itpd.mn

4. “Багшийн хөгжил” сэтгүүлийн ээлжит дугаар та бүхний гар дээр очиж байна.
Энэ удаагийн дугаарын зочноор Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухаан, Спортын яамны
Төрийн нарийн бичгийн дарга Балжиннямын Баярсайхан уригдан оролцсон бөгөөд
салбартаа хийгдэж буй ажлууд болон цахим орчинд хүүхдэд тулгарч буй аюул,
түүнийг даван туулахад багш, сургууль, эцэг, эх, томчууд хэрхэн туслах талаар
ярилцлаа.
Мөн “Нээлттэй боловсрол” эрдэм шинжилгээний хурлыг зохион байгуулагчид
болох А.Амарзаяа, Ц.Навчаа нарын ярилцлага та бүхний сонирхлыг татах нь
дамжиггүй. Шинэ зууны боловсрол болох нээлттэй эхүүд болон Хан -Академийн
хичээлүүдийн талаар та энэ удаагийн дугаараас олж уншаарай.
Эдгээр онцлох ярилцлагуудаас гадна тус сэтгүүлийн уламжлалт булан болох
“Онытэргүүнийбагш”,“Зөвлөхбагш”,“Аргазүйчбичижбайна”“Эрдэмшинжилгээний
хурал” зэрэг булангуудаас та бүхэн мэргэжил арга зүйн шинэ мэдээлэл, мэдлэгийг
олж авна гэдэгт бид найдаж байна. Мөн манай арга зүйчдийн боловсруулсан «Эсээ
бичих зөвлөмж» багш таны өдөр тутмын үйл ажиллагаанд хэрэг болох буй за.
Бидэнтэй хамтран ажиллаж, арга зүй, тэргүүн туршлагаа түгээн дэлгэрүүлэх
хүсэлтэй хэн бүхний өмнө “Багшийн хөгжил” сэтгүүлийн редакц нээлттэй байх
болно.
Та бүхэн bagshkhugjil@itpd.mn цахим хаягаар санал хүсэлтээ ирүүлээрэй.
РЕДАКЦИЙН ЗУРВАС
Ерөнхий зөвлөх:
Алимаа ТУЯА
Редакцийн зөвлөл:
Энхжаргал БАТЧИМЭГ
Цагаанбаатар НАРАНТУЯА
Санжид АМАРСАЙХАН
Бямбаа ЦАСАНЧИМЭГ
Нэргүй БУЛГАНТАМИР
Чагцал ЖАРГАЛ
Ичинхорлоо БАТХҮҮ
Гантөмөр ТӨМӨР-ОЧИР

5. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
2
ДУГААРЫНЗОЧИН
ЦАХИМ ОРЧНЫ СӨРӨГ НӨЛӨӨЛЛӨӨС
ХҮҮХДҮҮДЭЭ ХАМГААЛАХ ЗАЙЛШГҮЙ
ШААРДЛАГА БИДЭНД ТУЛГАРЧ
БАЙНА
БМДИ-ээс эрхлэн гаргадаг
“Багшийн хөгжил” сэтгүүлийн энэ
удаагийн дугаарт Боловсрол, Соёл,
Шинжлэх ухаан, Спортын яамны
Төрийн нарийн бичгийн дарга
Б.Баярсайхан уригдаж ярилцлаа.
-Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан
спортын яамнаас хүүхдүүдийг цахим
гадуурхлаас сэргийлэх тодорхой
ажлуудыг хийж, хэрэгжүүлж эхэлжээ.
Эндээс ярилцлагаа эхэлье?
-“Засгийн газрын 2016-2020 оны
үйл ажиллагааны хөтөлбөр”-т “Бүх
шатны боловсрол, сургалтын
байгууллагад нийгэм, сэтгэл зүй,
дэд бүтцийн эрүүл, аюулгүй, ээлтэй
орчин, нийгмийн үйлчилгээг бий
болгоно” гэж заасан.
Хүн төрөлхтөн өнөөдөр хоёр
ертөнцөд зэрэгцэн амьдрах боллоо.
Нэг нь бидний амьдарч байгаа бодит
ертөнц, нөгөөх нь цахим ертөнц.
Мэдээллийн хурдтай эрин үед
цахим хэрэглээний сайн сайхныг
өгүүлж баршгүй. Гэвч цахим
хэрэглээний давуу талыг хүртэхийн
зэрэгцээ сөрөг нөлөөнд ч өртөж
байна. Ялангуяа, дөнгөж төлөвших
үедээ яваа өсвөр насны хүүхдүүдэд
маань хэрхэн нөлөөлж буйг томчууд
бид анзаарахгүй байгаа юм.
-Тухайлбал, хүүхдүүдэд
цахим хэрэглээтэй холбоотой ямар
асуудлууд тулгарч байна вэ?
-Гадуурхагдах, хэл амаар
доромжлуулах, буруу зүйл,
буруу хүмүүст уруу татагдах бүр
цаашилбал, сэтгэл санаа болон
бие махбодийн хүчирхийлэлд өртөх,
хүний наймааны золиос болох, амиа
хорлох хүртэл эрсдэлүүд хэдийнэ бий
болжээ. Энэ нь ганц Монгол Улсад
тулгамдаад байгаа асуудал биш,
дэлхий нийтээрээ cуber bullying буюу
цахим гадуурхалаас хүүхдээ хэрхэн
хамгаалах вэ гэдэгт маш их анхаарал
тавьж байна. Зарим улс орнууд,
ялангуяа хөгжингүй орнууд цахим
хэрэглээний сөрөг нөлөөллөөс
хүүхэд, олон нийтийг хамгаалахын
тулд хуульчлах хүртэл арга хэмжээг
авч эхэлсэн.
-Энэ талаар манай улсад, тэр
тусмаа салбарын яамны зүгээс ямар
бодитой ажлуудыг хийж байна вэ?
-“Сургалтын орчинд гар утас,
цахим хэрэгслийн хэрэглээний
талаар авах арга хэмжээний тухай”
Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан,
спортын сайдын 2016 оны 09
дүгээр сарын 16-ны өдрийн А/43
дугаар тушаал гарсан. Тушаалын
хэрэгжилтийг ханган ажиллах
зорилгоор аймаг, нийслэлийн
Боловсрол, соёл, урлагийн газруудад
албан бичгээр зөвлөмж хүргүүлсэн.
Энэ ажил сайн үр дүнтэй хэрэгжиж
байгаа. Мөн Боловсрол, соёл,
шинжлэх ухаан спортын яамнаас
өнгөрсөн оны аравдугаар сард
“Цахим гадуурхал цаашаа” нэртэй
аяныг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд
улсын хэмжээний бүх цэцэрлэгүүдэд
“Би найзыгаа шоглодоггүй,
гадуурхдаггүй” үйл ажиллагааны
удирдамж хүргүүлж, бага насны
хүүхдийн сэтгэхүйн онцлогт тохируу
лан Ханс Христиан Андерсений “Нуг
асны муухай дэгдээхий” зохиолоор
дамжуулан бие биеэ хүндлэн
хайрлахыг ойлгуулсан сургалтыг
зохион байгуулсан. Түүнчлэн аймаг,
нийслэл, дүүргийн Боловсрол, соёл,
урлагийн газрын удирдлагууд,
нийслэлийн EБС-ийн сургуулийн
захирлуудтай уулзалт зохион
Б.БАЯРСАЙХАН

6. 3ДУГААРЫН ЗОЧИН
Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухаан, Спортын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга

7. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
4
ДУГААРЫНЗОЧИН
байгуулж, цахим орчин дахь зохистой хэрэглээний
талаар ярилцан, хүүхдүүдэд энэ талаар хэрхэн
ойлгуулах, ямар арга хэмжээ авах талаар чиглэл
өгсөн.
-Зөвхөн боловсролын байгууллагууд
гэлтгүй олон нийтэд чиглэсэн ажлуудыг хийх
шаардлагатай болов уу. Өөрөөр хэлбэл, сургууль,
цэцэрлэгээс гадна олон нийт, иргэд, эцэг, эхчүүдэд
энэ талаархи ойлголтыг өгөх нь чухал шүү дээ?
-Мэдээж тэгэлгүй яахав. Тухайлбал, UBS
телевизийн хамт олон жил бүр зохион байгуулдаг
“Universe Best Songs” наадмынхаа уриаг “Цахим
ертөнцөд соёлтой оролцоцгооё” болгож, манай
аянд нэгдэж, энэхүү аяныг дэмжиж байгаад маш
их талархаж байна. Энэ наадамд оролцож байгаа
оролцогчид, шүүгчид, үзэгчид хүртэл цахим
ертөнцөд соёлтой оролцохын төлөө дуу хоолойгоо
өргөж байна. Миний бие энэхүү наадмын
гуравдугаар шатны шалгаруултад тэнцсэн 70
оролцогчидтой уулзаж, ярилцсан. Хүүхдүүд
цахим гадуурхалд хэрхэн өртөж байгаа
бодит жишээнүүдийг ярьж, тэдний нийгэмдээ,
үе тэнгийнхэндээ үзүүлэх нөлөө, мөн “од”
хүний нийгэмдээ ямар сайн сайхан үрийг тарьж
байх ёстой талаар ярилцсан юм. Олон нийтээс
хүртсэн алдар хүндээ хэрхэн буцааж нийгэм, олон
нийтийнхээ сайн сайхны төлөө зориулах ёстой
талаар зөвлөсөн. Үүнийг хүүхэд, залуус маш
сайхнаар хүлээж авсан. Дэлхийн сайхан бүсгүйг
шалгаруулахдаа хүмүүнлэгийн үйлсэд хэрхэн
оролцдогоор нь дүгнэдэг нь санаандгүй хэрэг биш.
Мөн “Харилцаа холбооны зохицуулах хороо”-
ноос “Цахим орчин дахь гадуурхал” сэдвээр
эссэ бичлэг, гар зургийн уралдааныг орон даяар
зарласан. Энэ уралдаан хүүхдүүдийн авъяас
чадварыг үнэлэхээс гадна, сайн оролцоотой
сургуулиудыг шалгаруулах юм. Мөн “Цахим
гадуурхал цаашаа” аянд сургуулиуд нэгдэж
эхлээд байна. Жишээлбэл, Хан-Уул дүүргийн 52,
Баянгол дүүргийн 51 дүгээр сургууль Баянгол
дүүргийн Боловсрол, соёл, урлагийн газар
нийслэлийн бүх нийгмийн ажилтнуудын дунд нэг
өдрийн сургалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулан,
багш нарын дунд илтгэл, эссэ бичлэгийн уралдаан
зарлаж, энэ ажил маань хүрээгээ тэлж, үр дүнтэй
өрнөж байгаад баяртай байна.
-Өнөөдөр цэцэрлэг, сургуулийн түвшинд улсын
хэмжээнд 30 гаруй мянган багш ажиллаж байна.
Багш гэдэг хүн дан ганц мэдлэг боловсрол олгохоос
гадна хүүхдийн хүмүүжил, төлөвшлийг тодорхойл
дог луужин гэдэгтэй та санал нийлэх үү?
-Тэгэлгүй яахав. Хүүхэд бүр багшийгаа
хамгийн эрхэм, мундаг, зөв хүн гэж хардаг. Бараг
эцэг, эхээсээ ч илүү эрхэмлэн дээдэлдэг багш
хүний гаргах өчүүхэн алдаа хүүхдийн сэтгэл
зүрхэнд зүү “шивэх” мэт тусдаг. Тиймээс багшаас
харилцааны ямар нэгэн алдаа огт гарч болохгүй.
Миний ч, таны ч бага насны дурсамжид нэг тийм
жишээ байгаа гэж бодож байна. Ер нь хүүхэд
нас сэтгэлзүйн хувьд ихээхэн онцлогтой байдаг
учраас дурсамжууд маш тод үлддэг, ялангуяа
таагүй дурсамжууд.
-Багш нар зөвхөн мэдлэг боловсрол төдийгүй
хүүхдийн сэтгэл зүрхийг хөгжүүлдэг байхын тулд
өөрчлөлтийг өөрсдөөсөө эхлэх хэрэгтэй болов уу?
-БСШУСЯ-ны төлөөлөл Багшийн мэргэжил
дээшлүүлэх институтэд саяхан ажилласан. Энэ
үеэр тус инситутээс зохион байгуулдаг багшийн
мэргэжил, ур чадварыг дээшлүүлэхийн зэрэгцээ, ёс
зүй, харилцаа хандлагыг сайжруулах сургалтыг
үндэсний хэмжээнд яаж зохион байгуулах талаар
ярилцсан. Монголын багш нарыг ёс зүйгүй гэж
хэлж байгаа юм биш. Дэлхий ертөнц маань
өөрөө хурдацтай шинэчлэгдэж, хөгжиж байна. Ёс
зүйн хэм хэмжээ, юуг ёс зүйн алдаа гэх вэ гэдэг
ойлголт нь хүртэл шинэчлэгдэж байгаа үед бидэнд
шинэ мэдээлэл, сургалт зайлшгүй шаардлагатай
гэдэг дээр санал нийлж, БМДИ-ээр дамжуулан
сургалтуудыг зохион байгуулахаар шийдсэн. Энэ
сургалтын агуулгат нь багшийн мэргэжлийн ёс зүйн
хичээлээс гадна цахим гадуурхалаас хүүхдийг
хэрхэн урьдчилан сэргийлэх, ийм асуудалд өртсөн
бол ямар тусламж үзүүлэх, тухайн хүүхдийг
хэрхэн өөртөө итгэлтэй болгох, хүнд хэцүү
нөхцлийг даван туулахад нь туслах, зөвлөмж өгч
чаддаг байх, цаашид амжилттай хэвийн суралцах
нөхцөл бололцоог бий болгох, мөн хүүхдүүд бие
биенийгээ хэрхэн хайрлаж, хүндлэхэд зөвлөх
сургалт зэргийг багтаах юм. Багш нарын маань
ажиллах нөхцөл хүнд, ажлын ачаалал их, цалин
бага гэдгийг би мэднэ. Гэхдээ хийж байгаа
ажилдаа ёс зүйтэй хандах, хүүхдийг хайрлаж,
хүндлэхэд цалин, мөнгө нөлөөлөхгүй гэдгийг би
онцлон хэлмээр байна.
-Цахим гадуурхалын эсрэг аяныг яамнаас
гадна өөр ямар байгууллага дэмжиж хамтарч
ажиллаж байгаа вэ?
-Нийгэм, олон нийт, эцэг, эхчүүд, хэвлэл,
мэдээллийн байгууллагууд бидний ажлыг маш
нааштайгаар хүлээн авч, дэмжиж байна. Түүнээс
гадна НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сан, Дэлхийн
банк, Дэлхийн Зөн олон улсын байгууллага
зэрэг олон улсын байгууллагууд, “Харилцаа
холбооны зохицуулах хороо” зэрэг олон
байгууллагууд дэмжиж байгаа. Бид Дэлхийн
банкны санхүүжилтээр монголын ЕБС-иудын дунд
цахим гадуурхал ямар түвшинд байгаа талаар
судалгаа явуулж байна. Судалгааны үр дүнтэй
УИХ дахь Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл,
шинжлэх ухааны байнгын хорооноос танилцана
гэсэн. Энэхүү судалгааны үр дүн бидний хийх
ажлыг илүү тодорхой болгоно гэж харж байгаа.
Дашрамд дурдахад, сургууль, хамт олон, хүүхдүүд
хүсвэл, мөн цахим ертөнцөд соёлтой оролцох
шийдвэрээ гаргавал, хэн нэгнийг доромжлох,
гүтгэх, гадуурхах нь муухай гэдгийг хүлээн
зөвшөөрвөл UBS телевизийн “Universe best
songs” наадмын зохион байгуулагчдад хандаж,
дуу хоолойгоо олон нийтэд хүргэх боломжтой.
Гэхдээ үүнийг сургууль, багшийн зүгээс хүчээр

8. 5ДУГААРЫН ЗОЧИН
зохион байгуулах биш, харин хүүхдүүд маань чин
сэтгэлээсээ цахим ертөнц дэх харилцааны эерэг, сөрөг
талыг ойлгож, соёлтой хэрэглэх шийдвэрээ гаргасан
байх ёстой. Сурагчдын ашигладаг фэйсбүүкийн
хаалттай группүүдэд ямар асуудал яригддаг, ямар
үг, хэллэг хэрэглэгддэг, гадуурхал ямар хэлбэрээр
явагддаг талаар олон нийтэд хүүхдүүд маань өөрсдөө
хүргэвэл сайн. Хүүхдүүд энэ асуудлаа илэн далангүй
ярьж, өөрсдөө шийдэлд хүрч, бид ийм бүдүүлэг үг
хэллэг хэрэглэдэггүй, бие биеэ гадуурхдаггүй хамт
олон болохоор шийдэлд хүрэх нь бага гэлтгүй энэ
ажлын үр дүн юм.
-Цаашид багш нар, томчууд юунд анхаарах
шаардлагатай вэ?
-Эцэг, эх бүрийн чин хүсэл бол хүүхдээ зөв,
эрүүл, ажил мэргэжилдээ дур сонирхолтой сайн хүн
болоосой гэж хүсдэг. Манай төрийн бодлого ч өрсөлдөх
ур чадвартай, чанартай мэдлэг боловсролтой,
зөв иргэнийг төлөвшүүлэхэд чиглэдэг. АНУ-ын
эрдэмтэн Маслоу 1943 онд хүний хэрэгцээний онолыг
хэрхэн тодорхойлсныг багш нар маань сайн мэдэж
байгаа. Физиологийн хэрэгцээ, аюулгүй орчинд
амьдрах хэрэгцээ, бусдаар хайрлагдах, хүндлэгдэх
хэрэгцээ нь хүний СУУРЬ хэрэгцээ байдаг. Суурь
хэрэгцээг нь хангалттай бий болгож чадаагүй хэрнээ
сурч, боловсрох, гэгээрэх, танин мэдэх хэрэгцээг
чанартай байлгах боломжгүй юм. Бид хүүхэддээ муу
хоол өгчихөөд чи сайн сур, тэднийгээ элдэв дарамт,
доромжлолд өртүүлчихээд чи гэгээр гэж шаардах
эрхгүй. Үүнийг үлгэрлэх хамгийн эхний хүн бол багш
юм. Миний харилцаа хүүхдэд үлгэр дуурайл болно,
миний харилцаа толь юм гэдгийг багш алхам тутамдаа
ухамсарлах шаардлагатай. Багшийгаа дуурайж
гэртээ янз бүрийн дуу хоолой, үйлдэл хүүхдүүд маань
гаргадаг шүү дээ. Тэр үед нь бид инээдэм, наргиан
болгоод өнгөрдөг. Гэтэл үүний цаана хүүхэд багш
таны үг, үйлдлийг хэчнээн хурцаар тусгаж авч байгааг
харж болно.
-Тэгэхээр цаашид бид хүүхдүүддээ ур чадвараас
гадна эерэг хандлага, ёс зүйг олгох тал дээр хаа
хаанаа анхаарах хэрэгтэй болжээ?
-Тиймээ, мэдлэг боловсрол, чадвар бүгд чухал.
Гэхдээ энэ бүгдийн эхэнд ёс зүй, хүндлэл, эерэг
хандлага чухал гэдгийг бид сүүлийн хэдэн жил маш
тодоор харж байна. Нийгэм маань тэр чигээрээ ёс
зүйн доройтолд орж байна. Иймээс соён гэгээрүүлэгчид
бид хүүхдүүддээ энэ чухал чанаруудыг цэцэрлэгийн
наснаас нь суулгах, төлөвшүүлэх ёстой юм. Хэрвээ
та төлөвшөөгүй, ёс зүйгүй, худлаа хэлдэг, хүүхдэд
гар хүрдэг, ялгаварлан гадуурхдаг, харилцааны
доголдолтой, бусдыг хүндэлдэггүй бол хэчнээн өндөр
боловсролтой, мэдлэг чадвартай байгаад ч багш гэдэг
эрхэм нэрийг зүүх эрхгүй.
Сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд 92 хүүхэд
сэтгэл гутрал, дарамт, хүчирхийллээс болж
амиа хорлосон гэсэн судалгаа гарсан. Мөн НҮБ-
ын судалгаагаар өсвөр насны 10 хүүхэд тутмын гурав
нь амиа хорлох тухай боддог гэсэн судалгаа байна.
Багш нар маань хүүхдээ ажиглаж, анзаарах хэрэгтэй.
Бусдыгаа гадуурхаж байгаа хүүхэд ч, гадуурхагдаж
байгаа хүүхэд нь ч сэтгэл санааны хямралд ордог.
Ерөнхий шинж тэмдэг нь хичээлээ таслах, хичээлдээ
дургүй болох, сурлага муудах, хаагдмал, ганцаардмал,
зожиг болох, бэлгийн амьдралд эрт хөл тавих гэх
мэт зан аашийн хувьд сөрөг зүйлс ажиглагдана.
Үүнийг харсан, мэдсэн гэрч хүүхдүүдийн хувьд ч
тухайн хүүхдийн өмнөөс шаналах, гутрах, хичээлдээ
дургүй болох, хэн нэгнийг дуурайж буруу үйлдэл
хийх зэргээр илэрдэг болохыг Оксфордын судалгаа
харуулсан байдаг.
-Цахим гадуурхал болон хүүхдийн сэтгэлзүй,
хандлага төлөвшлийн тал дээр хамгийн түрүүнд санаа
тавих хүмүүс бол мэдээж эцэг, эх. Энэ тал дээр гэр
бүл, сургуулийн хамтын ажиллагаа чухал болов уу?
-Мэдээж хүүхэддээ номер нэг анхаарах хүмүүс бол
гэр бүл эцэг, эх нь. Би яагаад багш нар гээд онцлоод
байна вэ гэхээр гэр бүлийн хүрээнд хүчирхийлэлд
өртөж байгаа хүүхдүүдийн тоо нэмэгдсээр байна. Эцэг,
эхчүүд, томчууд өөрсдөө цахим ертөнцөд ёс зүйгүй,
зохисгүй үг, үйлдэл хийж, буруу үлгэр дуурайл хүүхэд,
залууст үзүүлсээр байгаа. Үүнийг өнөөдөр сошиал
ертөнц дэх наад захын мэдээ, мэдээлэлд бичиж
байгаа бүдүүлэг үг, хэллэг хэрэглэсэн сэтгэгдлүүдээс
харж болно. Манай нийгмийг хамгийн ихээр хямрааж
байгаа зүйл бол энэхүү үг хэлэх эрх чөлөөгөө эдлэх
нэрийдлээр бусдыг гутаах, доромжлох, бүлэглэх, үгээр
хүчирхийлэх, гүтгэх болсон энэ замбараагүйтлээс
үүдэлтэй. Харамсалтай нь энэхүү “соёл”-ыг хүүхдүүд
маань өөрсдийн амьдарч буй цахим ертөнцөд
өвлөн хэрэгжүүлж байна. Томчууд бид ямар нэгэн
доромжлолыг тэсвэрлэж чадна. Харин ялангуяа өсвөр
насны бяцхан хүүхдүүдэд маань даахын аргагүй
сэтгэлийн зовлонг авчирдгийг АНХААРАХ хэрэгтэй.
Гэр бүлийн тайван бус орчинд амьдардаг, ямар
нэгэн байдлаар сэтгэлийн дарамттай, хүчирхийлэлд
өртдөг хүүхдүүдийн хувьд сургууль, хамт олон,
багш нар нь бүрэн дүүрэн хайр, хүндэтгэл өгч чаддаг
орчин байгаасай. Гэр бүлээсээ авч чадахгүй байгаа
хайр, хүндэтгэлийг анги хамт олон, багшаасаа авч
чадаж байвал хэчнээн сайхан бэ. Иймээс би багшийн
үүрэг, хариуцлагын талаар түлхүү ярьлаа. Ер нь
хүчирхийлэл, ялангуяа цахим орчин дахь гадуурхал,
доромжлолд хэн ч өртөх боломжтой тул хүн бүр энэ
асуудалд санаа тавьж, ойлгож, ухамсарлах цаг ирээд
байна. Яагаад гэвэл хүн гэдэг нийгмийн амьтан,
өөрсдийн хүүхдүүдийг ийм асуудлаас ангид байх юм
шиг үл тоох, үүний төлөө ямар нэгэн алхам, өөрчлөлт
хийхгүй байх нь ирээдүйд хүүхдийнхээ амьдрах
орчинг муу, муухайгаар зурж, үлдээж байгаагаас
өөрцгүй. Тэр л үед үр хүүхэд минь үлдэх энэ нийгмийн
сайн сайхны төлөө ямар нэгэн зүйл хийхгүй яав даа
гэж харамсахгүйгээр хүүхдийн сайн сайхны төлөө,
ирээдүйн сайхан нийгмийн төлөө чин сэтгэлээсээ
хичээж, соёлтой амьдрах хэрэгтэй байна.
Ярилцсанд баярлалаа.

9. 6

10. 7ДУГААРЫН ЗОЧИН

11. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
ОНЫТЭРГҮҮНИЙБАГШ
ӨДӨР ТУТМЫН БАГШЛАХ ҮЙЛ ЯВЦ
ӨӨРӨӨ ТУРШЛАГА
Г.ЦОЛМОН
ТУРШЛАГА ГЭДЭГ ЗААВАЛ ОЛОН ЖИЛ
АЖИЛЛАСАН ХҮНД ИРДЭГ ЗҮЙЛ БИШ
“Би анх МУИС-ын биологи, агнуур зүйн ангийг
төгсөж байгаль хамгаалах газарт хэсэг ажилласны
дараагаар боловсролын салбарт орж 27-28 жил
биологийн хичээлийг дунд сургуулийн хүүхдүүдэд
зааж байна. Анх багш болоод олон бэрхшээлтэй
тулгарч байсан, гэтэл одоо аль хэдийн 30-аад жил
ажиллаж, 4 дэх ангиа төгсгөх гэж байна.
“Оны тэргүүний багш” гэсэн шагналыг
багш нарын баярын өдрөөр Улаанбаатарт очиж
сайдаас гардан авсан. Тэр үедээ ажлыг маань
үнэллээ л гэж баярлаж хөөрч байсан, харин
дараа нь их хариуцлага ирж байгааг мэдэрсэн
шүү. Өөрийн туршлага дээр тулгуурлан залуу
багш нарт дараах зүйлсийг захимаар санагддаг.
Би залуучуудтай хамтарч ажиллах маш дуртай.
Залуу хүн гэдэг бол эрч хүч, би тэдэнд зөвлөгөө
тусламжаа харамгүй өгдөг ингэхдээ бүр төрөл
төрлөөр нь өгнө шүү дээ, нэгдүгээрт анги
удирдсан багш гэж хэн бэ гэдэг чиглэлийн
зөвлөгөө өгч ярилцдаг. Ангийн сурагчдын эцэг
эхтэй хэрхэн харилцах, охидуудтайгаа хэрхэн
ойлголцох, мэргэжлийн хувьд анги удирдсан
багш, мэргэжлийн багш нартай хэрхэн хамтарч
болох вэ гэсэн зөвлөгөө өгч болж байна, мөн
Г.Цолмон нь 1989 онд МУИС-ийг биологийн багш мэргэжлээр төгссөн.
1989-1990 онд Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын дунд сургуульд биологийн багш, 1990-1993 онд
Сүхбаатар сумын 1-р 8 жилийн сургуульд биологийн багш, 1993 оноос 4-р сургуульд биологийн
багшаар ажиллаж буй бөгөөд боловсролын байгууллагад 27 жил ажиллаж байна. БСШУС-ын сайдын
тушаалаар 2015-2016 оны хичээлийн жилийн “Оны тэргүүний багш”-аар өргөмжлөгдсөн. "Багшийн
хөгжил" сэтгүүл Г.Цолмон багшийн ажил үйлсийг сурвалжилсан тэмдэглэлээ хүргэж байна.

12. 9ОНЫ ТЭРГҮҮНИЙ БАГШ
шинэчилсэн хөтөлбөрийн хүрээнд
хэрэгжүүлэх арга зүйн зөвлөгөө
өгнө. Цаашилбал, ахмад хүний хувьд
залуучуудынхаа амьдралд тулгарч
байгаа асуудлууд дээр зөвлөгөө
өгдөг” гэж тэрбээр ярьж байна.
“Гэхдээ туршлага гэдэг бол
заавал олон жил ажилласан хүнд
ирээд байдаг зүйл ч биш, өдөр
тутам хүүхэдтэй ажиллаж, хичээл
зааж байгаа багшийн хувьд богино
хугацаанд туршлага хуримтлуулж,
өөрт тулгарсан жишээ болгоноосоо
сургамж авч засаж сайжруулан явах
юм бол тэр туршлага шүү, өөрийнхөө
өдөр тутмын ажлыг туршлага хэмээн
харж байгаарай” гэсэн санааг
тэрбээр Сэлэнгэ аймгийн залуу багш
нарын чуулга уулзалт дээр хэлжээ.
БҮТЭЭЛЧ ХАНДЛАГА-ХҮҮХДИЙН СУРАЛЦАХ ГОЛ
ҮНДЭС
Г.Цолмон багш бусад мэргэжлийн багш нартайгаа
хамтарч ажиллахад их анхаардаг аж. Тэрбээр анх
өөрийн 9-в ангид хичээл ордог зураг технологийн
багштайгаа хамтран биологийн хичээлийг хэрхэн
зургаар илэрхийлэх талаар туршилт хийсэн нь
амжилттай болж энэ туршлага нь цаашлаад англи хэл
орос хэл, биеийн тамирын хичээлд хүртэл амжилттай
хэрэглэгдсэн байна. Мэдлэгийг дан ганц онолоор биш
урлагаар дамжуулан олгох нь хүүхдэд илүү гүн бат сууж
өгөхөөс гадна, чөлөөтэй сэтгэх, сэтгэмжлэн бодох,
бүтээлчээр хэрэглэх олон сайн талуудтай гэнэ.
“Суурь боловсролд орж байгаа 17 төрлийн хичээл
болгон чухал, бага ангийн зарим багш нар маань энэ гол
хичээл, энэ туслах гэх маягаар хандаж хүүхдэдээ тийм
ойлголтыг суулгадагтай би санал нийлдэггүй. Харин
дээрх 17 хичээлийн маань хоорондын уялдаа холбоо
болон багш нарын хамтын ажиллагаа чухал гэж
боддог. Бүх хичээл хүүхдэд, цаашид энэ хорвоод
амьдрахад нь хэрэгтэй. Би сүүлийн үед нэг том нээлт
хийлээ, өөртөө. Хими, биологи, математик гээд том
шинжлэх ухааны хичээлүүдийг ойлгож хүлээж авахад
хүүхэд таамаглана, эргэцүүлнэ, дүрсэлнэ гээд оюуны
олон үйлдлүүд хийгдэж байна. Энэ бүгдийг хүүхэд
зургаар илэрхийлэх боломжтой юм билээ. Зураг бол
бүх хичээлийн суурь юм байна. Англи хэл, монгол
хэл, технологи дээр хэрэглэж байна. Биеийн тамир,
бүр математик дээр хүртэл манай багш нар хэрэглэж
үзлээ. Зургийг хичээлдээ хэрэглэх болсноор хүүхдийн
бүтээлч чанар, дүрслэн бодох чадамж маш сайн өсөж
байна.”
САЙН БАГШ ГЭЖ ХЭНИЙГ ХЭЛЭХ ВЭ?
Энэ талаар тэрбээр ийм бодолтой байдаг аж. “Сайн
багшийн талаар онолын олон тодорхойлолт байдаг.
Багш болгонд л сайн багш больё гэсэн хүсэл мөрөөдөл
байдаг л байх, яг миний хувьд бол одоо бодоод байхад
сайн багш больё гээд яг зорилготойгоор зүтгээд хийгээд
байсан зүйл байхгүй юм байна. Миний хандлага
хүмүүжил, олж авсан мэдлэг боловсрол маань л надад
тусалж дээ. Багшийн хандлагын хувьд би олон, олон
зүйлийг чухал гэж хардаг. Нэгдүгээрт, хүүхэдтэйгээ
маш сайн харилцдаг байх ёстой. Хүүхдийн өөрөө
өөртөө итгэх итгэлийг бадрааж өгөх ёстой. Багш өөрөө
хүч нь байх ёстой. Аливаа зүйлд хариуцлагатай байх
ёстой, тэгж байж хүүхдийн итгэлийг хүлээнэ. Өөрөө
өөрийгөө зөв авч явах ёстой. Багшийн үлгэрлэл маш
чухал, эмх цэгцтэй, хувийн болон хамт олны зохион

13. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
10
ОНЫТЭРГҮҮНИЙБАГШ
байгуулалтаа сайн хийдэг байх ёстой. Сайн багш
маш сайн уншдаг байх ёстой.
Хүүхдүүдтэйгээ харилцахаас гадна, эцэг
эхчүүдтэй ажиллах хэрэгтэй. Эцэг эхийн хурал
тухайн эцэг эхд бүрэн үйлчилсэн, их сайн зохион
байгуулалттай хийгдэх ёстой, тэгэхгүй бол 2-3
цаг зөвхөн хүүхдийнхээ сул талыг сонсох хурал
бол учир дутагдалтай, хүний цагийг үрсэн
ажил болдог. Хүүхдийн хийсэн үйл бүтээлийг
танилцуулж, хүүхдээр нь бахархуулах гэж нэг
дуудна. Бидэнд ийм асуудал тулгарлаа, хамтдаа
шийдвэрлэе гэж нэг дуудна. Дараа нь таны
хүүхдийн суралцах, хөгжих явцад ийм, ийм
хэрэгцээ үүслээ гэж нэг дуудаж байна. Тэгэхээр
манай ангийн хурлын зорилго бол арай өөр
хэлбэрээр явагддаг. Нэгдүгээрт хийсэн бүтээснээ
харуулна, хоёрдугаарт тулгарч байгаа асуудлаа
шийдвэрлэнэ, гуравдугаарт үүссэн хэрэгцээ
шаардлагаа танилцуулна.
“ХАМТДАА ЛАГ” БАЙХ НЬ ХАМГААС ЧУХАЛ
Хүнд урам тун чухал. 4-р сургуулийн
менежер Д.Алтанцэцэг жил бүр сурагчдаасаа
сэтгэл ханамжийн судалгаа авч багш нартаа
бяцхан номинаци өгдөг аж. Тухайлбал, Г.Цолмон
багш” хариуцлагатай багш”, “хүүхдэд ойр багш”,
“ухаалаг багш” гэсэн номинацуудыг авч байжээ.
Г.Цолмон “Багшийг хүч оруулдаг хэд хэдэн зүйл
байна. Урмын үг, ажиллаж байгаа хамт олны
дэмжлэг, ойлголцол, бас номоос их хүч авдаг.
Багш өөрөө амилах хэрэгтэй юм байна. Хүн өөрөө
зүтгээд, зүтгээд 100 хувь амилж чаддаггүй. Заавал
орчны нөлөө дэмжлэг чухал. Жишээ нь удирдлага
байнга, чи тэрийгээ энийгээ хий гэхээсээ илүү,
энэ хүн ажлаа хийж байгаа гэж итгэл үзүүлэх нь
маш чухал юм билээ. Байнгын хяналт биш итгэл
үзүүлээд эхлэнгүүт хүн хариуцлагаа ухамсарлаж
ажлаа хичээж хийдэг” гэж ярьлаа.
Мөн тус сургуулийн сургалтын менежер Д.
Алтанцэцэг ”Цолмон багшийн хувьд дан ганц
мэргэжил арга зүйн ур чадвараар өөрийн хөгжлөөр
хязгаарлагддаггүй. Үйл ажиллагааны цар хүрээ
нь өргөн. Лаборатори сургуулийн багш гэдэг
утгаараа шинэчилсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх
арга барил, мөн анги удирдсан багшийн туршлагаа
бусадтайгаа хуваалцаж сургалт, зөвлөгөө өгдөг.
Зөвхөн он гарснаас хойш гэхэд аймгийнхаа 4-5
сумдын сургуульд сургалт хийчхээд ирсэн. Багшаас
маань сурах зүйл, авах юм их байдаг учраас л
зөвлөн туслуулах хүсэлт ирдэг гэдэг нь тодорхой.
Багш маань ном их уншдаг. Бид нар “ном уншвал
ухаан тэлнэ” гэж ярьдаг ч, яг хийж хэрэгжүүлдэг
нь хэчнээн билээ. Гэтэл Цолмон багш өөрөө ч их
уншдаг, мөн хүүхдүүдээ ч их уншуулдаг. Хүнд
хэлж байгаа үг, өгч байгаа зөвлөгөөний далайц
нь их. Багш нар хичээлийн бус цагаар хоёр
гурваараа нийлээд ойр зуурын юм яриад сууж л
байдаг, Цолмон багшийн байгаа газар очихоор
дандаа ажил хэрэгч яриа өрнөж, хүүхэдтэй яаж
ажиллах уу, ямар шинэ санаа гарах уу гэх мэтээр
ажил ундарч байдаг.
Тэмцээн уралдаанд шүүгчээр их уригдана.
Сая л гэхэд төвийн бүсийн аймгуудын МСҮТ-ийн
ур чадварын уралдаанд ЕБС-ийн багш нараас
ганцаараа очиж шүүгчээр ажиллаад ирсэн.
Тэгэхээр хүмүүсийн энэ хүнийг үнэлж байгаа энэ
хүнээс авах зүйл их байгаа учраас уриад дуудаад
байна” хэмээн тэргүүний багшаараа бахархаж
байсан.
Э.БАТЧИМЭГ

14. 11ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛ
Шинжилгээний дизайн ба арга
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Орчин цагийн Монголын багш
хөгжил (үүнийг цаашид багш хөгжил гэнэ) нь 1920-
иод оны монгол ахуй ба жинхэнэ ардын ёсны Бүгд
Найрамдах эрхтэй Монгол Ард Улсыг байгуулах үзэл
санаа [1] шүтэн барилдаж амилсан бүтсэн, хөгжсөн
нэгэн. Тухайлбал,, багш хөгжлийн хос эхлэлийг
динамик талаас нь 1920-иод оны монгол уламжлал
ахуй ба жинхэнэ ардын ёсны Бүгд Найрамдах эрхтэй
Монгол Ард Улсыг байгуулах шинэ үзэл санаа
ухамсар буюу шинэчлэл, статик талаас нь 1920-иод
оны монгол ном ёс ба эрдэм гэж үзэж болох байна.
Хэрвээ 1920-иод оны монгол ахуй нь уламжлал буюу
ном, жинхэнэ ардын ёсны Бүгд Найрамдах эрхтэй
Монгол Ард Улсыг байгуулах үзэл санаа ухамсар
нь шинэчлэл буюу эрдэм болохыг тооцвол, багш
хөгжлийн амилахуй амь нь динамик талаасаа
хөгжил, статик талаасаа багш байна.
Өөрөөр хэлбэл, багш хөгжлийн “амь-ахуй-
ухамсар”-ын динамик талын гурамсал тогтолцоо
нь “хөгжил-уламжлал-шинэчлэл”, статик талын
гурамсал тогтолцоо нь “багш-ном-эрдэм” хэмээн
томьёолж болох байна 1 дүгээр зураг.
Уламжлал ба шинэчлэл нь хөгжлийн, номёс
ба эрдэм нь багшийн хос эхлэл юм. Уламжлал ба
шинэчлэл, ном ба эрдэм шүтэлцэн багцарч харгалзан
хөгжлийг, багшийг амилуулдаг 1 дүгээр зураг.
Шинэчлэл ба эрдэм нь харгалзан уламжлал ба номын
динамик буюу хэрэглэл тал бол, уламжлал ба ном нь
харгалзан шинэчлэл ба эрдмийн статик буюу бие болох
байна. Хөгжил нь багш хөгжлийн динамик тал бөгөөд
түүнийг багш хөгжлийн өнгөрсөн ба ирээдүйн нэгсэл
болох одоогийн тасралтгүй цувраа бүрдүүлдэг. Тэр
тасралтгүй цувраа нь уламжлал ба шинэчлэл хоёрын
хоорондох хөг нийлсэн, хөглөж будилсан жилүүдийн
түүхийг агуулдаг. Уг түүх бол багш хөгжлийн онол,
аргазүйн хувьслын чиг хандлагыг динамик талаас нь
илтгэгч юм.
Багш бол багш хөгжлийн статик тал бөгөөд түүнийг
багшийн ном ёс эрдмийг хэрхэн зэрэг эрхлэн ирсэн
байдлын цувраа бүрдүүлдэг. Ном эрдэм нь харилцан
МОНГОЛЧУУДЫН БАГШ
ХӨГЖЛИЙН ОНОЛ, АРГАЗҮЙН
ЧИГ ХАНДЛАГЫН ХУВЬСАЛ
Академич Б.Жадамбаа (МУБИС)
Өөрийн гэсэн язгуур суртахуунтай, уламжлал соёлтой, өнө удаан жилийн түүхтэй, бурхан шашны
сургаал гурвантаа дэлгэрсэн нүүдэлч Монголчууд бидний шинэ үеийн боловсролын тогтолцоог
бүрдүүлэн өнөөгийн хүртэл хөгжүүлэх үйл явцын үндсийн үндэс нь багш хөгжлийн асуудал байсан
байсаар ч байна. Уншиж бичдэг хүнээ багш, түүнийг эзэмших хүнийг шавь хэмээн ойлгохоос эхэлсэн
орчин цагийн багш хөгжлийн асуудал өнөөдөр дэлхийн улс орнуудынхтай мөр зэрэгцэх түвшинд хүрсэн
явдал бол монгол зон олны хийгээд энэ чиглэлийг хариуцан ажиллаж байсан үе үеийхний хоёргүй
сэтгэлээр ажилласан идэвхи зүтгэлийн нь үр дүн, бас гавьяа юм. Үүнийг үе үеийн нь бодот нөхцөл
байдалтай уялдуулан үнэнээр нь бичиж үр хойчдоо үлдээх буянтай ажлыг хийж буй хүн олон байгаа
тул миний бие түүний хүрээний онол, аргазүйн чиг хандлагын хувьслыг тоймлон шинжихэд илэрсэн
зарим санаа бодлоо уншигч та бүхэнтэй хуваалцахыг зорисон болно.

15. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
12
ЭРДЭМШИНЖИЛГЭЭНИЙХУРАЛ
бие хэрэглэл болдог зүйлс. Эрдэм хэдий их туйлд
хүрэх аваас ном төдий их туйлд хүрдэг. Эрдмийг
эрхлэхүй дотор номыг эрхлэхүй оршдог. Тиймийн
учир, ном эрдмийг зэрэг эрхлэхүй гэдэг нь эрдмийг
эрхлэхүй юм. Энэ нь багш хөгжлийг статик талаас
нь тодруулагч ном эрдмийг хэрхэн зэрэг эрхлэн
ирсэн байдлын цувраа бол эрдмийг хэрхэн эрхлэн
ирсэн байдлын цувраа юм. Эл цувраа нь багш
хөжлийн онол, аргазүйн хувьслыг статик талаас
нь тодруулж өгдөг.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Сургуулийн багш, шавийн
багш, багшийн сургууль, багшийн шавь, номын
багш, эрдмийн багш, багшийн ном, багшийн
эрдэм зэргээс багш нь сургуулийг, шавийг, номыг,
эрдмийг амилуулдаг төдийгүй, сургууль, шавь,
ном, эрдэм багшийн амь гэж хэлж болох байна.
Эрдэм багшийн амь, багшийн эрдэм, хөгжлийн
эрдэм гэдгээс “эрдэм – хөгжил – багш” нь “амь
–ахуй – ухамсар” гэсэн гурамсан буюу амин
холбоотой гэж харагдаж байна 2А 2Б. дугаар
зураг. Өөрөөр хэлбэл, эрдэм, хөгжил, багш нь
харилцан бие биенийхээ амилуулагч төдийгүй
харилцан бие биенийхээ амь юм. Эрдэм – хөгжил
– багш харьцааны эрдэм нь судлахуйг, хөгжил нь
мэргэжлээ дээшлүүлэхүйг, багш нь багш болохуйг
тус тус төлөөлж буй гэж үзэж болно 2Б дугаар
зураг. Мөн уг харьцааны эрдэм нь боловсролын
судалгааг, хөгжил нь багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэхүйг, багш нь багш бэлтгэхүйг тус тус
төлөөлнө гэж үзэж болно.
Уг зургаас, багш эрдмийг эрхлэх аваас хөгжил
түүний дотор оршино 2А. Багш болохуйгаа
судлах аваас мэргэжил дээшлүүлэхүй түүн дотор
явж байдаг 2Б гэж тус тус харагдаж байна. Энэ
нь багш эрдмийг хэрхэн хэрэглэж буй байдал
нь түүний хөгжлийн, багш болохуйгаа судалж
буй байдал нь түүний мэргэжлээ дээшлүүлэхүйн
төлвийг тус тус илрүүлж өгдөг. Мөн 2 дугаар
зургийн А, Б хэсгүүдийн “эрдэм – хөгжил – багш”,
“судлахуй – мэргэжил дээшлүүлэхүй - багш
болохуй”, “боловсролын судалгаа-мэргэжил
дээшлүүлэхүй –багш бэлтгэхүй” зэрэг гурамсан
тогтолцооны бүрдүүлбэр хоорондын уялдаа
холбоо нь багш хөгжлийн онол, аргазүйн хувьслын
чиг хандлагыг тодруулагчид гэж үзэж болно.
Энэ бүхнийг тооцон , дээрх 1, 2 дугаар зурагт
үзүүлсэн хөгжлийн, багшийн, багш хөгжлийн
“амь-ахуй-ухамсар”-ын гурамсан тогтолцооны
дагуу Монгол Улсын Үндсэн хуулиудын тэдгээртэй
холбоотой түлхүүр үгс хийгээд БМДИ хөгжлийн
түүхэн товчооны хүрээн дэх өөрчлөлтийг судалсан
нь орчин цагийн Монголын багш хөгжлийн онол,
аргазүйн чиг хандлагын талаарх уг шинжилгээний
дизайн болоод аргыг аргыг бүрдүүлсэн болно.
Баримтын шинжилгээ
НЭГЭН ЗҮЙЛ: 1920-иод оны багшийн талаарх
уламжлал ба шинэчлэл хамсан нэгсч орчин цагийн
Монголын багш хөгжил амилсан билээ 1А дугаар
зураг. Түүний шинэчлэл буюу шинэ үзэл санаа
нь 1911, 1921 оны эрх чөлөөний хөдөлгөөн, ЗХУ-
ын дэмжлэг тусламжийн үр дүнд бусдын олон
жилийн ноёрхол, эрхшээлээс салсан Монгол
Улсын “нийгэм журамт, эв хамт ёс” -ны дагуу явах
зам мөрөө сонгон “БНМАУ-ын зорилт бол хуучны
эзэрхэг харгисын ёс суртлын үлдэгдлийг үндсээр
нь устгаж, улс төрийн захиргааны явдлыг жинхэнэ
ардын ёсонд нийлүүлж, шинэ Бүгд Найрамдах
Улсын үндэс тулгуурыг бататган бэхжүүлнэ...
Тус улсын харьяат аливаа хүний шүтэх, итгэх
явдалд бүрнээ эрх чөлөө олгохын тул шашны
хэргийг улс төрийн хэргээс тусгаар байгуулж,
шашин шүтлэгийн явдлыг өөр өөрийн дур сүсгээр
болговол зохино... Жинхэнэ олон ардыг аливаа
эрдэм соёлд гэгээрүүлэх замыг нээгдүүлэн,
тус улсаас элдэв ухааны эрдэмд бүрнээ үнэ
төлбөргүйгээр боловсруулах явдлыг 1А дугаар
зураг гүйцэтгэвэл зохино...” [1] хэмээн зориж
эхэлсэн явдал байлаа.
Харин багш хөгжлийн уламжлал нь 1920-иод
оны үеийн багш, шавь, сургууль, сурахсургахуйн
талаарх Монголчуудын билиг сургаал хийгээд
гурвантаа дэлгэрсэн Буддын шашин зэргийн
хүрээнд бий болсон өвөг соёл, тэдгээрийн хүрээнд
хуримтлуулсан туршлага, сургамжийн нэгсэл нэгэн
1 дүгээр зураг. Уг өвөг соёлд багшийг “эцэг эх
хийгээд тэнгэр адил их ачтан”, “...ёс эрдмийг сурах
хийгээд түүний нарийн, нууц газрыг мэдэгч...”
[2] , “эрдмийн түлхүүр”, “оюуныг нээгч, түүнийг
гэгээрлийн зам мөрд хөтлөгч мэргэн”, “ашдын үйл
хэргийн хөтөч”, ”номхорсон, амгалан, амирлангуй,
эрдэм чадлаар үлэмж, хичээнгүй, арвин мэдлэгтэй,
оршихуйн мөн чанарыг ухаарсан, уран илтгэдэг,
энэрэнгүй, ажилдаа дур сонирхолтой нэгэн”
[3], шавийг “сав хөмөрсөн сав, цоорхой сав,
хиртэй сав лугаа нэгэн ”Асрамжлан сургах
билиг” судар “, сургуулийг “... сургууль чухал,
сургууль хөгжвөөс бидний улсын элдэв хэрэг
сайжрахын үндэс болно”, сурахсургахуйг “...
алив бүхэн өөр өөрийн зүйг даган дүрс байдал
бүтэх нь билгийн эрдэм.... хамаг бүгдийг алиныг
алинаар атгаггүй, асрахуй нигүүлсэхүйгээр зүй
зохистой хүмүүжүүлэх мандуулах нь аргын эрдэм
өршөөл буюу... аливаад тус тусдаа зөрчвөөс үл
болох, өөрөө тавтайяа нийлэлцэх нэгэн маш
төв дүрэм хэмжээ эрхгүй бүхий нь билгийн эрдэм
журам мөн буюу. Энэхүү эрдмийг журамлан явж
чадваас их дэлгэрэнгүй болбоос богд хүн болно...”
[2], хуримтлуулсан туршлага сургамжийг “гэрийн
сургууль, шашны сургууль, 1912 онд байгуулагдсан
анхны албан ёсны сургууль, гэрийн багш, лам
багш, албан ёсны сургуулийн гэгээрлийн багш,
тэдгээрийн үйл ажиллагаа” гэж тус тус үзэж болох
байна 1 дүгээр зураг.
Шинэчлэл, уламжлал хоёрыг бүрдүүлж байгаа
“нийгэм журамт, эв хамтын ёс”, “хуучны эзэрхэг
харгисын ёс суртлын үлдэгдлийг үндсээр нь
устгахуй”, “шашны хэргийг улс төрийн хэргээс
тусгаар байгуулахуй”, “аливаа эрдэм соёлд
гэгээрүүлэх замыг нээгдүүлэх”, “элдэв ухааны
эрдэмд бүрнээ үнэ төлбөргүйгээр боловсруулах”,
“багш бол ёс эрдмийг сурах хийгээд түүний
нарийн, нууц газрыг мэдэгч”, “багш бол оюуныг
нээгч, гэгээрлийн зам мөрд хөтлөгч мэргэн”,
“багш бол ашдын үйл хэрэгт хөтлөгч”, “шавь сав
лугаа нэгэн”, “өөр өөрийн зүйг даган дүрс байдал

16. 13ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛ
бүтэх билгийн эрдэм”, “аль алиныг атгаггүйгээр зүй
зохистойгоор хүмүүжүүлэх мандуулах аргын эрдэм”,
“өөрөө тавтайяа нийлэлцэх нэгэн төв дүрэм хэмжээ
эрхгүй бүхий нь билгийн эрдэм журам”, “...энэхүү
эрдмийг журамлан явж чадваас их дэлгэрэнгүй
болбоос богд хүн болно” зэрэг түлхүүр үгс Монголын
багш хөгжил амилах үеийн онол ба аргазүй нь арга
классик хийгээд билиг квант ухааны нэгсэл бүхий
нэгэн байсанг илтгэж байна.
Тухайлбал, энэ цаг үед бидний ахмад үе нийгэм
журамт ба эв хамтын ёс, гэгээрүүлэх ба боловсруулах,
эрдэм соёл ба ухааны эрдэм, билгийн эрдэм ба аргын
эрдэм, билгийн эрдэм ба журам, хүмүүжүүлэх ба
мандуулах, сурах ба боловсруулах, өөр өөрийн зүйг
даган дүрс байдал бүтэх ба сав, журамлах ба дагах
зэргээр аливаа бүхний, тухайлбал, багш хөгжлийн
тогтолцооны онол, аргазүйн асуудлын билиг ба арга
талыг, консруктивист ба бихеворист үзлийг хослуулан
авч үзэж байсан төдийгүй билиг ухаанд буюу
конструктив үзэлд, тодруулбал, эрдэмд илүү анхаарч
байсан нь харагдаж байна.
Энэ үеийн багш хөгжлийн тогтолцооны онол,
аргазүйн онцлог нь “багшийг эрдэмд буюу сурах
хийгээд түүний нарийн нууцыг мэдэхүйд, ёсыг
журамлан дагахуйд, эрдэм соёлд, ухааны эрдэмд
сургана, тэр эрдэм нь түүнд тасралтгүй хөгжлийг бий
болгоно” 2А дугаар зураг, “эрдэмтэй учир хөгжин
багш болно” 2Б дугаар зураг гэж үзэж байсанд
оршиж байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Орчин цагийн Монголын багш
хөгжлийн тогтолцоо 2А дугаар зураг албан ёсоор
анхлан 1922 онд байгуулагдсан багш бэлтгэх түр
4 сарын курсээс эхээ авсан багшийн сургууль
байгуулагдснаас бүрдэж эхэлжээ. Учир нь, эрдэмтэй
багш бэлтгэх бол багш хөгжлийн тогтолцооны арга
болох “мэргэжил дээшлүүлэх” талаа өвөрлөсөн билиг
тал юм 2А дугаар зураг. Ийм ч учраас ардын багш
Ш.Шагдар “ багш бэлтгэх түр курс бол шинэ үеийн
боловсролын тогтолцоон дах багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх ажлын эхлэлийн шат юм” хэмээсэн байна
[4].
Хэдийгээр эрдэмтэй буюу өөрөө хөгждөг багш
бэлтгэж байсан боловч, багш хөгжлийн тогтолцоог
билиг талаас нь илэрхийлэгч багш бэлтгэхүй өмнө
өгүүлсэн 1924 оны анхдугаар “үндсэн хууль” –ийн
заалтыг ажил хэрэг болгох үүднээс дунд сургуулийн
багш бэлтгэх чиглэлээр өөрийн үйл ажиллагааны
хүрээгээ өргөжүүлж байсан. Үүнийгээ Улаан –Үдэд хүн
илгээж сургах, Эрхүү хотын РабФак болон багшийн
сургууль төгсөгчдөөс сонгон багшийн сургуулийн
дэргэд дунд ангийн багш бэлтгэх анги нээх замаар
хэрэгжүүлж эхэлсэн байдаг.
Багш хөгжлийн тогтолцооны билиг тал болох
багш бэлтгэх ажлыг хариуцагч багшийн сургууль нь
өөрийн өвөрлөсөн мэргэжил дээшлүүлэх үүргээ мөн
түр курсээр бэлтгэсэн болон өөрийн төгсгөсөн багш
нараа өөр дээрээ төвлөрүүлэн болон ЗХУ тэргүүтэй
социалист орнуудад урт богино хугацаагаар явуулж
сургах, уригдан ирсэн орос багш нарыг дагуулан
ажиллуулах замаар биелүүлж байсан байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: 1940 оны үндсэн хуулийн “БНМАУ
бол...нийгэм журамд дэвшин орохын тулд тус орныг
хөрөнгөтний бус замаар хөгжүүлэх явдлыг хангагч
улс мөн”, “БНМАУ-ын ардын аж ахуйн хөгжилт нь
...хөдөлмөрчдийн соёл боловсролыг ухралтгүйгээр
өрнүүлэх...явдлын тусад тохируулан биелүүлнэ”,
“...БНМАУ-ын ард иргэд боловсрох эрхтэй. Үүнд:
үнэ төлбөргүйгээр сургах, олон техникум, дээд
сургуулиудыг өргөтгөн хөгжүүлж, сургуульд төрөлх
хэлээр нь сургах ба дээд сургуулийн оюутанд улсаас
цалин олгох явдлаар энэхүү эрхийг хангана...”,
“шашныг төр ба сургуулиас тусгаарласан...”,
“БНМАУ-д дор дурдсан ажил явагдана: ....БНМАУ-
ын Гэгээрлийн яам” зэрэг хэсэг нь тухайн үеийн
багш хөгжлийн онол, аргазүй байдлыг илтгэгч нэгэн
баримт болох байна [1].
Тухайлбал, түүний “нийгэм журам”, “хөрөнгөтний
бус зам”, “соёл боловсролыг ухралтгүйгээр өрнүүлэх”,
“боловсрох эрх”, “гэгээрлийн яам”, “шашныг төр ба
сургуулиас тусгаарласан” зэрэг түлхүүр үгс нь тухайн
үеийн багш хөгжлийн талаарх онол, аргазүй хэрхэн
өөрчлөгдсөнг илтгэж байна. Жишээ нь, анхны “нийгэм
журамт, эв хамтын ёс”, “эрдэм соёл”, “шашны хэргийг
улс төрийн хэргээс тусгаарлах”, “боловсруулах” ,
“гэгээрүүлэх”, “сурах” үзлүүд “нийгэм журам”, “соёл
боловсрол”, “боловсрох”, “гэгээрэх”, “сургах” болж
өөрчлөгдсөн байна. Үүнээс, багш хөгжлийн асуудлыг
арга билгийн нэгдэлд нь авч үздэг байдал хэвээр байна
гэж ойлгож болохоор байна. Гэхдээ “соёл боловсролыг
ухралтгүйгээр өрнүүлэх” гэдгээс багш хөгжлийг аргын
сэтгэлгээ буюу классик үзэл, сургах зүй давамгайлсан
байдлаар авч үзэж эхэлсэн нь харагдаж байна. Энэ
бол багш хөгжлийн онол, аргазүйн чиг хандлага билиг
давамгайлсан байдлаасаа арга давамгайлсан байдал
тийш шилжиж байсанг нотолж байна.
Үндсэн хуулийн “олон техникум, дээд
сургуулиуддыг өргөтгөн хөгжүүлэх” заалт ажил хэрэг
болж 1942 онд МУИС, 1951 онд УБДС байгуулагдсан
нь дунд ангийн багш бэлтгэх, багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх ажлыг эрчимжүүлэх асуудлыг шийдэх
боломж бүрджээ. Энэ нь багш хөгжлийн тогтолцооны
арга тал болох багш бэлтгэх ажлыг төдиигүй түүний
өвөрлөсөн мэргэжил дээшлүүлэх ч мөн нэг алхам
урагшлуулсан. Тодруулбал, бага ангийн багш нарыг
багшийн сургуульд, техникумын боловсролтой багш
нараа МУИС, УБДС-д тус тус сурган боловсролын
зэргийг нь ахиулах, зарим дээд боловсролтой багш
нарыг ЗХУ тэргүүтэй социалист орнуудад урт богино
хугацаагаар сургах, уригдан ирсэн орос багш нарыг
дагуулан сургах, техникумын болон дээд боловсролтой
багш нарыг төгссөн сургуулийг нь хийгээд УБДС
түшиглэн сургах зэргээр багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх ажил өргөжин өрнөжээ.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Бага, дунд, дээд, их сургуулийг
үндэсний багшлах боловсон хүчнээр бүрэн хангахуйц
болж хөгжсөн багш хөгжлийн тогтолцооны арга тал
болох “мэргэжил дээшлүүлэхүй” –гээ өвөрлөсөн “багш
бэлтгэх” сургуулиудын өмнө “бүх шатны сургалтын
байгууллагыг богино хугацаанд мэргэжлийн багшаар
хангах” асуудлыг шийдэх том зорилт тулгарсан. Мөн

17. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
14
ЭРДЭМШИНЖИЛГЭЭНИЙХУРАЛ
тэдний бэлтгэсэн багшийн тоо ч чамлахааргүй
хэмжээнд хүрсэн. Энэ нөхцөл байдал нь багш
бэлтгэх сургуулиудад өвөрлөгдсөн “багш нарын
мэргэжил дээшлүүлэх ажил”-г тусад нь гаргах
хэрэгцээ шаардлагыг бий болгосон. Иймийн учир,
БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр
1956 оны 1 дүгээр сард Ардын Гэгээрүүлэх Яамны
харьяанд “Багш нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх
Институт (БМДИ)”–ийг, 5 аймагт сурган
хүмүүжүүлэх ухааны кабинетийг байгуулсан. Энэ
бол анх НЭГ байсан Монголын багш хөгжлийн
тогтолцоо арга ба билиг тал нь тус тусдаа болж
салан ХОЁР болсон түүхэн үе юм.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Анхдугаар үндсэн хуулийн
“...жинхэнэ олон ардын аливаа эрдэм соёлд
гэгээрүүлэх замыг нээгдүүлэн, тус улсаас элдэв
ухааны эрдэмд бүрнээ үнэ төлбөргүйгээр
боловсруулах явдлыг гүйцэтгэвэл зохино...”
заалтыг тэр үеийн Монголчууд багшийн,
сургуулийн, багш бэлтгэхүйн, түүний өвөрлөсөн
мэргэжил дээшлүүлэхүйн, багш хөгжлийн
тогтолцооны 2А дугаар зураг амин сүнс амь
нь эрдэм судалгаа хэмээн үзэж байсан гэрчлэх
нэгэн баримт гэж хэлж болох байна. Өөрөөр
хэлбэл, тэр цаг үеийн багш хөгжлийн тогтолгооны
арга тал болох багш бэлтгэхүй нь суралцагчидаа
гэгээрэхүйд хүмүүншихүйд болон эрдэмд
судалгаанд, үйлийн явцддаа суралцахуйд голлон
анхаарч, багшийг аливааг хийх буюу заан сургах
явцдаа хөгждөг болгон бэлтгэдэг байсан. Үүнийг,
ардын уранзохиолч Шаравын Сүрэнжав “БАГШ”
найраглалдаа “Ахмад үеийн багш нарт Хиихгүй
ажил гэж байгаагүй Хөгжим баривал дуучин
Клубт очвол бүжигчин Багт гарвал ухуулагч
Байшин барьвал инженер Бүлээрсэн хүүхдэд
эмч Бүрэлгэсэн дайсанд шүүгч Хийдийн лам нарт
аянга Нийтийн соёлд уянга “Цэнд комиссар”,
“Хөхөө”-д тоглоод Цэцэглэж явсан нас тэднийх
“Хүн төрөлхтөн”, “Задгай цагааны” аянд Хөл
нийлсэн бүжиг тэднийх Хуучин бүдүүлгийг хална
гээд Зүтгэж явсан үе тэднийх Хувьсгалт соёлыг
дэлгэрүүлнэ гээд Шамдаж явсан цаг тэднийх ....
Ахмад үеийн багш нарт Очоогүй газар гэж үгүй
....Ахмад үеийн багш нарт Ороогүй айл гэж үгүй
...Заагаагүй юм гэж багшид үгүй Заалгаагүй
сурагч гэж хаана ч үгүй” хэмээн тодорхойлсон
байдаг Ш.Сүрэнжав, Багш найраглал.
Эл байдал нь 1950 –иад оны сүүлч хүртэлх
Монгол улсын багш хөгжлийн тогтолцоонд
баримталж байсан үндсэн онол үзэл -д “ажил
хийж багш болно”, “багшилж багш болно”, аргазүйд
“ажил хийлгэхүй”, “багшлуулахуй” зэрэг санаа
харьцангуй давамгайлж байсан болохыг гэрчилж
байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: 1960 оны үндсэн хууль “БНМАУ
...ардын ардчилсан төрийн хэлбэрээр тогтнон
хөгжиж байгаа социалист улс бөгөөд түүний
үндэс нь ажилчин ард, хоршоолсон ардын холбоо
байна”, “БНМАУ-ын санхүү зээлийн бодлогыг
...социалист соёлыг хөгжүүлэхэд чиглүүлнэ”,
“БНМАУ-ын нийт орлогоос ...соёл боловсролыг
хөгжүүлэх ...-д зориулагдах хэсгийг хасаад
...хөдөлмөрийн хөлс олгож хувиарлана”, “БНМАУ
-ын иргэд боловсрох эрхтэй. Үүнд үнэ төлбөргүй
сургаж, ерөнхий боловсролын сургууль, тусгай
мэргэжлийн дунд сургууль, дээд сургуулийг
олшруулж, мэргэжил дээшлүүлэх явдлыг
хөгжүүлэн тусгай мэргэжлийн дунд сургууль,
дээд сургуулийн оюутнуудад улсаас цалин олгож
энэхүү эрхийг хангана”, “Өсвөрийн залуу
үеийг хөдөлмөрт дуртай, сахилгатай, зохион
байгуулалттай, хамт олонч, нийгмийн эрх ашгийг
хүндэтгэгч, хөдөлмөр ба социалист өмчийг
коммунист ёсоор үзэгч, коммунизмын үзэл
ба пролетарийн интернационализмын
зарчим, социалист эх орондоо хязгааргүй
үнэнч, хөдөлмөрчин бүхнийг арьс үндэс
ялгаварлахгүйгээр хүндэтгэгч хүмүүс болгон
хүмүүжүүлэх” зэрэг хэсэг нь тухайн цаг үеийн
багш хөгжлийн онол, аргазүй байдлыг илтгэгч
нэгэн баримт болох байна [1].
Үүний “социалист улс”, “социалист соёл”,
“социалист боловсрол”, “соёл боловсрол”,
“мэргэжил дээшлүүлэх явдал”, “социалист өмч”,
“коммунист ёс”, “коммунизмын үзэл”, “өсвөрийн
залуу үеийг....социалист өмчийг коммунист
ёсоор үзэгч, коммунизмын үзэл ба пролетарийн
интернационализмын зарчим... хүндэтгэгч хүмүүс
болгон хүмүүжүүлэх” хэмээх түлхүүр үгс хийгээд
санаа нь тэр үеийн Монголын багш хөгжлийн
онол аргазүйн өөрчлөлтийг агуулж байсан гэж
үзэж болно. Жишээлбэл, энэ үед 1924 оны үеийн
“эрдэм соёл” нь “социалист соёл”, “жинхэнэ ардын
өмч” нь “социалист өмч”, “жинхэнэ ардын ёс” нь
“коммунист ёс”, “гэгээрүүлэхүй” нь “...коммунист
үзлээр хүмүүжүүлэхүй”, 1940 оны “соёл боловсрол”
нь “социалист боловсрол”, “...олон техникум, дээд
сургуулиудыг өргөтгөн хөгжүүлэхүй” нь мэргэжил
дээшлүүлэх явдлыг хөгжүүлэхүй” болж тус тус
өөрчлөгдсөн байна.
Энэ үеийн багш хөгжлийн онол, аргазүй
Хятадын гүн ухаантан Фен Ю Лины “дуурахуй
нь нэг тохиолдолд тухайн хувь хүн, бүлэг хүмүүс,
улс гүрний өөдлөн дэгжих, тулгамдсан асуудлыг
шийдвэрлэхэд ач тусаа өгч, нөгөө тохиолдолд
бууран доройтохын үүдэл, гурав дахид нь
өөрийгөө бүрмөсөн хөнөөхийн шалтгаан болдог
байна” хэмээн [5] хэлсэнчлэн өөрийн анхны мөн
чанараа алдахад хүртлээ хувирсан байна. Гэхдээ
алив зүйл мөн чанараараа үйлдэгдэж цагийн
дагуу өөрчлөгддөг тул багшийн ёсном коммунист
болоогүй билээ. Тодорхой нэг юм өөр нэг юм болж
чаддаггүй лугаа Монгол багшийн хөгжил коммунист
багшийн хөгжил болж чадаагүйгээр барахгүй, тэр
анхны мөн чанараа ямар нэг хэмжээгээр хадгалан
үлдэж чадсан билээ.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Энэ үеийн багш нарын
онцлогийг ардын уран зохиолч Ш. Сүрэнжав
“Шинэ үеийн багш нарт Шимтэхүй эрдэм гэж
байхгүй Шинэ үеийн багш нарт Шамдахгүй цаг
гэж байхгүй Орчин үеийн мэдлэгээр Оюунаа
ямагт тордоно Одонд хүрсэн хөгжлөөс Ой ухаанаа
тольдоно .... Антриктид зорчих хайгуулчийг Энэ
л багш нар тодруулсан Атом цөмийн шинжээчийг
энэ л багш нар төрүүлсэн....заасан...тольдуулсан
Шинэ үеийн багш нарт Судлаагүй ухаан гэж

18. 15ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХУРАЛ
үгүй” хэмээн [6] тодорхойлсон байдаг. Энэ нь шинэ
үеийн багш хөгжлийн онол, аргазүй нь ухааны
эрдмийг бус ухааныг судлах чиг хандлагын дагуу
хувирсан гэдгийн нэгэн баримт юм.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: 1992 оны үндсэн хуулийн
“Улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг
бататган бэхжүүлж, Хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс,
үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж, Төрт ёс,
түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөж,
Хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн
үзэж, Эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан
нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго
болгоно”, “ Монгол Улс бол тусгаар тогтносон бүрэн
эрх Бүгд найрамдах улс мөн. Ардчилсан ёс, шударга ёс,
эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах,
хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн
зарчим мөн....Төр нь шашнаа хүндэтгэж, шашин
нь төрөө дээдэлнэ..Сурч боловсрох эрхтэй. Төрөөс
бүх нийтийн ерөнхий боловсролыг төлбөргүй олгоно.
Иргэд төрөөс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн
сургууль байгуулж ажиллулж болно” зэрэг хэсэг [1]
нь энэ цаг үеийн Монголын багш хөгжлийн онол,
аргазүйн байдлыг тодорхойлж өгч байна.
Үүний “хүний эрх”, “эрх чөлөө”, “шударга ёс”,
“төрт ёс, түүх, соёлын уламжлал”, “хүн төрөлхтний
соёл иргэншлийн ололт”, “хүмүүнлэг, иргэний
ардчилсан нийгэм”, “ардчилсан ёс”, “тэгш байдал” ,
“сурч боловсрох” зэрэг түлхүүр үгс, “төрт ёс, түүх,
соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөх”, “хүн
төрөлхтний соёл иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн
үзэх”, “эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан
нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэх” зэрэг санаа нь энэ цаг
үеийн багш хөгжлийн онол, аргазүй чиг хандлагыг
тодруулж өгч байна. Тухайлбал, энэ цаг үед 1924 оны
үндсэн хуулийн “жинхэнэ ардын ёс” нь “ардчилсан
ёс”, “жинхэнэ олон ардын” нь “тэгш байдал”,
“шинэ Бүгд найрамдах улс” нь “тусгаар тогтносон
бүрэн эрх Бүгд найрамдах улс”, “шашны хэргийг
улс төрийн хэргээс тусгаар байгуулж” нь “төр нь
шашнаа хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ” болж
тус тус өөрчлөгдсөн байна. Харин 1940 оны үндсэн
хуулийн “нийгэм журамд дэвшин орох” нь “хүмүүнлэг,
иргэний ардчилсан нийгмийг цогцлуулан байгуулах”,
“боловсрох эрх” нь “сурч боловсрох эрх”, “шашныг
төр хийгээд сургуулиас тусгаарлах” нь “төр нь
шашнаа хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ” болж
тус тус өөрчлөгдсөн байна. 1960 оны үндсэн хуулийн
“коммунист ёс” нь “ардчилсан ёс”, “социалист улс”
нь “Бүгд найрамдах улс”, “хөдөлмөр ба социалист
өмчийг коммунист ёсоор үзэгч, коммунизмын үзэл
ба пролетарийн интернационализмын зарчим” нь
“ардчилсан ёс, шударга ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал,
үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь
төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим” болж тус
тус хувирсан байна. Энэ хувирал багш хөгжлийн
онол, аргазүйг анх 1920-иад оны үед амилсантай нь
ихээхэн төстэй болгон хувиргасан. Гэхдээ тэр үеийн
багш хөгжлийн тогтолцооны “амь” болох “эрдэм”-
ийг, “судлахуй”-г дээдэлдэг өвөг санааг хараахан
тусгааагүй байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Сургуулийг үндэсний багшлах
боловсон хүчинтэй болох асуудлыг шийдэж эхэлсэн
нь тэдний мэдлэг мэргэжлийг дээшлүүлэх хэрэгцээ
шаардлага улам ихээр нэмэгдэх болсон. БНМАУ-ын
Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр 1956 оны 1 дүгээр
сард байгуулагдсан Багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх
институт (БМДИ) 5 аймагт сурган хүмүүжүүлэх ухааны
кабинетмаань цагийн аясаар Сурган Хүмүүжүүлэх
Хүрээлэн (1969), яамны харьяа БМДИ (1983), УБДС-
ийн харьяа БМДИ (1991), Сургалтын Агуулга Арга
Зүйн Инститтут (СААЗИ 1991), Боловсрол Судлалын
Үндэсний Хүрээлэн (1995), УБИС-ийн Боловсролын
Хөгжлийн Сургууль (1997), БМДИ (2012) гэж тус тус
нэрээ өөрчилсөөр өнөөдөр нэгэн жарныг туулж жаран
нас хүрч байна.
БМДИ –ийн хөгжлийн динамикийн 3 дугаар
зураг уг баримт нь Монголын багш хөгжлийн
тогтолцооны удам мөн чанарын “эрдэм – хөгжил
– багш”, “судлахуй – мэргэжил дээшлүүлэхүй –
багш болохуй”, “боловсролын судалгаа – мэргэжил
дээшлүүлэхүй – багш бэлтгэхүй” гэсэн гурамсан
тогтолцоо нь өөрийнхөө хөг нийлэх , хөглөн будлих
нь “ардчилсан ѐс”, “жинхэнэ олон ардын” нь
“тэгш байдал”, “шинэ Бүгд найрамдах улс” нь
“тусгаар тогтносон бүрэн эрх Бүгд найрамдах
улс”, “шашны хэргийг улс төрийн хэргээс
тусгаар байгуулж” нь “төр нь шашнаа
хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ” болж
тус тус өөрчлөгдсөн байна. Харин 1940 оны
үндсэн хуулийн “нийгэм журамд дэвшин орох”
нь “хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгмийг
цогцлуулан байгуулах”, “боловсрох эрх” нь
“сурч боловсрох эрх”, “шашныг төр хийгээд
сургуулиас тусгаарлах” нь “төр нь шашнаа
хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ” болж тус
тус өөрчлөгдсөн байна. 1960 оны үндсэн
хуулийн “коммунист ѐс” нь “ардчилсан ѐс”,
“социалист улс” нь “Бүгд найрамдах улс”,
“хөдөлмөр ба социалист өмчийг коммунист
ѐсоор үзэгч, коммунизмын үзэл ба пролетарийн
интернационализмын зарчим” нь “ардчилсан
ѐс, шударга ѐс, эрх чөлөө, тэгш байдал,
үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь
төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим” болж
тус тус хувирсан байна. Энэ хувирал багш
хөгжлийн онол, аргазүйг анх 1920-иад оны үед
амилсантай нь ихээхэн төстэй болгон
хувиргасан. Гэхдээ тэр үеийн багш хөгжлийн
тогтолцооны “амь” болох “эрдэм” –ийг,
“судлахуй”-г дээдэлдэг өвөг санааг хараахан
тусгааагүй байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Сургуулийг үндэсний багшлах
боловсон хүчинтэй болох асуудлыг шийдэж
эхэлсэн нь тэдний мэдлэг мэргэжлийг
дээшлүүлэх хэрэгцээ шаардлага улам ихээр
нэмэгдэх болсон. БНМАУ-ын Сайд нарын
зөвлөлийн шийдвэрээр 1956 оны 1 дүгээр сард
байгуулагдсан Багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх институт (БМДИ) 5 аймагт сурган
хүмүүжүүлэх ухааны кабинетмаань цагийн
аясаар Сурган Хүмүүжүүлэх Хүрээлэн (1969),
яамны харьяа БМДИ (1983), УБДС-ийн харьяа
БМДИ (1991), Сургалтын Агуулга Арга Зүйн
Инститтут (СААЗИ 1991), Боловсрол
Судлалын Үндэсний Хүрээлэн (1995), УБИС-
ийн Боловсролын Хөгжлийн Сургууль (1997),
БМДИ (2012) гэж тус тус нэрээ өөрчилсөөр
өнөөдөр нэгэн жарныг туулж жаран нас хүрч
байна.
БМДИ –ийн хөгжлийн динамикийн 3 дугаар мэргэжил дээшлүүлэхүй –багш болохуй”,
БМДИ
• 1969
СХХ
• 1983
• 1991
БМДИ
БХХ
БСҮХ
БХ
• 2012
БМДИ
13 жил 14 жил 2 жил 2 жил 2 жил 5 жил
1956.1 сар 1969. 1983.4 сар 1993. 3 сар 1995. 11 сар 2012.11
1991.4 сар
3 дугар зураг. БМДИ-ийн хөгжлийн динамик
- 1956
СХХ,БХ
СААЗИ
БХ
- 1993
- 1995
- 1997
?
??
?

19. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
16
ЭРДЭМШИНЖИЛГЭЭНИЙХУРАЛ
хоёр хязгаарынхаа хооронд хувирч өөрчлөгдсөөр
өнөөг хүрсэнг гэрчилж байна.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх ба багш бэлтгэх ажил нь хоорондоо
амин холбоотой болохыг ухаарсаар ирсний
нотолгоо1969–1983онуудадбагшнарынмэргэжил
дээшлүүлэх ажлыг багш бэлтгэх сургууль,
тухайлбал, УБДС-ийн мэргэжил дээшлүүлэх
факультет үндсэнд нь хариуцаж байсан (1 дүгээр
зургийн хоёр дах асуултын тэмдэг “?”); 1991 онд
БМДИ-ийг УБИС-ийн бүрэлдэхүүнд шилжүүлсэн;
1997 оноос сургалтын агуулга, аргазүй, багш
нарын мэргэжил дээшлүүлэх үйл ажиллагааг
УБИС-д хариуцуулсан (1 дүгээр зургийн дөрөв дэх
асуултын тэмдэг “?”) зэрэг боловсролын асуудал
эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын
шийдвэрүүд юм.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Багш нарын мэргэжил
дээшлүүлэх ба боловсролын судалгаа нь нэгэн
атлаа хоёр, хоёр атлаа нэгэн бөгөөд харилцан
бие, хэрэглэл болдог зүйлс гэдгийг тэдгээрийг
хариуцсан байгууллагууд БМДИ (1956-1969), СХХ
(1969-1983), БСҮХ (1995-1997), БХ (1997-2012)
зэрэг зөвхөн нэг нь л оршин байсан он жилүүд,
СХХ ба БМДИ (1983 - 1991), БХ ба СААЗИ (1991-
1993), БХ ба БМДИ (2012-2016) гэх мэтээр тэр
хоёул зэрэг оршин байсан он жилүүд нотолж
байна гэж хэлж болох байна. Үүнийг мөн 1995
онд батлагдсан “Монгол улсын боловсролын тухай
хууль”-ийн 14-р зүйлийн “Боловсролын хөгжил,
агуулга, сургалтын арга, технологийн шинжлэх
ухааны үндсийг судлан боловсруулах, бүх шатны
сургууль, сургалт явуулж буй бусад байгууллага,
иргэдийг онол, аргазүй, судалгаа шинжилгээний
мэдээлэлээр хангах, боловсролын удирдах
ажилтан, багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх, аймаг
нийслэлийн боловсролын төвийг мэргэжлийн
удирдлагаар хангах үүрэг бүхий боловсролын
эрдэм шинжилгээ, аргазүйн төв байгууллага
байна...” хэмээх томьёолол гэрчилж буй болно.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Боловсролын судалгаа ба багш
бэлтгэх нь нэгэн зүйлийн хоёр тал болохыг Монгол
Улсын ШУБ-ын сайдын 1993 оны 3 дугаар сарын
4-ны өдрийн 70 дугаар тушаалаар Боловсролын
хүрээлэнгийн агуулгын болон сэтгэл судлал,
физиологийн судалгааны хэсгийг УБИС-ийн
бүрэлдэхүүнд шилжүүлсэн явдал гэрчилж буй
болно.
НЭГЭН ЗҮЙЛ: Яамны нэрний Ардын
гэгээрүүлэх яам, Ардын боловсролын яам,
Боловсролын яам, Шинжлэх ухаан боловсролын
яам ШУБЯ, Гэгээрлийн яам, Боловсрол шинжлэх
ухааны яам БШУЯ, Боловсрол соёл шинжлэх
ухааны яам БСШУЯ, Боловсрол соёл шинжлэх
ухаан спортын яам БСШУСЯ хэмээх өөрчлөлт бүр
тухайн үед бид арга билгийн сэтгэлгээнийхээ аль
талд илүү анхаарал хандуулж байсанг харуулах
түүхэн баримт гэлтэй байна. Учир нь, боловсруулах
ба гэгээрүүлэх, боловсрол ба гэгээрэл, боловсрол
ба шинжлэх ухаан нь харилцан арга ба билгийн,
бие ба хэрэглэлийн холбоотой ухагдахуунууд
билээ.
Дүгнэлт
Багш хөгжлийн түүхэн замнал, Монгол
Улсын Үндсэн хуулиудад боловсролын чиглэлээр
тусгасан зорилго, чиглэл болон багш хөгжлийн
тогтолцооны түүхэн замнал зэргийг Монголчуудын
гурамсан сэтгэлгээний үүднээс задлан шинжилж,
түүнээс орчин цагийн боловсролын тогтолцооны
хүрээн дэх багш хөгжлийн онол, аргазүйн хувьслыг
чиг хандлагыг тодруулахыг оролдсоныхоо үндсэн
дээр дараах дүгнэлтийг хийж байна:
• Орчин үеийн багш хөгжлийн статик талын хос
эхлэл нь эрдэм ба ном бол, динамик талын хос
эхлэл нь шинэчлэл ба уламжлал байна. Эрдэм
нь хөдөлгөж , ном нь нөхцөлдүүлж орчин үеийн
багш бий болсон бол түүний хөгжлийг шинэчлэл
нь хөдөлгөж, уламжлал нь нөхцөлдүүлжээ. Багш
хөгжлийн динамик талын “амь” нь “хөгжил”,
“ахуй” нь “уламжлал”, “ухамсар” нь “шинэчлэл”,
статик талын “амь” нь “багш”, “ахуй” нь ном,
“ухамсар” нь “эрдэм” байна (1 дүгээр зураг).
• Багш хөгжлийг амилуулагч нь багшийн эрдэм,
Багш болохуйг амилуулагч нь судлахуй байна.
Багш эрдмийг эрхлэх нь түүнд хөгжлийг
авчирдаг. Хүн судалсаар судалсаар багш болдог
байна.
• Орчин цагийн багш хөгжлийн онол, аргазүйн
хувьсал Монгол Улсын Үндсэн Хуулиудад
томьёологдон туссан байна. Иймд тэрхүү
хувьслын үе шатыг 1924-1940, 1940-1960,
1960-1992, 1992 оноос хойш гэж дөрөв ангилж
болох байна.Үүнийг 1940 онд эрдэм соёл нь
соёл боловсрол, 1960 онд соёл боловсрол нь
социалист соёл, 1992 онд социалист соёл нь
уламжлал болж томьёологдсон явдал нотолж
байна.
• Монголын багш хөгжлийн онол, аргазүй нь
үндсэндээ конструктивмээс когнитивизмд
шилжсэнг “ахмад үеийн багш нар “ажил хийх”,
“хичээл заах замаар хөгжиж ирсэн бол, шинэ
үеийн багш нар “орчин үеийн мэдлэгээр оюунаа
тордох”, “бүх ухааныг судлах” замаар хөгжиж
байгаа явдал харуулж байна.
• “Боловсролын судалгаа-Багш нарын Мэргэжил
Дээшлүүлэхүй-Багш бэлтгэхүй” нь “амь-ахуй-
ухамсар” лугаа гурамсан холбоотой болох нь
БХ, БМДИ, МУБИС-ийн харилцан бие биедээ
нийлж нэгдэж, бие биенээсээ салж бие дааж
байсан түүх гэрчилж байна.
• Боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн
захиргааны төв байгууллагын, БХ-гийн, БМДИ-
ийн, МУБИС-ийн нэрний өөрчлөлтийн цаана ч
мөн багш хөгжлийн онол, аргазүйн хувььсал
агуулагдаж байдаг байна зэрэг болно.
Ном зүй
1. Монгол Улсын 1924, 1940, 1960, 1992 оны Үндсэн
Хууль.
2. Ч.Дэмчигдорж, Эрдэнэт толь хэмээх шастир оршвой,
1995, Уб.
3. Богд Зонхов, Бодь мөрийн зэрэг, Уб., 2006, 52 -66
дугаар тал
4. Ш.Шагдар, Б.Батсайхан Монголын боловсролын түүх,
I боть, Уб., 2009, 268 -279 дүгээр тал.
5. Фен Ю Линь, 2013, Хятадын философийн товч түүх,
Орчуулсан Ү.Нямдоррж, Уб., 195 дугаар тал,
6. Ш.Сүрэнжав, Багш найраглал.

20. 17ЗӨВЛӨХ БАГШ
БАГА АНГИЙН СУРАГЧДЫГ
АЖИГЛАЛТЫН АРГААР
СУДАЛЖ ҮНЭЛЖ ДҮГНЭХ НЬ
Дорнод аймаг 12 дугаар сургуулийн сургалтын менежер Машлайгийн ХАРАА
1997 онд Дорнод Багшийн коллежийг бага анги-монгол хэлний багш мэргэжлээр, 2005 онд
МУБИС-ийг “Боловсролын удирдлага”-ын магистр, 2010 онд МУЗГХА Удирдлагын академийг “Төрийн
удирдлагын менежер”-ээр тус тус төгссөн. 2010-2011 онд Япон улс, Бээжин-Гуаньжоу хотноо сургалтад
хамрагдан, туршлага судалж мэргэжил дээшлүүлсэн. Боловсролын байгууллагад 20 дах жилдээ ажиллаж
байгаагаас бага ангийн багшаар 10 жил, сургалтын менежерээр 10 дахь жилдээ ажиллаж байна. МУ-ын
“Зөвлөх багш”.
Хураангуй
Ажиглалтын аргаар хүүхэд бүрийг үнэлж дүгнэх
нь дүнгийн төлөө суралцах биш, хөгжихийн төлөө
суралцах боломжийг ханган тэдний ахиц амжилтыг нь
хичээлийн жилд 2 удаа мэдлэг, чадвар, төлөвшлийн
өсөлт, хөгжлийг судлах нэг хэлбэр юм.
Түлхүүр үг: Хүүхэд, ажлын хуудас,багш, судлаач
Оршил: Боловсролын чанарын шинэчлэлийн энэ эрин
үед хүүхэд бүрийг зөв хөгжүүлэхэд зөв оношлох,
үнэлэх асуудал чухлаар яригдаж байгаа билээ.
Ийм ч учраас дэлхий нийтээрээ хүн төвт хөгжлийн
чиг хандлагад голлож тогтвортой хөгжлийн үндсэн
баталгаа нь хүн ардын бүтээх чадаввхиар тодорхойлно
гэж үзэн сургалтын чанарыг дээшлүүлэхэд ихээхэн
анхаарч байгаа билээ. Тэгэхээр үнэлгээ нь аливаа үйл
ажиллагааны зорилгыг тодорхойлж түүнд хүрч чадсан
эсэхийг дүгнэх үйл ажиллагаа юм. Иéì ÷ ó÷ðààñ
îð÷èí ¿åèéí áàãø áèä á¿õýí ñóäàëãàà õèéõã¿éãýýð
ñóðãàëò,õ¿ì¿¿æëèéí àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ íü ¿ð
ä¿í, à÷ õîëáîãäîëã¿é ç¿éë áîëîõ íü îëîí æèëèéí
òóðøëàãààñ õàðàãäàæ áàéíà.
Èíãýýä òà á¿õýíäýý ñóðàëöàã÷äûí äóíä ñ¿¿ëèéí
5 æèëä Àëõàì àëõìààð õºòºëáºðèéí сургагч
багшаар õàìòðàí àæèëëàæ ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààã
ººðò áîëîí áóñäàä ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ ÿâöäàà áàãà
íàñíû õ¿¿õäèéã õýðõýí ¿ð ä¿íòýé àæèãëàõ òàëààð
òîäîðõîé òóðøëàãà õóðèìòëóóëæ, øèëäýã áàãø íàðûí
òóðøëàãààñ øóóä ñóðàëöàõ çàìààð ñóðàëöàã÷äûí
õóâèéí áà íèéãìèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõóéö
àæèãëàëòûí àðãà áàðèëóóäûã ýçýìøèæ ò¿¿ãýýðýý
ÿâóóëæ áóé ñóäàëãààíû àðãóóäààñàà òîëèëóóëúÿ.
Үндсэн хэсэг: “¯ãëýæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýýð, ¿ëãýðëýæ
õ¿ì¿¿æ¿¿ë” ãýäýã øèã îð÷èí ¿åèéí á¿òýýë÷ áàãøèéã
ñóäëàà÷ áàãø ãýíý.
Áàãà àíãèéí ñóðàëöàã÷äûã àæèãëàëòûí àðãààð
ñóäëàõ íü:
ßàãààä àæèãëàëò õèéõ øààðäëàãàòàé âý?
Áàãø áèä á¿õýí ñóðàëöàã÷äàà ÿìàð ìýäëýãèéã
áàòòàé îëæ àâñíûã ìýäýõ õàìãèéí ñàéí àðãà
íü ñóðàëöàã÷èéã õè÷ýýëèéí ¿åýð õèéæ áàéñàí
¿éëäë¿¿äèéã àæèãëàõ ñàéòàð òýìäýãëýæ àâàõ ÿâäàë
þì. Áàãà àíãèéí ñóðàëöàã÷äûã àæèãëàõ àæèãëàëò 5
чадваруудаар ажиглаж туршсан.
Àæèãëàëò ñóäàëãàà íü ñóðàëöàã÷äûí õºãæèëä
÷óõàë íºëººòýé áà ýíý àðãà õ¿¿õäèéí ººðèéí ¿íýëãýý,
àíãèéí àæèãëàëòûí òýìäýãëýãýý, ¿íýëãýýíèé ººðèéí
òàéëàí, ñóðàëöàã÷äûí á¿òýýëèéí ñàí,ýöýã ýõèéí äóíä
ÿâóóëñàí ñóäàëãàà, ÿðèëöëàãà çýðýãòýé íèéëæ õîðøèí
ñóðàëöàã÷èéí àõèö àìæèëòûã ¿íýëýõýä ÷ ÷óõàë ýõ
ñóðàâàëæ áîëíî.
Àæèãëàëòûí õóóäñûã æèëä 2 óäàà áóþó íàìàð
õàâàðò òóñ òóñ õºòºëíº. Íàìðûí ¿íýëãýýã õè÷ýýëèéí
æèëèéí ýõíèé ñàðä áàãòààí õèéíý. Ýíý ¿åä õ¿¿õä¿¿ä
ñóðãóóëèéí àìüäðàëä äàñàí çîõèöîæ òàíèëöñàí áàéíà.
Àæèãëàëòûã õèéõäýý чадвар òóñ á¿ðýýð õèéíý. Чадвар
òóñ á¿ð íü ñóðàëöàã÷èéí àõèö, àìæèëòûã õàðóóëàõ
çîðèëãîòîé, õ¿¿õäèéí çàí ¿éë, óð óõààíû ÷àäâàðûã
òîäîðõîéëîõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò á¿õèé õýä õýäýí
äààëãàâðûã àãóóëñàí áàéâàë çîõèëòîé. Óã äààëãàâðûã
áàãø ñóðàëöàã÷äûí õýðýãöýý, òºëºâøèëä òîõèðóóëæ
áîëîâñðóóëáàë òýäíèé õóâèéí îíöëîã õºãæëèéí
òºâøèíã ñóðàëöàã÷ á¿ð äýýð íàðèéí àæèãëàõàä
ñóäëàà÷äûã ÷èãë¿¿ëæ ºãíº.
Àæèãëàëò ¿íýëýõýä äàðààõ õýëáýðýýð ¿íýëíý:
Ò-òîãòìîë /100%/-ñóðàëöàã÷ çîõèõ òºâøíèé
ìýäëýã, ÷àäâàð, çàí ¿éë ýçýìøñýíýý ÿìàð ÷ íºõöºëä
áàòàëæ íîòîëæ á¿òýýë÷ýýð ã¿éöýòãýæ ÷àääàã.
È-èõýíõäýý /75%/-ñóðàëöàã÷ ÿìàð íýã ÷óõàë

21. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
18
ЗӨВЛӨХБАГШ
ìýäëýã, ÷àäâàð, çàí ¿éë ýçýìøñýíýý øààðäëàãàòàé íºõöºë áàéäàëä õýðýãòýé òîõèîëäîëä èëýðõèéëäýã.
Ç-Çàðèìäàà /50%/-ñóðàëöàã÷ ÿìàð íýã ìýäëýã ÷àäâàð, çàí ¿éë ýçýìøñýí õààÿà áóþó òîäîðõîé îð÷èí
íºõöºë á¿ðäñýí òîõèîëäîëä èëýðõèéëäýã.
Õ-õîâîð /25%/-Ñóðàëöàã÷ ÿìàð íýã ÷óõàë ìýäëýã ÷àäâàð,çàí ¿éë ýçýìøñýí òóéëûí áàãà áóþó îãò
èëýðõèéëäýãã¿é. Áàãø òóí õîâîð òîõèîëäîëä áóþó áàðàãöààãààð íèéò õóãàöààíû 25 îð÷èì õóâüä õ¿ñýí
õ¿ëýýñýí çàí ¿éë àæèãëàãääàã.
Àæèãëàëò õèéõäýý ñóðàëöàã÷ á¿ðä ýíý àæèãëàëòûí äýâòðèéã íýýæ ò¿¿í äýýð íü ë ¿íýëæ ä¿ãíýíý.
Èíãýýä ¿íýëæ ä¿ãíýñíèé ýöýñò õàâàð íü ýöýã ýõ÷¿¿äýä ºã÷ ÿâóóëæ òàíèëöóóëæ ä¿ãí¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâàãääàã. Ýíý äýâòðýýñ ýöýã ýõ÷¿¿ä íàìàð áîëîí õàâàð õèéñýí ñóäàëãààã õàðüöóóëàí õàðæ áîëíî. Мºí
õè÷ýýëèéí æèëèéí òóðøèä ãàðñàí ñóðàëöàã÷èéí àõèö.àìæèëòûã áàãø, ýöýã ýõ÷¿¿ä îëæ õàðàõàä ÷ õÿëáàð
áàéäàã.
Àæèãëàëòûí õóóäñûã òàíèëöóóëúÿ:
Õóóäàñ á¿ð äýýð ñóðàëöàã÷äûí ººðèéí òàíèëöóóëãà áàéâàë çîõèìæòîé Жишээ болгож дараах
үнэлгээний хуудсыг сонирхуулъя
1.Эх хэлний чадвар Õóãàöàà: ……………………………………
À.Ñîíñîõ ÷àäâàð
Íàìàð Õàâàð
ò è ç õ ò è ç õ
1.Áóñäûã àíõààðàëòàé ñîíñîæ, òýäíèé çºâëºãººã àâ÷ áîëîâñðóóëàí
ÿðèëöëàãàä îðîëöäîã ýñýõ
2.Õàðèëöàí ÿðèà áà õýëýëö¿¿ëýãò èäýâõòýé îðîëöäîã, îíîâ÷òîé õàðèóëò
ºãäºã ýñýõ
3.Áàãààð ÿðèëöëàãà çîõèîæ ò¿¿íä á¿õ ãèø¿¿äòýé õàìòàð÷ àæèëëàæ ÷àäàæ
áóé ýñýõ
Á. ßðèõ ÷àäâàð ò è ç õ ò è ç õ
1.Àëäààã¿é çºâ ÿðüæ ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëäýã ýñýõ
2.Áóñäàä ìýäýýëýл ºãºõ, òóðøëàãà ñîëèëöîõ, ñàíàà öóãëóóëàõ çýðãýýð
ÿðèà ºðí¿¿ëäýã ýñýõ
3.Àëèâàà óíøñàí ç¿éëèéã ººðèéí ¿ãýýð òîâ÷ òîäîðõîé ÿðüæ ÷àääàã ýñýõ
Â. Óíøèõ ÷àäâàð ò è ç õ ò è ç õ
1.Óðàí çîõèîë áà áàðèìòàò çîõèîëûã îéëãîäîã ýñýõ
2.Àëèâàà óíøèæ áóé ç¿éëýýñýý ãîë îíîâ÷òîé ìýäýýëëèéã ñîíãîæ ÷àääàã
ýñýõ
3.Ýõèéã óíøààä ººðèéí ¿çýë áîäëîî õàðüöóóëæ èëýðõèéëæ ÷àääàã ýñýõ
Ã. Áè÷èõ ÷àäâàð ò è ç õ ò è ç õ
1.Àëèâàà ç¿éëèéí óòãà ñàíààã èëýðõèéëýõýä áîäîë ñàíààãàà òýìäýãëýë
õºòºëæ ÷àääàã ýñýõ
2.Òîäîðõîé ñýäâýý𠺺𺺠çîõèîí áè÷äýã ýñýõ
3.Çàõèäàë ºã¿¿ëýë, áàãøèéí õýëñýí ¿¿ðýã äààëãàâðûã íàéðóóëãûí îëîí
òºð뺺ð òýìäýãëýë õºòºëæ ñóðñàí ýñýõ
4.Óðàí ÿðóó ä¿ðñëýëýýð ø¿ëýã çîõèîæ ÷àääàã ýñýõ
2.Тооцоолох Õóãàöàà: ……………………………………
À.Ñòðàòåãè ñýòãýëãýý
Íàìàð Õàâàð
ò è ç õ ò è ç õ
1.Òîî áîäîõ àðãóóäûã á¿òýýë÷ýýð àøèãëàäàã ò¿¿íèéã áóñäàä òàéëáàðëàæ
÷àääàã ýñýõ
2.Òîîíû àðãààð þìíû ó÷èð øàëòãààíûã òàéëáàðëàæ, ò¿¿íèéã ¿ç¿¿ëýí
áîëîí áóñàä ç¿éëèéí òóñëàìæòàéãààð òàéëáàðëàäàã ýñýõ
3.Àéçåíêèéí äàñãàëûã õýðõýí ã¿éöýòãýäýã ýñýõ
Á.Òîî òîîëîë ýíãèéí ¿éëäýë ò è ç õ ò è ç õ
1.Äýñ òîî, ýíãèéí òîîã íýðëýæ, óíøèæ áè÷èæ ÷àääàã ýñýõ
2.Ñóðàëöàã÷ ¿éëäëèéí òýìäýã, òýäãýýðèéí äàðààëëûã ìýäýæ çºâ
ã¿éöýòãýäýã ýñýõ

22. 19ЗӨВЛӨХ БАГШ
Â. Ãåîìåòð áà õýìæèãäýõ¿¿í ò è ç õ ò è ç õ
1.Ä¿ðñ¿¿äèéã ÿëãàäàã, ýä þìñûí õýëáýð ä¿ðñ, õýìæýý, áàéðëàë çýðãèéã îðîëöóóëàí
áîäëîãî çîõèîæ ÷àääàã ýñýõ
2.Öàã õóãàöàà, ìºí㺠æèí òåìïàðàòóðààð õýìæèõ òàëààð îéëãîëòòîé ýñýõ
Ã. Ìàãàäëàë ñòàòèñòèê ò è ç õ ò è ç õ
1.Ìýäýýлëýý öóãëóóëæ, àíãèëæ, ä¿ãíýí øèíæèëæ, òàéëáàðëàí çîõèõ øèéäâýðèéã
ãàðãàæ òààìàãëàë äýâø¿¿ëäýã ýñýõ
2.Ìàãàäëàëûí áîäëîãûí òàëààð îéëãîëòòîé ýñýõ
3.Áàéãàëèéí óõààí Õóãàöàà: ……………………………………
À. Íýýëò
Íàìàð Õàâàð
ò è ç õ ò è ç õ
1.Ñóðàëöàã÷ òàâàí ìýäðýõ¿éãýý àøèãëàí àæèãëàëò õèéæ, ìýäýýëýë öóãëóóëæ
÷àääàã ýñýõ
2.Öàã àãààðûí áàéäëûã òýíãýðèéã õàðæ àæèãëàëò òýìäýãëýë õºòºëæ ÷àääàã ýñýõ
3.Ìýäýýëëèéã õàðüöóóëæ, áîëçîøã¿é õàðèóëòûã òîäîðõîéëæ, ä¿ãíýëò ãàðãàäàã
ýñýõ
Á. Òóðøèëò ëàáîðàòîðè ò è ç õ ò è ç õ
1.ßìàð íýã òóðøèëò àæëûí õè÷ýýëä ººðèéí áýëòãýëýý õàíãàæ, èäýâõòýé îðîëöäîã
ýñýõ
2.Òóðøèëò àæèë ÿâóóëæ áàéõ ÿâöàä áîëæ áóé ¿éë ÿâöàà ººðò îéëãîìæòîéãîîð
òýìäýãëýë õºòºëæ ÷àäàæ áóé ýñýõ
3.Òóðøèëò ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí ýöýñò ãàðñàí ä¿ãíýëòèéí òóõàé ÿðèëöëàãàä
èäýâõòýé îðîëöäîã ýñýõ
4.Á¿òýýë÷ ñýòãýõ¿é Õóãàöàà: ……………………………………
À. Èëýðõèéëýë áà òºñººëºë
Íàìàð Õàâàð
ò è ç õ ò è ç õ
1.ªºðèé㺺 ñýòãýõ¿éí àðãààð á¿òýýë÷ýýð èëýðõèéëäýã ýñýõ
2.ªºðèéí áîëîí áóñäûí õèéñýí á¿òýýëèéã ñîíèðõîí àæèãëàæ ÷àääàã ýñýõ
3.ªºðèéí ¿çýë áîäîë, õ¿ñýë ñîíèðõëîî ñóäàëæ, èëýðõèéëýõäýý îëîí òºðëèéí
àñóóëò àøèãëàäàã ýñýõ
4.Îþóíëàã ñýòãýëãýýòýé õîëáîîòîé ¿çýë áîäîë, ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð ñàíàë
áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ ÷àääàã ýñýõ
5.Íèéãýìøèõ¿é áà ñýòãýëç¿éí õºãæèë Õóãàöàà: ……………………………………
À.Õóâèéí ÷àíàðóóä
Íàìàð Õàâàð
ò è ç õ ò è ç õ
1.Àíãèéí àæèëä ýåðýã õàíääàã ýñýõ
2.Øèíý ç¿éëèéã ñîíèðõîæ òóðøèõ ñîíèðõîëòîé ýñýõ
Á.Õóâèéí ñàõèëãà áàò ò è ç õ ò è ç õ
1.Àíãèéí ýðõýì çîðèëãî дүрмийг ìºðäºæ áàðèìòàëäàã ýñýõ
2.Õèéæ áóé ¿éëäýë á¿õýí àíãèéí óóð àìüñãàë, оð÷èíä íºëººëäãèéã îéëãîäîã ýñýõ
3.Õóâèéí çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé ýñýõ
Â. Áóñàäòàé õàðèëöàõ õàðèëöàà ò è ç õ ò è ç õ
1.Íýã áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû õ¿¿õýäòýé çîõèöîí õàðüöàõ ÷àäâàðòàé ýñýõ
2. ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä ¿å òýíãèéíõýí áîëîí íàñàíä õ¿ðýã÷èäòýé çîõèöîí
õàðüöàõ ÷àäâàðòàé ýñýõ
3.Õàìòàð÷ àæèëëàõ ÷àäâàðòàé ýñýõ

23. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
20
ЗӨВЛӨХБАГШ
Ã.Ñóð÷ õºäºëìºðëºõ ÷àäâàð ò è ç õ ò è ç õ
1.ªãñºí ¿¿ðýã äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõäýý öàãèéã ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàäàã
ýñýõ
2.Øèíý íºõöºë áàéäàëä àìàðõàí äàñàí çîõèöîõ ÷àäâàðòàé ýñýõ
3.Àëèâàà äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõäýý ººðèéí ñàíàà áîäëûã òóñãàæ áàÿæóóëæ
àæèëëàäàã ýñýõ
4.Áóñäûí ìýäýõã¿é ç¿éëèéã îéëãóóëàõûã õè÷ýýäýã ýñýõ
5.Áàãøèéí ºãñºí ¿¿ðýã äààëãàâðûã áèå äààæ õóðäàí õóãàöààíä õèéäýã ýñýõ
Ýäãýýð ñóðàëöàã÷ á¿ðò áàéãàà àæèãëàëòûí õóóäàñ áóþó äýâòðèéã íýýñíýýð õýä õýäýí çîðèëãîîð
àøèãëàæ áîëäîã. Òóõàéëáàë:
Áàãø áèä á¿õýíä:
• Õè÷ýýë çààõ ÷èãëýë áîëíî.
• Ñóðàëöàã÷ á¿ðèéí äàëä àâüÿàñ ,äàâóó òàë,õýðэãöýý øààðäëàãûã òàíäàæ òîäîðõîéëîõ õýðýãë¿¿ð
áîëíî.
• ¯éë àæèëëàãààãàà ¿ð ä¿íòýé ÷èãë¿¿ëýõ õºòºëáºð áîëíî.
• Ñóðàëöàã÷èéí ãàíöààð÷ëàí áîëîí õàìòðàí àæèëëàõ ÷àäâàðûã íü àæèãëàæ,óëìààð äýìæèí
õºãæ¿¿ëýõ ,óðàì çîðèã ,ýð÷ õ¿÷ ºãºõ õºø¿¿ðýã áîëíî.
• Òîäîðõîé õóãàöààíä ãàðñàí ñóðàëöàã÷èéí àõèö,àìæèëòûã áàðèìòæóóëàí ,õ¿¿õýä á¿ðèéí òàëààð
ñóäàëãààíû áàðèìò õºòëºõ á¿òýýëèéí ñàí áîëíî.
• Ñóðàëöàã÷äûí ºñºëò õºãæëèéí òàëààð ýöýã ýõ,îëîí íèéòýä òàéëáàðëàõ ìýäýýëýë áîëíî.
• Àæèãëàëòûí ÿâöààñ îëæ àâñàí ìýäýýëýë,¿íýëãýý çýðýã íü òóõàéí ñóðàëöàã÷ àìæèëòòàé ñóð÷
áóéí íîòîëãîî áîëíî.
• Àæèãëàëòûí äýâòýð íü ñóðàëöàã÷äûí òàëààð èë¿¿ èõèéã õýëæ ÷àäàõ ìýäýýëýã÷ áîëíî.
Дүгнэлт
ªíººãèéí íèéãýìä òýð ñàéí áàãø,ýíý ñàéí áàãø ãýõýýñýý èë¿¿ àëü áîëîõ áàãøààñ ñàéí òàëûã íü
ýðæ õàéæ îëîõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Èéì ÷ ó÷ðààñ ñóäëàà÷ áèä õàìãèéí íýí ò¿ð¿¿í ººðºº ººðèé㺺
ñóäëàõ àæëûã á¿õ õ¿íýýñ øààðäàæ áîëîõã¿é þì. ¯¿íèéã õèéõýä èõýýõýí ç¿òãýë, èõ õ¿ñýë õýðýãòýé. Áèä
á¿ãäèéí ìýäýæ áàéãààãààð áàãø õ¿í åðäèéí èõ àæèëòàé ºäºð ººðèé㺺 ñóäëàõ àæèëäàà öàã ãàðãàíà
ãýäýã àìàðã¿é. Ýäãýýð áýðõøýýëèéã ¿ë òîîöîí, áèäíèé òóðøëàãààñ õàðàõàä ººðèé㺺 ñóäëàõ àæèë áàãø
íàðûã õºãæ¿¿ëýõ íýã ñàéõàí áîëîìæ þì. Ó÷èð íü òýä ººðèéí çààõ àðãà áîëîí àíãèä õèéæ áóé ç¿éë èë¿¿
àíõààðàëòàé àæèãëàõ áîëäîã. Èéìýýñ ñóäëàà÷ áàãø áèä ýõëýýä ººðñäèé㺺 ñóäàëñíààð öààøäûí áàãø
ýöýã ýõ ñóðàëöàã÷ ãýñýí ñóäàëãààíû àæëóóä èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëîâ óó?
Áàгø õ¿í ººðèé㺺 ñóäàëæ, òóõàéí òîõèîëäîëä áàãøèéí ¿íýò ÷àíàðûã õèð çýðýã àãóóëæ áàéãàà
ýñýõýý õÿíàæ, ò¿¿íäýý ýðãýëçýæ ýíý àñóóëòûã ººðºº ººðòºº ¿å ¿å òàâüæ áàéõàä èë¿¿äýõã¿é. Èéì ÷ ó÷ðààñ
ººðèé㺺 ñóäàëæ îð÷íîî ¿íýëýí õýðýãöýýã ìýäýðñíýýð òóõàéí îð÷èí íºõöºë人 õóâèð÷ ººð÷ëºãäºæ, ÷èã
õàíäëàãàà òîãòîîæ áîëäãèéã áàãø õ¿í ñàíàæ ÿâóóøòàé.
Ñàéí ñóäëàà÷ áîëîõûí òºëººíºº “Áè ÿàãààä áàãø áîëñîí áý?” õýìýýõ àñóóëòàä õàðèóëæ, õ¿í á¿ð
äóóñàøã¿é àðâèí ìýäëýãòýé, äóíäðàøã¿é ä¿¿ðýí á¿òýýëòýé, ýðäýìò ìýðãýí ñàéí áàãø îëíîîð òºðºõ
áîëòóãàé õýìýýí ¿¿íèéã òà á¿õýíäýý íýýëòòýé ¿ëäýýå.
Ном зүй:
1. “Бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх арга зүй” УБ.,2002
2. Бага ангийн багш сэтгүүл 20151,2,3,4
3. Булган.Б, Наранмандах.А, “Бага ангийн сурагчдын үнэлгээ” УБ., 2004
4. Бага ангийн цөм хөтөлбөр

24. 21НИЙТЛЭЛ
Даяаршил, шинжлэх ухааны нээлт, технологийн
хурдацтай өөрчлөлт нь хүмүүсийн амьдрах арга замыг
бүхэлд нь шинэчилж, байнгын хувьсал өөрчлөлт,
тодорхойгүй байдлыг дагуулж байна. Энэ нь
боловсролын салбарт тулгарч буй нэгэн шинэ сорилт
ч гэхэд хилсдэхгүй болов уу. Өнөөдрийн сурагчдын
амьдарч буй дэлхий ертөнц насанд хүрэгчдийн өсч
торнисон ертөнцөөс эрс ялгаатай. Өмнөх үеийнхэн
сургуульд үзэж сурсан зүйлээ амьдралынхаа
туршид хэрэглэх боломжтой байсан. Харин өнөөдөр
бид хүүхэд, залуучуудыг нийгэм, эдийн засгийн
хурдацтай өөрчлөлт, урьд өмнө, одоо ч байхгүй
нийгмийн асуудал, ажлын байр, технологийн шинэ
нөхцөлд бэлтгэх хэрэгтэй болжээ. Сурагчдад суурь
чадвар эзэмшүүлэх нь гол зорилго болж байсан үе
саяхан. Гэтэл өнөөдрийн сургуулиудын гол зорилго
нь сурагч бүрд өргөн хүрээтэй мэдлэг, олон талын
чадвар эзэмшиж, эерэг хандлага төлөвшихэд нь
туслахаас гадна тэдний шүүмжлэлт сэтгэлгээ, асуудал
шийдвэрлэх чадвар, бүтээлч сэтгэлгээ, харилцах,
хамтарч ажиллах чадварыг дээд түвшинд хөгжүүлэх
явдал болоод байна. Сурагчид хэрхэн сурахаа мэддэг
төдийгүй өргөн хүрээнд харж, сэтгэж чаддаг байхыг
шаардаж байна. Ийм учраас олон орны засгийн газар
21-р зуунд боловсролын тогтолцоогоо өөрчилж, шинэ
чиг хандлагаар хөгжүүлэх далайцтай зорилго тавьжээ.
Хэрэв шинэ зууны суралцагчдын эзэмших зүйл
ийнхүү өөрчлөгдөж байгаа бол багш мэргэжилтэнд
ямар шаардлага тавигдаж байгаа бол? Багшийн
мэргэжлийн бэлтгэл, тэдэнд нийгэм, олон нийтийн
зүгээс тавьж буй шаардлага, хөгжих хэрэгцээ,
дэмжлэг зэрэг олон асуудлыг багш нарын төлөө
ажилладаг байгууллагууд хамтран хэлэлцдэг олон
сайхан хурал, зөвлөлгөөн бий. Тэдгээрийн нэг нь
Багш нарын холбоод, засгийн газрын төлөөлөл,
багш бэлтгэх сургууль, багшийн хөгжлийг дэмждэг
байгууллагуудын дээд хэмжээний уулзалт юм.
БАГШ МЭРГЭЖЛЭЭРЭЭ
СУРАЛЦАЖ, ХӨГЖИХ
АСУУДЛЫГ ОЛОН УЛСЫН
ТҮВШИНД ХЭЛЭЛЦСЭН НЬ
С.Энхтүвшин (МУБИС, БСС-ийн багш)
Сэнгээгийн Энхтүвшин нь боловсролын салбарт 29 дэх жилдээ ажиллаж байгаа.
Нийслэлийн 31-р дунд сургуульд түүх – нийгэм судлалын багш, СААЗИ (хуучин нэрээр,
одоогийн БМДИ)-д түүх-нийгмийн ухааны багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх асуудал
хариуцсан арга зүйчээр болон Монголын бага, дунд боловсролыг дэмжих ДАНИДА-
ийн төсөл, АХИС-ийн боловсролын төслүүд дээр ажиллаж байсан. 2003 оноос МУБИС-
ийн Боловсрол судлалын сургуулийн Боловсрол судлал, арга зүйн тэнхимд багшилж
байна. Суралцахуй, багшлахуйн үндэс, Сургалтын онол арга зүй, Сургууль судлал
зэрэг хичээлүүдийг зааж, багш боловсролын харьцуулсан судалгаа, багшийн чадамж,
үнэлгээний асуудлыг судалдаг. Хөтөлбөрийн үнэлгээний чиглэлээр 2009-2010 оны
хичээлийн жилд АНУ-ын засгийн газрын Хуберт Х. Хамфрей хөтөлбөрт хамрагдан,
Теннеси мужийн Вандербилтын их сургуульд мэргэжил дээшлүүлж, “Багш мэргэжлийн
стандартын харьцуулсан судалгаа” хийх төслийн багийг ахалж ажилласан. Ажиллах
хугацаандаа есөн сурах бичиг, гарын авлага бичиж боловсруулан, үндэсний ба их
сургуулийн түвшинд хэрэгжсэн 13 судалгааны төслийн багийг ахалж ажилласан бөгөөд
20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичиж нийтийн хүртээл болгожээ. 2012-2013
онд БШУЯ-ны Ерөнхий боловсролын бодлогын зөвлөх багийн гишүүнээр ажиллах
хугацаандаа Гарааны /Шинэ багшийн загвар боловсруулах ажлын хэсгийг ахалж
ажиллан, “Монгол багш-21” загварыг боловсруулсан нь багш бэлтгэх сургуулийн
сургалтын практикт хэрэглэгдэж байна.
2016 оны дээд хэмжээний уулзалтын жишээн дээр

25. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
22
НИЙТЛЭЛ
Анх 2011 онд АНУ-ын Нью-Йорк хотноо
хуралдсан Багш мэргэжлийн олон улсын дээд
хэмжээний уулзалтыг АНУ-ын Багш нарын
холбооны санаачлагаар зохион байгуулжээ.
Энэхүү уулзалтад боловсролын сайдууд, багш
нарын холбооны тэргүүлэгчид болон боловсролын
салбарын манлайлагчид дэлхийн өнцөг булан
бүрээс хүрэлцэн ирж, багшлах мэргэжлийг хэрхэн
бэхжүүлэх талаар хэлэлцсэн байдаг. Багшийн
мэргэжлийн нэр хүндийг өсгөх, багшлах авьяастай
хүмүүсийг тогтвор суурьшилтай ажиллуулахыг
дэлхийн олон орон чармайж байсан үед зохион
байгуулагдсан явдал нь цагаа олсон ажил байв.
Уг нь нэг л удаа хуралдахаар төлөвлөсөн уг
хурал АНУ, Нидерланд, Шинэ Зеланд, Канад зэрэг
оронд үргэлжлэн зохион байгуулагдсан түүхтэй.
Эдгээр уулзалтуудаар багш мэргэжлийн чанар ба
статус, багшийн үнэлгээ, сургалтын чанар, тэгш
хүртээмжтэй байдлыг сайжруулахад тулгарч буй
сорилт гэх зэрэг олон асуудлыг авч хэлэлцсэн
байдаг. Эдгээр зургаан удаагийн уузалт нь багш
мэргэжлийн талаарх олон нийтийн ойлголтыг
өргөжүүлэх, засгийн газар болон багш нарын
холбоодын хооронд амьд ажил хэрэгч яриа
өрнүүлэх, олон улсын түвшинд боловсруулсан
баримт дээр ажиллах, хойшлуулшгүй асуудлыг
цаг алдалгүй авч үзэх, томоохон сорилтуудын
талаар бодлогын түвшний шийдвэр гаргах үйлийг
идэвхжүүлэхэд тус болсоор иржээ.
2016 оны 03-р сарын 03-04-нд ХБНГУ-ын
Берлин хотноо зохион байгуулагдсан зургаа
дахь дээд хэмжээний уулзалтад оролцогчид
багшлахуйн талаарх судалгаа болон нийгэм
эдийн засгийн эрс өөрчлөлттэй холбоотой баримт
нотолгоонд үндэслэн багш нар өнөөдөр юу мэдэх,
бас юуг хийж чадах хэрэгтэй байгаа талаар
хэлэлцжээ. Энэ нь боловсролын тогтолцооны
суурь асуудлын нэг бөгөөд багш бэлтгэх, багшлах
ажилд сонгон шалгаруулах, багш мэргэжлээрээ
суралцаж хөгжихөд ч хамаатай. Түүнчлэн
сургалтын төлөвлөгөө, хөтөлбөр боловсруулах,
сургууль, сургалтын орчныг дизайнчлахад ч шууд
нөлөөлнө. Мөн сурагчийн өмнө эзэмшсэн мэдлэг
туршлага, гэр бүлийн оролцоо, хувь нэмрийг зөв
үнэлж тооцоход багшийн мэдлэг, чадвар, ялангуяа
эерэг хандлага нөлөөлдөг нь уг асуудал хэр ач
холбогдолтойг харуулж байна.
2016 оны дээд хэмжээний уулзалтад Австри,
Белги, Бразил, Канад, ЧБНУ, Дани, Эстони,
Финлянд, ХБНГУ, Япон, Латви, Люксембург,
Нидерланд, Шинэ Зеланд, Норвег, Польш,
Сингапур, Словен, Швед, Швицзеланд, НВУ, АНУ
гэх зэрэг 22 орны боловсролын яамдын сайдууд,
багш нарын холбооны удирдлагууд, боловсролын
салбарын шилдэг мэргэжилтэн, багш нар нийт 370
гаруй хүн оролцжээ.
Ер нь дээд хэмжээний уулзалт бүр олон
хэсэгтэй, нарийн зохион байгуулалттай явагддаг
уламжлалтай. Уулзалтын өмнөх өдөр оролцогч
зочид болон олон улсын багш нарын бүлэг
уулзалтын сэдвүүдээр ярилцдаг байна. Энэ
удаагийн уулзалтад оролцогчид зохион байгуулагч
оронболохХБНГУ-ынбага,дундсургууль,МСҮТ-ээр
зочилж, Германы боловсролын шинэчлэл, тулгарч
буй сорилттой танилцжээ. Боловсролын сайдууд,
багш нарын холбоодын удирдлагуудын уулзалт
болохоос гадна, зарим орноос онцлон уригдсан
зөвлөхүүд хуралд оролцогчидтой уулзаж, өмнөх
дээд хэмжээний уулзалтын зөвлөмжийг өөрийн
оронд хэрэгжүүлсэн туршлага, сургамжаасаа
хуваалцаж, дараагийн жилийн тэргүүлэх чиглэлээ
тогтдог.
2016 оны дээд хэмжээний уулзалт нь “Багш
нар мэргэжлээрээ суралцаж хөгжих: Үр дүнтэй
суралцаж, чанартай багшлах нөхцөлийг бүрдүүлэх
нь” сэдвийн хүрээнд чуулж, дараах асуудлыг
хэлэлцсэн байна:
• Ямар мэдлэг, ур чадвар, зан чанар багшийг
амжилтад хүргэх вэ?
• Багшийг үр дүнтэй ажиллахад нь хэрэгтэй
чадамжийг эзэмшихэд ямар бодлого туслах
вэ?
• Засгийн газар дээрх бодлогыг хэрхэн үр
дүнтэйгээр хэрэгжүүлж болох вэ?
Энэхүү өгүүлэлд орчин цагийн багшийн мэдлэг,
ур чадвар, хандлагад тавигдаж буй шаардлагын
талаар хэлэлцсэн илтгэлүүдийн агуулгад хийсэн
анализын үр дүнг авч үзэх болно.
Судлах зүйл буюу агуулгын мэдлэг (Subject
matter/content knowledge)
Орчин цагийн багш юуг хэрхэн хийхээ сайтар
мэддэг төдийгүй хийж чаддаг хүн байх ёстойг
сургамжилж, сурталчилсан бүтээл арвин. Гэхдээ
багшийн онолын мэдлэг, ялангуяа заах хичээлийн
агуулгын мэдлэг багшлахуйд чухал үүрэгтэй.
Үүнийг Нэгдсэн вант улс (НВУ)-д хийсэн судалгаа
нотолсон аж. 2013 онд TALIS (Багшлахуй ба
суралцахуйн олон улсын судалгаа) –д оролцсон 34
орны багш нарын 90% нь тэдний багш боловсрол,
заах хичээлийн мэдлэг хангалттай сайн гэж
хариулсан байв.
Гэвч математик чадварын хувьд орон бүрийн
багш нарын түвшин харилцан адилгүй байгаа нь
ЭЗХХАБ (OECD)-аас авсан Насанд хүрэгчдийн ур
чадварын судалгаа (PIAAC)-ны үр дүнгээс харагдаж
байна. Тухайлбал, Япон, Финляндын багш нар уг
чадвараар маш өндөр түвшинд бэлтгэгдсэн байхад
АНУ, Польшийн багш нар хангалтгүй байсан аж.
Сурагчдын шүүмжлэлтэйгээр сэтгэн бодох, асуудал
шийдвэрлэх чадвараа хөгжүүлэх шинэ хэрэгцээ
нь багшийн заах арга, ялангуяа уламжлалт мэдлэг
дамжуулах аргаас илүүтэй судлах зүйлийн талаар
ул үндэстэй, гүн бат мэдлэгтэй байхыг юу юунаас
илүү шаардаж байна. Ийм ч учраас багш нарын
судлагдахууны мэдлэгийн хэрэгцээ шаардлага
улам өсч байгааг уулзалтад оролцогчид нэг биш
удаа онцлон дурджээ.
Австри болон бусад оролцогч орнуудын хувьд
шинжлэх ухааны тодорхой салбараар мэргэшсэн
багш болон ерөнхий эрдмийн багш нарын эзлэх
жин ямар харьцаатай байхыг нухацтай авч үзэж
байгаа аж. Улс орнууд уг балансыг янз бүрийн
арга замаар хангаж байгаа юм байна. Азийн зарим
өндөр гүйцэтгэлтэй улс орнууд бага сургуульдаа
математик, шинжлэх ухааны хичээлийг ерөнхий

26. 23НИЙТЛЭЛ
эрдмийнбуюубагаангийнбагшаасилүүтэймэргэжлийн
багш нараар заалгах хандлага давамгайлж байна.
Судлаачид тэдгээр орны сурагчдын математикийн
амжилт онцгой сайн байхад нөлөөлж буй гол хүчин
зүйл гэж таамагласан байх ч судалгаагаар нотлогдсон
хариулт хараахан алга байна.
Тодорхой хичээл судлагдахуунаар мэргэшсэн
багшийг их сургуулийн багш бэлтгэх хөтөлбөрөөр
бэлтгэдэг уламжлал бий. Гэвч өнөөдөр багш нар
энэхүү мэдлэгээ бусад мэргэжилтнүүдийн адил
ажил эрхлэх явцдаа тасралтгүй сэлбэж, хөгжүүлэх
шаардлагатай болж байна. Ийнхүү судлах зүйл буюу
заах хичээлээр мэргэшсэн байх нь багшийн мэргэжлийг
сонгож, бэлтгэгдэж байх үед төдийгүй мэргэжлээрээ
тасралтгүй хөгжихөд ч чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.
Сурган хүмүүжүүлэх мэдлэг (Pedagogical
knowledge)
Сурган хүмүүжүүлэх мэдлэг, ялангуяа суралцах,
багшлах үйлийн үр дүнтэй орчин бүрдүүлэх тухай
мэдлэг онцгой ач холбогдолтой болжээ. Үүнд
бүтэцлэгдсэн (structured) буюу хэмжигдэхүйц
төлөвлөсөн суралцахуйн зорилтуудад баримжаалан
ээлжит хичээлийг хэрхэн төлөвлөж, үнэлэх тухай,
сургалтыг суралцагч бүрийн онцлог ялгааг харгалзан
зохион байгуулах болон явцын үнэлгээг дизайнчлах
онолын болон хэрэглээний мэдлэг зэрэг олон
элемент багтана. Сурган хүмүүжүүлэх арга барилыг
ерөнхийд нь багш төвт ба суралцагч төвтэй гэсэн
чиг хандлагад ангилж болох ч олон талтай, өвөрмөц
өнгө төрхтэйг тооцох ёстой. Чухам ямар арга барил
үр дүнтэй талаар уулзалтад оролцогчид санал бодлоо
илэрхийлж, интерактив буюу идэвхтэй сургалтын арга
зүйг дэмжиж байв.
Багш нар сурагчдаар асуудлын талаар хэрхэн
бодож сэтгэж байгаа (зарим тохиолдолд “танин мэдэх
идэвхжил” буюу cognitive activation хэмээдэг) талаар
тайлбарлуулж чаддаг, алдаанаасаа суралцах, сурсан
зүйлээ шинэ нөхцөл байдалд хэрэглэхэд нь тэдэнд
тусалдаг байх нь хамгийн чухал гэж үзжээ. Энэ нь
багшлахуйг хялбархан гүйцэтгэх үйл биш болохыг
харуулж буй хэрэг. Иймд багш нар сурган хүмүүжүүлэх
арга барилын баялаг туршлагатай байж, тухайн
нөхцөлд тохирох арга барилаас сонгон хэрэглэж,
тэдгээр нь үр дүнтэй байгаа эсэхийг эргэцүүлэн
тунгаах чадвартай байхыг шаардаж байна.
Багш нар практик үйл ажиллагаагаа хэрхэн
эргэцүүлдэгийг судалсан TALIS-ийн судалгаа илүү
“идэвхтэй” багшлах практик хэрэгтэйг хүлээн
зөвшөөрсөн багш нарын хувь давамгайлж буйг
харуулсан аж. Жишээ нь, судалгаанд оролцсон багш
нарын 96% нь сурагчдын шинжлэн судлах үйлийг
чиглүүлж зөвлөх нь тэдний гол үүрэг гэж үзсэн байхад
74% нь сэтгэн бодож, үндэслэл, шалтгааныг олж
илрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх нь хөтөлбөрийн агуулгыг
хэрэгжүүлэхээс илүү ач холбогдолтой гэж хариулжээ.
Харин нийт багш нарын гуравны нэг нь л идэвхтэй
сургалтын аргуудыг анги танхимдаа ашигладаг гэсэн
байв. Энэ нь ихэнх улс орон багш нарыг идэвхтэй
сургалтын арга зүйг хэрэглэхийг бодлогоор хангалттай
дэмжиж чадахгүй, тэдний сурган хүмүүжүүлэх
олон талын баялаг туршлагыг үнэлэх тал дээр учир
дутагдалтай байгааг харуулж буй хэрэг хэмээн дээд
хэмжээний уулзалтын тайланд тэмдэглэжээ (OECD,
2014).
Зан байдал, үнэт зүйлс, хандлага/бие хүний
чанар (Character/Values/Dispositions)
Уулзалтад оролцогчид багшлах тодорхой арга
барилын үр дүнгийн талаар нэг ойлголтод хүрэх гэж
удтал ярилцаж, маргаж байсан бол багшийн хөгжилд
түүний эерэг зан байдал, үнэт зүйлс маш чухал
үүрэгтэй гэдгийг нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрч байв.
Багшийн мэдлэг, ур чадвар мэдээж чухал. Гэвч үнэт
зүйлс, хандлага тэрхүү мэдлэг, ур чадвараа бүрэн
ашиглаж, ажил үүргээ чин сэтгэлээсээ чанартай
гүйцэтгэхэд хүчтэй нөлөөлдөг. Улс орнуудын өмнө
тулгарч буй нийтлэг сорилт бол багшийн зан чанар,
зан үйл, хандлагыг хэмжих, үнэлэх асуудал байгаа
аж. Польшийн төлөөлөгчийн тодорхойлсноор, идеал
буюу төгс багшийн шинж нь (Broniarz):
“Багш нар заах хичээлийн агуулгын мэдлэг, сурган
хүмүүжүүлэх мэдлэгтэй байх нь чухал ач холбогдолтой
боловч тэрхүү шинжлэх ухаан, судлагдахуундаа
дур сонирхолтой, сурагчиддаа анхаарал халамж
тавьж чаддаг байх нь нэн чухал. Үр өгөөжтэй багш
сурагчдыг шинэ санаа гаргах, судлах зүйлийн талаар
гүнзгий бодох, нилээд хүч сорьсон даалгавар дээр
ажиллуулах, тэдний судлах дур сонирхлыг өдөөж,
судлагдахууны талбарт татан оруулж чаддаг. Үр
өгөөжтэй багш нь сурагчдыг сургууль, суралцах үйлд
дуртай болоход туслаад зогсохгүй энэхүү чармайлтын
үр дүн нь сурагчдынх нь амжилтаас харагддаг. Багш
хувь хүний төдийгүй мэргэжилтэн бие хүний чанар нь
сурагчийг амжилтад хүргэхэд нөлөөлж байна”.
Багшийн сэдэл тэмүүлэл болон суралцахуй,
багшлахуйн талаарх итгэл үнэмшлийн ач холбогдлыг
ухаарч ойлгосон улс орнууд багшийг шинээр ажилд
авах, сонгон шалгаруулахдаа дээр дурдсан чанарыг
онцлон авч үздэг болжээ. Жишээ нь, Финляндын багш
бэлтгэх сургуульд элсэгчдийг сонгон шалгаруулахад
багш болох хүний харилцааны чадвар, ялангуяа
хүүхэдтэй харилцах чадварыг онцлон авч үздэг
(илүү жин эзэлдэг) байна. Сингапурын багш бэлтгэх
хөтөлбөр үнэт зүйлс, итгэл үнэмшилд төвлөрсөн байх
жишээтэй.
Дээд хэмжээний уулзалтад оролцогчид
Сингапурын сургалтын үндэсний хөтөлбөрийн бүтэц
хүрээ (framework)-тэй танилцсан байна. Энэхүү бүтэц
хүрээний цөм нь итгэл үнэмшил, хандлагаас бүрдэх
үнэт зүйлс байх бөгөөд мэдлэг, ур чадварын тулгуур
суурь нь болдог аж (Диаграмм – 1ийг харна уу).
Хоёр дахь тойрогт эерэг харилцаа тогтоох, сорилт
бэрхшээлтэй нөхцөл байдлыг үр дүнтэй зохицуулахад
хэрэг болох нийгэм – сэтгэл хөдлөлийн чадамжууд буюу
уян чадваруудыг харуулсан байна. Харин дараагийн
тойрог нь даяарчлагдаж буй ертөнцөд ажиллаж
амьдрахад хэрэг болох 21-р зууны ур чадварын
талаарх Сингапурын алсын харааг илэрхийлжээ.

27. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
24
НИЙТЛЭЛ
Диаграмм 1: Сингапурын сургалтын
хөтөлбөрийн бүтэц хүрээ
Эх сурвалж: www.education.gov.mt.
Зарим улс төрийн лидер, бодлого
боловсруулагчид нийгмийн хурдацтай өөрчлөлтөд
сургуулиуд хариу үйлдэл үзүүлж чадахгүй нь гэж
санаа зовнидог. Харин нэг хэсэг нь шинэ сорилт,
шинэ ур чадвар нь багшийг илүү ачаалалтай
болгож, сургалтын хөтөлбөрийг “бээр өргөн,
ямх гүн” буюу маш олон зүйлийг хамарсан
өнгөцхөн болох вий дээ гэж болгоомжлох нь ч
буй. Харин Сингапур улсын хувьд уламжлалт
болон шинэ мэдлэг, ур чадваруудыг аль алийг
нь сургалтын хөтөлбөрийн бүтэцдээ оруулсан
туршлагаа хуваалцсан юм. Тэрхүү хөтөлбөрийг
боловсруулахдаа Сингапур суралцагчдыг хүлээж
буй 21-р зууны дэлхий ертөнцийн VUCA (volatile,
uncertain, complex, ambiguous) буюу хувиран
өөрчлөмтгий, тодорхойгүй, энгийн бус, нарийн
төвөгтэй, ойлгомжгүй байдалд ажиллаж амьдрах
шаардлагыг урьдчилан харсан судалгааны
анализад тулгуурласан аж. Маш хурдацтай
өөрчлөгдөж, дээд зэргийн хамааралтай болж буй
ертөнцөд амьдрахад суралцагчдаа бэлтгэхийн
тулд Сингапурчууд 2010 онд чадамжийн шинэ
бүтэц хүрээг суралцагчид болон багш нарт гэсэн
зорилтод бүлгүүдэд зориулан боловсруулсан
байдаг.
Сингапур суралцагчдын эзэмших чадамжийн
шинэ бүтэц хүрээг дагалдан Боловсролын үндэсний
хүрээлэн, Сингапурын багш бэлтгэх сургалтын
байгууллагууд багш боловсролын бүтэц хүрээг
институтын түвшинд дахин нягталжээ. Тэгэхдээ
21-р зууны суралцагчдад 21-р зууны суурь
чадваруудыг эзэмшсэн төдийгүй шавь нартаа
21-р зууны ур чадварыг эзэмших, түүнийгээ
хөгжүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх суралцах орчинг
бүрдүүлж чаддаг багш хэрэгтэй байгааг онцлон
тэмдэглэсэн байх юм. Сингапур багш нь зохицон
өөрчлөгдөж чаддаг, суралцах тэмүүлэлтэй,
ярвигтай асуудлыг ч шийдвэрлэж чадна гэдэгт
өөртөө итгэдэг мэргэжилтэн байх шаардлагатай
аж. Тэднээс бусад улс үндэстэнтэй үр дүнтэй
ажиллаж, харилцаж чаддаг байхыг нийгэм нь
хүлээж байна.
21-р зууны чадамжууд
Багшийн заах хичээлийн агуулгын мэдлэгийг
чухалд үзэж, нухацтай хандаж байгаа хэдий ч олон
орны төлөөлөгчид 21-р зууны боловсролын амжилт
нь зөвхөн академик амжилтаар хязгаарлагдахгүй
болж байгааг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Дэлхийн
улс орнууд боловсролын шинэ зорилгоо янз бүрээр
тодорхойлсон хэдий ч 21-р зууны чадамж хэмээх
ухагдахууныг маш хурдацтай өөрчлөгдөж буй
нөхцөл байдалд зохицон амьдрахад хэрэг болох
чадвартай холбон авч үзсэн байх юм.
21-р зууны чадвар гэж чухам юуг хэлж буйг
олон улсын түвшинд нэг утгаар тодорхойлсон
нь үгүй ч улс орнуудын боловсролын зорилгод
нийтлэг элэемент байна. Тухайлбал, танин мэдэх
чадвар хэмээх ухагдахууныг нилээд дурджээ. Уг
ухагдахууны агуулгад зөвхөн академик мэдлэг
төдийгүй шүүмжлэлтэйгээр сэтгэх, асуудал
шийдвэрлэх, бүтээлчээр сэтгэх чадвар багтаж
байна. Мөн хүмүүс хоорондын (interpersonal)
болон өөртэйгөө/дотогш (intrapersonal) харилцах,
хамтарч ажиллах чадвар, олон соёлын уулзварт
ойлгох, өөрийгөө удирдан чиглүүлэх, сэдэлжүүлэх,
сурахуйд суралцах чадвар ч хамаатай. Эдгээрийн
заримыг нийгэм - сэтгэл хөдлөлийн чадамж
хэмээн нэрийдэх нь буй. Улс орнууд өөрийн соёл,
уламжлал, тулгарч буй нийгэм эдийн засгийн
сорилтод хийсэн дүн шинжилгээ зэрэгт тулгуурлан
янз бүрийн элементийг хамруулан авч үзсэн
байна. Тэдгээрийн эзлэх жин харилцан адилгүй
байгаа нь уг элемент тухайн үндэстний хувьд
хэр ач холбогдолтой эсэхээс хамаарч байгаа нь
лавтай. Эдгээр чадамж нь түүхийн хувьд элит
боловсролын нэг хэсэг байсан ч өнөөдөр бүх
суралцагчдад хэрэгтэй чадамж болжээ.
Өөрчлөлт шинэчлэлээр арвин сүүлийн арван
жилд 21-р зууны ур чадваруудыг хөхүүлэн дэмжсэн
ерөнхий дүр зураг харагдаж байна. Нийгэм –
сэтгэл хөдлөлийн чадварыг тийм ч онцолдоггүй
байсан. Энэ байдал эрс өөрчлөгдөж байна.
Олон орны судалгаа нийгэм – сэтгэл хөдлөлийн
чадамж их, дээд сургуулийн элсэлт, хөдөлмөрийн
зах зээлийн өрсөлдөөнд урьд өмнө байгаагүй
байр суурь эзэлж, онцгой ач холбогдолтой болж
байгааг харуулж байна. Түүнчлэн нийгэм – сэтгэл
хөдлөлийн чадвар нь танин мэдэхүйн хөгжилд
дэмжлэг үзүүлдэгийг судалгаа нотолсоор байгаа
билээ. Ийм ч учраас дэлхийн олон орон эдгээр ур
чадварыг хөгжүүлэхэд төвлөрөн ажиллаж байна.
Суралцах танин мэдэх үйлийг үр дүнтэй
зохион байгуулахад тус болох долоон
зарчим:
• Суралцагчдыг бүхний төвд тавьж, тэдний
идэвхтэй оролцоог хөхүүлэн дэмжиж,
өөрсдийгөө суралцагч, суралцах ажил
үүрэгтэй хүн гэдгийг ойлгоход нь туслах
• Суралцахуй нь нийгмийн шинжтэй үйл явц
гэдгийг ойлгож, хамтарч суралцах боломж
олгох
• Суралцагчийг сэдэлжүүлэх, амжилтад сэтгэл
хөдлөл чухал үүрэг гүйцэтгэдгийг сайтар
ойлгох
• Суралцагчдын хувийн ялгааг ойлгох, нэг
хэсэгт тохируулах бус хүүхэд бүрийн
Тулгуур
үнэт зүйлс
Өөртөө итгэлтэй
хувь хүн
Орчин тойрондоо
санаа тавьдаг иргэн
Идэвхтэй хувь
нэмэр оруулагч
Өөрийн
удирдлагатай
суралцагч
Шүүмжлэлт ба зохион
бүтээх сэтгэлгээ
Өөрийгөө
ойлгох
Шийдвэр
гаргах
хариуцлага
Харилцах,хамтарч
ажиллах,мэдээлэлтэй
ажиллахурчадвар
Иргэнийболовсрол,Глобал
ойлголтууд,олонсоёлын
уулзвартойлгохчадвар
Харилцааны
менежмент
Нийгмийн
талаарх
ойлголт
Өөрийн
менежмент

28. 25НИЙТЛЭЛ
онцлогийг харгалзах
• Нэмэлт ачаалал үүсгэхгүйгээр бүх суралцагчдад
хүрч үйлчлэх
• Үнэлгээг суралцахуйн зорилгын хүрээнд хийх,
явцын үнэлгээг онцгойлон авч үзэх
• Мэдлэгийн талбар хоорондын хэвтээ чиглэлийн
холбоосыг идэвхжүүлж, сургууль дахь суралцах
орчинг нийгмийн өргөн хүрээтэй холбох1 (OECD,
2012)
Энэхүү дээд хэмжээний уулзалтын хэлэлцүүлгээс
багшийн ажил улам ярвигтай, амаргүй болж байгаа
дүр зураг харагдаж байна. Ирээдүйн багш нар өнөө
үеийнхнээс ч илүү чадамжтай байх хэрэгцээ шаардлага
байна. Канадын Багш нарын холбооны тэргүүний
хэлсэнчлэн, багшийн чадамжийг мэдлэг, чадварын
жагсаалтаар хязгаарлаж болохгүй. Мэргэжлийн
эргэцүүлэл нь багшлах ажлыг сайн хийхэд нөлөөлөх
гол зүйл мөн. Энэ нь сургалтын хөтөлбөр, суралцахуй,
сургалтын арга, үнэлгээ, түүний шалгуур, суралцахуйн
амжилтыг хэмжиж заадаг стандартын тухай мэдлэгтэй
төдийгүй түүнийгээ үйл ажиллагааг засч залруулахад
зорилготой, системтэй хэрэглэж чаддаг байхыг
илэрхийлсэн ухагдахуун болохыг уулзалтын баримт
бичигт тодорхойлжээ. Гэвч өнөөдрийн сургуулийн
бүтэц, зохион байгуулалт нь багш нарыг мэргэжлийн
эргэцүүлэл хийхэд шаардлагатай өндөр мэдлэг, ур
чадвартай болж хөгжихөд хөтлөх түвшинд хараахан
хүрээгүй, туршлага хуримтлуулах үе шатандаа
явж буй нийтлэг дүр зураг байна. Энэ нь магадгүй
дараагийн дээд шатны уулзалтаар эргэн ярилцах
сэдэв байхыг үгүйсгэхгүй.
Дүгнэлт, санал
• XXI зууны иргэдийн сурч эзэмших зүйл,
түүний бүтэц хүрээ өөрчлөгдөж байгаа нь
багш мэргэжилтэнд тавих шаардлага, багшийн
мэргэжлийн бэлтгэл, чанарыг нухацтай судлах,
тэдний эзэмших чадамжийн хүрээг дахин
бүтэцлэхийг шаардаж байна. Суралцахуйн
амжилтын олон улсын харьцуулсан судалгаанд
сурагчид нь өндөр амжилт гаргадаг Сингапур зэрэг
орны багшийн үнэт зүйлст суурилсан чадамжийн
бүтэц хүрээг бүтэцлэн боловсруулсан туршлага
дэлхийн олон орны боловсрол судлаачдын
анхаарлыг татаж байна. 2013 онд боловсруулсан
“Монгол багш21” ийн загвар ч энэ туршлагад
суурилсан. Цаашид багш бэлтгэх, багшийн
хөгжлийг дэмжих хөтөлбөрүүдийг сайжруулахдаа
олон улсын энэхүү чиг хандлагыг судлууштай.
• Багшийн чанар, багш мэргэжлийн стандарт, багш
мэргэжлээрээ суралцах хөгжих асуудал, дэмжих
бодлого, түүнийг хэрэгжүүлэх механизм зэргийг
мэргэжлийн түвшинд тодорхойлж, боловсруулахад
улс орнуудын Багш нарын холбоо нь жинтэй хувь
нэмэр оруулж, гол үүрэг гүйцэтгэж манлайлж
ажилладаг нийтлэг дүр зураг ажиглагдаж байна.
Монголын Багш нарын холбоо дээрх асуудлаар
мэргэжлийн түвшинд оролцох, улмаар манлайлах
1 Энэхүү тулгуур зарчмуудыг OECD-ээс хийсэн Суралцахуйн мөн чанарын
судалгааны үр дүнд тулгуурлан боловсруулсан билээ. Эдгээр зарчим өдгөөг
хүртэл дэлхийн олон орны сургалтын практикт хэрэгжсээр байна.
хэрэгтэй байна. Үүний тулд холбооны мэргэжлийн
чадавхийг сайжруулах санаачлага үгүйлэгдэж
байна.
• 2016 оны олон улсын дээд хэмжээний уулзалт нь
оролцогч орнуудын Багш нарын холбоодод багш
мэргэжлээрээ хөгжих асуудлыг хариуцдагийн
хувиар багш нар сургуулийн орчинд мэргэжлээрээ
суралцах шинэ бүтэц механизмыг хөгжүүлэх,
ялангуяа багшид мэргэжлийн бүтээлч эргэцүүлэл
хийхэд нь тус болох орчныг бүрдүүлэхэд нь
дэмжлэг үзүүлж ажиллах шинэ санаа өглөө.
• Багш бэлтгэх, багшийн хөгжлийг дэмжих зорилго
чиглэлтэй байгууллага, хүмүүс үндэсний төдийгүй
олон улсын түвшинд хэрхэн хамтарч ажиллаж
болохыг 2011 оноос хойш зохион байгуулагдсан
дээд хэмжээний уулзалтууд харууллаа. Үүнээс
санаа авч Монголын багш нарын холбоо, БМДИ,
БХАН, МУБИС болон бусад багш бэлтгэх их,
дээд сургуулиуд Боловсролын яам, бодлого
боловсруулагчидтайгаа үндэсний түвшинд
хамтран ажиллаж болно.
Ашигласан бүтээлүүд:
1. Ministry of Education and Employment,
Singapore. (2012). A National Curriculum
Framework for All. www.education.gov.mt.
2. OECD (2014). TALIS 2013 Results: An
International Perspective on Teaching and
Learning. OECD Publishing. http://dx.doi.org.
3. Stawormir Broniarz (2016). 2016 International
Summit on the Teaching Profession. Berlin.
Germany. March 3-4.
4. Vivien Stewart. (2016). A World-Class Education:
Learning from International Models of excellence
and Innovation.

29. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
26
ХАМТЫНАЖИЛЛАГАА
“ХҮН БҮХЭНД ЭЭЛТЭЙ
СУРГУУЛЬ” БОЛОХЫН ТӨЛӨӨ...
“Тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдэд үзүүлэх эрүүл мэнд,
боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг сайжруулах төсөл”-ийн хүрээнд
Нийслэлийн БГД-ийн 28 дугаар дунд сургуулийн жишээн дээр
Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн ч ердийн эрүүл
хүн ч бүгд хүний эрхээ хамгаалуулж, боловсрол,
ажил мэргэжил, бусад нийгмийн амьдралд эрх
тэгш оролцох боломжоор хангагдах шаардлагатай.
Бүх хүн нийгэмд эрх тэгш амьдардаг болохын тулд
тус бүрийн хүндрэлд нийцсэн орчин “Зориулалтын
орчин”-г бий болгох юм. Энэ утгаараа Монголд
ЕБС дээр бага багаар тэрхүү орчинг бүрдүүлэх үйл
ажиллагаа хийгдэж эхэлж байна.
Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 28 дугаар
дунд сургууль нь 9 болон 12 дугаар ангийг
төгсөгчдөөс жил бүр хандив цуглуулж, түүнийг
юунд зарцуулах тухай багш хамт олноороо
ярилцаж шийддэг. 2015 онд мод тарьсан бол 2016
онд “Хүн бүхэнд ээлтэй сургууль” гэсэн уриан
дор сургуулийн дотоод орчинг сайжруулах ажлыг
хийхээр болсон.
Сургуулийн дотоод орчинг сайжруулах гэдэг
нь яг юу вэ гэдгийг дэлгэрэнгүй тайлбарлавал:
1. Сургуулийн орж гарах хаалганы гадна талд
налуу зам тавих
2. Ариун цэврийн өрөө (00-ийн өрөө)-нд
бариул болон хувцас өлгөх өлгүүр
3. /1-Цайны газар, 2-00-ын өрөө, 3-Номын
сан, 4-Мэдээлэл зүйн өрөө, 5-Биеийн
тамирын заал, 6-Дуу хөгжмийн өрөө,
7-Эмчийн өрөө/-ний хаалганы хажуу
хананд зурагтай хаягийг байршуулсан.
00-ын өрөөний бариул
болон өлгүүр
00-ын өрөөний
зурагтай хаяг
Цайны газрын зурагт
хаяг
Биеийн тамирын
өрөөний зурагтай хаяг

30. 27ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА
Сургуулийн орж гарах
хаалганы гадна талын
налуу
Эмчийн өрөөний
зурагтай хаяг
Сургууль төгсөгчид материалын мөнгийг
хандивлаж, багш нар өөрсдөө боловсруулах,
байршуулах ажлыг хийсэн. Сургууль доторх өрөөний
хаягийг байршуулах тухайд өмнө нь Баянгол дүүргийн
нийгмийн халамжийн хэлтсээс “Үггүй хөтөч” нэртэйгээр
сургуулийн анги танхим, өрөөнүүдийг хаягжуулах
тухай санал тавьж байсан болохоор энэхүү ажлыг
хийхээр болсон.
Тус сургуулийн дунд ангийн сургалтын менежер
Оюунбилэгээс энэ ажлыг хийхэд анхаарч харгалзаж
үзсэн зүйлийн тухай асуухад “Сургуулийн гаднах
хаалганы хажуу талын налуу болон 00-ын өрөөний
доторх бариулыг байрлуулахдаа гэмтэж бэртсэн
болон оюуны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг
байлцуулж, тэдний саналыг сонсож байрлуулсан.
Мөн өрөөний хаягийг Японы хамтын ажиллагааны
байгууллага (JICA)-ын хэрэгжүүлж буй “Тусгай
хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдэд үзүүлэх
эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгааллын
үйлчилгээг сайжруулах төсөл”-ийн хамт олноос
зөвлөгөө авч, холоос харсан ч юуны өрөө болох нь
ойлгомжтой байхаар хананд нааж үзсэн” гэж ярьж
байсан. Гаднах хаалганы хажуу талын налуу болон
00-ын өрөөний доторх бариул зэргийг байрлуулах үед
технологийн багш нар дизайныг нь гаргаж, өрөөний
хаягны дизайнг багш нар бүгд ярилцаж хэн ч харсан
ойлгомжтой байдлаар боловсруулсан.
Эдгээрийг байршуулсны дараа эцэг эхчүүдээс
“зөвхөн хүүхдэд ч биш өндөр настай хүнд ч ээлтэй сайн
ажил болжээ” гэсэн сэтгэгдлүүд ирж байсан. Ялангуяа
тус сургуулийн хүүхдүүд 00-ын өрөөнд бариул хийсэн
нь “маш сайн болсон” гэж хэлж байсан. Сайн талууд
байхын хажуугаар 2 бариулны аль нэгийг нь дахин
хэмжиж байрлуулах, 00-ын өрөө болон ангийн гаднах
хаягийн хувьд бүх ангид хийж амжаагүй гэх мэт бүрэн
дуусгах шаардлагатай ажлууд үлдсэн байдалтай
байна. Цаашид ч энэхүү ажлаа үргэлжлүүлэн хийхээр
төлөвлөж байна.
Мөн өмнө нь тус
сургуульд тэргэнцэртэй
хүүхэд суралцаж байсан
бөгөөд яг бодит байдал
дээр тэргэнцэртэй
хүүхдийг сургуульдаа
хүлээн авахад 00-ын
өрөөний хаалга
нарийхан, анги танхим
хооронд шаттай гэх мэт асуудлууд тодорхой харагдаж
ирсэн. Цаашид ч тэргэнцэртэй хүүхдийг хэзээ ч
хамаагүй хүлээж авахад бэлэн байлгах үүднээс
сургуулийн дотоод орчинг сайжруулах ажлуудыг хийх
болно. Энэхүү орчинг бүрдүүлэх ажил маань зөвхөн
хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд л зориулсан зүйл биш
юмаа.
Жишээ нь: 00-ны өрөөнд байгаа угаалтуурын
хаалтыг дээр, доор байрлуулсан нь зөвхөн
тэргэнцэртэй хүүхдийн төлөө биш, бага ангийн
намхан нуруутай хүүхдүүд ч ашиглаж болохуйцаар
байршуулсан байгаа.“Хүн бүхэнд ээлтэй сургууль”
болохын төлөө 28 дугаар сургууль цаашид ч хичээн
ажиллах болно.
JICA “Тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдэд үзүүлэх эрүүл мэнд, боловсрол,
нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг сайжруулах төсөл”
Тус төсөл нь 2015 оны 8 сард БСШУЯ /Одоогийн БСШУСЯ/ болон ХАХНХЯ /Одоогийн ХНХЯ/-ны
захиалгаар JICA “Тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдэд үзүүлэх эрүүл мэнд, боловсрол,
нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг сайжруулах төсөл” START төсөл нэртэйгээр хэрэгжиж эхэлсэн.
Уг төсөл 2019 оны 7 сар хүртэл үргэлжлэх төлөвлөгөөтэй бөгөөд “Хөгжлийн бэрхшээлийн эрт
илрүүлэх, хүүхдийн хөгжлийн дэмжлэг болон боловсролын үйлчилгээний загварыг бий болгох”
зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй, бэрхшээлгүй хамаагүй нэг ч гэсэн хүүхэд чанартай боловсролын
үйлчилгээг авч, нийгэмд эрх тэгш амьдрах орчинг бүрдүүлэхийн төлөө Монголын холбогдох салбарын
хүмүүстэй хамтран ажиллаж байна.
ТӨСЛИЙН ХОЛБОГДОХ ХАЯГ
БСШУСЯ: Засгийн газрын 3-р байр,
212 тоот
Харилцах утас: 976-9424-0702
ХНХЯ: Сэргээн засал, хөгжлийн
үндэсний төв, 228 тоот
Харилцах утас: 976-8634-0702
Мэйл хаяг: jica15start@gmail.com
Төслийн веб хуудас:
https://www.jica.go.jp/project/
mongolian/mongolia/013/index.html

31. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
28
ЯРИЛЦЛАГА
МУИС-ийн, ШУС-ийн Сургалтын албаны
эрхлэгч А.Амарзаяа болон Ц.Навчаа
(Математикийн тэнхимийн багш, магистр)
нартай нээлттэй боловсролын талаар ярилцлаа.
Хэдхэн хоногийн өмнө зохион байгуулагдсан
“Нээлттэй боловсрол” эрдэм шинжилгээний
хурлын зохион байгуулагчид бөгөөд мөн Хан
Академийн математикийн хичээлийн видео
агуулгыг боловсруулах, гарын авлага бэлтгэх,
мөн судалгааны ажлууд дээр оролцдог эдгээр
хүмүүсийн боловсролын талаар болон нээлттэй
боловсролын талаарх бодлыг та бүхэнд хүргэе.
Хамгийн эхний асуултаа “Нээлттэй боловсрол”
гэж юу вэ гэдгээс эхэлье. Мөн open network for
education буюу Нээлттэй мэдлэг боловсролын
сан ТББ, ЕБС болон их дээд сургуулийн багш нар
сурагчид боловсролын ажилтнуудад зориулсан
нээлттэй боловсролын сошиэл сайт one.mn-ын үйл
ажиллагааны талаар ярина уу?
А.А Нээлттэй боловсрол гэдэг маань
орчин үеийн технологийн хөгжил, хүн
болгон интернэт хэрэглэх боломжтой болсон энэ
цаг үедээ их зохицсон, боловсрол авах нэг арга
хэлбэр юм. Онцлог нь үнэ төлбөргүй, боловсролын
агуулга буюу контентуудыг интернэтээр файл
хэлбэрээр болон хэвлэмэл байдлаар тараана, мөн
бүх насныханд зориулагдсан. Нээлттэй боловсрол
амжилттай хэрэгжиж байгаа нэг хэлбэр бол MIT
буюу АНУ-ын Массачусетын технологийн их
сургууль. Тэнд open course ware буюу хичээлүүдээ
үнэгүй байршуулж, тэрийг нь дэлхийн аль ч
өнцгөөс хүмүүс судлах боломжтой байдаг. Монголд
мөн нээлттэй боловсролын хөдөлгөөн өрнөөд
нэлээд хэдэн жил болж байна. Энэ хөдөлгөөнийг
түүчээлж, анхдагч болж байгаа хүн бол “форумын”
гэдгээр нь хүмүүс илүү таньдаг Д.Энхбатын
хичээл зүтгэл их. Нээлттэй мэдлэг боловсролын
санг үүсгэн байгуулж хэд хэдэн чиглэлээр үйл
ажиллагаа явуулж байна.
НЭЭЛТТЭЙ ЭХҮҮДТЭЙ
АЖИЛЛАХ НЬ МЭРГЭЖЛИЙН
ХУВЬД ӨӨРИЙГӨӨ ХӨГЖҮҮЛЖ
БАЙГАА ЧУХАЛ ХЭЛБЭР
МУИС-ийн, ШУС-ийн Сургалтын
албаны эрхлэгч А.Амарзаяа
МУИС-ийн, ШУС-ийн
Математикийн тэнхимийн багш,
магистр Ц.Навчаа

32. 29ЯРИЛЦЛАГА
Манай Монголд нээлттэй боловсролыг хэрэглэх
өөрийн гэсэн онцлогууд байна. Жишээ нь, MIT- open
course ware-г судлахад англи хэлний өндөр түвшний
мэдлэг хэрэгтэй болно. Гэтэл манай залуучуудын
хэлний мэдлэгийн түвшин хангалттай бус байдаг.
Нээлттэй боловсролын чиглэлээр амжилттай ажиллаж
байгаа бас нэг жишээ бол Америкийн Хан академийн
жишээ юм. Энэ Хан академийн сайт руу 2012 онд
гэхэд 200 гаруй сая хүн хандсан одоо энэ тоо хэд
дахин өссөн байх.
Хан Академийн нээлттэй боловсролын амжилтын
үндэс нь төрийн болон төрийн бус байгууллагуудаас
санхүүжилт авч, хичээлүүд нь улам чанаржиж,
өргөн далайцтай болсон байдаг. Хан академийн
үүсэл их энгийн, анх хамаатны дүүдээ зориулж,
математикийн мэдлэгээ сайжруулахад нь туслан
гэрийн видео хичээл хэлбэрээр эхэлсэн бол, өнөөдөр
хичээлүүд нь цогц хэлбэртэй, үнэлгээний систем
ороод ирчихсэн бараг сургууль хэрэггүй гэж хэлж
болохоор маш их материалууд цугларсан байна л
даа. Цэцэрлэгийн хүүхдээс эхлүүлээд их сургуулийн
оюутан хүртэл ангилалтай, хичээлүүд нь маш олон
чиглэлээр төрөлжсөн бизнес, байгалийн ухаан, түүх
урлаг, биеийн тамир гээд маш их баялаг материалууд
цугласан байна.
Бэлэн энэ их оюуны баялаг нөөцийг олж хараад
үүнийг монгол хүүхдүүдэд хүргэх санаачлага
өрнөсөн. Тэр нь энэ ONE.MN буюу open network for
education –нээлттэй мэдлэг боловсролын сан ТББ,
K12.MN сайтуудаар явж байна. Энэ ажил маань 2014
оноос эхэлсэн. Математик, биологи, дэлхийн түүх гэх
мэт хичээлүүдийн орчуулга хийж эхлээд, бага ангийн
математикийн хичээлүүдийг бүгдийг орчуулсан.
Эдгээр хичээлүүдийг үзэхийн тулд Хан Академийн
өөрийнх нь сайт дээр монгол хэлийг сонгоод үзэж
болно, мөн youtube.com сайт дээр хайлт хийх замаар
үзэж болно. Бага ангийн багш нар болон хүүхдүүд
шууд үзээд ойлгох бүрэн боломжтой. Одоогийн
байдлаар дунд ангийн хүүхдүүдийн хичээлийн
орчуулгууд хийгдэж эхнээсээ байршигдаж байна.
Цаашдын зорилго бол багаас ахлах анги хүртэл бүх
математикийн хичээлүүдийг орчуулж олны хүртээл
болгох зорилготой.
Нээлттэй боловсрол яагаад “нээлттэй” байдаг вэ
гэсэн асуулт тавьдаг. Тэгэхээр хүн бүр хүссэнээрээ
үнэгүй материал вэб дээр байрлуулаад хичээл
бэлтгээд яваад байж чадахгүй. Энэ ажлыг хийхэд
хөшүүрэг хэрэгтэй. Тухайлбал, дээр дурдсан MIT –ийн
үнэгүй хичээлүүдийн жишээн дээр тайлбарлахад энэ
сургуулийн санаачлагаар, том сангууд санхүүжүүлж
их хэмжээний мөнгө босгоод, багш нараас
хичээлүүдийнх нь зохиогчийн эрхийг худалдаж аваад,
нээлттэй интернэтэд байршуулснаар боловсрол авах
боломжгүй хүмүүст зориулан үнэ төлбөргүй түгээж
байгаа юм.
Боловсрол үнэгүй байх ёстой юу? Үнэ дагаж чанар
гэх мэт эргэлзээ хүмүүст үүсч байгаа болов ?
Ц.Н Монголчуудад үнэтэй юм чанартай гэсэн
өрөөсгөл сэтгэлгээ байдаг. Гэтэл дэлхий
даяар энэ сэтгэлгээ аль хэдийн хуучирсан. Боломжийг
хүн бүрт тэгш олгох хэрэгтэй, харин тэр боломжийг
ашиглах үгүй нь таны асуудал. Интернэтээр ороод
өөрт хэрэгтэй мэдээлэл, мэдлэгээ олж авах боломжийг
нь бүрдүүлж байгаа юм. Нээлттэй бол үнэгүй,
чанаргүй гэсэн үг биш. Харин ч эсрэгээрээ хэрвээ та
интернэтээр ороод их сургуульд үзэх хичээлээ, бие
даан хайж судлаад эзэмшиж чадаж байвал та шинэ
цагийн иргэн, мэдээллийн технологийг ашиглаж
чадаж байна гэсэн том үнэлгээ юм.
А.А Хөгжиж байгаа эсвэл ядуурал ихтэй
орнуудын хувьд боловсрол бол ядуурлаас
гарах цорын ганц зам болоод байгаа юм. Монголын
хувьд ч ялгаагүй, бидний хөгжих цорын ганц зам
чанартай, өндөр боловсрол. Сайн боловсролыг олж
авах гэхээр мөнгө хэрэгтэй байдаг, тэгвэл заавал
мөнгө гэхгүйгээр интернэт байхад л сайн чанарын
боловсрол олж авах боломжийг өгч байгаа юм. Зүгээр
вэбээс нэг юм хараад сураад байгаа зүйл биш, эрх зүйн
хамгаалалттай, сайтар боловсрогдсон боловсролын
систем шүү дээ энэ маань. Тухайн видео хичээлүүдийг
нэрийг нь дурдаад ашиглаж болно, нэрийг нь дурдаад
хувилж тарааж болно гэх мэт олон нөхцөлүүдтэй
creative common гэсэн стандартуудыг мөрдөх ёстой
байдаг.
Ц.Н ONE буюу Нээлттэй мэдлэг боловсролын
сан ТББ-ын санаачлан хэрэгжүүлж буй
“Нэг монгол төсөл” нь өөрөө дотроо олон салбар
төслүүдтэй. Жишээ нь Dream IT, Викитоль, Google
багц гэх мэт. Боловсролыг нээлттэй болгох санал
санаачлагуудыг хэрэгжүүлж эхэлсний үр дүнд
БСШУСЯ-ны санаачлагаар 2014 онд ЕБС-ийн олон
хичээлүүдийг интерактив болгосон. Мөн бүх сурах
бичгүүд нээлттэй байрших болсон нь хот, хөдөө орон
нутаг гэлтгүй сурах бичиггүй хүүхдүүд маань интернэт
л байвал хандаад өөрийн үзэж байгаа хичээлүүдээ
бататгах, нэмэлт мэдээлэл олж авах, гүнзгийрүүлэн
судлах боломжууд бий.
Энэ бэлэн нөөц, боломжийг багш нар маань
хэр ашиглаж байна вэ? Хандалтын тоо ямар нэгэн
статистик мэдээлэл байна уу?
А.А Хуучны манай боловсролыг харах юм бол
багшид ном өгдөг, хүүхдэд ном өгдөг,
зөвхөн тэр сурах бичгээр хичээл явдаг. Өнгөрсөн
намар гэхэд л сурах бичиг хэвлэгдэхгүй байна,
хүрэлцээгүй байна гэсэн асуудал үүсч байсан. Гэтэл
өнөөдрийн мэдээллийн хурдтай, технологийн хөгжил
давамгайлж байгаа нийгэмд багш зөвхөн сурах бичигт
найдсан, сурах бичгээр хязгаарлагдсан сургалт
явуулах нь оновчгүй, үеэ өнгөрөөж байгаа юм. Сурах
бичигт бичигдсэнээс илүү баялаг мэдээллийг энэ
нээлттэй эхүүд санал болгож байна. Энэ санаачлага,
нөөц, нээлттэй эхүүдийг зөв ашиглаж чадах юм бол
манай боловсрол илүү чанаржих боломжтой.

33. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
30
ЯРИЛЦЛАГА
Ц.Н Багш нарт маань нээлттэй боловсролын
мэдлэг хэдийнэ бий болсон. Үүнд
БМДИ-ийн үүрэг оролцоо нэлээн чухал байна гэж
бид хардаг. Багш нар маань https://www.slideshare.
net/, teacher.sur.mn сайтууд дээр өөрсдийнхөө
хичээлийг байршуулж байна. Мэргэжлийн
талбарт хэлэлцүүлэг яриа хөөрөө өрнөж байна
гэдэг бол хөгжил, дэвшил. Жишээлбэл, Geogebra
гээд нээлттэй эхийн программ дээр хийсэн
математикийн хичэээлийн ямар нэгэн сэдвийн
хэрэглэгдэхүүн орууллаа гэхэд багш нар маань
хоорондоо ярилцаж, мэргэжлийн мэдлэгээ ч, заах
арга зүйгээ ч, технологийн мэдлэгээ ч хуваалцаж,
хөгжих боломжтой байдаг. Одоогоор манай
орны хувьд энэ хэлэлцүүлгүүд фэйсбүүкийн
группуудээр явагдаж байна. Уг нь бол тухайн
нээлттэй эхийн сайт бүр дээр нь хэлэлцүүлгүүд
байж байдаг. Аливаа нээлттэй эхүүдийн цаана
платформ буюу систем ажиллаж, хэлэлцүүлгүүд
өрнөөд явж байдаг. Хэлэлцүүлэг хэнд хэрэгтэй юм
бэ гэхээр яг гол чиглэлээ барьж авсан зорилтот
сонирхогчдын бүлгүүдийн хөгжүүлэлтэд хэрэгтэй.
Сургах, заах аргаа олж авах гээд байгаа тэр багш
нарт хэрэгтэй.
Яг Хан академийн хичээлүүдийн хувьд гэвэл
бид эхлээд эхүүдийг орчуулах, байршуулах, Хан
академийн платформыг монгол хэл дээр ашигладаг
болгох тал дээр ажилласан. Дараа нь орчуулагдсан
хичээлүүдийн дийлэнх нь бага ангийн математик
байсан тул тэдгээрийг дагалдуулсан дасгал
ажлуудыг орчуулж эхэлсэн байгаа. Эдгээр дасгал
ажлуудыг хүүхэд хийгээд урамшиж, сэдэлжин,
хөгжилтэйгөөр математикийг сурах юм. Үүнийг
хүүхдээр хийлгэхийн тулд мөн л эхлээд багш нарт
сургалт хийх шаардлагатай байгаа.
Багш нараа Хан академийн сургалтын талбарт
ажиллуулж сургах, ангиа үүсгэх, сурагчдын үйл
ажиллагааны явц болон чадварыг нь үнэлэх,
оноогоо яаж цуглуулах гэх мэтийг нь зааж
өгөх юм бол багш нар маань хүүхдүүдээ болон
эцэг эхчүүдийг нээлттэй эхүүдтэй ажиллуулах,
ашиглаж сурахад татан оролцуулах юм. Одоо үйл
ажиллагааны дараагийн шат буюу энэ хийсэн
ажлаа олны хүртээл болгох гарын авлага хийх
төлөвлөгөөтэй байна. Энэ жилдээ багтаагаад
гарын авлага гарах байх.
Нээлттэй эхүүдтэй ажиллана гэдэг багш нарын
хувьд мэргэжлийн хувьд өөрийгөө хөгжүүлж
байгаа л хэлбэр юм.
А.А Агуулгын тохирц бол гарын авлага дээр
гарч ирнэ. Хан академийн хичээлийг
сонгосон шалтгаан нь дэлхий дээр хамгийн их
хандалттай нь Хан академийн хичээл байсан. Дээр
нь Билл ба Мелинда Гейтсийн санхүүжилт орж
ирж, үнэлгээ гэх мэт нарийн асуудлууд нэмэгдэн
энэ хичээлүүд сургалтын цогц систем болж
өөрчлөгдсөн. Бид нар хичээлүүдийг орчуулаад
л байсан, гэтэл тэр хичээлийг ямар хөтөлбөрөөр
явсан бэ гэсэн асуулт үүсэхээр Америк хөтөлбөр,
монгол хөтөлбөр өөр. Тэгэхээр бид энэ хичээл
манай аль ангийн ямар сэдэв, хөтөлбөртэй нийцэж
байна гэсэн холбоосыг гаргаж тэрийгээ агуулгын
тохирц гэж нэрлэсэн. Мөн түлхүүр үгүүдийг оруулж
өгсөн. Тэгснээр мөн л хайлт илүү хялбар болно.
Жишээ нь “Тойрог” гэсэн сэдэв байлаа гэхэд ийм
үг орсон хичээлүүдийн холбоосыг багцлан жагсаан
оруулсан байгаа.
Орчуулахад ямар нэг бэрхшээл гарч байв
уу? Эдгээрийг СӨББ болон ЕБС-ийн түвшинд
хэрхэн хэрэглэх боломжтой вэ? Шууд хэрэгжүүлэх
арга зүй мөн үү, эсвэл хөрвүүлэх, нутагшуулах
шаардлагатай юу?
А.А Ганц нэг бэрхшээл гарна л дээ,
ерөнхийдөө бол гайгүй. Жишээ
нь эзлэхүүн гээд хичээл гарахад эзлэхүүний
хэмжээсийг галлон ч гэдэг юм уу, Америкт
хэрэглэгддэг хэмжээсээр тайлбарласан байдгийг
шилжүүлэх гэх мэт. Гэхдээ нөгөө талаас бид дан
ганц өөрийн орноор хязгаарлагдахгүй, дэлхийн
иргэн бэлтгэж байгаа гэдгээ бодолцох ёстой болов
уу. Гадаад орнуудын дунд сургуулийн хөтөлбөрт
ийм олон нэгж хэмжээс дээр ажиллаж сурах гэх мэт
даалгаврууд байдаг юм билээ. Манайд бол одоогоор
тийм зүйл байхгүй. Хан академийн хичээлийн нэг
давуу тал нь хүүхэд өөртөө тохируулаад үзээд явах
боломжтой. Өнөөдөр заавал энийг үзнэ гэсэн юм
байхгүй, үзэж байгаад сонирхолдоо хөтлөгдөх юм
бол холбоотой хичээлүүдээ үзээд явах боломжтой.
Энэ удаагийн Нээлттэй боловсрол ЭШХ-ын
онцлог юу байв? Онцлох илтгэл, дэвшүүлж буй
асуудлаас дурдвал?
А.А Энэ хурлыг зохион байгуулж буй нэг
бодлого бол оролцогчдын боловсрол
судлалын чиглэлээр хийж байгаа судалгааны ур
чадварыг сайжруулах юм. Үүнийг сайжруулахын
тулд хоёр шатны шүүлт хэрэглэсэн. Өмнөх
хурал дээр бол бид зөвхөн хурлын абстракттай
танилцаад энэ илтгэлийг оролцуулья, энийг хойш
тавья гэсэн санал өгч байсан. Харин энэ удаа
үүн дээрээ нэмээд өгүүллүүдэд хянан магадлагаа
хийж сайжруулан хүлээж авсан. Дараа дараачийн
жилүүдэд илүү чанаржуулна гэж бодож байгаа.
Ц.Н Судалгааны арга зүй дээр илүү
анхаарч, 2 үе шаттайгаар хүлээж
авсан. Эхний шатанд 53 хураангуй ирсэн, энэ
жил хөдөө орон нутгаас ахиу оролцлоо. Архангай,
Завхан, Баян-Өлгий, Дорнодоос хураангуйнууд
ирж, хоёрдахь шатанд 23 шалгараад тэдгээрээсээ
шигшин 16 илтгэл тавигдсан. Эдгээрийн 5-6 нь
орон нутгаас ирсэн байна. Дараа дараагийн жилээс

34. 31ЯРИЛЦЛАГА
улам чанаржих итгэл төрж байна. Дунд сургуулийн
багш нарт маань судалгааны арга зүй дутмаг байдал
ажиглагддаг. Хурал явагдсаны дараа Дарханы багш
нар судалгааны ажлын статистик бловсруулалтын
талаар сургалт явуулах боломжтой юу гэж асууж
байгаа нь “бид нарт ийм зүйл хэрэгтэй юм байна”
гэдгээ ойлгож эхэлж байгааг харуулж байна.
А.А Дунд сургуулийн гэлтгүй их дээд
сургуулийн багш нарт маань ч судалгааны
арга зүй дутагдалтай байдаг. Асуудалд шинжлэх
ухаанчаар хандах арга барилыг суулгахад манай
хурал бас чухал ач холбогдолтой гэж би боддог.
Ц.Н Нээлттэй боловсрол ЭШХ-ын зарим
онцлогуудыг нэмж хэлэхэд: ЭШХ-д
оролцогчдын хувьд нээлттэй, өөрөөр хэлбэл ямар
нэг байгууллага, институт, зорилтот бүлгийн
хэрэглэгчдээр хязгаарлагдахгүй хуралд оролцсон
илтгэлүүдийн бичлэг, хурлын эмхэтгэл мөн адил
нээлттэй интернэтэд байршдаг.
Ц.Н Нэг зүйлийг хэлэхэд Google корпорацийн
gmail хаягийг биднээр дамжуулан өөрийн
сургууль, байгууллагын нэр дээр авч болох юм. Жишээ
нь танай @itpd.mn, бид нарын хэрэглэдэг @one.mn
гэдэг шиг мэйл хаяг авах боломжтой. Ийм хаяг авах нь
олон давуу талтай. Нэг төсөл, байгууллагад ажиллаж
байгаа хүмүүс гүүглийн энэ хаягаар мэдээллээ
солилцох, шэйрлэх, драйв ашиглах, гүүгл форм дээр
сургалтын систем ашиглах гэх мэт олон боломжууд
нээгдэнэ.
Нөгөө талаас энэ бол байгууллагын төлөөлөл,
хариуцлага, нэр хүндийн хэрэг байдаг. Та албан
ёсны ийм хаягнаас хандаж ажил хэргээ явуулж байна
гэдэг нэр хүндийн хэрэг. Нөгөө талаас та мэдээллийн
технологийг ашиглаж, нээлттэй эхүүдийг судалж, үйл
ажиллагаандаа хэрэглэж эхэлсэн бол хүссэн хүсээгүй
мэдээллийн технологийн ур чадваруудад суралцах
шаардлагатай болчихоод байгаа юм. Байгууллагаараа
нэгдсэн gmail хаягтай болчихвол олон давуу талтай
тул бидэнд хандах боломжтой.
Ц.Н Нээлттэй эх дээр ажиллаж байсан манай
багийн хувьд ч бид хаа нэгтээ офист
төвлөрч суудаггүй. Өөр өөрсдийн интернэт холбогдсон
газраасаа gmail-ээрээ дамжуулан ажлаа хийдэг. Манай
Хан академийн хичээлийн дуу оруулдаг математикийн
багшийн ангийн оюутан маань сургуулиа төгсөөд
Булганы нэг суманд багшаар ажилладаг болсон юм.
Гар утасныхаа датагаараа интернэтэд орон бичлэгт
дуу оруулсан файлаа бидэн рүү илгээх жишээтэй.
Өдөр нь хичээлээ заачихаад орой чимээгүй орчинд
дуугаа оруулдаг учраас шөнө л дуу оруулна биз дээ.
Нэг удаа монтаж хийдэг хүн маань “Энэ бичлэгэн дээр
нохой хуцаад салдаггүй ээ” гэчихсэн дахиж бичих
гэх мэт хөгжилтэй тохиолдлууд гарч байсан. Тэгэхээр
манайх шиг өргөн уудам нутагтай улсад, сүлжээ л
байвал хаанаас ч холбогдож ажил хэргээ явуулах
боломж байна. Технологийн хөгжлийг ашиглаж сурах
юм бол олон давуу талыг хүртэх юм гэдгийг үүгээр
хэлэх гээд байгаа юм л даа.
Та хоёр хоёулаа дээд боловсролын түвшинд
ажиллаж байгаа судлаачид. Та бүхний бодлоор
боловсролоо илүү чанартай мөн бага, дунд дээд
боловсролын хоорондын уялдаа холбоог хөгжүүлэх
ямар боломж бий бол?
А.А Үе үеийнхэн л гомдоллодог. Биднийг
сурагч байхад багш нар ахмад хүмүүс,
одоогийн залуус ийм тийм гээд л хэлдэг байсан. Одоо
бид өөрсдөө тэдний насан дээр очсон, бидэн дээр яг
тийм оюутан залуус ирж байна. Бидэнд хэлсэн үгийг
бид тэд нарт хэлж л байна. Хэзээ ч өмнөх үеийнхэнд
дараачийн үе 100 хувь таалагддаггүй. Харин үеийн үед
давтагдаж ирсэн энэ ойлголтыг багасгах, боловсрол
болон хүмүүсийн хоорондын холбоог хөгжүүлэхэд
бид нарын яриад байгаа энэ нээлттэй эхүүд, мэдээлэл
харилцааны технологиуд чухал үүрэгтэй гэж би
хувьдаа боддог.
Ц.Н Дээр ярьсан зүйлсээ базаад хэлэхэд
нээлттэй боловсрол гэдэг маань хүссэн
зүйлээ интернэтээр хайх, хайхдаа монгол хэлээр хайх.
Хан академийн хичээлүүд бол зүгээр нэг
бичлэгүүдийн цуглуулга төдий зүйл биш. Тодорхой
сэдвийн доорх багц материалууд, хүүхдийн насны
онцлогт зориулсан богино хэмжээний бичлэгүүд,
тэрийгээ дагалдсан дасгалуудтай, үйл явц,
гүйцэтгэлийнх нь талаар багш эсвэл эцэг эх мэдээлэл
аваад, чиглүүлэх, хянах, харьцуулах боломжтой юм.
Багш цахим анги үүсгээд сурагчдынхаа идэвх оролцоог
удирдаад явдаг. Энэ даалгаврыг гүйцэтгэхийн тулд
тэдэн удаа бичлэгээ харсан гэх мэт статистик нь гарч
ирж байдаг. Мөн хүүхдүүдийн хувьд ахиж дэвших,
урамшууллын системтэй. Дараагийн асуудал бол
ингэж цогц байдлаар ашиглахад багш нарын маань
мэдлэг дутаад байгаа бид сургалт зохион байгуулахаар
төлөвлөөд байна. Мөн БМДИ-ийн үндсэн сургалт, тэр
дундаа онлайн хичээлүүд дээр суусан багш нар энэ
талын нэлээн мэдлэгтэй болж байгаад бидний зүгээс
баяртай байдаг.
Ярилцсанд баярлалаа.
Э.БАТЧИМЭГ

35. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
32
ИЛТГЭЛ
Хураангуй
Монгол хэл дээр нутагшуулж буй Хан Академийн
хичээлүүдийн талаар ЕБС, цэцэрлэгийн багш нар
(40% нь) мэдээлэл дутмаг, мөн өөрийнх нь заадаг
цөм хөтөлбөрт тусгагдаагүй агуулга байгаа зэргээс
шалтгаалан уг хичээлүүдийг (50.9% нь) үздэггүй
бололтой. ЕБС-иудад интернетийн холболт, цахим
техник хэрэгсэл дутмаг, мөн багш нарын МХТ-ийн
хэрэглээний чадвар сул байдаг нь Хан Академийн
хичээлүүдийг сургалтдаа хэрэглэдэггүй байдал
судалгаанаас ажиглагдаж байна. Иймээс багш
нарт Хан Академийн хичээлүүдийг сургалтдаа
ашиглахад зориулсан дадлага ажил бүхий
сургалтуудыг үе шаттай явуулах нэн шаардлагатай
байна.
Түлхүүр үг
Хан Академийн хичээлүүд, Байршуулснаас хойших
өдрийн тоо, Хандалтын жигнэсэн дундаж
Судалгааны зорилго
Монгол хэлээр Боловсролд зориулсан нээлттэй эх
сурвалжуудыг хангалттай хэмжээгээр нийлүүлж
байгаа хэдий ч тэдгээрийг багш нар сургалтад
хэрэглэх байдал төдийлөн сайн ажиглагдахгүй
байгаагийн шалтгааныг Хан Академийн
хичээлүүдээр тандан үзэх зорилгоор энэхүү
судалгааг хийв.
Оршил
“Нээлттэй боловсрол” ТББ-аас Хан-Академийн
хичээлүүдийг 2014 оноос Монгол хэл дээр орчуулан
youtube.com цахим хуудас дээр байршуулж
эхэлсэн. 2015 оноос манай БМДИ-ийн арга зүйчид
“Нээлттэй боловсрол” ТББ-аас сургалт авч үндсэн
сургалтын хөтөлбөртөө тусган, СӨБ болон ЕБС-
ийн багш нарт түгээх, сурталчлах ажилд оролцож
эхэлсэн билээ.
Эхний болон 5, 10 дахь жилдээ ажиллаж буй
багш нарт зориулсан үндсэн сургалтад хамрагдаж
буй багш нартай Хан-Академийн хичээлүүдийн
талаар ярилцаж үзэхэд дийлэнх нь огт мэдэхгүй
байдаг бөгөөд цөөн багш нар өөрөө л үзэж байснаас
бус хичээлдээ төдийлөн хэрэглэдэггүй бололтой
юм. Харин “Нээлттэй боловсрол” ТББ-аас зохион
байгуулсан “Хан Академийн хичээлүүд” сургалтад
суусан багш нар л цөөн тоотой тааралдаж байлаа.
Иймээс Хан-Академийн хичээлүүдийг ЕБС-ийн
багш нар хэрхэн ашиглаж байгаа талаар сонирхон
судлахыг хичээлээ.
Судалгааны арга зүй
ЕБС, СӨБ-ын багш нарын дунд Хан-Академийн
хичээлүүдийг ашиглаж байгаа талаар санал
асуулгын судалгааг Google Form дээр бэлтгэн
онлайн хэлбэрээр авсан. Судалгаанд нийт 285
багш нар оролцсон.
Мөн youtube.com цахим хуудас дээр
байршуулсан Хан-Академийн хичээлүүдийг үзсэн
хандалтын тоог http://youtube-playlist-analyzer.
appspot.com/ линк ашиглан 2017 оны 02 дугаар
сарын 02-ны өдрийн байдлаар татаж аван
шинжилгээ хийсэн билээ.
Хан Академийн хандалтын тоонд шинжилгээ
хийхдээ дараах аргачлалыг баримтлав. Үүнд:
• Хан Академийн бүх хичээлүүдийг хандалтын
тоогоор нь эрэмбэлэн ажиглалт хийв.
• Мөн байршуулснаас хойших хугацааг 2017
оны 02 дугаар сарын 02-ны өдөр хүртэл нийт
хоногийн тоог дараах томьёогоор тооцоолов.
Үүнд: Байршуулснаас хойших өдрийн тоо =
2017/02/02 - Байршуулсан өдөр
• Хичээлийн чиглэл доторх хандалтын жигнэсэн
дунджийг дараах томьёогоор тооцоолов.
Хандалтын жигнэсэн дундаж =
(V1*d1+V2*d2+V3*d3 +...Vn)/(d1+d2+d3+...dn)
Үүнд: Vn нь тухайн видео хичээлийг үзсэн
(View) буюу хандалтын тоо, dn нь тухайн видео
хичээлийг youtube.com цахим хуудас дээр
байршуулснаас хойш хоногийн тоо
Судалгааны үр дүн
Судалгаанд хамрагдсан багш нарыг орон
нутгаар нь хамгийн их оролцсоноор эрэмбэлэн
ангилж үзвэл Ховд 12.4% /35/, Говь-Алтай 12%
/34/, Увс 11% /31/, Завхан 7.8% /22/, Багануур
ХАН-АКАДЕМИЙН
ОРЧУУЛАГДСАН ХИЧЭЭЛҮҮДЭД
БАГШ НАР ХАНДАЖ БУЙ БАЙДАЛ
Б.Нямсүрэн, Б.Батхүү, Б.Цогбадрах, Б.Батчулуун, Г.Дулмаа, Б.Үүрцайх
Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн Цахим сургалтын алба
Имэйл хаяг: nyamsuren@itpd.mn, batkhuu@itpd.mn, tsogbadrakh@itpd.mn,
batchuluun@itpd.mn, dulmaa@itpd.mn, uurtsaikh@itpd.mn

36. 33ИЛТГЭЛ
7.1% /20/, Архангай 4.2% /12/, Өвөрхангай 3.2% /9/,
Баянгол 3.2% /9/ байлаа. Судалгааг facebook.com
сайт болон үндсэн сургалт дээр авсан тул нийт орон
нутагт ижил харьцаагаар оролцоогүй болно.
Багшийн мэргэжлийн хувьд Бага боловсролын
багш 43.2% /123/, МХУЗ-ын багш 20% /57/, СӨБ-
ын багш 17.2% /49/, Физикийн багш 3.5% /10/,
Мэдээллийн технологийн багш 2.1% /6/, Математик-
Мэдээллийн технологийн багш 2.1% /6/, Англи
хэлний багш 2.1% /6/, Математикийн багш 1.4% /4/,
Газарзүйн багш 1.4% /4/ оролцсон байлаа.
Ажилласан жилийн тархалт нь дараах байдалтай байв.
Судалгаанд хамрагдсан нийт багш нарын 49.1%
/140/ нь Хан Академийн сайтад хандаж үзсэн байлаа.
Харин хандаж үзээгүй гэж хариулсан багш нарын
хувьд дийлэнх нь буюу 80.3% /114/ нь энэ сайтын
талаар мэдээлэл байхгүй гэсэн хариултыг сонгожээ.
Энэ нь нийт судалгаанд хамрагдсан багш нарын 40%
-ийг эзэлж байна.
Хан Академийн хичээлүүдийг ямар зорилгоор
хэрэглэж байна вэ? гэсэн асуултад ихэнх нь Өөрийн
мэдлэгээ сэргээх, сайжруулах гэсэн хариултыг
сонгосон байлаа.
Судалгаанд хамрагдсан багш нарын 17.4% /24/ нь
л Хан Академийн хичээлүүдийг сургалтдаа хэрэглэдэг
гэж хариулсан байна.
Хан Академийн сайтын хэрэглээг тандсан асуултад
дараах байдалтай хариулжээ”
Нийт судалгаанд хамрагдсан багш нарын 26 нь
буюу 9.1% нь л Хан Академийн сайтад өөрийн ангиа
үүсгэн ажиллаж байна.
Хан Академийн сайтад нэвтэрч үзсэн гэж сонгосон
багш нарын 65% нь Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх
үндсэн сургалтад хамрагдаж байх хугацаандаа тус
сайтын талаарх мэдээллийг олж авсан байна.
Хан Академийн сайтыг телевизээс мэдэж авсан
гэж сонгосон багш байсангүй.

37. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
34
ИЛТГЭЛ
Хан-Академийн хичээлүүдийг youtube.com цахим хуудаснаас үзсэн хандалтын тоо нь байршуулсан
хугацаанаас хамаарч байгаа мэт харагдсан учраас нийт 1032 хичээлүүдийг үзсэн тоо ба байршуулснаас
хойш өнгөрсөн өдрүүдийн тоогоор корреляцийн шинжилгээ хийж үзэхэд r=0.38 гарсан нь сул
хамааралтай болохыг тогтоов.
Иймээс ямар хичээлүүдэд хандалтын тоо өндөр байгааг эрэмбэлэн авч үзэх оролдлого хийж үзлээ.
Тэдгээрийн эхний 20 хичээлүүдийг хүснэгтээр авч үзэв. (1-р хүснэгт)
1-р хүснэгт
№ Нэр
Байршуулсан
хугацаа
Хандалтын
тоо
Байршуулснаас
хойших өдөр
Хуваалцсан
тоо
1 Францын хувьсгал (1-р хэсэг) 2014-12-27 07:37 5947 770.68 16
2 Дэлхийн I дайны өмнөх эзэнт гүрнүүд 2014-04-01 08:58 5674 1040.63 16
3 Уушиг ба амьсгалын эрхтэн систем 2015-02-02 06:24 4430 733.73 37
4 Хятадын түүхийн товч. 1911-1949 2015-01-15 09:21 4329 751.61 9
5 Зүрх судасны тогтолцоо 2015-02-02 07:24 4072 733.69 18
6 Эртний Ром 2014-04-01 08:58 3613 1040.63 22
7 Солонгосын дайны товч 2015-01-15 09:40 3509 751.60 8
8 Вьетнамын дайн 2015-01-13 08:23 3485 753.65 7
9 Удамшлыг танилцуулахуй 2015-02-02 04:44 2361 733.80 9
10 Занданшуулах үйл явц 2014-04-01 08:58 2339 1040.63 14
11 Цусны улаан эс 2015-02-02 07:16 2078 733.70 11
12 Давхар зээлж хасах 2015-01-26 13:13 2068 740.45 13
13 Пифагорын теорем 2 2015-02-06 09:01 2002 729.62 8
14 Үржүүлэх үйлдэл 2: Үржүүлэхийн хүрд 2015-06-16 09:39 1925 599.60 19
15 Мэдрэлийн эсийн анатом бүтэц 2015-02-02 06:28 1922 733.73 12
16 Бөөр ба нефрон 2015-02-03 00:58 1830 732.96 15
17 Өнцөгтэй ажиллах 2015-02-04 08:53 1799 731.63 15
18 Удамшил зүй. 1-р хэсэг. Ген гэж юу вэ? 2015-02-02 05:59 1784 733.75 18
19 Дэлхийн I дайнд хэрэглэсэн технологиуд 2015-01-13 10:28 1685 753.56 2
20 Энгийн хасах үйлдэл 2014-04-01 04:37 1684 1040.81 11
Дээрх хүснэгтэд буй хичээлүүд нь ЕБС-ийн Дэлхийн түүх(8), Биологи(7), Бага боловсролын
математик(5) гэсэн 3 хичээлүүд байна.
Хичээлийн чиглэлүүдээр хамгийн их хандалттайг нь тодорхойлохын тулд байршуулснаас хойших
хугацаагаар жигнэсэн дунджийг авч эрэмбэлэн үзэв. 2-р хүснэгт.
2-р хүснэгт
№ Чиглэл Хичээлийн тоо
Хандалтын
жигнэсэн дундаж
1 Биологи 59 998.53
2 Дэлхийн түүх 78 981.57
3 Дунд, ахлахын математик 207 253.90
4 Бага боловсролын математик 260 245.38
5 Мэдээлэлзүй 15 132.67

38. 35ИЛТГЭЛ
2-р хүснэгтээс үзвэл хамгийн их хандалттай
хичээлийн чиглэл нь Биологийн хичээл болж байна.
Түүний дараа Дэлхийн түүх орж байна. Энэ нь 1-р
хүснэгтэд хамгийн их хандалттай хичээлүүдийг
Дэлхийн түүх, Биологийн хичээлүүд эзэлж байсантай
ойролцоо үр дүн гаргасан байна.
Харин хамгийн бага хандалттай хичээл нь
Мэдээлэлзүйн хичээл оржээ. Тус хичээлийн хувьд
ЕБС-ийн цөм хөтөлбөрийн агуулгад тусгагдаагүй
сэдвүүд байгаатай холбоотой гэж мэдээллийн
технологи(мэдээлэл зүй)-ийн хичээл зааж буй
багш нар ярьдагтай холбоотой байж магадгүй.
Харин Алгоритм сэдэв, Мэдээллийн технологийн
цөм хөтөлбөрт тусгагдсан байдаг бөгөөд уг сэдвийг
агуулсан “Алгоритм гэж юу вэ?” гэсэн Хан Академийн
хичээл нь 791 буюу хамгийн их хандалттай байлаа.
Дүгнэлт
Хан Академийн хичээлүүдийг багш нар
сургалтдаа хэрэглэж байгаа байдлыг санал асуулга
болон youtube.com сайт дахь видео хичээлийг үзэж
буй байдлыг тандан үзсэн. Судалгааг интернет
орчинд авсан бөгөөд 2017 оны 2-р сарын 10-ны
байдлаар нийт 285 багш судалгаанд хамрагдсанаар
энэхүү дүгнэлтийг гаргасан. Уг судалгаа нь цаашид
нээлттэйгээр үргэлжилж байгаа болно.
Судалгаанд хамрагдсан багш нарын 49.1% нь Хан
Академийн сайтад хандаж үзсэн бөгөөд тэдгээр багш
нар БМДИ-ийн үндсэн сургалтын үеэр мэдээлэл авсан
65% (91), Интернетээс 22.9%(32), үлдсэн нь бусад
сургалт, хамтран ажилладаг багш нараас мэдээлэл
авсан гэж хариулсан байна. Хан Академийн хичээлийг
телевизээр мэдээлэл авсан гэсэн сонголт хараахан
байхгүй байна. Хан Академийн хичээл нь телевизээр
олон гарсан боловч энэ нь багш нарт хүрч чадахгүй
байгаагийн илрэл болж болох юм. Хан Академийн
хичээлүүдийг багш нар өөрийн мэдлэгээ сайжруулах
зорилгоор хэрэглэж байгаа 66.7% (92), бөгөөд
өөрийн ангиа үүсгэн ажиллаж байгаа нь судалгаанд
оролцоод сайтад хандаж үзсэн багш нарын 18.7%(26)
байгаа нь багш нарт Хан Академийн хичээлүүдийг
сургалтдаа ашиглахад зориулсан дадлага ажил бүхий
сургалтуудыг үе шаттай явуулах нэн шаардлагатай
байгаа нь харагдаж байна. Үүнийг дагаад сургалт
явуулах сургагч багш бэлтгэх, ном гарын авлага
гаргах, мэдээллийг зөв арга замаар дамжуулах, түгээх
зэрэг хэрэгцээ шаардлага байгаа нь харагдаж байна.
Судалгаанд оролцсон багш нарын 50.9% нь
Хан Академийн сайтад хандаж үзээгүй шалтгаан нь
мэдээлэл болон ЕБС-иудад интернетийн холболт,
цахим техник хэрэгсэл дутмаг, мөн багш нарын МХТ-
ийн хэрэглээний чадвар сул байдаг нь судалгаанаас
ажиглагдаж байна. Үүгээр зогсохгүй өөрийнх нь заадаг
хичээл болон цөм хөтөлбөрийн агуулга тусгагдаагүй
байгаа зэргээс шалтгаалан уг хичээлүүдийг үздэггүй
бололтой. Иймд дараах хэд хэдэн зөвлөмж гарч
байна. Үүнд:
“Шинэ зууны боловсрол” төслөөр ЕБС-ийн анги
бүрд өндөр хурдны интернетийн шилэн кабелийн
үзүүр оруулсан байх тухай төлөвлөсөн байдаг тул
уг төсөлд ЕБС-ийн захирал, багш нар анхаарлаа
хандуулан интернеттэй болохыг хичээх
Хан Академийн хичээлүүдийг бүрэн орчуулах тал
дээр хүч нэмэгдүүлэн ажиллах шаардлагатай байна.
Хан Академийн сайт дахь хичээлүүдийг үзэх,
дадлага ажил хийх, анги үүсгэх, ангид агуулгын
залгамж холбоо бүхий хэлхээ үүсгэх зэрэг үйл
ажиллагааны заавар бүхий гарын авлага, зөвлөмж
боловсруулан түгээх
Ашигласан материал
• А. Дэмбэрэл, “Тоон мэдээлэлд дүн шинжилгээ
хийх гарын авлага”. УБ 2017
• Салман Хан. “Нэг дэлхийн сургууль”. УБ 2015 он
• https://mn.khanacademy.org/
• https://khanacademy.org/
• http://youtube-playlist-analyzer.appspot.com/
• http://one.mn/

39. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
36
АРГАЗҮЙЧБИЧИЖБАЙНА
Түлхүүр үг. Зохиолын дүр, дүрийн сэтгэлзүй,
психодинамик онол, сэтгэлзүйн хувирал, өөрчлөлт,
дүрийн сэтгэлзүйн зөрчил, ухамсрын бус үйлдэл,
дүрийн урлал
“Хүн яагаад адгуус шиг байдаг юм бэ?”, “Хүн
ёсоороо амьдарч болохгүй гэж үү?”, “Хүн хүнээ
хэзээ хайрлах юм бэ?”1
гэсэн асуултыг зохиолынхоо
гол дүр болох зөөлөн Ишдоржийн үг болгон “хүн
бүрийн сэтгэлийн угт хургасан” жихүүн хүйтэн
“хөх жавар”-ыг хайлуулахын, хайлахын ерөөлийг
дэвшүүлэн тавьсан “Хөх жавар” хэмээх тууж
хэдийнээ олны хүртээл болж, уншигч судлаачдын
анхаарлыг татсаар байна.
Уншигчийн сэтгэлийг жихүүцүүлэн огшуулж,
айдас хүйдэс төрүүлж, харуусч гуних, гэмшиж
ухаарах сэтгэлийг өөрийн эрхгүй төрүүлж
байгаагийн утга учир нь тэрхүү зохиолын гол
дүр, түүнийг тодруулсан бусад дүрийн дотоод
сэтгэл зүйн хувирал, өөрчлөлт, сэтгэлийн дотоод
ертөнцийг илэрхийлсэн үг хэл, дүрслэл юм.
Тэрхүү дүрслэлийн ур ухаанаар илэрсэн сэтгэл
зүйн өвөрмөц онцлог, төрөлх араншин, зан авирт
сэтгэл судлалын арга, онолыг баримтлан задлан
шинжилгээ хийх нь энэхүү өгүүллийн гол зорилго
оршино.
Сэдэв, санааны хувьд шинэлэг “Хөх
жавар” туужийн дүрийн сэтгэл зүйн онцлогийг
тодруулахдаа психоанализийн зарчмыг
баримталж, дүрийг дүрсэлсэн үг хэллэг, дүр
хоорондын харилцан ярианд илрэх санаануудыг
1 “Хөх жавар” 2008, 104-р тал
тайлбарлах, зохиолын зохиомж байгууламжийн
дагуу дүрийн сэтгэл зүй хэрхэн өөрчлөгдөн хувирч
байгааг зохиолын зөрчил болон эмгэнэлт шинжтэй
холбон тайлбар хийх замаар задлан шинжилж,
уншигчийн сэтгэл санааг зохиолын бүтээлийн
гүн рүү хөтөлж байгаа дүрийн сэтгэхүйн өвөрмөц
амьдрал, зан төрхийг ялгаруулахыг зорилоо.
Нэрт зохиолч, судлаачид “Зохиолын баатар
бүрд биологийн болон нийгмийн учир зүй шалтгаан
бүхий үйл хөдөлгөөн, үзэл санааны зөрчил бий гэж
үздэг”2
. Гол дүрийн бүтээгдсэн байдлаас харахад
нийгмийн учир зүйн шалтаг гэхээсээ илүү хувь
хүний анхдагч ухамсар болох биологийн шинж
төрх, сэтгэцийн өвөрмөц хувьсал зэргийг дүрсэлсэн
нь илүү байх юм. “Сэтгэц нь ухамсар, оюун ухаан
үл оролцох сэтгэцийн өвөрмөц мөнхийн хүчинд
захирагдсан зүйл гэж психоанализ сургадаг”3
Хүний сэтгэцийг материаллаг үйл явцтай зэрэгцэн
байдаг бие даасан үзэгдэл бөгөөд энэ нь ухамсрын
зүйлээс ангид байдаг тусдаа мөн чанар4
гэсэн эш
онолыг судалгааны эх сурвалж болгож байна.
“Хөх жавар” хэмээх бүтээл бүхэлдээ сэтгэлийн
боловсролынтухайхөндөнбичсэнбөгөөдтүүнийгээ
хүний сэтгэл зүйн олон өнгө аяс тодруулбал атаа
жөтөө төрөх, түгшүүрлэх, айдас хүйдэс хургах,
шимшрэх, үзэн ядах зэрэг элдэв шинж байдлыг
сэтгэлийн дотоод ертөнц, төрөлх араншин, генийн
удамшлын нөлөө, зан үйл, дотоод зөн совинтой
холбон уран дүр, дүрслэлээр илэрхийлж бичсэн
2 Цэвээндорж.Д. 2009,149-р тал
3 Фрейд.З,1999, 34-р тал
4 Амартүвшин.С,2005,67-р тал
ЗОХИОЛЧ ДО.ЦЭНДЖАВЫН
“ХӨХ ЖАВАР” ТУУЖИЙН
ДҮРИЙН СЭТГЭЛЗҮЙН
ОНЦЛОГ
П.Одсүрэн. Хэл шинжлэлийн ухааны доктор (Ph.D)
СӨБББСА-ны Бага боловсролын сургалт хариуцсан арга зүйч
Бүрэн дунд боловсролын ахлах ангийн уран зохиолын сургалтын цөм хөтөлбөрт дүрийн
сэтгэл зүйг тодорхойлох чадвар эзэмшүүлэхээр тусгасан бөгөөд энэхүү суралцахуйн зорилтын
хүрээнд уран зохиолын багшаас зохиолын дүрийг сэтгэл зүйн талаас уншин судлах, задлан
шинжлэх, дүгнэх чадвартай байхыг шаардаж байгаа юм. Тиймээс багшийн уран зохиолын
боловсролд зориулж энэхүү өгүүллийг хэвлүүлж байна.
Пүрэвсүрэнгийн Одсүрэн. Улсын багшийн их сургуулийг /МУБИС/ 1995 онд монгол хэл,
уран зохиолын багш мэргэжлээр төгссөн. 1995 оноос “Гурван-Эрдэнэ” багшийн дээд сургууль,
2015 оноос БМДИ-ийн бага боловсролын монгол хэлний арга зүйчээр ажиллаж байна. 1998 онд
магистрийн зэрэг, 2016 онд доктор (Ph.D)-ын зэргийг тус тус хамгаалсан.

40. 37АРГАЗҮЙЧ БИЧИЖ БАЙНА
сэтгэл зүйн шинжтэй зохиол юм. Тийм ч учраас туужид
нийгмийн чанартай асуудлыг хөндсөн гэхээсээ илүү
хувь хүн, бие хүний сэтгэл зүйн онцлог байдлыг өргөн
хүрээтэй тусгасан байдаг.
Хар ховч овогт дөрвөн үе дамжсан хараалч
онгоны удамтай Харлаг Доной гэгч эцэг “Хөх цавьт”-
аас дом шившлэгийн элдэв зүйл, тарнийн ид шидийг
өвлөн авснаар өөрийнх нь сэтгэлд нийцээгүй элдэв
зүйлээс эхлээд нутаг нугын энгийн ардын /Намжил,
Хүрлээ, Хажид зэрэг/ амийг авч, айл гэрийн болон
өөрийнхөө амьдралын амгалан тайван байдал, гал
голомтыг самран, сайхан сэтгэлт хүмүүсийг /Ишдорж,
Дунгаамаа/ өрөөл татуу болгон, өвчин зовлонд
унагаж, өчүүхэн балчрыг үл тоон егүүтгэхийг оролдон,
өөрийн эхнэр, охин хоёроо амиа хорлож, нүдээ сохлох
аргагүй байдалд хүргэн сэтгэлийн гашуун зовлонд
унагааж, эцэстээ “Хадаг явж бурханд, хараал явж
толгойд” гэгчийн адилаар сэтгэлийн зовлон зүдгүүр
амссан ард олны хүчинд автан гэрээ шатаалган
“Харын тэнгэр намайг авч явах нь” хэмээн дэмийрч,
эхэр татан “нугаслуулсан үхэр шиг амь тавьж” байгаа
үйл явдал бол зохиолын гол өгүүлэмж юм. 1990
оноос хойших үргэлжилсэн үгийн зохиолд монгол
хүний ёс жудаг, “хүн сэтгэл”-ийн асуудлыг хөндөн
бичих [С.Байгалсайхан, 2009, 301-р тал] болсон нь
дээрх утга агуулгын нэг илрэл төдийгүй уг тууж нь
хүний харьцааны эмзэг асуудлыг хөндөхдөө нэгийг
бодож, нэлээдийг ухааруулахыг зорьсон туурвил зүйн
хандлагаараа, хүний зан төрх, төрөлхийн араншин,
түүний мөн чанарыг нээхийг эрэлхийлсэн шийдмэг
дүгнэлт бүхий дүрслэлээрээ бусад туужуудаас ялгарч
байна. Энэ нь зохиолчийн хувьд нийгэм, цаг үеийн
будангуйд эмзэглэсэн туурвил зүйн зүйн ёсны тусгал
юм.
Ийнхүү энэ зохиолд нүдэнд эзэн бие нь үл үзэгдэх
аймшигт хөнөөлтэй хар хүч хажуу хавиргын хүний
сэтгэл, айл саахалтын дайдад маань бэлэн отоостой
байдаг гэж бодохоор хэн ч тайван байж чадахгүй5
тийм ер бусын далдын хүч, ид шид, бодлын сөрөг
энерги, ёр билиг, муу сэтгэлээс үүдсэн бодол болон
үгийн долгионы хор хөнөөлийн тухай өгүүлэхдээ
“байгаа үгүй нь мэдэгдэхгүй, сүүдрээсээ бусгадаг шиг
олноос халирч далдирч явдаг” харлаг Доной эцгээсээ
өвлөн авсан шившлэг, далдын ид шидээр хүч орж “би
тэнгэрийн хүн” гэж өөртөө итгэн, хэний ч дор орохгүй
гэсэн төрөлх зан авир нь хараалын ачаар хэнийг ч
дарж болдог гэдгийг сэтгэн, “хүн сэтгэл”-ээс төөрч
эндүүрч байгаагаар бичсэн нь монголын уран зохиолд
шинэ тусгал, шинэ ертөнц, шинэ бодит байдал болсон
юм. Зохиолч хэн бүхний анзаараагүй, мэдрээгүй шинэ
санааг дэвшүүлсэнд энэ зохиолын бусдаас ялгарах
онцлог оршиж байна. Урлаг уран зохиол бол хүн
төрөлхтөний хуримтлуулсан туршлагад тулгуурлан
таньж мэдээгүйн зүг алхаж байгаа алхам гэж онолчид
үздэг байна.6
Зохиолч тодорхой дүр буюу баатрыг бүтээж,
түүнийхээ зан араншин, үйлдэх үйлэнд санаа бодлоо
хувирган, уншигч үзэгчдэд дамжуулдаг. Тэрхүү
5 Галбаатар.Д., 2009, 238-р тал
6 Батбаяр.Д,2007,40-р тал
бүтээсэн дүрүүдийг хооронд нь холбож байгаа зүйл
бол хараал. Хараалыг хөх жавраар бэлгэдэн дүрсэлсэн
байх агаад хэн ч барьж, торгоож чадахгүй салхи,
жавраар /жихүүн хүйтэн уур/ хүн хүнээ хөнөөж байгаа
хорт сэтгэл, муу үйл бүхнийг төлөөлөн бэлгэдсэн нь
зохиолын уран сайхныг тодруулж байна. Хараал нь гол
дүрийн бусад дүртэйгээ сэтгэлийн таагүй байдлаар,
сэтгэл зүйн гүн хямралаар холбогдсон дүрийн
зохиомжийг зангидсан ба энэ нь уншигчийн унших
явцад төрөх сэтгэлзүйн айдас хургасан сэтгэлийн
“жавар”-аас тод илэрч байдаг.
Аливаа зүйлийн нэр тухайн юмс үзэгдлийн
хэлбэр агуулга, шинж төрхийг өөртөө хадгалж байдаг
учраас чухал бус байхын аргагүй.7
Нэгээхэн хэсэг
хугацаанд нутгийн хүмүүсийн сэтгэлийг тавгүйтүүлэн
жаварлан салхилаад өнгөрсөн зүйл бол айдас хүйдэс,
үхэл хагацал дагуулсан хараалын салхи юм. “Хүний
сэтгэл санааг халуун хүйтэн хосолсон сэвэлзүүр
салхи гэж үзвэл хямрал бачимдал нь сэтгэл санааг
цочроон сүйтгэсэн хар салхитай зүйрлэж болно”8
Ер
нь До.Цэнджавын туужуудын нэрний утгыг анзаарвал
“Хөх жавар”, “Тэнгэрт хальсан тоос”, “Цахарын хар
шуурга”, “Гүн тайгын манан” зэрэг гарчгийн гол утгыг
хадгалсан цөм үгүүд нь байгалийн үзэгдлийг нэрлэсэн
байх нь тодорхой ба унших явцад уншигчийн сэтгэхүйд
бууж байгаа үйл явдлын удаашралт, эрчимжилт
нь дүрийн дотоод сэтгэлийн өөрчлөлт, хувьслаар
шалтгаалж байгаа нь сонин байна.
Урлаг уран зохиол бол нарийндаа дүрийн үзэл
санаа, араншингийн хувьсал. Хүн бол нууцын нууц.
Энэ нууцыг илрүүлэн гаргагч нь дотоод сэтгэлийн
хувьсан өөрчлөгдөхүй. Үүгээр л хүн нээгдэж хамаг
бүхнээ дэлгэдэг. Араншин төрх бол хүнийг нээх
түлхүүр.9
Юуны өмнө дүрийнхээ зан төрхийн хувирал,
өөрчлөлтийг генийн удам угсаа /Донойн эцэг Хөх
цавьт удмаараа хүний муу үзэж, хараал жатга хийж
явсан, ээжийг нь сохорсон байхад хар буйран дээр нь
сэтгэлийг нь харлуулан орхисон/ төрөлх араншин /
хүний өөдөөс дуугарахаас айдаг, бусдыг өөрийнхөө
бодол ухаанаар өөр шигээ боддог, “миний өөдөөс ус
цацвал би эргүүлээд шороо цацна, гал маналзуулна”
гэж үргэлж боддог/ хувь заяаны олдмол шинжүүдтэй
/сум руу орж ноосоо тушаах гэж яваад түүхий
эдийн эрхлэгчтэй зөрчилдсөн байдал, соргог уужим
бэлчээртэй газрыг уул усны эзэн шиг аашлан эзэгнэж
байтал оторчид адуугаа оруулснаас болж зөрчилдсөн
байдал, нутаг даяараа нэр хүндтэй буянтай гэгдэх
Намжилтай зөрчилдөж, түүний эхнэр сайхан хүүхэн
Бадамааг өөрийн болгох гэсэн шунал тачаалаасаа
болж зөрчилдсөн байдал, хориод жил амьдарсан
хойноо өөрийн охиныг биш байсан гэдгийг сонсоод
зөрчилд орсон гэх мэт/ холбон гаргасан байна. Ийнхүү
дүрийн хувьслаар агуулгаа тодосгосон ерөнхий дүр
зураг тодорч байна.
Зохиолын эхэнд дүрслэгдсэнээр “..энүүхэндээ
довоо шарлуулж амар байвал барав...”, “Бусдыг
царайчилж буянаа юүлэхгүй” гэж өөрөө л болж байвал
7 Уоррен,1998,134-р тал
8 Мягмар.О,2000,156-р тал
9 Батбаяр.Д, 2007,143-р тал

41. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
38
АРГАЗҮЙЧБИЧИЖБАЙНА
болоо гэж боддог харлаг Донойг нутгийн хүн
бүхэн үзэн ядаж, дорд үзэн, хэл амаар доромжлон,
дайрч давшилдаг. Энэ зөрчлөөс болж түүний
сэтгэлд бусдаас айж, дөлж явах сэтгэлийн түгшүүр
үүсч, бусдыг битүүхэндээ хорсол занаж явдаг хүн
болж хувирдаг. Психодинамик чиг хандлагын
үүднээс авч үзвэл “ухамсраас түрэгдэн шахагдаж
үл ухамсарлагдахуйн хүрээнд орсон зөрчлийн
шалтгаанаар”10
Донойн дотоод сэтгэлийн мөн
чанар илэрч байна. Тийм учраас Доной өөрийн
мэдэлгүй үргэлж харааж, нутгийн хүмүүсийг зүхэж
явдаг болсон ба ийм хорсолт сэтгэл нь зохиолын
дүрүүдийн хоорондох сэтгэлзүйн зөрчлийг үүсгэж
байдаг. Үл ухамсарлагдсан зан төрх нь дүрүүдийн
сэтгэлзүйн амьдралд нөлөөлсөн гэсэн үг. Харин
түүний эцэг хөх Цавьт “Хараалч онгоны удмыг
авахгүй бол 44 хар тэнгэр ниргэнэ, онгод сахиус
хариугаа авна” хэмээн хүүдээ далд шидийн
нууц арга, тарнийг зааж өгснөөр Донойн хувьд
тэнгэрийн умдаг атгасан мэт болж, “бүх хүн надаас
айн дагжиж байвал...” гэж бодохоос “хөх инээд”
нь хүрч, улмаар өмнө нь санаж мөрөөдөж байсан
зүйлээ биелүүлэхийн тулд эцгийнхээ үлдээсэн “ид
шид”-ийг туршиж үздэг. Түүний хүслээр ч болж,
өөрт нь саад болж байсан хүмүүсийн амийг хөнөөн,
замаасаа зайлуулж хүссэндээ хүрснээр асар их
сэтгэлийн ханамжийг эдэлж, хэзээ ч амсаагүй
цэнгэл таашаалыг амсдаг. “Хүний сэтгэлзүйн
язгуур шинж бол цэнгэл таашаалыг хүсэх. Цэнгэл
таашаал нь хүний ямарваа үйл ажиллагааны
эхлэл” гэж психоанализ сургадаг. Зохиол эхнээсээ
аваад дуустал үргэлжлэх үйл явдлын гол нуруу
болох Донойн тачаалт шунал, атаа жөтөөнөөс
үүссэн сэтгэлийн таашаал бол хүн ёсноос гадуур
байгаад л энэ зохиолын сэтгэл шимшрүүлэм гол
шинж оршиж байгаа билээ.
Ийнхүү гол дүрийн хүнээс илүү байх, хүний
дор орохгүй гэсэн дотоод ухамсар нь хадгалагдаж
явсаар байсан ба “тэнгэрийн нууцлаг ид шид”-ийг
авснаар улам сэргэж, нутгийн хүмүүсийн сэтгэлд
“хөх жавар”-ыг салхилуулж байна. Өөрөөр хэлбэл
бусдыг арганд оруулж хүссэнээрээ байлгах гэсэн
шунал хүсэл нь Доной гэгч хувь хүний далд
ухамсрын түлхээс болж, араатны шинжтэй болсон
байна. “Хүн бол нарийн энергитик тогтолцоо юм.
Тэр энерги нь сэтгэцийн идэвхийг тэтгэж байдаг
ба хэрэв энерги таагүй байдлаар хуримтлагдвал
зөрчил, цочрол ордог. Иймд хувь хүний аливаа зан
үйлийн зорилго нь уг зөрчил, цочролыг намдаахад
оршдог”11
гэсэн дүгнэлтээс Донойн сэтгэлзүйн
онцлог тод ялгарах юм.
Ингэж зохиолч хүний дотоод ухамсрын чинад
дахь язгуур бодлыг уран сайхны дүрээр ургуулж
бичсэн нь уншигчдын сэтгэл зүрхний утсыг
хөндөж, амьдрал болон хүний сэтгэлийн мөн
чанарыг алдаа, онооны дэнсээр эргэцүүлж, хүнлэг
сэтгэл, хүн чанарыг хөглөхөд хүргэсэн байна.
Энэ зохиолыг уншсан олон уншигчид “шооконд
орсон” болохоо хэлж байсан нь мөнхүү уншигчдын
дотоод ухамсар, сэтгэхүйд нөлөөлсөн гэж үзэхээс
өөр зүйлгүй.
10 Нацагдолгор.Ц нар, 2005,15-р тал
11 Фрейд.З, 2006, 25-р тал
Зохиолыг уран сайхан болгодог амин сүнс
бол дүрийн урлал тэр дундаа дүрийн сэтгэлзүйг
урнаар хэрхэн дүрсэлж байна вэ гэдэгт оршдог.
Зохиолын бас нэг сонирхолтой хэсэг бол
Донойн эцэг хүүдээ “тарни, номын ид шидээр
хүссэнээ хийж болно”, “бүх юм гарын алганд чинь
ороод ирнэ” гэж хэлээд зан үйл үйлдэхэд хүн хүнд
дээрэлхүүлж байсан бодлоос нь урьтаж “үзвэл
ч мөн гоё байх даа” гэж дотроо хүсч тачаадаж
явдаг Бадмаагийн жоготой хар нүд өөрийн эрхгүй
харагдаж Доной ч тэр бодолдоо уусан шингэж
“ер бусын хүч зоригоор хөвчлөгдөнө” гэсэн
өгүүлэмж юм. Хүмүүс эцэс төгсгөлгүй зөрчилд
оршиж байдаг бөгөөд зөрчлийн эх сурвалж нь
бэлгийн болон түрэмгийллийн хүсэл, сэтгэлзүйн
хөөрөлтэй холбоотой.12
Донойн нүдэнд Бадам
хүүхэн харагдаж “Хаашаа ч юм бэ дээ...ха...ха”
гэж хөх инээд нь хүрч, аавыгаа тэвэрмээр чиг...
ер нь тэр муу овоохойдоо байж ядан байв” гэж
бичсэн байдаг. Энэ л хөөрөл, бүгдийг өөрийн гарт
гэсэн түрэмгийлэлт үзэл санаа, Бадамыг өөрийн
болгох гэсэн бэлгийн дур хүсэл зохиолын үндсэн
зөрчил үүсэх шалтгаан буюу зангилаа хэсэг болсон
байна. Цаашид зохиол өрнөх бүр Доной сэтгэцийн
хөөрлөөрөө, бие махбодийн хэрэгцээнээс үүссэн
түрэмгийллээрээ яахаас ч буцахгүй харгис болж
хувирсан байдаг. Зохиолч ингэж дүрийн зан
чанарын өсөлтийг ухамсаргүйн үйлтэй холбож
бичсэн нь зохиолыг гайхалтай болгожээ. Энэ
бэлгийн дур хүсэл “либидо”13
нь яван явсаар
зохиолын үйл явдлыг өрнүүлэх бас нэг шалтгаан
болж улмаар зохиолын туршид Доной бусад
хүмүүст гаргасан уур цухал, аймшигт үзэл бодлоо
дарахын тулд Бадмааг л бодож, түүн рүү тэмүүлж
өөрийн болгох арга чаргаа хайж шаналж байдаг.
Энэ нь нэг ёсондоо хүний анхдагч зөн билэг болох
бэлгийн зөн билгийн шилжилтээр биологийн
ухамсартаа захирагдаж байгаа хэрэг юм.
Психоанализийн тайлбар ёсоор хүн бол
биологийн тасралтгүй үйл дунд оршиж байдаг нэг
зүйлийн бичил үйлдвэр юм. Энэ үйлдвэр асар их
эрчим хүч ялгаруулж байдаг бөгөөд тэр эрчим хүч
нь хуримтлагдаад ирэхээрээ илүүднэ гэж байдаг
ба илүүдсэн энергээ тайлах, саармагжуулах
шаардлага зүй ёсоор гардаг байна. Үүнийг
сублимаци гэх ба гарах арга нь нэгт секс, хоёрт
урлаг юм гэжээ.14
Хөх Доной болон түүний аав
байгалиас арай илүү эрчим хүч өвлөж авсан,
өөрсдийгөө ухамсаргүйгээр онцгой хүмүүс гэж
бодох, тунхаглах, дуртай байгаа нь илүүдэл
энергээ хуурамчаар тайлж байгаа нэг арга гэж
үзэж болох талтай. Тэгэхээр Доной илүүдэл
энергээ гадагшлуулах маягаар Бадамыг зөвхөн
өвөртөө оруулахын тулд муу арга чарга хийгээд
байгаа болохоос биш хүн ёсны үнэн сэтгэлээр
хайрлаж дурласан зүйл огт биш.
Биологийн шинж давамгайлаад ирэхээр
хүний анхдагч шинж болох амьтны шинж илэрч
байдаг гэдгийг психоанализид тэмдэглэдэг. Энэ
ухамсар өөрөөр хэлбэл амьтны инстинкт /шунах,
12 Мягмар.О нар, 2000,16-р тал
13 Фрейд.З, 1999, 23-р тал
14 Энхбаяр.С, 2004, 89-р тал

42. 39АРГАЗҮЙЧ БИЧИЖ БАЙНА
хүсэх гэсэн биологийн ухамсартаа захирагдсан/
үйлчилж буй тохиолдолд ёс зүй, ёс суртахууны гэх
мэт хоёрдогч ухамсар үйлчилдэггүй байна. Харлаг
Доной хүсэл тачаалынх нь мөрөөдөл болсон Бадамын
нөхрийг мөн л харааж амийг нь авсан мөртлөө өнчирч
хоцорсон хүүхдийг нь хэлгүй болгож, эхнэрийг нь
оролдоод,сэтгэл санааны айдаст автуулж, эзэнгүй
болсон гэр оронд нь хараал, харууслын салхи
жаварлуулж байгаагаар бичсэнээр хүнлэг хүн ёсыг
араатны зэрлэг араншинтай сөргөлдүүлэн тавихын
зэрэгцээ хүн ёс зүйгээ гээж байгааг үзүүлжээ. Энэ
мэтээр ёс жудгаа огоорч байнаа гэж эргэцүүлэхгүй бол
араатнаас ялгаагүй тодруулбал түүнээс ч дор аюултай
юм байна гэдгийг уншигчдад сануулаад байх шиг.
З.Фройдийн үзсэнээр хүний үйл ажиллагаа
ухамсартай, ухамсаргүй, далд ухамсар 3 чиглэлтэй
байна гээд аливаа хүний биологийн төрөлх ухамсар
нь хүний үйл ажиллагааны маш олон тохиолдолд
шийдвэрлэх үүрэгтэй оролцдог гэдгийг олон жишээ
баримтаар баталсан байдаг. Тухайн тохиолдол, тухайн
үйл явцад аль ухамсар нь голлох байр суурьтай
оролцох вэ? гэдэг нь тухайн хүний сэтгэцийн онцлог,
сэтгэлзүйн орчин, хувь хүний хүмүүжил, биологийн
дадал заншил зэргээс шалтгаалдаг байна.15
Энэ
гаргалгаанаас дүрийг задлан шинжлэн үзвэл гол
дүрийн удам угсаа, эцэг өвгийн амьдарч байсан
түүхийг ярьж буй Донойн эцгийн яриа16
, эцгийн
генетикийн хүчин зүйл, удамшил нөлөө, хүнд дорд
үзэгдэж доромжлуулсныхаа хэрээр хүнийг үзэн ядаж,
хараал хийж сэтгэл нь ханадаг сэтгэцийн онцлог
зэргээс шалтгаалж байгаа ухамсрын өөрчлөлтүүд
ажиглагдаж байна.
Доной аймшигт хэрэг хийх бүрдээ сэтгэл нь
ханаж “ Би хуучнаараа байсан бол хэн ч намайг
тоохгүй. Одоо тэгвэл яаж байна. Айлд ороход худлаа
ч гэсэн хөл хөөрцөг болж байна....Энэ хувь тавилан
надад болоо юм биш үү” гэж дотроо хөөрч байдаг.
Америкийн сэтгэл зүйч К.Юнг “Сэтгэл ханамж бол
хүний үйл ажиллагааны идэвх, зорилго чиглэл, зохион
байгуулалтын гол хүчин зүйл мөн” гэж тодорхойлсон
байдаг. Донойн “ Би бүгдийн дээр” гэсэн үзэл нь
түүний сэтгэлийг тайвшруулж , “би л болж байвал
бусад хүн юу ч биш” гэсэн бодол түүний амьдралыг
“утга учир”-тай болгож байна. Энэ ч зохиолын үндсэн
өгүүлэмжийн гол ноён нуруу болсноороо онцлогтой.
Зохиолын үйл явдлын өгүүлэмж нь гол дүрийн
сэтгэлзүйн өнгө аясаар тодрох ба “ямар аймшиггүй
амьтад миний өвөлжөө рүү адуугаа оруулдаг байна
аа, намайг мэдсээр ингэдэг нь шууд доромжилж
байгаа хэрэг”, “мөрөөрөө явж байхад мөр хөндөлсөөд
байвал мөргөөд өгнө шүү”, “үхлийн шороо дөрөөнийх
нь дор, тулганых нь дор пурхийж байгаа нь тэр дээ
гээд нүд нь гялалзаж“, “эд өөрсдөө өдчихөөд, том ам
гаргачхаад сүүлдээ ийм болчихдог юм шүү дээ”, хүн
байж тогтохын аргагүй эвхрэн ёолж гаслах, нөжирсөн
цусаар огиулан бөөлжиж байхад тэгнээ тэр, элгэндээ
хүрч байна гээд хээв нэг сууж” гэх мэт дүрийн дотоод
яриагаар ихэвчлэн зохиомжилсон байх нь дүрийн
15 Энхбаяр.С, 2004, 88-р тал
16 “Хөх жавар” 2008, 23,24-р тал
сэтгэц, сэтгэлзүйг тодруулахад оновчтой шийдэл болж
өгсөн нь харагдаж байна.
Донойн сэтгэцийн онцлогийг тодруулах бас
нэг зүйл бол бусад хүнтэй харилцахдаа үргэлжид
хараал хэлж, уурлаж бухимдаж, хашхичиж ярьж
байгаа байдлаар бичсэн явдал. Доной энэ зохиолд
нэг ч зөөлөн өнгө аястай үг хэлэх байтугай жирийн,
энгийн харьцаж харагдахгүй байгаа юм. Энэ нь ч
уншигчдын сэтгэлийн айдаст автуулах гол хүч болж
байна. Муу ёрыг урин дуудаж ирүүлэх муу энерги
шингээсэн хатуу хахир, ёр ёрлосон ийм үгийг хэлдэг
хүнийг монголчууд “хар амтай”, “хараалч” хэмээн
тийм хүнээс айн болгоомжлон харилцахыг ч үл хүсдэг
билээ. Сэтгэл судлалын шинжлэх ухаанд уурлаж
бухимдах, хашхирах, хараал хэлэх, худлаа ярих
зэргийг үл ханасан хүсэл тэмүүлэл түүнээс үүдэн
гарах эрчим хүчний илүүдлээ хураамчаар тайлж
байгаа хэрэг гэж үздэг юм байна.17
Эдгээр үйлдлийг
ч биологийг ухамсрын илрэл, либидогийн түлхээс гэж
үздэг байна. Үнэхээр ч Доной 44 хар тэнгэрийн хүчийг
аваагүй байхдаа ч тэр, авсан хойноо ч тэр өөрийн
шуналт бодол хүсэл тэмүүлэлдээ үл ханасан сэтгэл
зүйн онцлог олонтоо илэрдэг.
Хүний төрөлхийн биологийн шинж бол айдаст
автах явдал. Доной, хүний дор орчихвий, хүн бүхэнд
дорд үзэгдсэн мэт болох вий гэсэн айдастаа автагдаж,
тэрхүү айдас нь явсаар бусдыг айлгах айдас болж,
улмаар аймшигт аллагыг үйлдэж байна. Айдастаа
автсан үйлдлүүд нь Донойн төрөлхийн араншинг
тодруулсан гэж үзэж болно. Зохиолч зохиолдоо хүн
гэдэг амьтан бол язгуураасаа булаалцалдан тэмцэлдэгч
гэсэн ойлголтыг биологийн ухамсартай холбон дүрдээ
шингээснээрээ тэрхүү дүрийн төрөлхийн шинж
төрхийг нээж өгчээ.
Хүний сэтгэл зүйн бас нэг шинж бол ямар нэгэн зүйл
дутагдсанаас хүний хүсэл мөрөөдөл хязгааргүйгээр
төрдөг явдал юм. Хүн хүслээ биелүүлэхийн тулд ямар
нэг зүйл дутагдаж байвч улам шунан хүсдэг сэтгэл
зүйн онцлог Донойн дүрд тод илэрдэг.
Дүрийн сэтгэлзүйн шинжийг тодруулж байгаа
нэг өвөрмөц зохиомж бол иррациональ ухамсраар
дамжигдан илэрч байгаа зөн совингийн тухай өгүүлсэн
хэсэг. Үзэгдэл юмсыг харах, сонсох, үнэрлэх, амтлах,
хүрэлцэх хэмээгдэх 5 мэдрэхүйгээр танин мэдэрч,
ухаарч сэхээрдэг гэдэг ойлголт бидэнд байдаг. Энэ
хэвшмэл ойлголтоос илүү нарийн нууцлаг, сэрэл
мэдрэмж, далд харилцаа байдаг. Тэр бол зөн совин.
Далд оршигч нууцыг зөвхөн зөн совингоор мэдэрдэг.
Энэ совин бол урлаг, уран зохиолыг бүтээгч далд хүч.18
Энэ зохиол хүний төрөлхийн араншинг тодруулсан зөн
совингийн оролцоотойгоор бүтээгдсэнээрээ онцлог
болсон. Ингэхдээ Бадамын хүүгийн дүр дээр илэрч
байгаа нь сонирхолтой. Хүү Донойг гэртээ ороод
ирэхэд нь шууд л “ миний аавыг алсан мангас....” гэж
хашхирдаг. Доной хүүхдээс: -Чамд намайг мангас гэж
хэн хэлсэн?
Хэн ч хэлээгүй.
17 Фрейд.З,1999,36-р тал
18 Батбаяр.Д, 2007,76-р тал

43. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
40
АРГАЗҮЙЧБИЧИЖБАЙНА
Өөрөө зохиосон уу?
Үгүй гэсэн харилцан ярианаас хүү хар
зөнгөөрөө хэлж байгаа нь тодрох ба ухамсраас
ангид ухамсаргүй бодлын илрэл болох зөн совин,
ёр билгэ зэрэг иррациональ шинжийг илтгэсэн
дүр, дүрслэл, бүтээснээрээ гайхалтай болжээ.
Сэтгэл зүйн зөн совин, уран сайхны үнэтэй үйлс
болох тухайн зохиолын бүтэц, байгууламжийн
нарийн түвэгтэй олон асуудлуудыг амжилттай
шийдвэрлэхэд, дүрийн сэтгэлзүйн онцлогийг
тодруулахад19
тус болж байна.
Зохиол бүтээлийг бүтээх олон арга дотроос
хэн бүхний түгээмэл хэрэглэдэг арга бол дүрийн
араншин төрх, бодол санааг илрүүлэх арга буюу
хүнийг нээх арга юм. Дүрийг бүтээх үйл явц
түүний нэрнээс эхэлдэг. Зохиолын баатрын нэр
зохиолчийн бодсон дүр төрхөд тохирсон байдаг.
Хөх Доной, харлаг Доной, хөх цавьт, Бадам гэсэн
нэр баатрыг тодорхойлох хамгийн энгийн хэлбэр
юм. Аливаа нэр дүрийг амилуулж, бие даасан
бодгаль шинжтэй болгодог.20
Дүрийн шинжийг тодруулахдаа бусад эд
зүйлсийн уялдаа холбоог тусган, ихэд сонирхолтой
дүрсэлсэн. Тухайлбал: -“хонь нь хүртэл хар
голдуу өнгөтэй, холоос харахад хоттой хонь
нь харлаж харагддаг, морь нь шарваа шарга /
их ташуурдахаар морь шарвадаг/ гэсэн байна.
Мөн түүний төрх байдлыг “тачаадан хилэгнэж”,
“тачаадан хорсч зогсох” гэх юм уу, хүмүүсийн
зовж шаналж байгааг хараад “ хөх инээд” нь хүрсэн
гэсэн үг хэллэгүүд зохиолд их давтагдах бөгөөд
энэ нь түүний сэтгэцийн өвөрмөц төрх болох уур
хилэн ихтэй, атаа жөтөөгөөр шатаж явдаг гэдгийг
илэрхийлсэн дүрслэлүүд юм.
Аавтайгаа уулзсанаас хойш хар дарж
зүүдэлдэг. Жирийн хүний нүдэнд үзэгддэг юм
янз бүрийн амьтан болж харагдан, хөдөлгөөнд
орж байгаа мэтээр өөрт санагдаж байгаа мэтээр
дүрсэлсэн нь далд ертөнцийн ид шид нь хүний
сэтгэхүйд бууж, нүдний хараанд хүртэл өөрчлөлт
өгч байгаа сэтгэл зүйн өөрчлөлтийг тусган
харуулж байна. Энэ бүхэн нь хэн ч тайлахын
аргагүй иррациональ шинжтэй ухамсаргүйн үйл
ажиллагааны нөлөө, илрэл төдийгүй дүрийн
сэтгэлзүйг нээхийг зорьсон дүрслэлүүд юм.
Мөн ер бусын ид шидийг олсны дараа “ бүх юм
жижигхэн харагдаж, нясалсан чулуу нь хүртэл хол
тусаад”, “бух ч өргөмөөр санагдан, өөрийгөө залуу
болсон мэт бодоод /энэ хэсэгт дүрийн сэтгэл зүйн
шинж илэрч байна/ толинд харахад харин ч үрчлээ
нэмэгдсэн, үлхийтэй уруул нь илүүрдчихсэн мэт
гөлийж хавагнасан, доод уруул нь унжчихсан,
сэгсгэр үс нь азарганых шиг” гэж гадаад төрх
байдлаар дотоод санаагий нь шууд тодруулж,
нүдэнд харагдтал дүрсэлжээ. Тэгээд өөрийгөө
хараад толио чулуудсан гэж бичсэнээс зохиолч
зориуд дүрийн шинж байдлыг ялгаруулахын тулд
үзэшгүй муухай гадаад төрхийг нь өөрийнхөө
хүчинд эрэмшиж хөөрцөглөсөн дотоод яриатай
нь харшуулж, өгүүлэгчийн зүгээс дүрээ ёгтлон
19 Уоррен.1998,134-р тал
20 Уоррен.1998, 293-р тал
егөөдөх өнгө аясаар өөрөө өөртэйгээ зөрчилдөж
байгаа мэтээр зохиомжилсон нь дүрийн уран
сайхны болоод сэтгэл зүйн онцлогийг нээн
тодруулсан оновчтой дүрслэл болж чадсан байна.
Нүүр царайны ямар нэг онцлог өөрчлөлт,
хэвшсэн хөдөлгөөн, хэлэх дуртай хэллэг зэрэг нь
тухайн хүний сэтгэхүйн онцлогийг тодорхойлдог
болохыг дээрх дүрслэлүүд баталж байна.
Донойн зан төрх үндсэндээ ер бусын
хэтрүүлэгтэйгээр дүрслэгдсэн нь онцлог байна.
“Донойг шоолж инээлдэх нь өвлийн илч муутай
нарыг сэнсрүүлэх шиг”, “ хайлсан лаа шиг урсах
хүйтэн хөлсөө арчих”, “Донойн цус гүйсэн бөлтгөр
улаан нүд хавийн уул, хадыг ч исгэчих шахам
сэлэмдэнэ”, “охиныхоо нуруун дээр чөдрөөр
татаад авахад охины бахардан уйлж чарлах
дуунаас нар ч далдирах шиг” гэсэн дүрслэлүүд,
мөн түүний эхнэр нь Донойгоос болж ууртай, үзэн
ядамтгай болсон сэтгэлийн хувирлыг “гэзгэнд нь
цагаан үс уначихсан, сэтгэл түгшин уймрахад
хаврын хөх шуурга сэтгэлийнх нь дотуур нүүр
нүдгүй шавхуурдаж, өлөн чоно адил улин исгэрч
байна” гэж дүрсэлснээс хараалч Донойн дүрийг
тодруулаад зогсохгүй түүний дэргэд байгаа
хүмүүсийн сэтгэл зүйн өөрчлөлтийг хүртэл
илэрхийлжээ. Хүний сэтгэлийн дотоод хямралыг
үүнээс өөр яаж дүрслэх билээ, хүний сэтгэлийг энэ
ертөнцийн хамгийн хүчтэй зүйл болох байгалийн
үзэгдлээс өөр юутай зүйрлэх билээ.
Хараалч Донойгоос болоод 20-иод жил
ханилсан эхнэр нь хүртэл амиа хорлохоос өөр
аргагүй байдалд орж, охин нь муу муухай бүхний
гэрчлэгч болж үлдье хэмээн нүүр нүдээ түлж,
сохрон уул хадаар тэнэж хүний биш араатны
амьдралаар амьдрахаар шийдэж байна. “Тэнгэрээс
хүч авч байгаа хүн” гэж өөртөө итгэсэн Доной
өөрийнхөө муу үйлдлийг харж чадаагүй тийм чиг
муйхар хүн биш гэдгийг зохиолын туйл хэсэгт
охин нь хэний охин болохыг, нутаг нугынхан
бүгд хараалч гэж айж эмээж харьцахгүй болсныг,
хэдэн жил амьдарсан эхнэр нь сэтгэл нь гундсаныг
хараад агуу их чадал удамшуулсан аавдаа
баярлах ч шиг, урьдынхаараа хар мөргүй амьдрах
гэсэн хоёр бодлын дунд эргэцүүлж байгаагаас
харж болно. Гэвч түүний ясны атаач, өсөрхөг
сэтгэл ямар ч эерүү зөөлнийг хүлээн зөвшөөрөх
тэнхэлгүй болж, хүний дээр гарсандаа хэзээ ч
амсаагүй жаргалыг эдэлж, цэнгэл таашаалыг
амсдаг. Донойн сэтгэлийн өнгө төрхийг илэрхийлж
байгаа зүйл бол зохиогч түүний нүдийг, нүдний
харцыг их мэдэрч, бас судалж бичсэн явдал.
Түүний дотоод ертөнцийг нээх түлхүүр бол нүд.
Зохиолд “цус гүйсэн бөлтгөр нүд”, “хүүг могой
ангуучлан үүгээр түүгээр гулсах агшных шиг
хүйтэн нүдээр гүйлгэн харах”, “түүний нүд хадны
завсраар цухуйж байгаа могойн гүрвэлийнх шиг
харагдана” гэж ихэвчлэн хүйтэн амьтан могойны
нүд, хөдөлгөөнтэй адилтгасан, мөн эцгийг нь
хүртэл “могой шиг нүдээ хэд хэд эргэлдүүлэхэд”,
“ухархайд нь шувуу өндөглөхөөр болжээ”
гэсэн мөртлөө дом шившлэг хийх үедээ нүд нь
гялалзаад өвчнөө тоохоо больсон гэж дүрсэлжээ.
Парапсихологид хүний сэтгэлийн энергийг

44. 41АРГАЗҮЙЧ БИЧИЖ БАЙНА
дамжуулдаг зүйл бол нүд, гарын алга, хөлийн алга
гэсэн байна. Зохиолд эцэг нь Донойд “бүх зүйл хоёр
гарын алганд чинь ороод ирнэ” гэж хэлдгээс зохиолч
уг зохиолыг нэлээд судалж байж бичсэн нь харагдаж
байна. Мөн Донойн эцгийнх нь тарнийн шидийг дуудаж
байгаа байдал, зан үйл, Донойн хийж байгаа элдэв
үйлүүд /”хараал зүхлийн үед зан үйлийн утга бүхий
тусгай дохио зангаа заавал дагалддаг”21
, тачаадан
хорсохдоо хэлдэг үг, тарнийн ид шидийг бар цагаар
дамжуулах ёсон, хараал хүрсэн хүний эмзэглэмээр
төрх байдал зэргийг судалж бичсэн нь зохиолын
дүрийг амьд болгон илэрхийлэхэд чухал зүйл болсон
бололтой.
Зохиолчийн бүтээсэн дүрүүдийн сэтгэл санаа,
бодол, үг яриа, хувцас хунар, үйл хөдлөлийн заагууд
тод ялгарч харагддаг ба хүний бодол санаа, сэрэл
мэдрэмж, сэтгэлийн хөдөлгөөн, үг яриа, дохио
зангаа, харц зэргээр баатрынхаа сэтгэлийн ертөнцийг
илрүүлэн нээж гаргана гэдэг нь зохиолчоос төдийчинээ
бодол ухаан, сэрэл мэдрэмж, сэтгэлийн хөдөлгөөн
илэрнэ гэсэн үг. Уншигчдад зохиолыг унших бүр Доной
яах бол, хүнийг дахиж хорлож чадахгүй байлгүй дээ
гэсэн сэтгэлийн шаналгаа өөрийн эрхгүй төрж байдаг.
Шаналал гэгч сэтгэлийг ариусган тунгалагшуулагч.
Үзэгч уншигчийг зохиол бүтээлээрээ шаналган зовоож
байж сэтгэлийг нь тунгалаг болгоно.22
Үнэхээр ч сэтгэл
зүйг удирдах замаар үйл явдлыг хурцдуулж, хүний
сэтгэлийн сүүдэртэй талыг сэтгэл зүрхэнд нөлөөлтөл
бичсэн гайхамшигтай зохиол болжээ.
Зохиолын баатруудын зан төрх, үзэл бодлын
зөрчлөөр зохиолын үйл явдлыг бүтээн тэр үйл явдалд
хэрхэн яаж оролцож байгаагаар нь баатрын зан
араншин тодордог. Зохиолд хэдий чинээ хурц зөрчил
байна, уншигч төдий чинээ сэтгэл санаа, оюун ухааны
цэнгэлийг амсдаг. “Хөх жавар” туужийн үйл явдал
уянгалаг байдлаар өрнөдөггүй, харин хурц ээдрээтэй,
уншигчийн сонирхлыг татахуйц байгаа нь гол дүр
Доной болон түүнийг тойрсон “хүн сэтгэл” сайтай
хүмүүсийн хоорондох зөрчилт системтэй холбоотой
юм.
Эдгээр дүрүүдийн сэтгэлзүйн өөрчлөлт зохиолын
санаанд гүнзгий нөлөөлөхүйц урлан бүтээгдсэнээрээ
онцлог.
Доной болон бусад дүрүүдийн хоорондох үл
эвлэрэх зөрчил нь зохиолын эмгэнэлийг үүсгэж
байгаа бөгөөд энэ нь дүр бүрийн сэтгэлзүйн шинжээр
тодорч байна. Эмгэнэлийн зөрчил нь олон янзын
шалтгаанаас үүсэх боловч23
энэ туужид гол баатрын
сэтгэлийн хорлонт шуналт хүсэл, хүний дор орохгүй
гэсэн аймшигтай эндүүрэл нь жирийн хүмүүсийн
бодит байдалтай зөрчилдөж зохиолын зөрчлийг
үүсгэж, эмгэнэлт шинжийг тодруулж байна. Алдахын
шалтгаан олсон өдрийнх нь маргаашнаас л эхэлдэг24
-ийн адил “Үхэр бид хоёр ялгаагүй байсан үе бий” гэж
хэлж байсан Доной далдын хүчтэй болсон цагаасаа
эхлээд элдэв зөрчилд орж өөрийгөө болон амьдралаа
алддаг.
21 Дулам.С, 2009,125-р тал
22 Батбаяр.Д, 2007, 78-р тал
23 Галбаяр.Г, 2007,12-р тал
24 Батбаяр.Д,2007,12-р тал
Эрүүл саруул бие хүний гол шинж бол зан үйлийн
эвдрэл гажилтанд хүрэхгүйгээр зөрчил түгшүүрээ
тайлж, учрыг олдог чадвартай байх явдал.25
Донойд
тийм чадвар байсангүй түүнтэй хамгийн ойр амьдарч
байсан түүний эхнэр, охин хоёрт ч мөн адил. Энэ хоёр
дүрийг эрүүл бус болгосон хүн бол Доной. Энэ бол
зохиолын зөрчил, дүрүүдийн зан суртахууны зөрчил.
Дунгаамаагийн дүр бол хамгийн эмгэнэлтэй,
өрөвдөлтэй дүр. Хамгийн сайхан сэтгэлтэй. Эцгийнхээ
муу бүхнийг сонсч байгаа ч, мөн өөрийгөө өөр хүний
хүүхэд гэдгийг мэдсэн ч Донойг “өөдгүй ч гэсэн намайг
хүн болгосон”, “аавыг арай хэтрүүлчихвий дээ” гэж
хэлдгээс хүний сэтгэлийн хамгийн дээд чанар болох
нинжин сэтгэлийг шингээн бичжээ. Гэвч хамгийн
сайхан дүр нь хамгийн гутамшигт байдалд орж, амьдын
тамыг эдэлж байгаагаар зохиомжилсноос харахад
эмгэнэлт зохиолын үндсэн зөрчлийг хурцдуулж
бичдэг аргыг хэрэглэсэн болох нь тодорхой харагдаж
байгаа юм. Хайртай залууг нь аав нь харааж амийг нь
егүүтгэснээс хойш Донойг үзэн ядаж, сэтгэлийн гүн
зөрчилд орж, нүүр нүдээ түлдэг. Улмаар эцгийнхээ
муу муухай бүхнийг үргэлж харж жигшиж яваг
хэмээн уул хадаар тэнэж явдаг амь голтой амьтан
болж хувирна. Энэ дүр уншигчаас эмгэнэн гашуудах
өнгө аясыг өөрийн эрхгүй төрүүлж байдаг бөгөөд
тэрхүү харуусал гунигийн өнгийг Донойн охин дээр
төвлөрүүлж зангидаж өгч байгаа нь гайхамшигтай
тайлал болсон юм.
Өөр нэг сэтгэл зүйн зөрчлийг үүсгэж байгаа
дүр сайхан бүсгүй Бадамаа, түүний нөхөр Намжил.
Намжилын сайхан сэтгэлтэй, олон түмэнд буянаа
хайрлаж байдагт нь жөтөөрхөж, хараал жатгын
хүчээр амийг нь хорлож, түүний эхнэр Бадамыг
өвөртөө оруулахын тулд өөрийн “аймшигт сүр хүчээ”
хүчээр тулган дарамталж, сэтгэл зүйн гүн дарамтад
оруулж байгаа байдлаар дүрүүд зөрчилдөж байна.
Доной Бадам хоёрын зөрчил бол үлэмжийн гайхамшиг
хийгээд ер бусын гутамшиг хоёрын зөрчил.
Бадамын дүрийг тодруулахдаа далд ухамсрын
нэгэн илрэл болох зүүдний зохиомжийг ашигласан нь
дүрийн сэтгэл зүйн дотоод ертөнцийг нээхэд оновчтой
болжээ. Бадам хорт могой залгихын даваан дээр
сэрж, зүүдээ сайн хүнээр тайлуулж байгаа зан үйлээр
Бадамын Донойгоос айсан сэтгэлийн шаналал, эмзэг
талыг харуулсан. Үнэхээр зүүдний зөн совингоор үйл
явдал цааш өрнөж Донойд өврөө бузарлуулсангүй,
хүүгээ ч аварч байна. Аргаа барсан Бадамаад үг
хэлээр ойлголцох ухаан тус болсонгүй, харин арга
чарга, хариулга тус болдог. Ер нь зохиолын зохиомжид
зүүд, зөн совингоос гадна зүүд тайлах ёсон, хариулга
хийх ёсон, монголчуудын зан үйлийн шинжтэй сүшиг
бишрэлийг оновчтой шигтгэж, дүрүүдийнхээ хямрал,
түгшүүр, шаналалыг тодруулсан байдаг. Тухайлбал:-
Донойгийн амиа хичээсэн зангаас болж хүн ирэхээ
больсонд Хажидын цай даргилахыг хүлээж байгаа
байдлаар түүний сэтгэлийн цөхрөлийг харуулсан
байхад Донойгийн бэлгийн тачаалдаа автсан байдлаас
айсан Бадам усан дээр сүү дусааж “далдуур, далдуур”
хэмээн аюулыг зайлуулах дом хийж байх жишээтэй.
25 Нацагдолгор.Ц нар, 2005,15-р тал

45. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
42
АРГАЗҮЙЧБИЧИЖБАЙНА
“Монголчууд үгийн хүчийг мэдэрдэг, хэрэглэдэг
болох нь онцгой. Ерөөлөөр санасан зорьсондоо
хүрч, магтаалаар эрч эрчмийг нэмэгдүүлж,
даллагаар сайн сайхныг заллан ирүүлж, сангаар
эерэг хүчийг оргилуулж, цацлын үгээр цаглашгүй
ивээлийг ивээж, мялаалгаар өнө мөнхийн шинийг
бататгаж, даатгалаар хамаг аюулыг зайлуулж,
шившлэгээр шидийг бүтээж, хариулгаар хар
санааг няцаадаг байв.”26
Зохиолын баатруудаас сэтгэл нь хамгийн их
түгшүүрлэсэн дүр бол Хажид, Бадам нар. Сэтгэл
судлалд заналхийллийн эсрэг илэрч буй сэтгэл
хөдлөлийг буюу аюулыг ухааран ойлгохыг түгшүүр
гэнэ.27
Хажид Бадам нар бусад дүрийг бодвол
Донойг хамгийн ихээр ойлгож байсан учраас аюул
занал дүүрэн “хорвоогийн өмнө ганцаардаж”,
туслалцаа дэмжлэггүй байгаагаа мэдэрснээс болж
сэтгэл нь түгшүүрлэдэг. Энэ түгшүүр нь цаашлаад
неврозын шалтгаан болж Хажид нь амиа хорлож,
Бадам нь сэтгэл зүйн мухардалд ордог.
Янз бүрийн зөрчлийн улмаас үүссэн сэтгэцийн
эмгэг шинжүүд Донойд илрэх бөгөөд энэ эмгэг
нь улам даамжирсаар хэзээ ч сэргээгдэхээргүй
нөхцөл байдалд хүргэж, өрөөлийн амийг авч,
өөрийнхөө ч амийг алдаж байна. Сэтгэц задлалын
онолын үүднээс хүний сэтгэл зүйн эмгэг шинжийг
төрүүлж буй зөрчлүүд ухамсарлагддаггүй бөгөөд
яагаад ийм шинж тэмдгүүд илэрч байна вэ гэдгийг
хүн өөрөө мэддэггүй эцэстэй хэлмэгдсээр байдаг
гэж үздэг байна.28
Дүгнэлт
• Зохиолын гүн рүү уншигчийг урин дуудах
гол зүйл нь дүр, дүрийн сэтгэл зүйн өөрчлөлт
юм. Уншигчаас эргэцүүлэн тунгаасан, шүүн
бодохыг уриалсан шинжтэй байгаа нь дүрийн
сэтгэл зүйн үндэстэй холбоотой юм.
• Зохиолч юмс үзэгдэлд шүүмжлэлтэй
хандахаасаа илүү хүний зан төрх, сэтгэл
зүйн хувирлыг бодит нөхцөл байдалтай
нь уялдуулан дэлгэн тавихыг чухалчилсан
туурвил зүйн онцлог илэрч байна.
• Зохиолч хүний дотоод ертөнцийг гойд
сайхан шинжлэн дүрсэлсэн нь сэтгэл зүйн
үнэмшилтэй дүрслэлээр ялгарах бөгөөд ийм
дүр бүтээснээрээ уран сайхны онцлогоо
тодотгож байна.
• Зохиолын зөрчил нь дүрийн сэтгэхүйгээр
нээгдэж, тайлагддаг онцлогтой төдийгүй
дүрүүдийн сэтгэхүйн зөрчил дээр эсрэгцүүлж
уран дүрийг бүтээсэн байна. Өөрөөр
хэлбэл зохиолын зөрчил болон эмгэнэлт
шинж нь дүрүүдийн дотоод сэтгэлийн гүнд
байгаагаараа гайхалтай юм.
• Генийн хүчин зүйлээс шалтгаалсан хувь
хүний араншин, төрөлх авир нь эцэстээ оюун
санааны мөхөлд хүргэж байгаа нь дүрийн
зан чанарын өсөлтийг илтгэж байна.
• Далдын хүчний тухай дүрслэхдээ хүний
26 Мөнхбаяр.Ч,2003,127-р тал
27 Мягмар.О, 2003,6-р тал
28 Мягмар.О нар,2000,12-р тал
төрөлх араншин, биологийн шинж төлөв,
иррациональ шинж байдалтай нь холбон
хүн ёсыг дээдлэх утга агуулгыг дэвшүүлэн
тавьснаараа онцлог бүтээл болжээ.
Номзүй
1. Амартүвшин.С. ”Уран зохиол шинжлэлийн
орчин үеийн арга, үзэл баримтлалууд”,
Уб.,2005
2. Байгалсайхан.С. ”Уран дүрийн онолын
лекцүүд”, Уб.,1999
3. Байгалсайхан.С. ”Сүүлийн үеийн зохиолын
хөгжил, үнэлэмж”, Ц.Мөнхийн дэг
сургууль,Уб.,2009
4. Батбаяр.Д. ”Бүтээхүйн зүй тогтол, сайхныг
бүтээх нууц”, Уб.,2007
5. Галбаатар.Д. ”Хүний сэтгэлд хурсан
хөх жаврыг дэлгэж байж л ариусгана”,
Ц.Мөнхийн дэг сургууль, Уб.,2009
6. Дулам.С. ”Монгол бэлгэдэл зүй”, Уб.,2002
7. Дулам.С нар ”Аман зохиолын онол” 1-р
дэвтэр, Уб.,2007
8. МУБИС, ред Ц.Нацагдолгор “Бие хүний
хөгжлийн лекцүүд” Уб.,2000
9. Мягмар.О. ”Сэтгэл судлал” Уб.,2000
10. Мөнхбаяр.Ч. ”Сүлд хийморийн монгол
домын гайхамшиг” Уб.,2003
11. Сэтгэлзүйн боловсрол сэтгүүл, №13,
Уб.,2008
12. Уоррен нар “Утга зохиолын онол” Уб.,1998
13. Фрейд.З. ”Психоанализ” Уб.,1999
14. Цэвээндорж.Д. ”Хөх монголын хөх жавар”,
”Эрин цагийн шүүмж”, Уб.,2009
15. Цэнджав.До. ”Хөх жавар” Уб.,2008
16. Цэвэл.Я. ”Монгол хэлний товч тайлбар
толь” Уб.,1966
17. Энхбаяр.С. ”Уран зохиолын онол” Уб.,2004

46. 43САЙН ТУРШЛАГА
23 ДУГААР СУРГУУЛИЙН МОНГОЛ ХЭЛНИЙ
ЗААХ АРГЫН НЭГДЛИЙН ХАМТ ОЛОН
Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт, МУИС-
ийн клиник профессор, зөвлөх багш, яруу найрагч
Б.Оюунаа, Алтан гадас одонт, МУИС-ийн клиник
профессор, тэргүүлэх багш Ч.Нямсүрэн, БТА
заах аргач багш Б.Алтанцэцэг, үндэсний сургагч,
тэргүүлэх багш Б.Батчимэг, БТА, үндэсний сургагч,
тэргүүлэх багш Б.Болортоль, тэргүүлэх багш
Б.Батжаргал, заах аргач багш Н.Золжаргал, залуу
багш Б.Мөрөндалай, О.Уянга
МОНГОЛ БИЧГИЙН “ХОС УЯНГА”, “УРЛАХУЙ
УХААН” ДУГУЙЛАН 7 ДАХЬ ЖИЛДЭЭ
АМЖИЛТТАЙ ХИЧЭЭЛЛЭЖ БАЙНА.
Монгол хэл, бичиг, уран зохиолын хичээлийн арга
туршлагаа улс, нийслэл, дүүрэгт түгээн дэлгэрүүлсэн
тэргүүний хамт олон.
Н.Золжаргал, О.Дэлгэр багштай “Хос Уянга” дугуйлангийн сурагчдын “Айсуй” уран бичлэгийн үзэсгэлэн.

47. БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
44
САЙНТУРШЛАГА
Нийслэлийн хэмжээнд зохион явуулсан 1000 сурагчийн 8000 цэцэн мэргэн үгийн “Мянган эрдэнийн
судар” бүтээх, баринтаглах үйл ажиллагаанд “Хос Уянга”, “Урлахуй ухаан” дугуйлангийн 18 сурагч
амжилттай оролцлоо.
МОНГОЛ БИЧГИЙН ХИЧЭЭЛЭЭР ХАРАНДААН БОЛОН БИЙРИЙН
ХИЧЭЭНГҮЙ ТИГЭЭС ГАДНА УРАН БИЧЛЭГ ХЭВТ БИЧИГ, ЭВХМЭЛ
БИЧГЭЭР УРЛАСАН СУРАГЧДЫН БҮТЭЭЛЭЭС
“Сарны анд” 11г ангийн сурагч Ханмөрөн,
удирдсан багш Н.Золжаргал
12в ангийн сурагч Г.Сүх-Очир “Эрүүл ба
жаргалан” эвхмэл бичгийн бүтээл.
Удирдсан багш О.Дэлгэр
“12 жил” 12а ангийн сурагч Ц.Анужин,
Г.Батжавхлан, удирдсан багш Б.Батчимэг
Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдрийн баярын
жагсаалд 8в ангий сурагч Н.Азжаргал,
М.Энхжин, Н.Хулан нар 2.5см өндөр, 1.2см
урт “Тусгаар тогтнол шүлгийг бийрээр бичсэн
бүтээлээрээ оролцлоо.

48. 45САЙН ТУРШЛАГА
“Мөнх тэнгэрийн бичиг” үзэсгэлэнд
оролцсон багш нарын бүтээлүүд

49. 46
БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
ЗӨВЛӨМЖ
Бидний амьдарч буй даяаршил, шинжлэх
ухаан, технологийн дэвшлийн эрин үе нь хүн
бүрээс аливааг эргэцүүлэн бодох, шүүн тунгаах,
асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлэх, харилцах,
хамтран ажиллах, түүнчлэн үзэл бодлоо чөлөөтэй
илэрхийлэх зэрэг бүтээлч, бодит чадваруудыг
шаардаж байгаа билээ. Энэхүү хөгжлийн
чиг хандлагад нийцүүлэн Багшийн мэргэжил
дээшлүүлэх институт нь сургуулийн өмнөх болон
бага, дунд боловсролын сургалтын байгууллагын
багш, ажилтны тасралтгүй хөгжлийг дэмжих чиг
үүргийн хүрээнд “Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх
институтийн дүрэм”-ийн 2 дугаар зүйлийн 2.2.17,
Багшлах эрх, мэргэжлийн зэрэг олгох, хасах
журам, Багшаас мэргэжлийн шалгалт авах журам,
БМДИ-ийн захирлын 2016.01.06 ны өдрийн А/03
тушаал, “Багшийн хөгжил” хөтөлбөр 2012.11.22
БСШУ сайдын А/136 тушаал [4] холбогдох тушаал,
журмыг үндэслэн сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын сургалтын байгууллагад
багшлах эрх олгох, сунгах мэргэжлийн шалгалтыг
2014 оноос эхлэн зохион байгуулж байна. Тус
мэргэжлийн шалгалт нь журамд заасны дагуу
боловсрол судлал, сэтгэл судлал, заах арга зүйн
мэдлэг, чадвар шалгах тест, багшийн мэдлэг,
чадвар, хандлагыг илрүүлэх зорилго бүхий эсээ
бичүүлэх гэсэн хоёр үндсэн хэсэгтэй бөгөөд
тестийн шалгалтыг 70, эсээ бичлэгийг 30 оноо
нийт 100 оноогоор дүгнэж байна.
Энэхүү мэргэжлийн шалгалтын эсээ бичихэд
тус дөхөм болох үүднээс “Эсээ гэж юу вэ? түүний
бүтэц, онцлог”-ийн талаар товч ярилцъя.
ЭСЭЭ ГЭЖ ЮУ? “Essays” - латины “эргэцүүлэн
бодох”, франц хэлний “зурах, дүрслэх, оролдох,
туршилт, сорилт” гэсэн үгээс гаралтай бөгөөд
эсээний талаар эрдэмтэн, судлаачид хэрхэн
тодорхойлсныг үзвэл:
• Тодорхой сэдвийг зохиогч хэрхэн бясалган
эргэцүүлэн ямар дүгнэлтэд хүрснийгээ
чөлөөтэйгээр хүүрнэн өгүүлэх богино
хэлбэрийн бичвэр. (Л.Түдэв)
• Би төвт биеэс санаа бодлоо нээн өгүүлэх,
эргэцүүлэн тунгаах, шүүн дүгнэх, магадлан
батлах аргаар бичдэг. (Д.Баттогтох)
• Эсээ бичигч нь сонгож авсан сэдвээ
нийгмийн хурц асуудлыг хөндөхөд чиглүүлж,
түүнийгээ хувийн сэтгэгдэлтэй хослуулж,
бодол эргэцүүллийн маягаар гаргаж хэлнэ.
(Зулькафиль)
• Хувь хүний ертөнцийг үзэх үзэл боловсрол,
оюун сэтгэлгээ, бодол санаа, нэг юм
үзэгдэлд хандах хандлага, тэр хүний ертөнц
би-г илэрхийлэх, нээх шилмэл хэлбэр бол
эсээ юм. (Ц.Өнөрбаян)
Нөгөөтэйгүүр, эсээний үндсэн шинж, мөн
чанарт хамгийн их дөхсөн тодорхойлолт нь “ЭСЭЭ
бол БИ ӨӨРӨӨ юм” гэж тайлбарладаг. Эндээс эсээ
нь хувь хүнд үзэл бодол, чөлөөт сэтгэлгээ, “Би”
гэдэг дотоод ертөнцөө нээх боломжийг олгодог
чөлөөт бичлэгийн төрөл болох нь харагдаж байна.
Эсээгэжюувэ?гэсэнасуултадхариулахынтулд
1580 онд “Essays” (Туршицууд) нэртэй хэвлэгдэн
гарсан францын гүн ухаантан М.Монтений бүтээлд
анхаарлаа хандуулах шаардлагатай ба жинхэнэ
эсээ хэмээх төрөл зүйлийн үндсэн шинжийг бүрэн
төгс агуулсан бүтээлийг бичсэн гэж үздэг бөгөөд
эсээний эцэг гэж нэрлэгдэхэд хүрчээ.
Францын их сэтгэгч Мишель Эйким де
Монтень Тулузын их сургуулиас боловсрол олж,
хууль зүй, гүн ухаан судалдаг байсан бөгөөд
тухайн үедээ хувийн номын сангаараа зартай
байжээ. Номынхоо дунд хамаг л цагаа өнгөрөөдөг
байсан гүн ухаантны бүх мэдлэгийн үндэс нь
“өөрөө өөрийгөө тань” хэмээх эртний суурь
сургаал байсан юм. Тиймээс ч тэрээр ”Миний
номын агуулга тэр чигээрээ би өөрөө” гэж хэлсэн
нь эсээ бүтээл нь өөрийгөө тодорхойлсон хувь
хүний бодрол бясалгал байдаг гэдгийг онцолжээ.
(Г.Аюурзанын орчуулсан М.Монтений “Сонгомол
эсээнүүд” номыг олж үзэхэд илүүдэхгүй бөгөөд
эндээс эсээний суурь ойлголтыг авах болно.)
Эсээг ерөнхийд нь мэргэжлийн эсээ,
сургалтын эсээ гэж хоёр хуваадаг. Мэргэжлийн
эсээг уран сайхны, нийтлэлийн, гүн ухааны, эрдэм
шинжилгээний эсээ гэх мэт ангилж үздэг байна.
Сургалтын эсээ нь мэргэжлийн эсээ бичиж сурах
өмнөтгөл гэж ойлгож болно. Канад, Австрали юм
уу, Америкийн хэлний болоод бусад чиглэлийн
боловсролын байгууллагад эсээ бол танин
мэдэхүйд суурилсан сургалтын нэгэн хэлбэр
болохын хувьд илүү хэрэглэгддэг. Сургалтын
эсээнд хэт философи санаа, уран сайхны сэжим,
ур чадвар шаарддаггүй.
ЭСЭЭНИЙ БҮТЭЦ: Эсээ нь бичих зүйлийнхээ гол
санааг илэрхийлсэн эхлэл, их бие, төгсгөл гэсэн
гурван хэсгээс бүрдэх ба дунджаар 5-6 параграф
буюу цогцолбортой байдаг байна. Мэргэжлийн
эсээг бүтэцлэх буюу хайрцаглах боломжгүй гэж
Эсээ бол
БИ ӨӨРӨӨ
юм
Б.Цасанчимэг (БМДИ-ийн Монгол хэлний сургалт хариуцсан арга зүйч)
Ч.Гажиддулам (БМДИ-ийн Нийгмийн ухааны сургалт хариуцсан арга зүйч)

50. 47ЗӨВЛӨМЖ
үздэг бол, харин сургалтын эсээг тодорхой бүтэцтэй
байхыг санал болгодог ба эсээний хамгийн түгээмэл
бүтэц нь:
Эсээний эхлэл хэсэг
Ерөнхий санаа:
Эсээний товч
агуулга, утга
санааг аль болох
ойлгомжтой,
сонирхол татахуйц
тусгасан суурь
мэдээлэл өгнө.
Хөтөч өгүүлбэр:
Эсээний эхэнд байрлаж,
уг эсээ чухам юуны тухай
өгүүлэх гэж буйг сэдэн
мэдүүлэх зорилготой бөгөөд
эсээний эхлэл цогцолбор
төдийгүй, бүхэл эсээний турш
чиглүүлэгч хөтөч нь болно.
Эсээний үндсэн хэсэг
Толгой өгүүлбэр:
Цогцолборын эхэнд
байрлаж, түүний
мэдээллийн суурь болж,
түлхүүр өгүүлбэрийн
санааг дэмжих өгүүлбэр
Баримт мэдээлэл:
Толгой өгүүлбэрийн
санааг дэмжих баримт
нотолгоо бүхий
өгүүлбэрүүд
Эсээний төгсгөл хэсэг
Дүгнэлт:
Өгүүлж буй зүйлийн
талаар төгс дүр зураг
өгнө. Эсээний турш
хэлэх гэж байсан гол
санааг хураана.
Зохиогчийн санаа:
Уншигчийг дэвшүүлсэн
асуудлын талаар
үргэлжлүүлэн бодох, уг
эсээний талаар дахин нэг
сануулах явдал юм.
Эсээ бичихэд яарахгүй байх, судалгаатай байх,
төөрөхгүй байх, эхлэлтэй байх, төгсгөлтэй байх гэсэн
зарчмыг баримталдаг.
Америк болон Англи, Европын орнуудад
“Боловсролын нээлттэй сургалтын зарчим”
хэрэгжсэнээр эсээний сэдвийг хэд хэдэн хувилбараар
нээлттэй зарлаж, оюутнууд хэдэн долоо хоногийн
турш эсээ бичдэг байна. Энэ нь эсээ бичихэд “Яарахгүй
байх зарчим”-тай холбоотой бөгөөд тодорхой
хугацаанд бичсэнээр эсээ бичигч тухайн сэдвийн
хүрээнд ажиглалт таамаглал хийх, шинэ санаа төрөх,
улмаар төсөөлөн ургуулж бодох, дүн шинжилгээ хийх
зэрэг боломжоор хангагддаг байна. Түүний дараа эсээ
бичихэд харьцангуй амар болно гэсэн санаа юм.
БМДИ-ийн багшлах эрх олгох ба сунгах шалгалтын
эсээний сэдвийг нэг сарын өмнө байгууллагын “itpd.
mn” сайтад байршуулдаг нь үүнтэй холбоотой юм.
Яарахгүй байх нь судалгаатай байх боломжийг
бүрдүүлэх бөгөөд эсээ бичигч тухайн сэдвээр маш
өргөн хүрээнд уншиж судлах шаардлагатай ба
судлахгүйгээр эсээ бичих боломжгүй. М.Монтень
болон Л.Түдэв гуайн эсээ маш нарийн судалгаатай
байдаг. Судалгааны үр дүнд баримт бүрдэнэ. Эсээний
баримтыг шууд ажиглалтын баримт, шууд бус
ажиглалтын баримт гэж хоёр хуваана. Мэдээллийг
харах, сонсох, үнэрлэх, амтлах, хүртэх зэрэг таван
мэдрэхүйн замаар буюу мэдэрч танин мэдэхүйн замаар
олж авсан баримтыг шууд ажиглалтын гэнэ. Харин
хүмүүсийн туршлага, ном зохиол, бичиг баримт зэргээр
дам олж авбал шууд бус ажиглалтын баримт болно.
Эсээ бичигч нь агуулга мөн чанарыг илэрхийлэхүйц
хамгийн сонирхолтой, өгөөжтэй, ач холбогдол бүхий
баримтыг өндөр мэдрэмжээр сонгох хэрэгтэй. Баримт
нь: 1.Сонирхолтой байх 2.Гол санааг тайлбарлахад
зориулагдсан байхад анхаарна. Эсээний гол болон
дэд санаануудыг дэмжин өргөтгөх баримт мэдээллийг
зохион байгуулах хоёр түгээмэл арга байдаг. 1.Цаг
хугацааны дараалал баримтлах 2.Ач холбогдлын
дараалал. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн гол сонирхолтой
чухал баримтаа хаана яаж байрлуулах вэ? гэсэн
санаа юм. Баримт бол баталгаа нотолгоо, нөлөөлөл.
Гайхам баримт жишээ бол эсээний амин сүнс. Баримт
мэдээллээс ангид зохиомж нь уншигчдад нөлөөлөх
боломжгүй юм.
Мэргэжлийн шалгалтын эсээний шалгуурт
“Баримт нотолгоо ашигласан байдал” (0, 1, 2
оноогоор дүгнэнэ.) гэсэн үзүүлэлт бий. Эсээнээс
тухайн хүний мэдлэг, уншсан хүрээ, танин мэдэхүйн
түвшин зэрэг нь харагддаг бөгөөд тухайн шалгалтын
гол зорилго нь ч үүнийг илрүүлэх явдал юм. Багш
нар цахим ертөнцөөс мэдээллээ нэг ижил хайлтын
системээр ижил утгатай түлхүүр үгсийг ашиглан
хайдаг, түүнийгээ шууд ашигладаг ба тухайн сэдвийн
хүрээнд холбогдох ном гарын авлагыг бага судалдаг,
мэдээллийг боловсруулалтгүй ашигладаг, баримт
мэдээлэл нь бичих зорилготой уялдаагүй зэрэг байдал
ажиглагдаж байна.
Маш нарийн судалгаатай бол ерөөс төөрдөггүй,
энэ нь эсээний шалгалтын “агуулга нь сэдэвтэйгээ
тохирсон байдал” (0,0.5,1 оноогоор дүгнэнэ.) гэсэн
шалгуурыг илэрхийлж байгаа юм. Эсээгээ эхэлсэн
л бол яг тодорхой асуудалд төвлөрөх, асуудлынхаа
хүрээнээс халихгүй байх л гэсэн үг. Нэг үгээр бол
хэтэрхий олон асуудал уруу хүрээ хязгааргүй яваад
үндсэн гол шугам буюу улаан шугамаасаа, зорилго,
утга санаанаасаа төөрчихдөг.
Мөн эсээний нэг чухал үзүүлэлт бол эсээ нь хэдэн
үгтэй байх асуудал бөгөөд нийтлэг туршлагаас харахад
1000 ба түүнээс дээш үгтэй байх нь түгээмэл байна.
Эсээ нь хамгийн багадаа 5 параграфтай байх ёстой
бөгөөд сэдвээс хамааран нэг параграф нь 100-200
үгтэй байх гэсэн ерөнхий жишиг байгааг Европын их
дээд сургуулийн элсэлтийн шалгалтын эсээ бичлэгээс
харж болохоор байна. Бид мэргэжлийн шалгалтын
эсээг 250-300 үгэнд багтаан бичүүлж байгаа ба заасан
үгийн тооноос хэтрүүлэх буюу дутааж болохгүй.
Энэ нь аливааг задлан шинжлээд эргүүлэн дүгнэж,
санаагаа товч тодорхой илэрхийлж чадаж байна уу?
гэдгийг шалгаж байгаа хэрэг.
Эхлэлтэй байх, төгсгөлтэй байх зарчим Эхлэл
бол эсээ болон түүний сэдвийн талаарх уншигчийн

51. 48
БАГШИЙНМЭРГЭЖИЛДЭЭШЛҮҮЛЭХИНСТИТУТ
ЗӨВЛӨМЖ
анхны сэтгэгдэл, төсөөлөл юм. Иймд уншигчийн
анхаарал, сонирхлыг татахаар эхлэх хэрэгтэй.
Эсээг хэрхэн эхэлж болох тухайд:
• Түлхүүр өгүүлбэрийнхээ санааг дэлгэрүүлэх
баримтаар эхлэх
• Бичиж байгаа зүйлийнхээ эсрэг санаа юм уу
нөхцөлийг сонгон авах
• Сэдвийнхээ чухал болохыг уншигчид тайлбарлан
эхлэх
• Ямар нэгэн хэрэг явдал, товч түүх ашиглаж
эхлэх
• Асуултаар эхлэх
• Эшлэлээр эхлэх зэрэг аргууд байдаг ч сургалтын
эсээнд хамгийн сайн эхлэл бол асуултаар эхлэх
явдал гэж үздэг.
Эсээг хэрхэн төгсгөж болох тухайд:
• Дүгнэлтээр төгсгөх
• Асуултаар төгсгөх
• Санал ба таамаглал дэвшүүлж төгсгөх зэрэг
арга байдаг.
Мэргэжлийн эсээнд зохиогч санаагаа базаж,
дүгнэж төгсгөдөг. Өөрөөр хэлбэл асуудлыг оюун
дүгнэлтээрээ өөрөө шийдвэрлэдэг. Хамгийн
сонирхолтой төгсгөл нь сургалтын эсээнд санал
болгодог үргэлжлэлтэй мэт санагдах төгсгөл
бөгөөд энэ нь асуултаар буюу асуулт үлдээх
төгсгөл юм. Асуудал үргэлжилнэ. Үргэлжлэхдээ
ямар нэг хэлбэрээр, өөр өнцгөөр үргэлжилнэ.
Уншигч ургуулан бодож өөр өөрийнхөөрөө бодож
төгсгөлд хүргэдэг. Энэ төгсгөл бол сургалтын
эсээний хамгийн түгээмэл хэлбэр юм. Мэргэжлийн
шалгалтын шалгуурт “Эхлэл, гол, төгсгөл хэсгийг
гаргасан байдал”-ыг 0,1,2 оноогоор үнэлэхээр
заасан байна.
Хөтөч өгүүлбэр: Хөтөч өгүүлбэр нь энгийн
нэгэн сэдэв биш, харин уг сэдэв асуудлын талаар
зохиогч юу хэлэхийг хүсэж байгааг илтгэсэн гол
санааны хураангуй илэрхийлэл юм. Энэ нь эсээ
бичих явцад таны хөтөч болж, бичсэнээ бүхэлд нь
хянахад тусална. Өөрөөр хэлбэл хөтөч санаандаа
захирагдаж, түүний дагуу бичнэ гэсэн үг. Хөтөч
санааг хэр сайн тодорхойлно, тэр хэрээр бичихэд
амар болно. Хөтөч санаа тодорхой бус бол юм
юм уруу орж, чухам юу хэлэх гээд байгааг тань
уншигчид мэдэж чадахгүйд хүрнэ.
Хөтөч өгүүлбэрийг бичихдээ дараах түгэээмэл
алдаанаас зайлсхийх хэрэгтэй.
• Ерөнхийлөн тунхаглах
• Хэт өргөн хүрээтэй ерөнхий баримт дурдах
• Хэт явцуу, энгийн болох
• Олон санаа агуулах
Толгой өгүүлбэр: Цогцолборын гол санааг
илтгэнэ. Гол санаагаа олох явдал бичиж байгаа
хүнд хэчнээн чухал байдаг вэ, толгой өгүүлбэр
бол уншигчдад төчнөөн чухал байдаг юм. Энэ нь
гол санаатайгаа ижил утгатай, өдөөх сонирхол
төрлүүлэхүйц байх ёстой. Хэрвээ толгой өгүүлбэр
нь сонирхолгүй байвал баталгаа нотолгооны хэсэг
хэчнээн сайхан байгаад ч нэмэргүй юм байдаг.
Толгой өгүүлбэр нь:
• Цогцолборын гол санааг мэдэгдэнэ.
• Ихэвчлэн эхний 1-2 өгүүлбэр байна.
• Онцлон үзсэн, хураангуй гол санааг илтгэнэ.
• Хуурай биш, амьд сонирхолтой байна.
“Өвөрмөц шинэлэг санаатай эсэх” (0,1,2
оноогоор дүгнэнэ.) гэсэн шалгуур нь эсээний
хамгийн чухал үзүүлэлт юм. Эсээнд “өвөрмөц,
содон сонин, шинэ, даацтай” санаа гаргаж бичих
нь чухал. Зохиолч До.Цэнджав энэ талаар “Маш
өвөрмөцөөр сэтгэж, бүр байшгүйгээр сэтгэж бич.
“Юмыг гурван талаас нь харахад гурван өөр
харагддаг» гэж М.Ганди хэлсэн байдаг. Тэр өөр
өнцгийг харж бич. Манайхан нэг талаас хардаг.
Цасыг яагаад цагаан гэж... Д.Пүрэвдорж гуай «Хар
цас» гэсэн. “За-гийн эсрэг үгүй, үгүй-гийн эсрэг
за” дээр зогсох. Гэхдээ түүнийгээ нотол. Хүний
сэтгэлд шинэ сонин төрөгдөл үүстэл, нээрэн ингэж
сэтгэж болох юм байна шүү гэж зөвшөөртөл,
итгэтэл, үнэмштэл бич. Юмны мөн чанар руу, гүн
рүү нь ор. Эрэл хайгуул хий. Оюун санааныхаа гүн
тийш, хязгааргүй тийш эрэлхийлж бич” ... гэжээ.
Яагаад эсээ гэж?
Эсээ нь хувь хүний мэдлэг, чадвар, хандлагын
илэрхийлэл болж чадна.
Мэдлэг: Эсээнээс тухайн хүний мэдлэг,
уншсан хүрээ, танин мэдэхүйн түвшин зэрэг нь
харагддаг ба эсээний хамгийн гол шалгуур нь
эсээнээс мэдлэг “ханхалж” байх ёстой гэж үздэг.
М.Монтень, Л.Түдэв гуайн эсээнээс маш гүнзгий
мэдлэг харагддаг.
Чадвар: Бичигч сэдвийн хүрээнд шинжлэн
судлах, ажиглан эргэцүүлэх, задлан тайлбарлах,
нэгтгэн дүгнэх, харьцуулан дүгнэх, жиших
зэрэг оюуны үйлийг хэрхэн хийж байгааг харах
боломжтой.
Хандлага: Эсээ бол ерөөс нэгдүгээр биеийн
илэрхийлэл юм. Ардчилал нь иргэдийнхээ үзэл
санааны чөлөөт илэрхийлэл дээр тогтдог. Үзэл
бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж байгаа нь ардчиллын
мөн чанар. Эсээ нь хүн өөрийнхөө бодол санааг
чөлөөтэй илэрхийлэх, түүндээ тулгуурлаад “би”
гэдэг дотоод ертөнцөө нээх боломж гэдэг утгаараа
бидэнд илүү ойр дөхөм байдаг.
Эсээнээс та хэн бэ, та юунд зорьдог, тэмүүлдэг,
ямар үзэл бодолтой, мэргэжлээ юу гэж ойлгож
байна, тухайн асуудлыг аль өнцгөөс яаж харж
байна, үзэл бодол, үнэлэмж хандлага, үнэт зүйл,
эрхэм чанар нь юу байна гэдгийг харах боломжтой.
Эсээ бол БИ ӨӨРӨӨ юм.
Жич: Эсээний бүтэц, онцлогийг тодорхой эсээний
жишээгээр задлан тайлбарласныг “bagsh.itpd.
mn” болон “itpd.mn” гэсэн БМДИ-ийн сайтаас олж
үзээрэй.
Ном зүй:
1. Монгол хэлний эхийн хэв маяг. А.Цог-Очир,
Д.Эрдэнэсан УБ., 2016
2. Эсээ бичихүйн үндэс. Ж.Өнөрбаян, Ц.Батбаатар
УБ., 2006
3. Багш бэлтгэдэг их, дээд сургуулиудын багш
боловсролын стандарт [МУИС 2003, МУБИС
2009]
4. “Багшийн хөгжил” хөтөлбөр 2012.11.22 БШУ-
ны сайдын А/136 тушаал
Танд цаглашгүй сайныг хүсье.