη κατά των εχθρών (λύση). Βέβαια η λύση στο
δεύτερο τραγούδι είναι ευτυχής ενώ στην παραλογή δραματική.
β) Τα δύο κείμενα διαφέρουν και ως προς την κοινωνική τάξη των
ηρώων, καθώς οι ακρίτες στο δεύτερο κείμενο έχουν υψηλή
κοινωνική θέση για την εποχή τους, ενώ η οικογένεια της Αρετής
φαίνεται να είναι φτωχική.
γ) Ως προς τη μορφή τους τα δύο κείμενα παρουσιάζουν κοινά
στοιχεία, όπως επιβράδυνση, περιπέτεια, λύση, πολλές εικόνες,
επαναλήψεις, υπερφυσικά στοιχεία, εναλλαγή διαλόγου-αφήγησης.
Γενικότερα μοιάζουν μεταξύ τους καθώς και τα δύο ανήκουν στην
κατηγορία των δημοτικών τραγουδιών.
Οφλίδης Γρηγόρης
Μαρίνος Σιδηρόπουλος
Χαράλαμπος Παναγιωτίδης
Διονύσης Σπυρίδης
7

8. Ηλίας Ψουρούκης
Για την άσκηση 4:
Ο Έκτορας, λίγο πριν επιτεθεί στο Διομήδη, για να του πάρει την ασπίδα
και το θώρακα, πλησιάζει τα άλογά του, τα εγκαρδιώνει και ζητά από
αυτά να δειχτούν αντάξια της αγάπης της γυναίκας του Ανδρομάχης, που
τόσο πολύ τα αγαπούσε και τα φρόντιζε.
«Ξάνθε και εσύ Πόδαργε, και Αίθωνα και Λάμπε θεϊκέ,
είναι ώρα να μου ξεπληρώσετε την περισσή φροντίδα
που είχε για σας η Ανδρομάχη, η κόρη του μεγαλόψυχου Ηετίωνα,
που πρώτα έβαζε σε σας γλυκό σιτάρι και συγκερνούσε το κρασί
για σας, όποτε η καρδιά σας το ζητούσε,
παρά για μένα, που καμαρώνω πως είμαι ο λεβέντης άντρας της.
Εμπρός, ορμάτε γρήγορα να πάρουμε
την ασπίδα του Νέστορα, που η φήμη της στα ουράνια έχει φτάσει,
πως είναι ολόχρυση, κι αυτή κι ο σκελετός της,
κι από τους ώμους του ιπποδαμαστή Διομήδη
το θώρακά του τον περίτεχνο, που ο Ήφαιστος τον έφτιαξε με κόπο.
Αυτά τα δυο αν παίρναμε, θα 'χαμε ελπίδα ν' ανεβάσουμε
τη νύχτα αυτή τους Αχαιούς στα γοργοτάξιδα καράβια τους» (Θ 185197).
8