1. อุปกรณ์การประพันธ์
สัมผัส
1. สัมผัสบังคับ คือ สัมผัสนอกวรรคเป็นได้เฉพาะสัมผัสสระเท่านั้น อาจเรียกว่า สัมผัสนอก
2. สัมผัสไม่บังคับ คือ สัมผัสในวรรคเป็นได้ทั้งสัมผัสสระและสัมผัสพยัญชนะ อาจเรียกว่าสัมผัสใน
สัมผัสสระคือคาที่ประสมสระเดียวกันมีพยัญชนะท้ายมาตราเดียวกัน เช่น ชา นา , คิด กิจ
สัมผัสพยัญชนะ คือคาที่ใช้พยัญชนะต้นหน่วยเสียงเดียวกัน เช่น ชาย ชาญ , คราว ครา ครั้ง
สัมผัสพยัญชนะ
1. คาคู่ คือการใช้พยัญชนะต้นหน่วยเสียงเดียวกันเรียงติดกัน 2 คา เช่น
แจ่มไพจิตรเจิดประจักษ์เป็นหลักชัย
2. คาเทียบคู่ คือ การใช้พยัญชนะต้นหน่วยเสียงเดียวกันเรียงติดกัน 3 คา เช่น
ศุกร์สิบสองกุมภาพันของปีนี้
์
3.คาเทียมรถ คือ การใช้พยัญชนะต้นหน่วยเสียงเดียวกันเรียงติดกัน 4 คา เช่น
มานมุ่งมาดมอบไว้ก็ไม่ผิด
4. คาเทียบรถ คือ การใช้พยัญชนะต้นหน่วยเสียงเดียวกันเรียงติดกัน 5 คา เช่น
โสตซึมซับศัพท์เสียงสาเนียงเสนาะ
5.คาทบคู่ คือ การใช้คาคู่เรียงติดกันเป็น 2 คู่ เช่น
จะเวียนวัฏฐ์กัลป์กัปป์นับล้านปี
6.คาแทรกคู่ คือ การใช้คาคูโดยมีคาอื่นคันกลาง 1 คา เช่น
่ ่
มากเกินจุดทีจะถามความเฉลย
่
7. คาแทรกรถ คือ การใช้คาคู่โดยมีคาอื่นคันกลาง 2 คา เช่น
่
โอ้พระคุณสูญลับไม่กลับหลัง
สัมผัสสระ
1. คาเคียง คือ การใช้สระเดียวกันเรียงติดกัน 2 คา เช่น
ร้อยวาจาเรียงอารมณ์ด้วยพรหมพร
2. คาเทียบเคียง คือ การใช้สระเดียวกันเรียงติดกัน 3 คา เช่น
อาจอ้างว้างห่างเหจากเคหา
3. คาทบเคียง คือ การใช้คาเคียงเรียงติดกัน 2 คู่ เช่น
ประพฤติตนพ้นคราบบาปวิมุตติ์

2. 4. คาแทรกแอก คือ คาเคียงที่มคาอื่นคันกลาง 2 คา เช่น
ี ่
สองดนัยพลัดพรากไปไกลจากแดน
5. คาเทียมแอก คือ คาเคียงที่มคาอื่นคันกลาง 1 คา จะต้องอยู่ท้ายวรรค เช่น
ี ่
ครูเป็นเพื่อนเป็นพี่แลเป็นแม่
6. คาแทรกเคียง คือ คาเคียงที่มคาอื่นคันอยู่ 1 คา จะต้องอยู่ต้นหรือกลางวรรค เช่น
ี ่
ให้เปลวไฟไหม้มอดมวลโมหะ
อร่ามแอร่มจรัสเรื้องรุ้งเรืองฉาย
คาเอก คาโท
คาเอก คือคาที่มีรูปวรรณยุกต์เอกกากับ เช่น พ่อ แม่ ปู่ ย่า ( อาจใช้คาตายแทนคาเอกก็ได้ )
คาโท คือ คาที่มรูปวรรณยุกต์โทกากับ เช่น น้าน้อย ฟ้าฟืน
ี ้
คาเอกโทษ คือ คาซึ่งเดิมใช้รูปวรรณยุกต์โทกากับแต่เปลี่ยนมาใช้รูปวรรณยุกต์เอกกากับ เพื่อให้ถูกตาม
ตาแหน่งบังคับ เช่น แห้ง ---- แฮ่ง , ถ้วน---- ท่วน , หญ้า--- ย่า , ให้--- ใฮ่
คาโทโทษ คือ คาซึ่งเดิมใช้รูปวรรณยุกต์เอกกากับแต่เปลี่ยนมาใช้รูปวรรณยุกต์โทกากับเพื่อให้ถูกตาแหน่ง
บังคับ เช่น ท่วน--- ถ้วน , ช่วย --- ฉ้วย , ย่า --- หญ้า
คาเป็น คาตาย
1. คาที่ประสมด้วยสระเสียงสั้นไม่มีตวสะกด เช่น ทะลุ สุปิติ
ั
คาตาย
2. คาที่ประสมด้วยสระเสียงสั้นหรือยาวที่มตัวสะกดในมาตรากก กด กบ เช่น
ี
นก – นาก , ลด – ลาด , คบ—คาบ
1. คาที่ประสมด้วยสระเสียงยาว ไม่มีตัวสะกด เช่น นา มี ปู
คาเป็น
2. คาที่ประสมด้วยสระเสียงสั้นหรือยาวที่มตัวสะกดในมาตราแม่ กง กน กม เกย เกอว เช่น
ี
นง—นาง , ลน—ลาน , คม—คาม , คุย—คาย , สิว-- สาว
คาครุ ลหุ
คาลหุ คือ คาที่ประสมด้วยสระเสียงสั้นแล้วไม่มีตัวสะกด
คาครุ คือ คาที่ประสมด้วยสระเสียงยาว , คาที่ประสมด้วยสระเสียงสั้นหรือยาวแล้วมีตัวสะกด

3. คานา
1. สักวาขึนต้นด้วยคาว่า สักวา จบด้วยคาว่า เอย
้
2. ดอกสร้อย ในวรรคแรก คาที่ 1 กับคาที่ 3 จะต้องเป็นคาเดียวกัน คาที่ 2 เป็นคาว่า เอ๋ย
3. กลอนบทละคร
3.1 เมื่อนัน เป็นคานาเมื่อตัวละครในช่วงนั้นเป็นกษัตริย์
้
3.2 บัดนัน เป็นคานาเมื่อตัวละครในช่วงนันไม่ใช่กษัตริย์
้ ้
3.3 มาจะกล่าวบทไป เมื่อตัวละครเป็นใครก็ได้ที่เด่นในจุดนั้น
คาสร้อย (มีเฉพาะในโคลง)
จุดประสงค์ของคาสร้อย คือ เพื่อความไพเราะและเพื่อให้ครบความ
ข้อบังคับของคาสร้อย ห้ามมีความหมายทั้ง 2 คา และคาสุดท้ายห้ามเป็นคาตาย
ตัวอย่าง
นางโรยนางรืนขึน
่ ้ ไปเยือน
เห็นราชสองหมองเหมือน ดั่งไข้
ทุกวันดุจดวงเดือน ใดดั่ง นี้นา
หมองอย่างนี้ข้าไหว้ บอกข้าขอฟัง หนึ่งรา