Багшийн хөгжил

1. Багшийн
хөгжил
itpd.mn
2019 оны 2 дугаар улирал
Аяны богц
Монголын сургалтад хүүхдүүдэд ямар зураг зурахыг нь
заадаг бол Японд өөрийн дуртай зургийг нь зуруулдаг
Судалгаа, шинжилгээ
Үнэлгээний ил тод байдал сурлагын ахицад нөлөөлөх нь
Арга зүйч зөвлөж байна
Ахлах ангийн суралцагчдын уншиж ойлгох чадварыг
үнэлэх асуудал
Цаг үе үйл явдал
Боловсролын салбарын онцлох ажлууд
МЭРГЭЖИЛ, АРГА ЗҮЙ, МЭДЭЭЛЛИЙН УЛИРАЛ ТУТМЫН СЭТГҮҮЛ
Туршлага
Хүүхэд байгальд байхдаа хамгийн жаргалтай
11
26
35
50
57
СУРГАЛТ БОЛ БАГШ, СУРАГЧ, ЭЦЭГ
ЭХЧҮҮДИЙН ХАРИЛЦАН ШҮТЭЛЦЭЭТ
ГҮН УХААН
Монгол улсын ардын багш Г.Лхаахүү

2. ГАРЧИГ
2019 оны 2 дугаар улирал
БАГШИЙН ХӨГЖИЛ
СЭТГҮҮЛ
Мэргэжил, арга зүй, мэдээллийн
улирал тутмын сэтгүүл
Ерөнхий зөвлөх: Ж.Болормаа
Редакцийн зөвлөл:
С.Амарсайхан
Д.Даваасүрэн
А.Дүүриймаа
Б.Намсрайдорж
Д.Отгонтуяа Ph.D
Б.Цасанчимэг
С.Чулуунцэцэг
Д.Энхтулга
Д.Энх-Амгалан Ph.D
О.Энхмаа
Дизайнер: Т.Энхтунгалаг
Багшийн мэргэжил
дээшлүүлэх институт эрхлэн
гаргав.
Улаанбаатар хот
2019 он
“Багшийн хөгжил” сэтгүүлийн
шинэ дугаар уншигч багш тантай
золгож байна 3
АЯНЫ БОГЦ
Сургалт бол багш, сурагч,
эцэг эхчүүдийн харилцан
шүтэлцээт гүн ухаан 4
Урсан өнгөрөх цаг хугацаа бүрт
түүх бичигдэн үлддэг 8
Монгол улсын ардын багш
Ү.Маам захиралтай улсын
тэргүүний “Шинэ үе” сургуулийг
онцолж байна 10
Монголын сургалтад хүүхдүүдэд
ямар зураг зурахыг нь заадаг бол
Японд өөрийн дуртай зургийг нь
зуруулдаг 11
Дорнод аймгийн улсын
тэргүүний, лаборатори Хан-Уул
цогцолбор сургуулийн хөгжмийн
боловсролын мэргэжилтэн
Хонжо Азуса 13
Японы сайн дурын гишүүний
Монголд ажилласан туршлагаас15
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ
Ерөнхий боловсролын
түүхийн сургалтын
хөтөлбөрийг музейн
хөтөлбөртэй уялдуулах нь 17
Багш ажлын байрандаа хөгжих
нэгэн боломж 23
Үнэлгээний ил тод байдал
сурлагын ахицад нөлөөлөх нь 26
ТУРШЛАГА
Бага боловсролын “Stem
сургалт”-ын үр нөлөөг
дээшлүүлэх арга туршлага 29
Хүүхэд байгальд байхдаа
хамгийн жаргалтай 35
Бага ангийн сурагчдын зохион
найруулан бичих чадварыг
хөгжүүлэх аргазүй 38
Хэрэглэгдэхүүн сайжруулах
санаа 41
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА
Математикийн хичээлээр
Сурагчдын эдийн засаг,
санхүүгийн мэдлэг чадварыг
хөгжүүлэх асуудалд 46
Ахлах ангийн суралцагчдын
уншиж ойлгох чадварыг үнэлэх
асуудал 50
Нээлттэй цахим сургалт
удирдах системд нөөц
бүрдүүлэх, сургалт зохион
байгуулах боломж 55
ЦАГ ҮЕ ҮЙЛ ЯВДАЛ
Боловсролын салбарын
онцлох ажлууд 57

3. Багшийн хөгжил 3
“БАГШИЙН ХӨГЖИЛ” СЭТГҮҮЛИЙН ШИНЭ ДУГААР УНШИГЧ БАГШ ТАНТАЙ
ЗОЛГОЖ БАЙНА
Манай нийгэм дэлхий
нийтэд нээлттэй
болж, соёл, хэрэглээний чөлөөт
хөгжлийн урсгал, оюун санааны
өөрчлөлт шинэчлэлийн үед
бид амьдарч байгаа билээ.
Боловсролын салбар бол Монгол
хүний хэн байх, Монгол улсыг
ямар улс болохыг тодорхойлдог
БМДИ-ийн захирал Ж.Болормаа
манлайлагч салбар байх учиртай.
Дэлхий нийтийн боловсролын
хөгжлийн чиг хандлага, нийгмийн
болон хүүхдийн хөгжлийн
эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлэн
боловсролын үйлчилгээг
чанартай, хүртээмжтэй хүргэхийн
тулд алс ирээдүйг харж,
нийгмээсээ түрүүлж алхахыг
БАГШ биднээс шаардах болсон.
Тиймээс багш бид сурч мэдэж,
хөгжихийн төлөө зогсолтгүй
тэмүүлэх эрхэм үүрэгтэй билээ.
Багшийн мэргэжил
дээшлүүлэх институт нь
“Багшийн хөгжил” нэртэй
сэтгүүлээ 2013 оноос эхлэн
эрхлэн гаргаж, багш та бүхний
боловсролын салбарын нэгж
хэсэг бүрт хэрэгжүүлж байгаа
тэргүүн туршлага, мэргэжил
нэгтнүүддээ сэдэл санаа өгөх
булангуудыг нийтэлсээр ирсэн.
Өнөөдөр таны гарт дэлгэж
буй шинэхэн дугаар бол тус
сэтгүүлийн 8 дахь хэвлэл
бөгөөд “Аяны богц”, “Судалгаа
шинжилгээ”, “Туршлага”, “Арга
зүйч зөвлөж байна”, “Цаг үеийн
мэдээлэл” гэсэн булангуудаас
бүрдэж байна.
Бид “Багшийн хөгжил”
сэтгүүлдээ та бүхнийхээ
шинийг эрэлхийлсэн, туршиж,
үр дүнгээ тооцсон, бүтээлч
санал, санаачилга бүрийг түгээн
дэлгэрүүлж хамтран ажиллахдаа
хэзээд баяртай байх болно.
Хувь тавилангаараа “Багш”
гэсэн эрхэм хүндтэй мэргэжлийг
сонгон, сэтгэл зүрхээ зориулан
ажиллаж буй багш таны эрдэм
номын үйлс дэлгэрэх болтугай.

4. 4 2019 оны 2 дугаар улирал
“Монгол улсын ардын
багш”, “Цагаан толгойн” хэмээн
алдаршсан Г.Лхаахүү багшийг
“Багшийн хөгжил сэтгүүлийнхээ
хойморт урин, уншигч тантай
уулзуулж байна. 23 жилийн дараа
хуралдсан Багш нарын 7 дугаар
их хурлаар ”Монгол улсын ардын
багш” хэмээх хүндтэй цол хүртсэн
эрхэм багштай “Багшийн хөгжил
хийгээд эцэг эхчүүдийн харилцаа
хандлага” сэдвээр ярилцлаа.
- Танд “Монгол улсын
ардын багш цол хүртсэнд
олон мянган шавь болон нийт
багш нарынхаа нэрийн өмнөөс
халуун баяр хүргэе.
- Баярлалаа.
- Таныг 7 дугаар
анги төгсөөд 16 наснаасаа
эхлэн боловсролын салбарт
ажиллаж, соёлын довтолгоонд
хүртэл оролцож явсан талаарх
сонирхолтой ярилцлагыг уншиж
байсан. Тэгээд тантай ажил
амьдралын тань замналаас
ярилцах юм сан гэж бодож
байлаа. Ярилцах завшаан
олдсонд баяртай байна. Та
өөрийнхөө тухай манай
уншигчдад товч танилцуулна уу?
- Баярлалаа. Өөрийн амьдрал
болоод боловсролын салбарт
хэрхэн хөл тавьсан, 50, 60-аад оны
багш нарын онцлог ажлын арга
барилын талаар телевиз болон
хэд хэдэн хэвлэлд ярилцлага
өгсөн болохоор хүмүүс мэдэж
байгаа байх аа. Аав, ээж минь
ном эрдмийг эрхэмлэдэг гэгээлэг
хүмүүс байлаа. Тэд маань үлгэр
домог ярина, сургаал, зүйр цэцэн
үг их тогтоолгоно. Энэ нь надад
их нөлөөлсөн болов уу. Аливааг
тогтоох, цээжлэх сонирхолтой
болсон байх. Сургуульд ороод
багшийнхаа заасныг ихэд
анхаарна. Багш болж тоглоно.
Багш болох хүсэл дүүрэн явдаг
байв. Түүндээ ч хүрч 7-р анги
төгсөөд хөдөөгийн бригадаас
ажлын гараагаа эхэлж өөрөөсөө
ах, эгч, дүү гээд нас насны
төлөөллүүдэд багшилсан түүхтэй.
Багшаар ажиллаж эхэлснээс
хойно МУБИС-ийг монгол хэл
уран зохиолын ангийг багш
мэргэжлээр дүүргэсэн. Одоо
Монгол улсын боловсролын их
сургуулийн “Багшийн сургууль”-
д зөвлөх багшаар ажиллаж
байна. Багшийн мэргэжилдээ
чин сэтгэлээсээ дурласан хүн
дээ би. Ер нь хүн аливаа ажил,
мэргэжлээ зөв сонгож, дурлаж,
түүндээ эзэн байхын төлөө хичээх
хэрэгтэй гэдгийг хойч үеийнхэнд
хэлэх дуртай. Сонирхож,
дурласан мэргэжлийнхээ утга
учрыг олохын төлөө, тасралтгүй
суралцаж, хөгжих нь маш чухал.
Чиглэл муутайхан явж, нийтийн
дунд хөвөөд байвал тун тусгүй.
Тиймээс эзэмшсэн мэргэжлээ
нарийн судалж, монгол хүний
хэлдгээр “Учрыг нь олж, хужрыг
нь тунгаах”-ын төлөө тэмцэх л
ёстой доо.
Намайг мэргэжилдээ дуртай,
хүүхдэд хайртай, юмны учир
зангилааг олдог болгосон хүмүүс
бол миний багш нар гэж би хэлнэ.
Сайн багш бол хүний олон арван
жилийн цаадахыг харж, хүний
амьдралыг тэр чигт нь хөтөлдөг
юм аа гэдэг үгийг би залуу багш
нарт хэлэх дуртай. Түүнээс гадна
гэр бүлийн хүмүүжил, эцэг
эхийн хандлага багш гэдэг энэ
мэргэжлийг эргэлт буцалтгүй
сонгоход их нөлөөлсөн.
- Таны мэргэжил
сонголтод ээж аавын тань
нөлөөлөл их байсан талаар
СУРГАЛТ БОЛ БАГШ, СУРАГЧ,
ЭЦЭГ ЭХЧҮҮДИЙН ХАРИЛЦАН
ШҮТЭЛЦЭЭТ ГҮН УХААН
АЯНЫ БОГЦ
Г.Лхаахүү
Монгол улсын ардын багш

5. Багшийн хөгжил 5
ярилаа. Ер нь эцэг эх хүүхдэд
хэрхэн нөлөөлж, тусгал нь
болдог гэж та боддог вэ?
- Багшаас гадна эцэг эхийн
нөлөөлөл хүүхдийн амьдралын
толь нь болдог. Эцэг эхчүүд
хүүхдийнхээ амьдралын
толь гэдэг тун гүн агуулгыг
илэрхийлнэ. Эцэг эхчүүдийн гэр
доторх харилцаа, амьдрал ахуйдаа
хандах хандлага, нийгмийн дотор
биеэ авч яваа байдал нь хүүхдийн
суурь хүмүүжил, төлөвшлийг
бий болгодог. Тиймээс багш
эцэг эхчүүд хүүхдийн сурч,
боловсорч, төлөвшихөд нэг хүн
шиг л хандах ёстой гэсэн санаа
юм даа. Залуу ээж аавууд багштай
хамтран ажиллаж, холбоотой
байх хэрэгтэй. Хүүхэдтэйгээ
ажиллаж байгаа арга барил зөв
үү, буруу юу? гэх мэт асууж
зөвлөлдөж байх нь зүйтэй.
Сүүлийн үед эцэг эхчүүд багш
нартай хамтран ажиллахдаа
нэлээд дутагдалтай байна уу
даа гэж ажиглагддаг. Багш эцэг
эхчүүд харилцан хүндэтгэлтэй
хандаж, эцэг эх багш хүүхэд
гэсэн гурван бодгалын цул нэгдэл
бий болж гэмээн хүүхдийн
хүмүүжил төлөвшил хандлага
зөв голдиролд орно. Сурагчдадаа
шаардлага тавьсны төлөө багш
нарыг ирж загнах хандлага
ихэссэн. Иймээс хүүхдүүд эцэг
эхээрээ түрий барьж сурлагадаа
анхаарахгүй байх нь ажиглагдах
болсон талаар багш нар ярьж
байна. Аливаа асуудал хоёр
талтай. Тиймээс аль аль талдаа
хүлээцтэй ухаалаг байх сэтгэл
дутаж байна гэж боддог. Эцэг
эхчүүд хүүхдүүдийн гомдлыг
өмөөрч тайлах биш, тэдэнд зөв
бурууг ойлгуулах хэрэгтэй. Зарим
тохиолдолд эцэг эхийн хэлсэн
үгээс илүү багшийн хэлсэн үгэнд
хүндэтгэлтэй хандаж, манай багш
тэгсээн гэх мэтээр багшийнхаа
хэлсэнд итгэх нь илүү байдаг юм.
Үүнийг буруутгах аргагүй. Багш
тэгж хэлсэн, ингэж л хийх ёстой
гэж хүүхдүүд ярьдаг шүү. Ер
нь багшийгаа шүтсэн, багшдаа
хайртай хүүхэд л амжилттай
сурдаг. Тиймээс нөгөө талдаа
багш нар ч гэсэн хүүхдэд
шүтэгдэх тийм хэмжээний
өндөр боловсролтой, харилцаа
хандлагатай байх нь зөв юм шүү.
- Хүн бүр багштай. Та
өөрийнхөө багшийн талаар
сайхан дурсамжаасаа
хуваалцана уу?
- Би өөрөө багшаа их шүтдэг
хүүхэд байжээ гэж бодогддог.
3 дугаар ангийн жаахан хүүхэд
байхдаа багшаа орж ирэхэд
нь өмссөн дээлний эмжээрийг
хараад ямар гоё дээлтэй юм бэ,
ийм гоё дээл хийж сурах юм сан
гэж боддог байлаа. Энэ бол багш
хүн хувцаслалт биеэ авч явах
байдлаар үлгэрлэж байсан жишээ
юм. Хэлсэн үг, уншсан шүлэг
бүрийг нь тусган хүлээн авч
бүхий л талаар нь даган дуурайдаг
байлаа. Тиймээс багш хүн бүх
л талаараа үлгэрлэн дагуулагч
байх хэрэгтэй. Нөгөө талаасаа
багш хүн, сул үг, бүдүүлэг үг
хэлж үгийн алдаа гаргахгүй байх
ёстой гэж боддог. Харин алиа
хошин үг хэлж, монгол хэлний
ухаалаг сайхан үгсээс өдөр бүр л
сонсгож, амьдралд нь хэрэглүүлж
байх нь зүйтэй. Алиа хошин үг нь
хүүхдийг сэргээдэг. Мөн урмын
үг хэлж урамшуулах хэрэгтэй.
Жишээ нь: Чи бол манай ангийн
сурлагаараа сор нь юм чинь
багш шигээ зааж чадна. Надаас
ч илүү байж магадгүй шүү гэж
урамшуулан сэтгэлийг хөдөлгөж
ажилла. Энэ яриад байгаа бүхэн
бол миний багш нарын л үлгэр
дуурайлал. Жинхэнэ багш гэж
тийм л багшийг хэлнэ.
- Тэгвэл жинхэнэ багш гэж яг
ямар багшийг хэлэх вэ?
- Багш хүн мэргэжлээ маш
сайн ойлгож, мэдрэх нь чухал. Би
яах гэж багш болсон бэ? Багш хүн
ямар зорилготой, ямар шинж, мөн
чанартай хүн бэ? Гэдгийг өөрөө
өөрөөсөө асууж, дүн шинжилгээ
хийж, мэргэжлээ өргөж, бахархаж,
бас магтаж бодож байх хэрэгтэй.
Жишээлбэл: “Багш бол зуу зуун
жилийн бүтээн байгуулагчийг
цогцлоогч нь”, “Багш та
харанхуйг гийгүүлэгч гэрэл,
гэгээ” “Багшийн мэргэжил бол
залуусын оюунд мэдлэгийн үр
суулгаж, түүнээ тордон ургуулагч
цэцэрлэгч” гэх мэтээр…
- Багш хүн их нарийн бодол
ухааралтай байх ёстой юм
байна.
- Тэгэлгүй яах вэ. Миний дээр
өгүүлсэн санаанууд бол үнэхээр
багш хүнд анхаарах л зүйлүүд
юм шүү. Багш байхын тулд
эдгээр нарийн зүйлийг мэдэж
байх нь чухал байдаг. Багш хүн
хэдхэн цагийн хичээл заагаад
өнгөрөх биш хүүхдүүдийг эрдэмд
itpd.mn

6. 6 2019 оны 2 дугаар улирал
шамдсан, мэдлэгт биширсэн, номд
шунасан хойч үеийг төлөвшүүлэх
нь гол юм. Энэ нь хичээл заахаас
арай өөр шаардлагыг багш
өөртөө тавиад өөрийгөө үнэлж
байгаа хэрэг. “Багш та гоёмсог
бүхнийг түгээгч далайн удвал
адил” хүн юм шүү гэх мэт дээрх
үгсийг өөртөө хэлж, бусдыгаа
ч дагуулж, ажил мэргэжлийн
онцлогоо ухамсарлан ойлгож
байх учиртай гэж боддог. Тиймээс
би МУБИС-ийн ДУТС-ийн
захирал А.Энхмаатай хамтран
“Багш мэргэжлийн онч үг” гэдэг
ном гаргасан. Энэ номд багш
мэргэжлийн онцлог, харилцаа,
хандлага, мөн чанар, жинхэнэ
багш гэж хэнийг хэлэх гэх мэтийг
гаргахыг хичээсэн.
Цүнх барьж орж ирээд хэдхэн
цаг хичээл заагаад гараад явдаг
багш бол “жинхэнэ багш” биш. Би
“жинхэнэ багш” гэдэг үгийг хэлэх
дуртай. Энэ мэргэжлийг сонгосон
бол би “жинхэнэ л багш байх
ёстой гэдэг шаардлагыг өөртөө
тавих хэрэгтэй. Нэгэнт багш л
болсон бол шүтэгдсэн багш байх
нь чухал.
Залуухан багш байхдаа
хүүхдүүддээ дуу хөгжим, бүжиг
их заадаг байлаа. Ангийнхаа бүх
ширээг гадаа гаргачхаад нийтийн
бүжиг, гоцлол бүжиг заадаг
байлаа. Энэ бол авьяасаараа шавь
нартаа шүтэгдэх нэг хэлбэр дээ.
Тэгэхээр багш хүн заах аргаараа,
мэдлэгээрээ, харилцаагаараа,
бичгийн соёлоороо, биеэ авч
явах байдлаараа үлгэрлэгч гэх
мэт… Шүтэгдсэн багшийн
шавь сурлагаараа, хүмүүжил
төлөвшлөөрөө бусдаас доор байна
гэж хэзээ ч байхгүй ээ! Ингэж л
багш шавь харилцан шүтэлцэж
бие биедээ уусаж, нөлөөлж байх
учиртай.
Ер нь багш хүнд мэдэхгүй
чадахгүй зүйл гэж байх ёсгүй.
Тийм ч байх шаардлагатай. Тэгж
гэмээн шүтэгдсэн багш болох
юм. Түүнчлэн “Хүүхдэд хайртай”
гэж бид өөрийгөө тодорхойлдог.
Тийм бол л та мэргэжлээрээ
хөгж. Хүүхдэд үнэн бодитой зүйл
зааж сурга. Таны хэлсэн заасан
зүйлийг хүүхэд амьдрал дээрээ
хэрэгжүүлээд л явбал та өөрийгөө
жинхэнэ багш, хүүхдэд хайртай
гэдгээ ийнхүү илэрхийлж байгаа
нь тэр.
- Хүүхдийн хүмүүжилд
эцэг эхчүүд хамгаас чухал
үүрэгтэй. Та ээж аавуудад
хандаж юу хэлэх вэ?
- Эцэг эхчүүдэд хандаж
хэлэхэд ном зааж байгаа багшаас
нь өмөөрөөд, ээжээс нь аав нь
өмөөрөөд, ааваас нь ээж нь
өмөөрөөд байвал хүүхэд сайн
хүн болж төлөвшихгүй. Энэ
бол амьдралаар батлагдсан
бичигдээгүй хууль юм шүү.
Хүүхдээ өмөөрдөггүй хүн гэж хаа
ч байхгүй ээ. Би ч гэсэн зургаан
хүүхэдтэй. Аав нь хүүхдэд үг
хэлэхээр ингэж хэлэхдээ яах вэ
дээ гэж бодно. Гэхдээ дэргэд нь
өмөөрдөггүй юм. Харин сүүлд
нөхөртөө ганцааранд нь хэлнэ.
Ийм зүйл дээр битгий үглэж бай.
Тэрний оронд ингээд хий гээд
хүүхдэдээ заагаад өг гэж хэлнэ.
Бид бүгд адилхан шүү дээ. Айлын
хүүхэдтэй муудалцаад ирэхэд
нь түрүүлээд хүүхдээсээ миний
хүү охин яасан бэ? гэдгийг асуу.
Харин дараа нь айлын хүүхдийн
буруу байвал миний дүү ингэж
болохгүй шүү. Та хоёр эвтэй
найртай бай гэж хэл. Ингэж
өмөөрөх хандлагаа арай өөрөөр
ухааруулж, ойлгуулсан байдлаар
илэрхийлэх нь зүйтэй юм.
- Яриагаа ном, сурах
бичиг рүү чиглүүлье. Таны
ярилцлагаас унших бичгийн
хичээл хүүхдэд их чухал
болохыг онцолсныг уншсан.
Унших бичгийн хичээлийн гол
ач холбогдол нь юу вэ?
- Олон жил 6,7,8 настай
хүүхдийн сурах бичиг дээр баг
хамт олноороо ажиллаж байлаа.
Гол асуудал бол тухайн нас,
АЯНЫ БОГЦ

7. Багшийн хөгжил 7
сэтгэхүйн онцлог болоод нийгэм
цаг үетэйгээ холбох нь чухал
байдаг. Жишээ нь, энэ цаг үед
хүүхэд ямар хүүхэлдэй, кино
үзэж байгааг судалж, тухайн
хүүхэлдэйн баатруудыг оруулах
гэх мэт олон нарийн зүйл байдаг.
Тиймээс бид бүхэн зургаан настай
хүүхдүүдийн “Цагаан толгой”-д
эвлүүлдэг тоглоом /puzzle/
оруулж байсан. Энэ нь цаг үеийн
хандлагыг л тусгаж байгаа хэрэг.
Үе, үг бүтээлгэх хөгжилтэй
хэлбэрийн дасгал юм. Бидний
хийсэн зургаан настай хүүхдийн
сурах бичиг их сайн сурах бичиг
байсан. Гэвч одоо хэрэглэгдэхгүй
байгаа нь харамсалтай. Ер нь
сургалтын хөтөлбөр өөр болсон
байна. Өмнө нь хүүхдүүд 9 сарын
15-аас үсэг үзэж эхлээд 12 сарын
эцэст бүх үсгээ үзчихсэн, уншаад
сурчихсан, үсэглэлийн баяраа
хийж, удалгүй унших хичээлдээ
орж хавар гэхэд хүүхдүүд
чөлөөтэй уншаад сурчихдаг
байлаа. Мөн минутын уншлага
авна. Энэ нь их үр өгөөжтэй
сургалт болдог байсан. Гэхдээ
хүн бүр өөр учраас түргэн, удаан
ярьдаг онцлогт нь тохируулж
ярианы хурданд тохируулж
уншуулах хэрэгтэй. Хүүхдүүдэд
дүн тавьж уралдуулалгүй шат
дарааллаар нь унших аргад
сургадаг. Эхлээд үе үгээр нь
харж уншина, дараа нь хэд хэдэн
үгээр нь харж уншина. Одоо
ийм сургалтын арга багассан
нь ажиглагддаг. Миний бодлоор
одоогийн зургаан настай
хүүхдүүдийн сэтгэлгээ их хурдан
болсон. Тиймээс энэ онцлогт нь
тулгуурлаад 12 сард бүх үсгээ
үзэж дуусаад уншиж сургах дадал
суулгах хэрэгтэй. Хавар гэхэд
жижигхэн зохиол уншчихна шүү
дээ. “Цагаан толгой”-гоо уншиж
дуусаад “Унших бичиг” гэдэг
тусгай ном уншдаг байлаа. Энэ
бол их үр дүнтэй хөтөлбөр байсан
юм шүү. Унших нь хомс болбол
сэтгэх нь хомс л байна даа.
Сурах бичгийн зохиогчид
их ажигч, мэдрэмжтэй байх
хэрэгтэй. Хүүхдүүд юу сонирхож
байгааг харж тухайн зүйлээ сурах
бичигтээ тусгах жишээтэй. Их
материалыг хүн хараад шууд
төвөгшөөдөг. Тиймээс бага
материалд, олон талаас хандаж,
өргөн мэдлэг өгч болно доо.
Унших хичээл, Монгол хэлний
хичээлийг тусад нь хичээл болгож
оруулмаар байна шүү. Эцэг эхчүүд
ч их шаардаж байна. Хүүхдийн
ачаалал ч бүх талаар багасна.
- Я р и л ц л а г ы н х а а
төгсгөлийн үгийг танд үлдээе?
- Багш нарын дунд
өөрсдийг нь өргөсөн, сэтгэлийг
нь сэргээсэн сайхан сургалтууд
явуулдаг баймаар… “Бурмаар
тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэдэг үг
байдаг даа. Ер нь аль ч үеийн
багш нар, их махруу, аливаад
чин сэтгэлээсээ бүхнээ зориулж
зүтгэдэг. Энэ бүгдийг гярхай
харж, урамшуулах нь зүйтэй юм
шүү. Багш бүхэн чин сэтгэлтэй,
тасралтгүй сурч хөгждөг, мөн
судлаач байх хэрэгтэй. Тухайн
судалгааг хичээл хийж байхдаа л
бичиж тэмдэглэх, оюун ухаандаа
бичдэг байх. Төгссөн шавь
нартайгаа холбоотой ажиллах
хэрэгтэй. Тэгж гэмээн алдаа
оноогоо цэгнэдэг. Өмнөх үеийн
шавь нар нь дараа үеийн шавь
нарт сургаал сургамж өгдөг сайн
талтай байдаг. Ер шавь нартайгаа
холбоотой ойр ажиллах сайн
шүү. “Сурах, сургах нь хүндлэл
харилцан шүтэлцэл гүн ухаан
юм”. Тиймээс нөгөө талдаа эцэг
эхчүүд ч гэсэн багш нарыг зөв
талаас нь хараасай. Нэг хүний
буруугаас бүх багш нар тийм юм
шиг бодож болохгүй санагддаг.
Дэл сул яриагаар багш нарыг бүү
өнгөц дүгнээсэй гэж хүсье.
- Багш болоод эцэг
эхчүүдэд үнэтэй зөвлөгөө,
мэдээлэл өгсөн танд баярлалаа.
Эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг
хүсэн ерөөе.
- Баярлалаа.
Бэлтгэсэн: А.Дүүриймаа
itpd.mn

8. 8 2019 оны 2 дугаар улирал
Нэгэн жарны түүхтэй
“Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх
институт” хэмээх эрдмийн их
өргөөний үүдийг шинэ цагийн
өнгө аяс хэрэгцээ шаардлагад
нийцүүлэн шинээр нээх нэр
хүндтэй ажилд оролцох аз
завшаан надад тохиосон юм.
Намайг Нийслэлийн боловсрол,
шинжлэх ухааны газрын даргаар
ажиллаж байх үед 2005-2012 он
Ерөнхий боловсролын 12 жилийн
тогтолцоонд шилжүүлэх, 6 настныг
1-р ангид элсүүлэн уралдуулах,
Кембрижийн стандартад суурилсан
арга зүйг сургалтад ашиглах,
сургалтын агуулга, хөтөлбөрийг
шинэчлэх зэрэг шинэчлэлийн
чанартай үйл явц өрнөж байв.
Эдгээр асуудлыг
шийдвэрлэхтэй уялдан багш
нарын мэргэжил дээшлүүлэх
УРСАН ӨНГӨРӨХ ЦАГ
ХУГАЦАА БҮРТ ТҮҮХ
БИЧИГДЭН ҮЛДДЭГ
шаардлага тулгарсан. Нөгөө
талаар Монголын багш нарын
олон жилийн мөрөөдөл болсон
“Багшийн хөгжлийн ордон”
байгуулах асуудал яригдах
болсон.
Дээрх асуудлуудыг төр
засгийн түвшинд тавьж
шийдвэрлүүлэхэд БСШУЯ-ны
зүгээс хүчин чармайлт гарган
нааштайгаар шийдвэрлүүлсэн.
2007 оны хавар шиг
санагдаж байна. Нэгэн нарлаг
сайхан өдөр хотын Ардын
депутатуудын хурлын гүйцэтгэх
захиргааны даргаар ажиллаж
байсан С.Мөнхжаргал гуай манай
өрөөнд орж ирээд ажил төрлийн
талаар ярилцаж байгаад танай
байгууллагын энэ барилгад өмнө
нь нийслэлийн IV бага сургууль
хичээллэж байсан юм.
Энэхүү барилгыг нийслэлийн
боловсролын байгууллагын
мэдэлд шилжүүлэх асуудал
намайг хотын даргаар ажиллаж
байхад шийдвэрлэгдсэн, одоо янз
бүрийн юм сонсогдох юм.... өөр
байгууллага орно ч гэх шиг... уг
нь багш, боловсролдоо үлдвэл
хойч ирээдүйдээ хэрэгтэй л
юмсан. Хотын захиргааны шинэ
ордонд танай байгууллага орох л
байх даа гэж ярилаа.
Бид үүнээс санаа авч хана
нь нурж, мөөгөнцөрт баригдаж,
дээрээс нь дусаал гоожиж, цаашид
ашиглалтын шаардлага хангахгүй
актлагдсан энэ хуучин барилгыг
буулгаж, суурин дээр нь багшийн
хөгжлийн ордны барилгыг
бариулах саналыг БСШУЯ-
ны удирдлагад танилцуулахад
дэмжлэг авч хэрэгжүүлэх ажил
эхэлсэн дээ.
Хуучин барилгыг актлах,
шинээр барих ордонд газар олгох
асуудлыг шийдвэрлүүлэхэд
тухай үед хотын Засаг
даргын орлогчоор ажиллаж
байсан, одоо УИХ-ын гишүүн
Ц.Цогзолмаа санаачилгатай
ажилласныг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Москвад “Эдийн засгийн
харилцан туслалцах зөвлөлийн
ордон” гэж нээх сайхан барилга
байдаг. Түүн шиг багшийн
хөгжлийн ордны барилга дэлгэсэн
ном шиг хэлбэртэй байвал нэр,
агуулга нь зохицох мэт гэж
Ё.Отгонбаяр сайд хэлж билээ.
Энэ санаа ордны зураг төсөлд
тусгалаа олж хэрэгжсэн. Ер нь
багшийн мэргэжил дээшлүүлэх
институтийг шинээр байгуулж,
үйл ажиллагааг эхлүүлэх,
багшийн хөгжлийн ордныг
бариулахад БСШУ-ны сайд
Ё.Отгонбаяр, Яамны удирдах
хүмүүсийн идэвхтэй оролцоо,
дэмжлэг туслалцааны үр дүнд бий
болсонд талархаж явдгаа энэхүү
боломжийг ашиглан илэрхийлье.
2012 оны 3 сард би багшийн
хөгжлийн ордны ашиглалтын
өмнөх захиргааны даргаар дараа
нь Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх
институтийн захирлын үүрэг
гүйцэтгэгч, захирлаар томилогдон
ажилласан. Хэдийгээр богино
хугацаанд ажилласан ч нэлээд
ажлыг амжуулсан санагдана.
Багшийн хөгжлийн ордны
барилгыг ашиглалтад хүлээн
авч тоноглох үйл ажиллагааг нь
эхлүүлэх “Багшийн мэргэжил
АЯНЫ БОГЦ
Д.Энхбаяр
Түүхийн Ухааны доктор (Ph.D)

9. Багшийн хөгжил 9
дээшлүүлэх институт” - ийн
дүрэм, бүтэц зохион байгуулалт,
орон тоо, ажил үүргийн хуваарь,
цалинг тогтоолгох, төсөв
төлөвлөгөөг боловсруулан.
Засгийн газар, бусад холбогдох
яам газраар хянуулан батлуулж,
үйл ажиллагааг нь эхлүүлэх
бэлтгэлийг хангасан.
Бидний хэдэн хүн дарга,
нябо, хоёр багш гэсэн орон
тоогоор МУБИС-ийн Боловсрол
судлалын сургуулийн нэг өрөөнд
ажлаа эхлүүлж байлаа. Намар нь
институт маань шинэ байрандаа
орж тохижиж хичээлийн шинэ
жил, ордны нээлтийн ёслолоо
хийхэд 20 гаруй хүнтэй тов
хийсэн хамт олон бүрдсэн байж
билээ. Эдгээр үйл явдал саяхан
мэт санагдавч эдүгээ долоон жил
өнгөрч институт маань өөрийн
гэсэн өнгө төрхийг олж үйл
ажиллагаа нь жигдрэн мэдлэг
оюун ундарсан эрдмийн их
өргөө болж өргөжин хөгжиж
байгаад баяртай байна. Сайн үйлс
дэлгэрэх болтугай.
itpd.mn

10. 10 2019 оны 2 дугаар улирал
“Шинэ үе” сургуулийн багш
нар өөрийн арга зүй, туршлагаа
хот, хөдөөгийн багш нартаа
хуваалцан сургалт зохион
байгуулж иржээ.
“Шинэ үе” сургуулийн
сургалтын менежер Ц.Энхтуяатай
ярилцлаа.
“Шинэ үе” сургуулийн багш
нар ямар чиглэлийн сургалт
зохион байгуулж байна вэ?
Танайхаас зохион байгуулсан
с у р г а л т а д х э ч н э э н б а г ш
хамрагдсан бэ?
Манай сургуулийн багш нарын
60 хувь нь нийслэлийн болон
үндэсний сургагч багш байдаг.
Тийм ч учраас адил мэргэжлийн
багш нартаа өөрийн арга зүй
туршлагаасаа хуваалцаж, хамтдаа
АЯНЫ БОГЦ БУЛАНДАА
МОНГОЛ УЛСЫН АРДЫН
БАГШ Ү.МААМ ЗАХИРАЛТАЙ
УЛСЫН ТЭРГҮҮНИЙ
“ШИНЭ ҮЕ” СУРГУУЛИЙГ
ОНЦОЛЖ БАЙНА
хөгжих, бие биенээсээ суралцах
сургалтыг жилд 1-2 удаа зохион
байгуулж байна. Мөн 2017
оноос БМДИ-ийн “Судлаач багш”
хөтөлбөрт “Шинэ үе” сургуулийн
багш нар маш идэвхтэй
х а м р а г д а ж ,
өөрийн мэргэжил
ур чадвараа
д э э ш л ү ү л э н
тасралгүй хөгжиж
байгаа. Анх
2017 онд Завхан
аймгийн “Сайн
багш хөтөлбөр”-
ийн хүрээнд
Т о с о н ц э н г э л
сумд ЕБС-ийн
500 гаруй багш
удирдах ажилтанд
заах арга зүй, шинэлэг арга барил,
онолын мэдлэгийг дээшлүүлэх
чиглэлээр сургалт зохион
байгуулсан. Дараа нь 2018, 2019
онд Завхан аймгийн Улиастай
суманд тус тус 700 гаруй багш,
удирдах ажилтны сургалтыг
амжилттай зохион байгууллаа.
Мөн Завхан аймгаас
22 багш ирж 14 хоногийн
хугацаанд “Шинэ үе” сургуульд
ажиллаж, мэргэжил нэгт багш
нараас харилцан туршлага судлах,
хөтөлбөр боловсруулж хичээл
заах зэргээр хамтран ажилласан.
Энэ үйл ажиллагааг хоёр удаа
зохион байгуулсан бөгөөд орон
нутгаас ирсэн багш нар сэтгэл
өндөр буцсан.
- Өнгөрсөн хугацаанд
Завхан аймгаас гадна өөр ямар
аймгуудын багш нарт хүрч
ажилласан бэ?
- Манай сургуулийн
багш нар Булган, Дорноговь,
Өвөрхангай, Хэнтий, Төв аймгийн
багш нарт сургалт зохион
байгуулсан. Мөн тус аймгуудаас
багш нар ирж манай сургуультай
танилцаж, багш нарын хичээлд
сууж, харилцан туршлага
судалсан. Орон нутгийн багш
нараас гадна 2018 онд нийслэлийн
Хан-Уул дүүргийн ерөнхий
боловсролын сургуулиудын 500
гаруй багш, удирдах ажилтанд
Боловсролын хэлтсийн хүсэлтээр
сургалт зохион байгуулсан.
- Багшийн тасралтгүй
хөгжил хүүхдийн сурлага
хүмүүжилтэй салшгүй
холбоотой. Тиймээс танай
сургуулийн хамт олны цаашдын
ажил хөдөлмөрт өндөр амжилт
хүсье.
- Баярлалаа. Бид үргэлж
бие биенээсээ суралцаж байж
хөгжинө. Тийм ч учраас манай
сургууль ийм төрлийн сургалтын
үйл ажиллагааг тасралгүй зохион
байгуулах зорилготой ажиллаж
байна.
Бэлтгэсэн: А.Дүүриймаа
АЯНЫ БОГЦ
Ц.Энхтуяа
“Шинэ үе” сургуулийн сургалтын менежер

11. Багшийн хөгжил 11
Япон улсын иргэн Гото
Акихико багш Монголд 2017 оны
7 дугаар сард ирж, 9 дүгээр сараас
эхлэн Дорнод аймгийн Улсын
тэргүүний, лаборатори Хан-Уул
цогцолбор сургуульд ажиллаж
байна. Бага ангийн математик,
хүн ба байгаль, дүрслэх урлаг,
технологи хичээлүүдийг тус
сургуулийн багш нартай хамтран
зохион байгуулж, багш нарын
арга зүй, хичээлийг сайжруулах
хэлбэр, хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх
чиглэлээр хичээл, үйл ажиллагааг
зохион байгуулах ажлуудыг
өдөр тутам хийж байна. Гото
Акихико багш 2007 онд Токио
хотын Тоюо их сургуулийг уран
зохиолын багш, бага ангийн
багш мэргэжлээр төгссөн бөгөөд
Токиогийн Эдогава-кү мужийн
Нишийчиноэ бага сургуульд
бага ангийн багшаар ажилласан
туршлагтай юм. Акихито багштай
сургалтын талаар цөөн хором
ярилцлаа.
- Багш нартай хэрхэн
хамтран ажиллаж байна вэ?
- Дорнод аймгийн БСУГ-
тай хамтран аймгийн нийт
бага ангийн багш нарын заах
аргыг дээшлүүлэхэд нь дэмжлэг
болохоор өнгөрсөн хичээлийн
жилд 5 удаа, энэ хичээлийн жил
эхэлснээс хойш 7 удаа математик,
хүн ба байгаль, дүрслэх урлагийн
хичээлүүдээр зайлшгүй дэмжлэг
хэрэгтэй болов уу гэсэн
сэдвүүдээр сургалтыг зохион
байгуулж байна.
Энэ сургалтуудаар цаг их орохгүй,
их мөнгө хэрэг болохгүй, зүгээр
энгийн арга хэрэглэн хэрхэн
яаж хүүхдэд хүргэж болох
вэ? гэдгийг л хэлж өгдөг. Мөн
сурах арга барилын гурвалжин,
самбарт цаг байрлуулах, хүн ба
байгаль хичээлийн шинжлэн
судлах арга барил эзэмшүүлэх
арга зүйг математикийн хичээлд
хэрхэн хэрэглэж болохыг хамтран
туршин хэрэгжүүлж байна.
Хүн ба байгаль хичээлийг
зохион байгуулдаг үе шатуудыг
математикийн хичээлийн асуудал
шийдвэрлэх бодлогыг бодох арга
руу илүү түлхүү хувирган дараах
байдлаар хэрэглэж туршиж байна.
Хүн ба байгаль хичээл Математик хичээл
1. Асуулт тавьдаг.
2. Таамаглал дэвшүүлдэг.
3. Туршилт хийдэг.
4. Үр дүнг тооцдог.
5. Дүгнэлт гаргадаг.
1. Асуулт тавьдаг.
2. Хүүхэд өөрийнхөөрөө хариулдаг.
3. Өөрийнхөө бодох аргыг багаар
ярилцаад, ангиараа ярилцаад,
эцсийн шийдвэрийг гаргана.
4. Бүх хүүхэд бодлого нь таарсан
эсэхийг дүгнэнэ.
5. Асуултыг баталсан дасгал ажиллана.
Дээрх байдлаар нэг хичээлийн
шинжлэн судлах арга зүйг нөгөө
хичээл рүү хувирган хичээлийг
зохион байгуулснаар хүүхэд
бүрийн хичээлийн оролцоо
нэмэгдэж, бодлогыг олон талаас
нь харж, олон аргаар бодох,
эцсийн хариуг зөв гаргах чадварт
нь ахиц гарч байна.
Гото Акихико багш
Япон улсын иргэн
МОНГОЛЫН СУРГАЛТАД
ХҮҮХДҮҮДЭД ЯМАР ЗУРАГ
ЗУРАХЫГ НЬ ЗААДАГ БОЛ
ЯПОНД ӨӨРИЙН ДУРТАЙ
ЗУРГИЙГ НЬ ЗУРУУЛДАГ
itpd.mn

12. 12 2019 оны 2 дугаар улирал
- Хүүхдүүдийг хөгжүүлэх
талаар хийж байгаа ажлаасаа
дурдвал?
- 3-5 дугаар ангийн
хүүхдүүдэд “Зургийн дугуйлан”
хичээллүүлж байна. Зургийн
хичээлд хүүхдийн өөрийнх
нь санаа чухал байдаг. Харин
Монголын сургалтад ямар зураг
зурахыг нь заадаг бол Японд
өөрийн дуртай зургийг зуруулдаг.
Зургийн хичээл дээр хүүхэд бүр
баяртай байх ёстой. Иймд хүүхэд
бүрийг баяр хөөртэй байлгахад
анхаардаг.
- Та Монголд жил гаруй
хугацаанд багшаар ажиллалаа.
Монгол багш нарын сул болон
давуу тал ажиглагдав уу?
- Монгол багш нар
хичээлийн судалгааг маш сайн
хийдэг. Ажлын ачаалал сайн
даадаг. Бичиг цаасаа сайн
боловсруулдаг зэрэг нь тэдний
ажилч хичээнгүй зантай нь
холбоотой болов уу. Мөн багш
нарт ямар нэгэн санаа хэлэхэд
маш хурдан хүлээж авдаг
чадвартай хүмүүс гэж санагдсан.
Богино хугацаанд ажлыг амжуулж
чаддаг. Ямар нэгэн ажлыг
хийхийн тулд шинэ санааг маш их
эрж хайдаг. Ажлын байрны хувцас
өмсдөг, их сайхан хувцасладаг.
Харин хүүхдэд маш их давтлага
өгдөг нь ажиглагдсан.
- Танд өнгөрсөн хугацаанд
бэрхшээлтэй зүйл тулгарч
байв уу? Мөн бидэнд анхаарч
сайжруулах зүйл ажилглагдав уу?
- Эхэндээ нэлээд бэрхшээл
тулгарч байсан, харин одоо
бол харьцангуй бага болсон.
Тухайлбал, хэлний бэрхшээл
тулгардаг. Сурах бичиг дээр
сурагчдын сурах ёстой зүйл
тодорхой байдаггүй нь сурагчдыг
чадваржуулахад хэцүү байдаг.
Мөн хүүхдийн хөгжлийн үе
шатны дагуу хичээл явагддаггүй,
сурах бичиг нь төлөвлөгдөөгүй
байгаа нь сурах арга барил
олгоход бэрхшээл учруулдаг.
Бага ангийн сурагчдад үйл
ажиллагаа зохион байгуулахад
нэг хэрэглэгдэхүүнтэй маш олон
хичээл зохион байгуулдаг нь
сурагчдыг төөрөгдөлд оруулж
байна уу даа гэж бодогддог.
Хичээлийг туршилттай
явуулдаггүй, байнга бичүүлж,
уншуулдаг. Хүүхдүүдийг сайн
сонсох, ярих чадварт сургах
хэрэгтэй. Гэтэл хүүхдүүд нь
сонсдоггүй. Хэрхэн яаж сонсох,
яаж ярих зэргийг үгээр, зургаар
ил байрлуулах шаардлагатай
байна. Багш нар нь хүүхдийг
маш их суулгаж, давтуулдаг. Хоёр
ээлжээр хичээллэх нь зүйтэй.
Цаг байх тусам багш нар их зүйл
хийлгээд байна. Энэ нь зөвхөн
унших, бичих, бодох зүйл байгаа
нь харамсалтай. Хүүхдүүдийг их
шагнаж урамшуулдаг. Шагнал
их байх тусам хүүхдүүд тэрний
төлөө л яаж авах вэ? гэсэн
бодлоор хичээл хийнэ. Тэрнээс
амьдралд хэрэглээ болгохгүй. Их
шагнана гэдэг маань уралдаан,
тэмцээн олон байна гэсэн үг.
Японд шагнал бараг өгдөггүй.
Ярилцсан: Дорнод аймаг
Улсын тэргүүний лаборатори
Хан-Уул цогцолбор сургуулийн
сургалтын менежер О.Мөнхгэрэл
АЯНЫ БОГЦ

13. Багшийн хөгжил 13
itpd.mn
1989.11.29-д төрсөн. 28 настай
2012 онд Токио хотын
“Кунитачи хөгжмийн их сургууль”
төгссөн.
5 наснаасаа төгөлдөр
хуур сурсан. Тэрээр сонгодог
аялгууг тоглох сонирхолтой.
Их сургуулийн оюутан байхдаа
тусгай сургуульд нэг жил сайн
дураар ажилласан.
Сургууль төгссөний дараа
Токио хотын тусгай сургуульд
дөрвөн жил ажилласан. Дунд
ангид xөгжим, япон хэл,
математик гэх мэт хичээлүүд орж
байсан.
Монголд 2017 оны 7 дугаар
сард ирж, 9 дүгээр сараас Дорнод
аймгийн Улсын тэргүүний,
лаборатори Хан-Уул цогцолбор
сургуульд ажиллаж эхэлсэн.
Хөгжмийн багш Г.Өнөрцэцэг,
Г.Одонзул нартай хамтран
монгол хүүхдүүдийн хөгжмийн
боловсрол эзэмших, мэдлэг,
чадвар, авьяасыг хөгжүүлэх
чиглэлээр хичээл, үйл ажиллагааг
зохион байгуулж байна.
Сургууль дээр хичээл үйл
ажиллагааг зохион байгуулахаас
гадна бага ангийн сурагчдын
дунд “Төгөлдөр хуур” хөгжмийн
дугуйланг зохион байгуулдаг.
Багш Хонжа Азуса нь
хичээл үйл ажиллагааг зохион
байгуулахаас гадна сургуулийнхаа
журам, соёл, бусад үйл
ажиллагааг зохион байгуулахад
өөрийн мэдлэг чадвараас
хуваалцаж байна. Үүнд:
1. Бага ангийн сурагчдад
Япон дуу, бүжгийг зааж сургах,
Японы соёлоос танилцуулах үйл
ажиллагааг явуулдаг.
2. Сургуулийн хэмжээнд
39 хөгжлийн бэрхшээлтэй
сурагч суралцдаг. Эдгээрээс бага
боловсролд суралцдаг “Хөгжлийн
бэрхшээлтэй хүүхдүүд”-ийг
хичээл, үйл ажиллагаанд тэгш
оролцуулах тал дээр сэтгэл гарган
ажиллаж байна.
Энэ хичээлийн жилд шинээр
элсэн орсон зургаан настай
сурагчдаас хөгжлийн бэхршээлтэй
дөрвөн сурагч орсон. Эдгээр
сурагчдын нэг нь огт ярьдаггүй.
Сурагч Амин-Эрдэнэтэй 7 хоногт
2 удаа xөгжмийн хичээлийг
ганцаарчлан ажилладаг.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй
сурагчидтай хийж байгаа
хөгжмийн хичээл нь ангийн
хөгжмийн хичээлээс ялгаатай. Нэг
цагт 4~5 хүүхдүүдтэй хичээллэдэг.
Тийм учраас багш хүүхдүүдийг
сайн ажиглаад зааж чаддаг.
Хичээлийн цагт бусдаас хоцордог
хүүхдүүд тухайн хичээлээс сайн
ойлгож чадахүй хоцордог учраас
багш загнах болов уу гэсэн айдаст
автаад өөртөө итгэж чадахгүй
болдог.
Хичээлийг ойлгож чаддагүй
хүүхдүүдэд хичээлээс өөр баяртай
байх газар зайлшгүй хэрэгтэй
гэж бодож байдаг. Иймд Азуса
ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ
СУРАГЧИДТАЙ ХИЙЖ БАЙГАА
ХӨГЖМИЙН ХИЧЭЭЛ НЬ
АНГИЙН ХӨГЖМИЙН
ХИЧЭЭЛЭЭС ЯЛГААТАЙ
Хонжо Азуса
Хөгжмийн боловсролын мэргэжилтэн

14. 14 2019 оны 2 дугаар улирал
багш тэдгээр сурагчдыг хичээлээс
гадуур тэднийг хөгжмийн
хичээлд урьж, эцэг эх, ижил
түвшний найзуудтай нь хамтран
хичээллүүлж, баяр баясгаланг
нь хуваалцдаг. Хөгжмийн
ганцаарчилсан хичээлээр:
1. Гимнастик
2. Зураг хараад хэмнэлийг нь
тоглох
3. Гарын дасгал хийх, тоглох
4. Дуу дуулах
5. Аяыг сонсох (тайвшрах цаг)
6. Цохилуур (энгийн) хөгжим
тоглох чадваруудыг нь
дэмжиж, хөгжүүлэхийг
зорьдог.
Огт ярьдаггүй сурагчийг аль
болох багшийн асуултад хариулах,
өөрсдийн сэтгэгдлийг цөөн
үгээр боловч ярьдаг болгоход
анги удирдсан багш болон эцэг
эхтэй нь хамтран ажиллаж
байна. Хүүхдэд өөртөө итгэлтэй,
өөрийгөө илэрхийлэх чадварыг
төлөвшүүлэхийн тулд бусад
хичээлийн бичих дасгал, унших
дасгал, тоолох дасгалыг хамгийн
энгийн аргаар хийлгэж, түүний
хийж гүйцэтгэн суух хугацааг
нэмэгдүүлж байна.
Эдгээр сурагчдад үсгийг
унших хэцүү байдаг учраас
зургийг ойлгуулах дасгал хийлгэх
нь тэдний чадварыг дэмжих
гол арга юм. Амархан бичих
дасгал дахин дахин хийлгэснээр
сурагчдын чадвар бага багаар
сайн болдог. Гэтэл монгол багш
нар өдөр бүр өөр өөр, тэдний
хувьд хүнд хэцүү даалгаврыг
өгдөг учир тэд сэтгэлээр унаж,
би чадахгүй гэсэн итгэл үнэмшил
бий болдог.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй
сурагчид 2 дахь жилдээ дээрх
арга зүйгээр хичээллэсний дүнд
сурагчдад тодорхой үр дүн гарч
байна.
1. Өөртөө найдаад тоглож
чадах болсон.
2. Суудал нь дээр сууж,
анхаарлаа төвлөрүүлэх
хугацаа нь нэмэгдсэн.
3. Найзтайгаа хамтран ажиллах
сонирхолтой болсон.
4. Бие даасан шинж нь
дээшилсэн.
Монголд ажиллаж байхдаа
сурсан зүйл, төрсөн сэтгэгдэл:
1. Монгол үндэсний Морин
хуур хөгжмийг сурч
байгаадаа сэтгэл их өндөр
байна. Жамьян хуурчийн
нэрэмжит тэмцээнд
амжилттай оролцсон.
Тэмцээнд оролцохдоо
монгол үндэсний хувцас
өмсөөд тоглосон. Монгол
хүн шиг харагдсан учраас
маш их баяртай байсан.
Морин хуур хөгжмийг
илүү сайн сураад Япон
хүүхдүүдэд сайхан аяыг
сонсгохыг хүсэж байна.
2. Монгол багш нар их
хөдөлмөрч, байнга л
ажиллаж байдаг. Хамтарч
ажиллахад их урамтай,
нэг санаа өгөхөд нэлээн
хэдэн санаа, арга, зорилго
болгоод авсан байдаг.
Бэрхшээлтэй зүйл:
1. Ажлын төлөвлөгөөний
дагуу ажил явагддаггүй. Их
яаруу, богино хугацаатай
ажил их байдаг. Өөрөөр
хэлбэл төлөвлөгөөнд
тусгагдаагүй ажил их
хийдэг.
2. Хүүхдүүдээс их шалгалт
авдаг. Учир нь бага ангийн
хүүхдүүдийн дунд маш
их олимпиад болдог нь
тэднийг уралдуулж байгаа
гэсэн үг.
АЯНЫ БОГЦ

15. Багшийн хөгжил 15
Японы сайн дурын гишүүн
Фүкүшима Мики миний
бие Монголын боловсролын
салбарт, тэр дундаа Дундговь
аймгийн ЕБ-ын сургуулиудад
2017 оны 11-р сараас 2019 оны
5дугаар сарыг дуустал хоёр жил
орчим ажиллалаа. Монголын
боловсролын салбарт ажиллах
үнэхээр сайхан, олон дурсамжийг
үлдээсэн билээ. Дундговь
аймгийн төвийн таван сургуулийн
багш нартайгаа хамтарч физик,
хими, биологи, эрүүл мэнд, бага
боловсролын байгалийн ухаан
зэрэг судлагдахууны зарим
туршилтын аргачлал боловсруулж,
сургалт семинар зохион байгуулж,
туршилтын аргачлалаа бусадтай
хуваалцаж ажиллалаа. Би
байгалийн ухааны багш болохоор
туршилт хийж, аргачлалыг багш
нартаа танилцуулах дуртай. Багш
нар ч үүнийг яаж хийх вэ?, өөр
ямар арга байж болох вэ? гэж бие
биеэсээ асууна. Иймээс монголд
ажиллаж байсан японы сайн
дурын гишүүд бид Монгол багш
нартаа илүү хэрэг болох олон сайн
туршилтын санааг бусдад хүргэх
үүднээс хамтарч “Монгол багш”
гэсэн цахим веб хуудсыг бэлтгэн
гаргалаа. Энэхүү веб хуудсанд
байгалийн ухааны хичээлүүдийн
туршилтын аргачлалаас гадна
тооны хичээл, сургуулийн өмнөх
боловсролын талаарх мэдээллүүд
зэрэг байгаа бөгөөд одоогоор 100
гаруй туршилт хичээлүүд орсон
байгаа.
/https://mongoledbagsh.wixsite.
com/mysite-1/
БМДИ-ийн арга зүйчтэй
хамтарч бага боловсролын багш
нарын үндсэн сургалтад заасан
зарим нэг туршилтын та бүхэндээ
танилцуулъя.
Туршилт 1. Сарны хэлбэрийг
ажиглах, турших
Зорилго: Сарны хэлбэр яагаад
өөрчлөгддөг болохыг хялбар
туршилтаар ажиглаж, дүгнэлт гаргах
Хичээлийн явц:
Хугацаа
/минут/
Үе шат Багш Сурагч
5 Сэдэл,
таамаглал
Сарны хэлбэр яагаад
өөрчлөгддөг вэ?
Сурагчид өөрийн
таамаглалаа зургаар
илэрхийлж зурах
10 Төлөвлөгөө Туршилтын
төлөвлөгөөг сурачидтай
хамтран гаргах.
Багаараа ярилцаж,
ажлын хуудсан дээр
төлөвлөгөө бичих.
18 Туршилт Багууд туршилт
гүйцэтгэх явцад багш
чиглүүлж, туслах.
Багууд төлөвлөгөөний
дагуу туршилтыг
гүйцэтгэж, ажиглах
7 Үр дүн Үр дүнг зургаар илэрхийлж, таамаглалтай
хэрхэн нийцэж байгаа талаар хэлэлцэх. Яагаад
өөр байгаа талаар ярилцаж, дүгнэлт гаргах.
Туршилт хийх дараалал:
Таамаглал. Сарны хэлбэр яаж
харагдах вэ? гэдгийг таамаглаж,
өөрийн бодлыг ажлын хуудсанд
зургаар илэрхийлнэ.
Туршилтад бэлтгэх. Өгөгдсөн
хэрэглэгдэхүүнийг ашиглан
багшийн заавраар туршилт
явуулах багажаа бэлтгэнэ.
Хэрэглэгдэхүүн: Өнгийн
макер /хар, шар, цэнхэр/, гортиг,
шугам, теннисний бөмбөг,
ажиглагч хүүхэд /цаасан, бичгийн
цаас, шүдэнзний хайрцаг, тогтоогч
зүү
Туршилтын явц
1. Нар, сар, дэлхийн
байрлалыг зурсан бичгийн цаасыг
ширээн дээр дэлгэж тавих
2. Ажиглагч хүүхдийг
дэлхий дээр байрлуулах
a. Санамж: Сарыг 1,2,3,...8
байрлалтай адилхан байрлуулж
ажиглаарай. Нарыг гар чийдэнгээр
төлөөлүүлж байна. Гар чийдэнг
хөдөлгөж болохгүй.
b. Сарыг 1-8 дугаарын
байрлалд байрлуулж, нарны
гэрлийг тусгана.
3. Ажиглагч хүүхдийн
байрлал тус бүрд сарны хэлбэр
ямар харагдаж байгааг сайтар
ажиглаж, зургаар илэрхийлэх
ЯПОНЫ САЙН ДУРЫН
ГИШҮҮНИЙ МОНГОЛД
АЖИЛЛАСАН ТУРШЛАГААС
Фүкүшима Мики
Японы сайн дурын гишүүн
itpd.mn

16. 16 2019 оны 2 дугаар улирал
Үр дүн ба хэлэлцэх асуудал.
Байрлал тус бүр дээр сарны
хэлбэр ямар харагдаж байсан
бэ? Яагаад өөр өөр хэлбэотэй
харагдсан бэ? Шалтгааныг
тайлбарлана уу.
Дүгнэлт. Сарыг ажиглахад
сарны байрлал зүүн зүг тийш
шилжин өөрчлөгдөж байна.
Хавирган сар гарснаас хойг сарны
хэлбэр томорч, бүтэн дугуй болж
харагдаж байна.
Багшид өгөх санамж.
Туршилтын хэрэглэдэхүүнийг
сурагчидтай хамтарч хийж
болно. Мөн ажиглалт, туршилт
хийх төлөвлөгөөг хамтран
гаргах хэрэгтэй. Шинийн 2,8,15,
битүүний сар аль байрлалд
үүсэж байгаа талаар ярилцаж,
ажиглалтын дүгнэлтийг
хэлэлцээрэй.
Бид хол ойр байгаагаас үл
хамааран хамтран ажиллах
боломжтойг энэхүү цахим
хуудаснаас харж болно.
Цаашдаа ч агуулгаа баяжуулж,
та нартай хамт байх болно.
Тиймээс японы сайн дурын
гишүүд бид “Монголын багш
нар болон боловсролын салбарт
ажилладаг олон хүн энэхүү веб
хуудсаар маань зочилж, илүү
ихийг хийхийн төлөө хамтран
ажиллаасай” гэж хүсэж байна.
АЯНЫ БОГЦ

17. Багшийн хөгжил 17
itpd.mn
ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН
ТҮҮХИЙН СУРГАЛТЫН
ХӨТӨЛБӨРИЙГ МУЗЕЙН
ХӨТӨЛБӨРТЭЙ УЯЛДУУЛАХ НЬ
Түлхүүр үг: Суралцахуйн
уламжлал шинэчлэл, шинжлэн
судлах арга, суралцахуйн инноваци,
сургалтын хөтөлбөрийн шинэчлэл,
2002 онд Монголын
үндэсний музейд хэрэгжсэн
“Монголын амьд түүх” музейн
боловсролын анхны хөтөлбөрт
Монгени цогцолбор сургууль
оролцож, түүхийн сургалтад
ашиглаж эхэлсэн туршлагадаа
тулгуурлан суурь боловсролын
түүхийн хичээлийг музейтэй
холбох “Музейд суралцахуй”
хөтөлбөрийг 2017, 2018, 2019
онуудад Монголын үндэсний
музей, Г.Занабазарын нэрэмжит
Дүрслэх урлагийн музейд
хэрэгжүүлсэн хөтөлбөрийн үр
дүнг энэ өгүүлэлд хөндөж байна.
Музейн үзмэрийг сургалтад
ашиглах нь эх түүхээ судлах явцдаа
сурагчид эх сурвалж, баримтыг
сонгон цуглуулж, эргэцүүлэн
бодож, задлан шинжлэх, нэгтгэн
дүгнэх, жишин харьцуулах, түүхэн
үйл явдлын учир шалтгаан уялдаа
холбоог үнэлэн цэгнэх зэрэг
олон талт чадварыг эзэмших,
бие даан суралцах арга барилаас
гадна бусдаас суралцах, өөрийгөө
танин мэдэх, өвөг дээдэс, эх
орноо хайрлах, бахархах үзэл
хандлага төлөвшүүлэх чухал ач
холбогдолтой байдаг. Харамсалтай
нь манай улсад одоогийн байдлаар
түүх, угсаатан, соёл, археологийн
чиглэлээр музейн боловсролын
цөөнгүй хөтөлбөрүүд хэрэгжиж
байгаа ч сургууль, музейн
боловсролын хөтөлбөр хоорондоо
уялдаа холбоогүй, сургууль, музейн
хамтын ажиллагаа дутмагаас
дорвитой үр дүн харагдахгүй байна.
Музейн боловсролын
хөтөлбөрийн хэрэгцээ, шаардлага:
Сүүлийн жилүүдэд
боловсролын салбарт инноваци
нэвтрүүлэх зайлшгүй, тулгамдсан
асуудал болохыг нийтээр хүлээн
зөвшөөрч, инновацийн хөгжилд
боловсролын салбарын оруулах
Монгени цогцолбор сургуулийн Нийгмийн ухааны
боловсролын тэнхэмийн эрхлэгч Г.Болормаа,
Түүх-Нийгмийн ухааны багш Л.Нэргүй, С.Мөнхбаатар,
М.Хутагсүрэн, С.Энхбаясгалан, А.Ганчимэг
Introduction
In 2015 UN approved “Stable
development program 2030”
“Everyone included, social,
quality education offer support for
everyone for their lives, Purpose.
Mongolia’s Nation conference
held in 2015, approved by the
12th resolution “For the State
education following policy (2014-
2024 year)” “Fit to many countries
education progress, based on
national specialty museum, movie,
products, laboratory visiting them
while having every environment
fit for study” Using of museum
for open educational purposes is
supported because for the reasoning:
Important role in the future. Our
country gives students the same
accessibility, based on new exciting
methods of using museum exhibits
openly, for every step of education
quality, focusing on increasing
the accessibility. History, ancient
culture, archaeology, ancestors all
types of using exhibits for learning
leads to being knowledged, local
culture, being proud of your ancestry
and encourages the patriotic mindset
is crucial.

18. 18 2019 оны 2 дугаар улирал
хувь нэмрийг дээшлүүлэх талаар
анхаарч байна.
“Суралцахуйн инноваци”
гэдэг нь сургах арга зүйг идэвхтэй
хэлбэрт шилжүүлэх, суралцагчдад
дээд эрэмбийн цогц чадамж
эзэмшүүлэх, мэдлэг чадварын
үнэлгээг сайжруулах, багш нар
хичээл заах шинэ арга барил
хэрэглэх, сургалтын материалыг
нээлттэй, хүртээмжтэй болгох
зэрэг сургах, суралцахуйн үйлийг
ойлгож байна.
Сургах, суралцахуйн үйлд
шинэ санаа, шинэ мэдлэг, шинэ
онол арга зүйг бий болгоход эхэн
үедээ гол анхаарлаа хандуулдаг
байсан бол өнөөдөр тэрхүү шинэ
санаа шинэ мэдлэг, онол арга зүйг
амьдралд хэрэгжүүлэх арга замыг
хайхад (Бадарч Д нар., 2018; 1-3)
түлхүү анхаарах болжээ.
Сургалтын чанар, амжилтад
нөлөөлөх олон хүчин зүйлүүд
байдаг. Түүний гол хүчин
зүйлийн нэг нь сургалтын орчин
юм. Сургалтын орчныг шинэчлэх
зорилгоор сургууль багш нар
байнга санаачилга гарган,
зарим үр дүнд хүрч байгаа ч
сургалтын орчинг зөвхөн анги
танхим кабинетийн хүрээнд
ойлгож, сургуулийн гадна байгаа
материал хэрэглэгдэхүүний их
боломжийг ашиглахгүй байна.
Энэ нөөц боломжийн нэг нь
түүхийн сургалтын тухайд орон
нутаг дахь түүх соёлын дурсгалт
газар, музей юм.
Манай улсын хувьд нийгмийн
өмнөх тогтолцооны үед орон
нутгийн түүх соёлын дурсгалт
газар, музейг сургалтад ашиглах
олон сайн туршлага амжилттай
хэрэгжиж байсан ч сүүлийн
үед энэ талын хүчин чармайлт,
судалгаа шинжилгээний ажил
дутмаг, сургууль боловсролын
байгууллага, музейн ажлын
уялдаа холбоо цаг үеийн
шаардлагад нийцэхгүй байна.
Суурь боловсролын түүхийн
сургалтын цөм хөтөлбөрийн үзэл
баримтлал нь “Мэдлэг зүгээр
нэг дамждаггүй, мэдлэгийг хүн
өөрөө зохиомжлон бүтээдэг”
(Hein.G.E.1995; 3-4) гэсэн
боловсролын конструктив
үзэл санаанд тулгуурлан
түүхийн хичээлийг зааж сургаж
ирсэн уламжлалт туршлагаас
суралцахын сацуу сургалтын
агуулга, арга зүйг аль болох бодит
амьдралтай ойртуулж, танхимд
олж авсан түүхэн үйл явдлын
мэдлэг ойлголтоо музейн орчинд
үзмэр, анхдагч болон бусад эх
сурвалжуудыг шинжлэн судалж,
өөрсдөө мэдлэг бүтээх замаар
мэдлэг ойлголтоо баяжуулж,
шинжлэх ухаанч арга барил
эзэмшүүлэхэд түлхүү анхаарч
байна.
Музейг сургалтад ашиглаж
ирсэн өмнөх тогтолцооны
суралцахуйн үйл нь багшийн
заасныг сурч танин мэдэх үйл
байсан бол шинэ ойлголтоор
суралцагч нь өөрийн мэдлэг
чадвар хандлагаа өөрчлөхийн
тулд гүйцэтгэх ухамсарт үйл
ажиллагаа гэж үзэх болсон.
Үүнийг Оросын нэрт судлаач И.П.
Подласыйн суралцахуйн аргуудын
харьцуулалтаас (Хүснэгт 1.) харж
болох юм. (Подласый И.П. 1999;
474-475, 478)
Сургах буюу багш төвт
аргууд (Уламжлалт арга)
Шавь төвт сургалтын аргууд
(Орчин үеийн арга)
Ярианы олон төрөл арга
Үзүүлэн таниулах буюу
загварчлан үзүүлэх арга
Дадлагажуулах ба практик
арга
Төслөөр суралцах
Мэтгэлцэх, ярилцлага, хэлэлцүүлэг
Тоглох явцад суралцах, тодорхой дүр
бүтээх болон жүжигчилсэн тоглолт
Асуудал, тохиолдлын (кейс) судалгаа
хийх
Хүснэгт 1.
Монгени цогцолбор сургуулиас
хэрэгжүүлж байгаа Монгол
хүүхдийн төрөлх гарваль шинж,
онцлогт тулгуурлан тэдний олон
талт авьяасыг нээн хөгжүүлэхийн
тулд сурах үйлийг танин мэдэхүйн
баясал цэнгэл болгох, хүнд
хичээлийг хөнгөн болгох төслийг
судлагдахуун бүрээр хэрэгжүүлэн
ажиллаж байна.
Уг төслийн хүрээнд түүхийн
сургалтад түүхэн газрын
зураг, он цагийн шугам, бусад
хэрэглэгдэхүүнийг хичээлдээ
заавал ашиглахыг эрмэлзэхийн
зэрэгцээ орон нутгийн түүх,
соёлын дурсгалт зүйлс, музейн
үзмэртэй хичээлийнхээ
агуулга, арга зүйг боломжит
байдлаар холбохын тулд суурь
боловсролын түүхийн сургалтыг
ээлжит хичээл бүр дээр шинэ
сэдэв үздэг уламжлалт арга
зүйн шийдлээс татгалзаж, дор
хаяж нэгж сэдвийн хүрээнд 80
минут ажиллан өөрсдийн тавьсан
асуулт, дэвшүүлсэн асуудал,
таамаглалынхаа хүрээнд эрэл
хайгуул хийж, судлан шинжилж,
үр дүнгээ нэгтгэх арга зүйн
шийдлээр сургалтын хөтөлбөрийг
сайжруулан музей хичээлийг
зохион байгуулсан юм.
Суурь боловсролын түүхийн
судлагдахууны хөтөлбөр (VI-
IX анги)-ийн агуулга, арга зүйг
музейд явуулах хичээлийн үйл
ажиллагаанд (Хүснэгт 2.) дараах
байдлаар тусгасан.
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

19. Багшийн хөгжил 19
itpd.mn
Суурьболовсрол
Анги
Нэгж
хичээлийн
сэдэв
Арга зүй Сэдэвт холбогдох музейн үзмэрийн жагсаалт
VI
Монголын
эртний
улсууд
Монголын эртний
Улсуудын үед холбогдох
түүхэн олдвор,
үзмэрүүдээс сонгож,
судлах
 Биет бүтээл хийж
тайлбарлах
 Дүрд тоглох
 Ажлын хуудас бөглөх
Хүннү, Сяньби, Нирун газрын зураг
Археологийн дурсгал
Түрэг, Уйгарын үеийн дурсгал
Хөшөө цайдамын дурсгалууд
Гэрэлт хөшөө Кулетигин
Кидан газрын зураг
VII
Монголын
эзэнт гүрэн
Монголын эзэнт гүрний
үед холбогдох музейн
үзмэрээс сонгон багаар
бүтээлийн судалгаа
хийх
 Ажлын хуудас бөглөх
 Дүрд тоглох
 Тайлан хамгаалах
Монголын нууц товчоо номын нүүр хуулга
Цагаан туг
Хар туг
Чингис хааны хөрөг
Монгол цэргийн баримал
Зэр зэвсэг
Өмсгөл
Эзэнт гүрний газрын зураг
Хубилай хаан хөрөг
VIII
XVIII-ХХ
зууны үеийн
Монголын
соёл
 Багаар бүтээлийн
судалгаа хийх
 Дүрд тоглох
 Судалгааны тайлан
хамгаалах
Богд хаан, Хатан Дондогдуламын баримал
Олноо Өргөгдсөн Монгол улсын төрийн туг
Богд хааны тамга
Манлай баатар Дамдинсүрэн, Хатанбаатар
Магсаржав
Коростовец 1914 оны Газрын зураг
1915 оны гэрээ баримт
1919 онд Сайн дураар автономийг устгах тухай
баримт
IX
Монгол
Улсын
Маршал
Хорлоогийн
Чойбалсан
ХХ зууны эхэн үеэс
дунд үе хүртэлх
шинэ үеийн
Монголын түүхийн
зангилаа асуудлыг
түүхэн зүтгэлтнээр
төлөөлүүлэн шинжлэн
судлах.
 Багаар бүтээлийн
судалгаа хийх
 Экстемп илтгэл,
хэлэлцүүлэг
 Ажлын хуудас бөглөх
МАН-ын модон тамга,
Папах малгай Х.Чойбалсан баруун замын
байлдаанд өмсөж явсан,
БНМАУ-ын үндсэн хууль 1924,
Феодалын хөрөнгийг хураах тухай ном
Очирбатын яамны тэмдэг,
Онцгой бүрэн комисс ханын самбар
Маршалын ёслолын хувцас,
Маршалын хувцас цэргийн өдөр тутмын,
Маршалын од
Бүх нийтийн санал асуулгын хуудас
Хүснэгт 2.
Нэгжийн төлөвлөлтөд тухайн түвшний хөтөлбөрийн нэгжийн суралцахуйн үр дүнг томьёолох
нь хамгийн чухал гэж үзэж, суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийн суралцахуйн зорилттой уялдуулж,
суралцагчдад суралцахуйн үйлээр дамжуулж шинжлэх ухааны мэдлэг ойлголтоос гадна дараах түүхийн
судлагдахуунаар эзэмших ерөнхий болон тусгай чадварууд, сурах арга барил эзэмшүүлэх зорилго тавьсан.
(Хүснэгт 3.)

20. 20 2019 оны 2 дугаар улирал
I шат: Юу судлах вэ? II шат: Ямар мэдээлэл
эх сурвалж ашиглах
III шат: Мэдээлэл
боловсруулах, судлан
шинжлэх
IY шат: Судалсан
үр дүнг нэгтгэх,
танилцуулах
• Түлхүүр асуулт
гаргах
• Асуудал таамаглал
дэвшүүлэх
• Уншиж ойлгох,
эрж хайх
• Нягтлах, даалгавар
гүйцэтгэх
• Эргэцүүлэн
шинжлэх
• Эргэлзээтэй
тайлбарыг хянах
• Тайлбарлах,
хэлэлцүүлэх
• Дүгнэх, үнэлэх
Хүснэгт 3.
Музейд суралцахуйн үйлийн
үе шатууд дараах алхмаар
явагдсан. (Зураг 1.)
Хэрэгцээний тандалт судалгааг
БГД-ийн Монгени цогцолбор
сургуулийн 8 дугаар ангийн 106
сурагчдаас дараах асуулгаар
авсан.
Та музейд очиж байсан
уу? гэсэн асуултад 46% нь 3
ба түүнээс дээш удаа, 32%
нь 1-2 удаа, харин 22% огт
очиж байгаагүй гэж хариулсан
байна (Зураг 2.) Үүнээс үзэхэд
сурагчдыг хамт олноор нь
музей үзүүлэх ажил зохих
түвшинд хийгдэж байгаа ч
музейг сургалтад цаашид
хэрхэн ашиглаж байгааг судлах
шаардлагатай байна.
Танд ямар сэтгэгдэл төрж
байсан бэ? гэсэн асуултад 62%
сонирхолтой, 10% бодитой, 13%
очиж байгаагүй, 5% уйтгартай
санагдсан гэж хариулсан байна.
(Зураг 3.) Тандалт судалгаа
сурагчдын хувьд анги танхимын
бус музейн орчинд суралцах хүсэл
сонирхолтойг харуулсан.
Ажиглалт судалгаанаас үзвэл
музейн сургалтын үр дүнг дараах
шалгуураас (Хүснэгт 4.) харж
болохоор байна.
Шалгуур Анги,танхимд Музейд
Хүүхэд бүрийн
суралцах үйлийн
оролцоо, идэвх
Идэвхтэй цөөн сурагч багшийн
чиглүүлгийн дагуу ажиллаж
даалгаврыг гүйцэтгэж байсан.
Бүх сурагч үзмэрүүдийг сонирхон
танин мэдэхүйн эрэл хайгуул хийж,
идэвх,оролцоотой байсан.
Асуулт, таамаглал
дэвшүүлж буй байдал
Сурах бичгийн эх бичвэрийг
уншаад ихэвчлэн өөрсдийн бодол,
зохиомол төсөөлөлд тулгуурлаж
таамаглал, асуулт тавьдаг байсан
Хэн? Хэзээ? Хэрхэн? Яагаад? Яаж? гэх
мэт танин мэдэхүйн учир шалтгааны
асуулт тавьж, хариулт авч байсан.
Гарсан ахиц өөрчлөлт Тухайн сэдвийн хүрээнд товчилсон
үг хэллэг, зарим нэг нэр томьёо
зэргийг л багшаас асуудаг лавладаг
байсан.
Тухайн үзмэрийн гарал үүсэл, ач
холбогдол, үнэ цэнийн талаар асуулт
тавьж байсан нь илүү танин мэдэх ач
холбогдолтой байсан.
Асуултын
давтамжийн тоо
Ангиас 5-10 сурагч л тухайн хичээл
дээр асуулт тавьж, аливаа зүйлийг
эрэлхийлдэг байсан
Музейд 20-30 сурагч буюу ангийн бүх
сурагч тухайн үзмэрийг олон талаас харж,
танин мэдэхүйн асуулт тавьж, мэдээлэл
цуглуулж байв
Хүснэгт 4.
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

21. Багшийн хөгжил 21
Суралцахуйн үйлийн
гүйцэтгэлийг сургалтын өмнө ба
дараа сурагчдын эзэмшсэн мэдлэг,
чадвар, хандлага, төлөвшилтийн
ахиц амжилтыг харьцуулж үзэхэд
сурагчдын даалгаврын гүйцэтгэл
нь сургалтын өмнө дунджаар 69%
байсан бол сургалтын дараа 86%
болж өссөн үзүүлэлттэй байна.
(Зураг 4.)
Мэргэжлийн багш нараас
авсан судалгаанд нийслэлийн
БГД-ийн Монгени сургууль,
28 дугаар сургууль, 20 дугаар
сургууль, СХД-ийн 61 дүгээр
сургуулийн мэргэжлийн багш
нар хамрагдав. Музейг сургалтын
орчин болгон ашиглах нөхцөл
боломж бүрдсэн гэдэгтэй зарим
тохиолдолд санал нийлнэ гэж
дийлэнх нь хариулсан бол
музейн хичээл нь танхимын
сургалтыг бодвол сурагчдад
илүү нэмэлт тусламж дэмжлэг
үзүүлэх шаардлагатай гэж ихэнх
тохиолдолд санал нийлнэ гэж
хариулсан. (Зураг 5.)
Зураг 4.
Зураг 5.
itpd.mn

22. 22 2019 оны 2 дугаар улирал
Суралцахуйн зорилт, үйл
ажиллагаагаар дамжуулж
мэдээлэл боловсруулах,
асуудал шийдвэрлэхэд бие даан
бүтээлчээр суралцах мэдлэг,
чадвар, хандлага төлөвшүүлэх
зорилт бүхий музейн хөтөлбөр нь
үр дүнтэй, багш болон сурагчийн
тухайд шинэ зүйл байсан
төдийгүй музейн сургалт нь
суралцагсдад сургалтын аргачлал,
нэмэлт хэрэглэгдэхүүн, бусад
тусламж дэмжлэг шаардлагатай,
анги, танхимын сургалтыг бодвол
багшид нэмэлт ажлын ачааллыг
бий болгож байгааг тооцож
үзэхийг багш нар санал болгосон.
Дүгнэлт: Манай улсад
одоогийн байдлаар түүх,
угсаатан, соёл, археологийн
чиглэлээр музейн боловсролын
цөөнгүй хөтөлбөрүүд хэрэгжиж
байгаа ч сургууль, музейн
боловсролын хөтөлбөр хоорондоо
уялдаа холбоогүй, сургууль,
музейн хамтын ажиллагаа
дутмагаас дорвитой үр дүн
харагдахгүй байна. Музейн
боловсролын чиглэлээр судалгаа
шинжилгээний ажил эхлэл
төдий байна. Нийгмийн өмнөх
тогтолцооны үед сургалтад
музейг ашиглаж ирсэн ажлын
сайн туршлага, уламжлалыг
сэргээж, музейг сургалтын
орчин, үзмэрийг сургалтын
хэрэглэгдэхүүнээр ашиглах
орчин үеийн сургалтад нийцсэн
хөтөлбөр хэрэгжүүлэх нь
сургууль, музейн хамтын
ажиллагааг сайжруулах нэг арга
зам юм. Музейн боловсролын
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх дараах
саналыг дэвшүүлж байна. Үүнд:
• Музейн хэрэгцээ
шаардлага, нийгмийн
хэрэгцээ шаардлага, сурган
хүмүүжүүлэх зүйн хэрэгцээ
шаардлага хоорондоо
огтлолцож, эрэлт хэрэгцээ
улам өсөж байгааг
харгалзан музей судлалын
мэргэжлийг хөгжүүлэх,
мэргэжлийн сургалтууд
зохион байгуулах
• Музейн дидактик чиглэлээр
музейн боловсролын
ажилтан, мэргэжлийн багш
нарыг мэргэшүүлэх, багш
бэлтгэх их, дээд сургуулийн
оюутан сурагчдыг музейд
дадлагажуулах хөтөлбөр
хэрэгжүүлэх
• Сурагчдаар мэдлэг
бүтээлгэх, бүтээлч үйлийн
орчин болсон музейд
суурилсан сургалтын
модуль хөтөлбөрийг музейн
боловсролын ажилтан,
мэргэжлийн багш нар
хамтран боловсруулж, багш
нарт зориулсан сургалтын
гарын авлага, материалыг
цахим технологи ашиглан
түгээн дэлгэрүүлэх
• Сургалтын хөтөлбөр,
төлөвлөгөөнд сургууль
зохицуулах мэдлийн
цагаар музейн хөтөлбөрийг
судлуулах, сургалт удирдах
мэргэжлийн багшийн
цагийн хөлс, сургалтын
нэмэлт хэрэглэгдэхүүн,
сурагчдыг музейд хүргэх,
буцах унаа тээврийн
зардал, аюулгүй байдал
зэрэг төсөв зардлын эрх
зүйн орчныг шинээр авч
үзэх, музейн боловсролыг
тусгайлан дэмжих
боловсролын хөтөлбөр
хэрэгжүүлэх
• Музейн боловсрол
чиглэлээр онолын болон
хэрэглээний судалгааг
өргөжүүлэх, эрдэм
шинжилгээ, судалгааны
ажлыг тулгамдсан асуудлыг
таньж мэдэх, шийдвэрлэх,
боловсролын инновацийг
хөхүүлэн дэмжихэд
чиглүүлэх
Ном зүй
Монгол хэл дээр
Ном, гарын авлага, сэтгүүл
• “Музей судлал” 2017; УБ.
• “Музей судлал” 2018; УБ.
• “Түүх VI-IX” 2015 сурах
бичиг УБ.,
• Багшийн ном 2015 (Түүх VI-
IX)., УБ
• Музейн үзмэрт тулгуурласан
боловсролын хөтөлбөр
хэрэгжүүлэх арга зүй,
зөвлөмж 2017; УБ.,
• Монголын музейн түүхэн
замнал. 2014 УБ.,
• Бадарч Д. Нар 2018 “Дээд
боловсрол ба инноваци”
сэтгүүл УБ.,
• Баасандорж Ц. 2014
“Сургалтын арга: Эрэл,
олз” УБ.,
Хөтөлбөр, төлөвлөгөө
• “Суурь боловсролын цөм
хөтөлбөр” 2015 УБ.,
• “Суурь боловсролын
сургалтын хөтөлбөр” 2019
(Сайжруулсан хоёр дахь
хэвлэл) УБ.,
• ЕБС-ийн Түүхийн
сургалтын хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэх суралцахуйн
удирдамж 2019 (Суурь
боловсрол VI-IX анги) УБ.
Гадаад хэл дээр
• Hein, G. E. 1995; “The
Constructivist Museum.”
Journal of Education in
Museums,
• Подласый. И.П, 1999;
“Педагогика” учебник, РУ
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

23. Багшийн хөгжил 23
Оршил
Боловсролын зорилго нь
хүнийг хөгжүүлэх, төлөвшүүлэх,
хэрэгцээг нь хангахад чиглэгддэг.
Иймд багшийн зүгээс өөрийгөө
тасралтгүй хөгжүүлэх, нийгмийн
эрэлт хэрэгцээг мэдэрч үйл
ажиллагаагаа явуулах нь зайлшгүй
тулгамдсан асуудлын нэг юм.
Багшийн хөгжил нь олон
талтай үйл ажиллагаа тул бид
ажлын байран дээрээ багш
хөгжих олон боломжууд дотроос
багш нь суралцагчтайгаа хамтран
суралцах боломжийн талаар
судлах зорилго дэвшүүлсэн.
Багш бүхнийг мэддэг гэсэн
ойлголт нь сургалтад саад
болсоор байгаа билээ. Иймд
багш оюутнуудтайгаа хамтран
ажиллах, суралцах замаар ажлын
байран дээрээ тасралтгүй хөгжих
боломжтой эсэхийг судлах
шаардлагатай гэж үзлээ.
Зорилго: Багш сургалтын
үйл ажиллагааны явцад ажлын
байран дээрээ тасралтгүй хөгжих
боломжтой эсэхийг судлахад
оршино.
Зорилт: Багш хөгжих
боломжийн талаар судалгаа авч,
үр дүнг хэлэлцэх
Оюутны бие даалтын
ажлын чанар, үр өгөөж, тэдний
төлөвшил, багшийн хөгжилд
хэрхэн нөлөөлөхийг судлах
Хамрах хүрээ:
Судалгаанд ТДС-ийн 25
багш, I дамжааны 54 оюутан
хамрагдсан.
Судалгааны арга зүй
Анхдагч мэдээлэл
цуглуулахдаа асуулгын арга,
мэдээлэл боловсруулахдаа Excel
програмыг ашигласан.
Үндсэн хэсэг
Өмнөх үед ч, өнөө үед ч
багшийн хөгжил чухлаар яригдаж,
багшлахуйд тулгамдаж байсан,
байгаа, байх ёстой, судалж
шийдвэрлэвэл зохилтой чухал
сэдэв, асуудлын нэг бол багшийн
онолын мэдлэгийг сайжруулж,
баяжуулж, мэдлэг мэргэжлээ
тасралтгүй дээшлүүлж байвал
багшийн хөгжил хангагдаж, тэр
хэрээр шавийн ахиц, амжилт ч
сайжирна1
. Багшийн өдөр тутмын
сурган хүмүүжүүлэх арга, үйл
1
Баттогтох Д. Багшийн эрдэм
хуучирч, бас хомсдож болохгүй
(асуудал дэвшүүлсэн эсээ)
Боловсрол судлал 2018/03 (141) 25х
ажиллагаа нь өөрөө сурагчдад
сурах аргын үлгэр жишээ байх
ёстой учраас багш өөрөө сайн
сурагч байхын хамт сурах, сургах
арга барилаа үргэлж сайжруулах
хэрэгтэй болжээ. Багш өөрийнхөө
хичээл, суралцагчдаасаа өдөр бүр,
цаг ямагт суралцах хэрэгтэй2
Багшийн хөгжлийг дэмжих
хуульд “Багшийн хөгжил” гэж
багшийн мэдлэг, арга зүй, ур
чадвар, боловсролоо дээшлүүлэх
тасралтгүй үйл явц3
, харин
Ш.Ичинхорлоо “Багшийн хөгжил
бол нэг талаас төр нийгмийн
зүгээс багш нарыг хөгжүүлэх
арга хэмжээ, нөгөө талаас багш
өөрийгөө хөгжүүлэх бүтээлч үйл
ажиллагаа гэсэн хоёр зүйлийн
уулзвар дээр хэрэгжих зүйл”4
хэмээн тодорхойлсон байдаг.
Ийнхүү олон судлаачдын
тодорхойлолт үзэл хандлагыг
харьцуулан үзвэл багшийн
хөгжлөөс боловсролын салбарын
ахиц дэвшил хамаарах нь
харагдаж байна. Багш нар
мэдлэг боловсролоо дээшлүүлж,
хөгжихийн тулд өөрсдөө идэвх
гаргах, мэргэжил дээшлүүлэх
арга хэрэгсэл хэлбэрийг оновчтой
сонгох, ажиллах явцдаа ажлын
байрандаа мэдлэг боловсролоо
дээшлүүлж, тасралтгүй суралцагч
байх шаардлагатай. Өөрөөр
хэлбэл багш ажлын байран дээрээ
өөрийгөө хөгжүүлэх нь зүйтэй
гэсэнтэй санал нэгдэж байна.
Багш бүр ажлын байран
дээрээ өдөр тутам олон
хэлбэрээр хөгжиж суралцдаг. Их
дээд сургууль үр ашигтай үйл
ажиллагаа явуулах гол нөөц нь
өндөр мэдлэг чадвартай багш
2
Ш.Ичинхорлоо Сурах арга УБ.2011
22х
3
Багшийн хөгжлийг дэмжих хууль
2018 он
4
Ш.Ичинхорлоо Дээд сургуулийн
сургалт: онол арга зүй УБ 2011 он
52х
М.Бямбажаргал
“Технологийн дээд сургууль”-ийн тэнхимийн
эрхлэгч, магистр
mbyambajargal@yahoo.com
БАГШ АЖЛЫН БАЙРАНДАА
ХӨГЖИХ НЭГЭН БОЛОМЖ
itpd.mn

24. 24 2019 оны 2 дугаар улирал
бөгөөд тасралтгүй өөрчлөгдөн
хөгжиж байхыг тэднээс шаарддаг.
Онолын мэдлэг, заах арга зүйн
буюу багшлахуйн хөгжлийг
эрхэмлэн үйл ажиллагаандаа
хэрэгжүүлэх нь орчин үеийн
багшийн хөгжилд тавигдах
нийтлэг зарчмуудын нэг юм.
Багш ажлын байрандаа хэрхэн
хөгжиж буй талаар сургуулийнхаа
25 багшаас судалгаа авч, үр дүнг
нэгтгэв. Судалгааны асуулгын
дүнгээс харахад багш нарын
дийлэнх хувь нь орчин үед багш
ажлын байран дээрээ хөгжих нь
ихээхэн ач холбогдолтой гэсэн
хандлагатай болжээ. Багш нар
ээлжит хичээлийг бэлтгэх явцад
хамтран ажилласнаар хөгждөг
гэсэн нь тэдний өдөр тутмын
сургалтын үйл ажиллагаагаараа
суралцах, хөгжих ажлыг
тасралтгүй хийж буйг харуулж
байна.
тийм
44%
хааяа
36%
үгүй
20%
5. Та суралцагчдаасаа
суралцдаг уу?
Ажлын ачаалал их, багшийн
хөгжлийг урамшуулдаг систем
тодорхойгүй зэрэг багшийн
хөгжилд учирч буй бэрхшээл
олон байгаа боловч судалгаанд
оролцогчдын дийлэнх нь
мэргэжлийн мэдлэгээ дээшлүүлэх,
хөгжих, суралцах эрмэлзэл
тэмүүлэлтэй нь харагдаж байна.
Судалгаанд оролцогчдын 44% нь
суралцагч оюутнуудаасаа ажлын
байран дээрээ суралцдаг, 34%
зарим үед гэж хариулсан байна.
Багш мэдлэг, ур чадвараа
тогтмол дээшлүүлж, хичээлийн
агуулга, сэдэвтэй холбоотой
бүтээлчээр сэтгэн ажиллаж,
шаардлагатай мэдлэгийг бүтээх
явцдаа суралцагчидтайгаа
харилцан суралцах боломжийг
эрэлхийлж үйл ажиллагаандаа
хэрэгжүүлэх боломжтой болохыг
судалгааны үр дүн харуулж байна.
Судалгааны дараагийн хэсэгт
тухайн хичээлийн бие даалтын
ажлыг оюутнаар гүйцэтгүүлэх
явцад багш, оюутан харилцан
хамтдаа хөгжих боломжтойг
өөрийн заадаг хичээлийн
жишээгээр харуулав.
Их дээд сургуулиудын I
дамжааны оюутнуудын заавал
судлах хичээлүүдийн нэг болох
хүний хөгжил, харилцааны ёс
зүй, эрх зүй хичээлийн үндсэн
үзэл санаа нь бие хүний эрхэм
чанаруудыг төлөвшүүлэхэд
чиглэгддэг. Иймд тухайн
хичээлийн агуулгыг гүнзгийрүүлэн
судлах номнуудын жагсаалтыг
гарган өгч, бие даалтын ажлыг
гүйцэтгэх явцад оюутнууд болон
багш хэрхэн хөгжиж буй талаар
судалсан болно.
Оюутны бие даалтын ажлыг
зохион байгуулахад дараах
зарчмуудыг баримталсан. Үүнд:
Бие даалтын ажлын сэдэв
сонголт нээлттэй, давхцалгүй байх;
Гүйцэтгэх хугацаа тодорхой,
хангалттай байх;
Гүйцэтгэх ажил нь бүтээлч уян
хатан байх;
Бие даалтын ажилд тавигдах
шаардлага, зөвлөгөө авах хуваарийг
багш урьдчилан боловсруулж,
оюутанд танилцуулсан байх.
Багшийн зүгээс энэхүү
бие даалтыг гүйцэтгэх явцад
оюутнуудад дараах чадваруудыг
эзэмшүүлэхийг зорьж ажилласан.
Үүнд:
Уншсан номын утга санаа,
шинээр олж авсан мэдлэгээ
өөрийн үгээр бусдад илэрхийлэх;
Бусдыг сонсож сурах, тэдний
асуултанд оновчтой хариулах,
өөрт таалагдсан санааг жишээгээр
тайлбарлах;
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

25. Багшийн хөгжил 25
Товчлон тэмдэглэл хөтлөх;
Бусдын ярианаас өөрт хэрэгтэй
зүйлсийг эргэцүүлэн тусгаж авах;
Өөрийн санаа бодлыг бусадтай
хуваалцах, харьцуулан дүгнэх,
харилцан суралцах.
Тухайн хичээлийн бие даалтын
ажлыг гүйцэтгэсэн оюутныг
бүтээлчээр ажилласан /бүдүүвч,
диаграм, тэмдэглэл хөтлөлт/ эсэх,
илтгэх чадвар болон асуултанд
хариулсан байдал гэсэн үндсэн 3
шалгуураар үнэлсэн юм. Бие даалтын
ажлыг гүйцэтгэж, хамгаалсан
оюутнуудаас дараах асуулгын дагуу
судалгаа авч үр дүнг нэгтгэв.
Асуулга судалгааны дүнгээс
харахад нэлээд оюутнуудын хувьд
номтой ажиллах явцад уншсан
зүйлээ тэр дор нь мартах, бүрэн
ойлгохгүй байх, дахин дахин
унших нь төвөгтэй санагдах,
гадаад үгнүүд их тохиолдох, зарим
номнууд сургуулийн номын санд
байхгүй зэрэг хүндрэлүүд тулгарч
байсан. Гэвч зарим оюутнуудын
хувьд бие даалтын ажлын хүрээнд
тухайн номуудыг унших нь
сонирхолтой бөгөөд өөртөө маш
их шинэчлэл хийсэн гэжээ.
тийм
92%
үгүй
8%
Бие даалтын ажлын хүрээнд ном уншсанаар ажил
амьдралдаа хэрэгжүүлж эхэлсэн болон төлөвлөж
буй зүйлс бий юу?
Бие даалтын ажлыг гүйцэтгэх
явцад номтой нөхөрлөснөөр
оюутнуудад дараах эерэг
өөрчлөлтүүд гарчээ. Үүнд:
Ном унших сонирхолтой болж,
оюутнууд амралтын хугацаандаа
зургаа хүртэл тооны ном уншсан
байна.
“Өглөөний хүн” номыг
уншсанаар цаг төлөвлөлтийн
төлөвлөгөөг гарган амьдралдаа
хэрэгжүүлж эхэлсэн.
Хичээл, зүтгэл гарган
бүтээлчээр суралцах нь өөрийн
ирээдүйн ажил, амьдралд ач
тустай болохыг ойлгож авсан.
Номын сангаар үйлчлүүлэх
соёл, бүтээлчээр ном унших
чадвар эзэмшиж, төлөвшиж байна.
Багш бидний хувьд ээлжит
хичээлийн бие даалтын ажлыг
гүйцэтгүүлэх буюу оюутныг
бүтээлчээр хөгжүүлэх явцдаа
оюутны уншсан хэвлэлийн эх
сурвалжуудаас бүрэн гүйцэд
ойлгоогүй болон оюутан
өөрийн үгээр илэрхийлэх
явцад дэвшүүлсэн шинэлэг
зүйлүүдийг эргэцүүлэн дүгнэж
сурах нь ажлын байранд хөгжих
боломж юм. Өөрөөр хэлбэл
нийгмийн эрэлтийг мэдэрч,
багш суралцагчаасаа илүүтэй
мэдлэг, чадвараа хөгжүүлэх
шаардлагатайн зэрэгцээ ажлын
байран дээрээ тасралтгүй хөгжих
арга замын нэг нь багш оюутны
хамтын бүтээлч даалгавар, үйл
ажиллагаагаар хэрэгжих боломж
гэж үзэж байна.
Дүгнэлт: Багш ажлын байранд
дээрээ тасралтгүй суралцах,
улмаар мэргэжлийн мэдлэг,
чадвараа хөгжүүлэх эрмэлзэл
тэмүүлэлтэй байхын зэрэгцээ
суралцагчдаасаа суралцах
хэрэгцээ, шаардлага байна.
Багшийн хөгжлийн асуудалд багш
хүний өөрийн идэвх санаачлага
хамгийн чухал хэдий ч нөгөө
талаас тэдний ажлын ачааллыг
оновчтой төлөвлөх, багшийн
хөгжлийг үнэлэх, урамшуулах
системийг бий болгон
хэрэгжүүлэх зэргээр багш ажлын
байран дээрээ тасралтгүй хөгжих,
мэдлэг, чадвараараа хоцрохгүй
байх нөхцөл боломжийг
сургуулийн зүгээс бүрдүүлэх
шаардлага байна.
Багш өөрийн зааж буй
хичээлийн хувьд ном унших,
мэдээллийн эх сурвалжтай
ажиллах арга дээр тулгуурлан
оюутны бие даалтын ажлыг
удирдан зохион байгуулснаар
оюутныг хөгжүүлэхээс гадна
өөрөө ажлын байран дээрээ
тасралтгүй хөгжих боломжтой.
Оюутнууд тухайн хичээлийн
бие даалтын ажлыг гүйцэтгэснээр
номтой нөхөрлөж унших арга
барил эзэмших, шинэ мэдлэг
мэдээлэлтэй болох, өөрийн
санаа бодол мэдрэмжийг бусдад
ойлгуулах, тэмдэглэл хөтлөх,
харилцан бие, биенээсээ суралцах,
өөрийгөө бодитоор үнэлэн дүгнэх,
илтгэх зэрэг нэлээд олон суурь
чадваруудыг эзэмшин хөгжих
боломжтойг явцуу хүрээнд боловч
судалсан болно.
Ашигласан материал
1. Багшийн хөгжлийг дэмжих
тухай хууль, 2018
2. Баттогтох Д. Багшийн
эрдэм хуучирч, бас
хомсдож болохгүй
(асуудал дэвшүүлсэн эсээ),
Боловсрол судлал, 2018/03
(141).
3. Ичинхорлоо Ш., Сурах арга,
УБ.2011
4. Ичинхорлоо Ш., Дээд
сургуулийн сургалт: онол
арга зүй, УБ 2011 он
itpd.mn

26. 26 2019 оны 2 дугаар улирал
Оршил
Сургалтын үнэлгээний
үндсэн зорилго нь суралцагчийн
суралцахуй, багшийн заах арга
зүйг сайжруулахад чиглэгддэг.
Суралцагчийн үнэлгээг “бага ангид
“хүүхдийг урамшуулах хэрэгсэл”,
дунд ангид “амжилтыг ахиулах
хөшүүрэг”, ахлах ангид “Алдаа
оноог дэнслэх хэмжүүр” болгож,
хүний хөгжлийг хангагч сургалтын
удирдлагын үр ашигтай иж бүрэн
систем болгон төгөлдөржүүлэх
шаардлагатай” (Бэгз,Н.2005).
Өнөөдөр боловсролын чанар
тодорхой хэмжээгээр алдагдахад
хүргэсэн шалтгааны нэг нь дүнгийн
агуулга явцуу, түүнийг хэрэгжүүлэх
арга хэлбэр нь уян хатан бус нэг
талыг барьсан зэрэгтэй холбоотой
юм (Санжаабадам,С.2002).
Суралцагчдын хувьд үнэлгээ
нь шударга, найдвартай,
үндэслэлтэй, хүчин төгөлдөр
байх нөхцөлийг бүрдүүлэх нь
тэдний сурах үйл явц, хувь
хүний ур чадварт шууд болон
шууд бусаар нөлөөлнө. Иймд
“үнэлгээ нь тухайн суралцагчийн
аливаа нэг сургалтын үйл явц,
ур чадвар болон стандарт, хэм
хэмжээг хэрхэн гүйцэтгэж байгааг
мэдэх, түвшин тогтоох, цаашдын
сургалтын чиг хандлага, агуулгыг
эрэлхийлэх зорилгоор тодорхой
мэдээлэл, баримт нотолгоонд
тулгуурлан зохион байгуулах үйл
явц юм” (Болор-Эрдэнэ,С.2013).
Чадамжид суурилсан
сургалтын гол зарчим нь
мэргэжлийн ур чадварыг академик
онолоос илүүтэй дадлага ажил,
практик сургалтад суурилан
орчин үеийн технологид нийцсэн
дадлагын орчинд тоног төхөөрөмж
багаж, хэрэгсэлд гараар хүрч
ажиллан бодитоор мэдрэн сурах
замаар олгоход чиглэдэг.
Мэргэжлийн боловсрол,
сургалтыг чадамжид суурилсан
сургалтад шилжүүлсэнтэй
холбогдуулан сургалт, үнэлгээний
тогтолцоог олон улсын жишигт
нийцүүлэн хөгжүүлэх шаардлагатай
байгаа нь энэхүү судалгааны ажлын
үндэслэл болсон.
Түлхүүр үг: Чадамжид
суурилсан сургалт, шинэчлэл,
үнэлгээний бодит байдал, хандлага
Зорилго: Үнэлгээг ил тод
болгосноор суралцагчдын
сурлагын чанар, төлөвшилд хэрхэн
нөлөөлөхийг судлахад оршино.
Зорилт:
• Хичээлийн онцлогт
тохируулан үнэлгээний
төлөвлөгөөг боловсруулах
• Суралцагчдын сурлагын
ахицын үнэлгээнд анализ
хийх
• Суралцагчдын сэтгэл
ханамжийн судалгааны үр
дүнг тооцох
Судалгааны арга зүй:
Судалгаанд сүүлийн гурван жилд
ХТПК-д суралцсан II ангийн 433
суралцагч хамрагдав. Анхдагч
мэдээлэл цуглуулах анкетын арга,
ажиглалтын арга, туршилтын
арга, нэгтгэн дүгнэх, харьцуулах
зэрэг аргуудыг ашиглаж, Excel
програмаар боловсруулалт хийв.
Судалгааны хэсэг: Бизнес, аж
ахуй эрхлэлт хичээлийг багшийн
зүгээс суралцагчдын амьдрал
дээр аж ахуйгаа эрхлэн явуулахад
үүсэж болох асуудлыг илрүүлэх,
түүнийг шийдвэрлэх арга замыг
тодорхойлох зэрэг зорилтот үйл
ажиллагаанд тулгуурлан зохион
байгуулдаг.
Ахуй амьдралын жишээгээр
нээлттэй ярилцаж, олон
талт үзэл санааг уралдуулан
нэгдсэн дүгнэлтэд хүрэх
арга зүйг түгээмэл хэрэглэх
явцад суралцагчдаа оношлох
оролдлогыг хийсэн. Судалгааны
дүгнэлтээс үзэхэд суралцагчдын
өөрийгөө илэрхийлэх чадвар,
бие даан шийдвэр гаргах чадвар
хангалтгүй, өөртөө итгэлгүй, ном,
гарын авлага ашиглаж сураагүй,
ерөнхийдөө хичээл зүтгэл, хүчин
чармайлт тааруу, тогтвортой удаан
сууж, сурч хөдөлмөрлөж сураагүй
байдал ажиглагдсан.
Суралцагчдын идэвх
оролцоог нэмэгдүүлэх, тэдний
сурах үйл ажиллагааг дэмжих
зорилгоор арга зүйгээ өөрчлөх,
тэдэнд зориулж гарын авлага
бэлтгэх, үнэлгээний төлөвлөгөө
боловсруулах зэрэг ажлуудыг
сүүлийн 3 жилд хэрэгжүүлэн, үр
дүнг нь тооцон ажиллаж байна.
Үнэлгээний хөгжүүлэх,
хүмүүжүүлэх үүргийг
нэмэгдүүлэхийн тулд өөрийн
зааж буй хичээлээр суралцагчдын
эзэмшвэл зохих мэдлэг чадварын
жагсаалт (матриц), гүйцэтгэлд
тулгуурласан үнэлгээний
үзүүлэлтүүд бүхий хуудас гарган
ажилласан.
Ш.Отгондалай
ХТПК-ийн багш
ҮНЭЛГЭЭНИЙ ИЛ ТОД
БАЙДАЛ СУРЛАГЫН АХИЦАД
НӨЛӨӨЛӨХ НЬ
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

27. Багшийн хөгжил 27
10%
10%
30%30%
10%
10%
Үнэлгээний өөрчлөлтийн үзүүлэлт
(2014-2015 оны хичээлийн жил)
Ирц
Идэвх
Үнэлгээнд тавигддаг
шаардлагын дагуу суралцагчдын
оролцоог хангах явдал нь тэднийг
идэвхжүүлэх, суралцахуйн
үндсэн зорилго, ач холбогдлоо
ухамсарлаж, бие даан суралцах
чадвар эзэмшихэд ихээхэн
нөлөөлдөг. Иймээс үнэлгээг ил
тод, нээлттэй болгох зорилгоор
үнэлгээний хуудас гарган туршиж,
гарын авлагад оруулж өгсөн.
Бизнес, аж ахуй эрхлэлт
хичээлийн үнэлгээний хуудасны
загвар
Үзүүлэлт Оноо
Гүйцэтгэл
%
Зөвшөөрсөн:
Багш Суралцагч
Ирц 10
Идэвх 20
Бие даалтын даалгавар: 20
а. Өөрөө хийх (III/16 – III/27) 10
б. Багаар хийх (IV/20 – IV/30) 10
Явцын шалгалт 30
а. Аман (III/02 – III/06) 15
б. Бичгэн (IV/13 – IV/17) 15
Өөрийгөө шалгах даалгаврын
гүйцэтгэл
10
Практик тооцоо хийх (V/11 –
V/29)
10
Ерөнхий үнэлгээ 100
Үнэлгээний дээрх өөрчлөлт
нь суралцагчдын идэвх, оролцоо,
эцсийн үнэлгээнд хэрхэн
нөлөөлсөн болон тэдний сэтгэл
ханамжийн судалгааг авлаа.
Суралцагчийн гарын авлагад
үнэлгээний хуудсыг оруулж,
үнэлгээг нээлттэй болгосноор
эцэг, эхийн хяналт сайжрах,
(үнэлгээний хуудсанд огноог
тусгасан) суралцагчдын идэвх
оролцоо өсөж, цаг барих,
төлөвлөх, хариуцлагатай байх,
өрсөлдөх чадвар нэмэгдэх зэрэг
эерэг хандлагууд илэрч байна.
Хичээлийн агуулгын хүрээнд
явцын шалгалтыг үнэлгээний
нэмэгдүүлэх, бие даан сурах
аргад суралцах зэрэг чадваруудыг
эзэмшихэд дэмжлэг болдог.
Бие даалтын ажлын
даалгаврыг ганцаараа болон
багаар гэсэн 2 хэлбэрээр
гүйцэтгэдэг. 2016-2017 оны
хичээлийн жилээс бие даалтын
ажлын гүйцэтгэлийг шалгуур
үзүүлэлтийн дагуу багш үнэлж
байна.
2015-2016 2017-2018 2018-2019
53.6%
65.1%
70.1%
Хичээлийн жил
Бие д аалтын ажлын
гү йц э тгэ лийн д унд аж
Тухайн хичээлийн бие даалтын
ажлыг суралцагчид 14 хоногийн
хугацаанд гүйцэтгэх ба долоо
хоног өнгөрмөгц багш үнэлгээний
шалгуурыг гаргаж танилцуулдаг.
Бие даалтын ажлыг хугацаандаа
хийгээгүй бол хэтэрсэн хоног
тутамд 2 оноо хасах байдлаар
гүйцэтгэлийн оноог тооцно.
Графикаас харахад 2015-
2016 оны хичээлийн жилд
бизнес, аж ахуй эрхлэлт
хичээлд суралцагчдын 6.7%
нь А үнэлгээтэй, 17.3%
нь В үнэлгээтэй, 22.9% нь
С үнэлгээтэй, 39.1% нь D
үнэлгээтэй, 12.8% нь F дүгнэгдсэн
байна. Тэгвэл 2017-2018 оны
хичээлийн жилд А үнэлгээтэй
суралцагчдын тоо 6.6%, В-9%,
С-6.4%-иар өссөн, харин D
үнэлгээтэй суралцагчдын тоо
14.4%, F-2.7%-иар тус тус
буурсан үзүүлэлтийг үнэлгээний
төлөвлөгөөнд оруулсан өөрчлөлт
нөлөөлсөн гэх үндэслэл байна.
2018-2019 оны хичээлийн
жилд суралцагчдын үнэлгээг
өмнөхтэй харьцуулахад А, В,
D, F үнэлгээтэй дүгнэгдсэн
суралцагчдын тооны хувь бага
зэрэг өсч, С үнэлгээний тоо
буурсан байна.
төлөвлөгөөний дагуу хоёр удаа,
аман болон бичгэн хэлбэрээр
авахаар төлөвлөсөн. Явцын
шалгалтууд эхлэхээс долоо
хоногийн өмнө багш шалгалтын
талаар зааварчилга, сэдвийн
даалгаврыг өгч, суралцагчдад
бэлтгэх хугацаа олгодог.
Явцын шалгалт бүрийн дараа
суралцагчид явцын гүйцэтгэлийн
оноогоо тодорхой хугацаанд
ахиулах боломжтой. Энэ нь
суралцагчдад боломжийг
ашиглаж сурах, ном сурах
бичигтэй ажиллах, хичээл зүтгэл
гаргах, өөртөө итгэх итгэлийг
itpd.mn

28. 28 2019 оны 2 дугаар улирал
Суралцагчдаас авсан сэтгэл
ханамжийн судалгааны дүн
Сэтгэл ханамжийн судалгааны
дүнгээс харахад суралцагчдын
92% нь багшийн үнэлгээг бодитой
буюу хангалттай, хичээлийн
үнэлгээний хэлбэрийг 96% нь
тохиромжтой байна гэж хариулсан
байна.
Харин үнэлгээний
үзүүлэлтүүдийг суралцагчдад
ил тод болгосноор ямар давуу,
сул талыг бий болгосон талаар
тэдний саналыг бичүүлэн дараах
байдлаар нэгтгэж харуулав.
Давуу тал Сул тал
Өөрийнхөө үнэлгээг мэдэх, хянах боломжтой.
Улам хичээж, идэвхтэй, зорилготой байх,
урам зориг нэмдэг.
Бие даалтын ажил гүйцэтгэх, хамгаалах,
шалгалт өгөх хуваарь тодорхой байдаг учир
бэлтгэх хугацааг төлөвлөх боломжтой.
Дүнгээ ахиулах хэрэгцээгээ өөрөө мэдэх
боломжтой тул заавал багшаар хэлүүлэх
шаардлагагүй.
Тухайн хичээлийн гарын авлагыг ашиглах
нь урамтай байдаг.
Дараа улиралд юунд анхаарахаа урьдчилан
мэдэх боломжтой.
Багийн ажлын үед
бусад гишүүдийн
идэвхээс хамаарч
үнэлгээ харьцангуй
байдаг.
Эцэг, эхийн зүгээс
ирэх дарамт
шахалт.
Бусад
хичээлүүдэд энэ
үнэлгээний аргыг
хэрэглэдэггүй.
Дүгнэлт: Суралцагчдын
сурах үйл ажиллагааг төлөвлөн
үнэлгээнээс авах таашаал нь
цаашдын суралцахуйн төлөв
байдлын өөрчлөлтөд чухал
нөлөөтэй байна.
Хичээлийн үнэлгээнд оруулсан
өөрчлөлт нь суралцагчийн
гүйцэтгэлийн алдаа оноог
тодруулах, тухайн үеийн
асуудалд хандах хандлага, сэтгэл
ханамжийн байдал, тэдэнд
тусламж, дэмжлэг үзүүлэх зэрэг
харилцааны хүрээнд хэрэгжсэн.
Багш үнэлгээг ил тод
болгосноор суралцагч бүр
өөрийнхөө мэдлэг, чадвар
төлөвшлөө хянах, алдаа дутагдлаа
олох, засаж залруулах, өөртөө
итгэлтэй болох, ном гарын
авлага ашиглаж сурах, хувийн
хариуцлага, зохион байгуулалттай
болох, багаар ажиллах
чадвар эзэмших зэргээр эерэг
өөрчлөлтүүд гарсан.
Багшийн хувьд суралцагчдад
алдаа дутагдлаа олох, засаж
залруулах боломжийг бүрдүүлэх,
тэдний эрэлт хэрэгцээг судлах,
заах арга зүйдээ өөрчлөлт
оруулах, судалгааны материал
цуглуулж, нэгтгэн дүгнэх чадвараа
сайжруулах, мэргэжлийн болон
судалгааны ном, өгүүлэл унших,
санаачилгатай байх, хэрэглээний
программуудыг ашиглах зэрэг
эерэг өөрчлөлтүүд гарсан.
Номзүй
1. Бэгз,Н.(2005). Боловсрол
хөгжлийн онол, арга
зүйн асуудлууд. Соёмбо
принтинг.
2. Санжаабадам,С. (2002).
Боловсролын чанар ба
монгол хүний хөгжлийн
хамаарал. Боловсрол судлал
сэтгүүл.
3. Болор-Эрдэнэ,С. (2013).
Чадамжид суурилсан
сургалтын гарын авлага.
4. Хөдөлмөрийн яам.
Мэргэжлийн болон
техникийн боловсролыг
хөгжүүлэх үндэсний
хөтөлбөр 2016-2021.
5. Ичинхорлоо,Ш. (2013).
Орчин үеийн хичээлийн
тухай өгүүлэх нь.хөтлөх, тэднийг бүтээлчээр үнэн
зөв шударга, бодитой үнэлсэн
СУДАЛГАА, ШИНЖИЛГЭЭ

29. Багшийн хөгжил 29
itpd.mn
БСШУЯ-аас Дэлхийн банкны
“Боловсролын чанарын шинэчлэл
төсөл”-ийн дэмжлэгээр STEM /
Байгалийн шинжлэх ухаан,
Технологи, инженерчлэл,
Математик/ хөтөлбөрийг
үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлж
байгаа билээ. Хөвсгөл аймагт
STEM нэгдмэл арга зүйн 172
багш, сургалтын менежерийг
сургагч багшаар бэлтгэн ЕБС-
ийн бага боловсролын түвшинд
хэрэгжүүлж байгаа туршлагаас
хуваалцаж байна.
Хэрэгцээ:
Сурагчийн
хэрэгцээ
Багшийн
хэрэгцээ
Нийгмийн
хэрэгцээ
Сургалтын
зориулалтаар
нийлүүлэгдсэн
STEM
хэрэглэгдэхүүний
тусламжтайгаар:
Бүтээлч эрэл,
хайлт хийж,
аливаа үзэгдэл
юмсын шалтгаан,
үр дагаварт
судалгаатай хандах
чадварт суралцах
Өөрийн гэсэн
бүтээлтэй болох
Тоглонгоо хөгжих
Суралцагчдын
шинжлэх ухаан,
технологи,
математик
сэтгэлгээ,
мэдлэг, чадварыг
хөгжүүлэх
Бүтээлч, шинийг
эрэлхийлэгч,
судлаач шавьтай
болох
Шинэ санаа,
шилдэг бүтээлч
санааг дэмжих,
чиглүүлэх
Хамтран хөгжих
Сурах үйл
ажиллагааг
бодит амьдралын
асуудалтай
уялдуулах
Нийгэмд
хэрэгцээтэй
инновацит
бүтээлийг
гаргах бүтээлч
эрэлхийлэл,
загварчлах
сэтгэлгээтэй
иргэдийг
төлөвшүүлэх
Зорилго: STEM сургалтын
хэрэглэгдэхүүнээр дамжуулан
багш, сурагчдын бүтээлч үйл,
шинжлэх ухааныг сонирхон
судлах хандлага, бүтээлч
сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд
сургуулийн менежментийг
чиглүүлнэ.
Ач холбогдол: STEM
сургалтын хөтөлбөр, гарын
авлага, ажлын хуудасны загварыг
гаргаж түгээн дэлгэрүүлснээр
багшийн хичээлийн бэлтгэл
хангалт, арга зүй сайжирч,
шинжлэх ухааны ойлголт,
ухагдахууныг судалж, шинээр
дизайнчлал, тооцоолол бүхий
загваруудыг зохиомжлон гаргах,
сайжруулан судалгаа хийх
боломж, цаг хугацааг гарган өгч
байна. Сурагч талаас нь харвал
багшийн хичээлийн бэлтгэл сайн
тул хүүхдэд хүрч үйлчлэх, зөвлөн
чиглүүлснээр бүх талын хөгжлийг
хангахад дэм болж байна. Эцэг
эхчүүдийн хувьд энэ төрлөөр
явагдаж буй олимпиад, ажлын
даалгавруудыг сонирхон, хүүхэд,
багш нартайгаа хамтран ажиллах
идэвх, оролцоо сайжирч, STEM
хичээл нь зүгээр нэг тоглоом биш
болохыг ухаарч ойлгон, дэмжиж
ажиллаж байна.
Аргазүй, технологийн үндсэн
шат
Энэбишийн Ундрах
Хөвсгөл аймгийн БСУГ-ын бага боловсрол
хариуцсан мэргэжилтэн
БАГА БОЛОВСРОЛЫН
“STEM СУРГАЛТ”-ЫН
ҮР НӨЛӨӨГ ДЭЭШЛҮҮЛЭХ
АРГА ТУРШЛАГА
ЗОРИЛГО: STEM сургалтын хэрэглэгдэхүүнээр дамжуулан багш, сурагчдын бүтээлч үйл,
шинжлэх ухааныг сонирхон судлах хандлага, бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд сургуулийн
менежментийг чиглүүлнэ.
АЧ ХОЛБОГДОЛ: STEM сургалтын хөтөлбөр, гарын авлага, ажлын хуудасны загварыг
гаргаж түгээн дэлгэрүүлснээр багшийн хичээлийн бэлтгэл хангалт, арга зүй сайжирч,
шинжлэх ухааны ойлголт, ухагдахууныг судалж, шинээр дизайнчлал, тооцоолол бүхий
загваруудыг зохиомжлон гаргах, сайжруулан судалгаа хийх боломж, цаг хугацааг гарган
өгч байна. Сурагч талаас нь харвал багшийн хичээлийн бэлтгэл сайн тул хүүхдэд хүрч
үйлчлэх, зөвлөн чиглүүлснээр бүх талын хөгжлийг хангахад дэм болж байна. Эцэг
эхчүүдийн хувьд энэ төрлөөр явагдаж буй олимпиад, ажлын даалгавруудыг сонирхон,
хүүхэд, багш нартайгаа хамтран ажиллах идэвх, оролцоо сайжирч, STEM хичээл нь зүгээр
нэг тоглоом биш болохыг ухаарч ойлгон, дэмжиж ажиллаж байна.
АРГАЗҮЙ, ТЕХНОЛОГИЙН ҮНДСЭН ШАТ
Хэрэгжүүлэх аргачлал, үйлийн дараалал
Сургалтын үр дүнг тооцох үе шат
Бага дунд ангийн багш нарын хамтын ажиллагаа,
хөтөлбөрийн залгамж холбоонд суурилсан STEM
ажлын хуудас, хэрэглэгдэхүүн, даалгаврын сан
бүрдүүлсэн- хөгжсөн багш
Шинэ санаа- Арвин туршлага бүтээлийн үзэсгэлэн,
худалдаа, тайланд суурилсан арга , туршлага
солилцоо
Сургалтаар хүүхдийг хөгжүүлэх үе
Дагуулан хөгжүүлэх, багт суурилсан,ажлын хуудасны
чиглүүлэгтэй STEM хичээл
Өөрийн удирдлагатайгаар шинийг санаачлах,нээх
сэтгэл зүйн орчинд суурилсан STEM хичээл
Сургалтад чиглүүлэн хөтлөх үе
Багшийн STEM боловсролыг дэмжих, чиглүүлэх,
хамтран багаар ажиллах, багийн олимпиад
STEM төлөвлөгөөг бүсчлэн гаргах,бүсийн зохион
байгуулалтаар арга туршлагаа солилцох
Хүрэх үр дүнг
тодорхойлох
Ур чадвараа
хөгжүүлэх
Гол ач холбогдол
бүхий асуудалд эрч
хүчээ зориулах
Гүйцэтгэлийг
үнэлэх

30. 30 2019 оны 2 дугаар улирал
Хэрэгжүүлэх аргачлал, үйлийн дараалал
36
Хэрэгжүүлэх аргачлал, үйлийн дараалал
Хэрэгжүүлсэн үе шат:
Сургалтын үр дүнг тооцох үе шат
Бага дунд ангийн багш нарын хамтын ажиллагаа,
хөтөлбөрийн залгамж холбоонд суурилсан STEM
ажлын хуудас, хэрэглэгдэхүүн, даалгаврын сан
бүрдүүлсэн- хөгжсөн багш
Шинэ санаа- Арвин туршлага бүтээлийн үзэсгэлэн,
худалдаа, тайланд суурилсан арга , туршлага
солилцоо
Хүрэх үр дүнг
тодорхойлох
Ур чадвараа
хөгжүүлэх
Гол ач холбогдол
бүхий асуудалд эрч
хүчээ зориулах
Гүйцэтгэлийг
үнэлэх
Хүрэх үр дүнгээ
тодорхойлон удирдамжаа
боловсруулан түгээж,
удирдан чиглүүлэх үе шат
Сургуулийн хэмжээнд үйл
ажиллагаандаа тусган
хэрэгжүүлж, багшийн
хамтын ажиллагаагаар
дамжуулж түгээн
дэлгэрүүлэх арга зүйг
хөгжүүлэх үе шат
Бага боловсролын МИНИ
ФЕСТИВАЛЬ-ийн хүрээнд
аймгийн хэмжээнд арга
технологи, туршлагаа
түгээн дэлгэрүүлэх,
бусдаас туршлага судлах
үе шат
Хэрэгжүүлсэн үе шат:
2018
Багш
2018
Багш
Сурагч
“STEM сургалт”-аар олж авсан мэдлэг, чадвараа харуулж загвар угсарч
угсарсан загвараа танилцуулах 8 туршилт хийх үйл ажиллагааг
чадваржуулахад анхаарал тавьсан
2019
Багш
Сурагч
Асуудал шийдэх санааг гаргах, Дизайнчлалын төлөвлөлт гаргах, Дизайныг
бүтээх, Үйл ажиллагааг шалгах, дүгнэх, Дахин сайжруулах –
Инженерчлэлийн процесс, шинжлэн судлах арга барилд анализ, синтез,
үнэлэх, бүтээх,хэрэглэх чадварыг дэмжсэн ажлын хуудастай ажиллах
явцдаа хөгжих
БАГШЛАХУЙ БОЛОН СУРАЛЦАХУЙН ХӨГЖИЛД ҮЗҮҮЛЖ БУЙ ДЭМЖЛЭГ /ҮР ДҮН/
Сурагч
Бүтээлч эрэл хайгуулч, шинийг эрэлхийлэгч байх чадварууд хөгжинө.
Анхаарлын тогтворжилт, төвлөрөлт сайжирна.
Аливаа зүйлд судалгаатай хандана.
Танин мэдэхүйн чадварууд болон нийгэмшихүйн хөгжилд хөтөлнө.
Өөрийн гэсэн бүтээлтэй болно.
Бүтээлийг хөгжүүлэх шинэ санаа авна.
STEM боловсрол бүтээлч эрэлхийлэлд суурилсан арга зүйн шийдэлд
ахиц гарсан. Ажлын хуудас, мэдээлэл боловсруулах, байгалийн ухааны
мэдлэг чадварыг дэмжихэд онцгой ахиц гарсан.
Алхам 1
Нийт багш загварыг угсрах
Алхам 2
Сургуулийн STEM хөтөлбөртэй болох
Алхам 3
Угсарсан загварт суурилан ээлжит хичээл төлөвлөх
Алхам 4 Тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх хэрэглэгдэхүүн хийх
•Багш загварыг угсраад шинжлэн судлах туршилтын ажлын хуудастай
ажиллах
•Ажлын хуудсыг Шинжлэн судлах 5 алхамаар зохиох шабломтай байх
•Загвар бүрт танин мэдэхүйн мэдээллийн сан бүрдүүлэх
•Гарын авлага, сайн ажлын хуудсаа солилцох , түгээх
Алхам 1
Алхам 2
Алхам 3
Алхам 4
Сурагч
“STEM сургалт”-аар олж авсан мэдлэг, чадвараа харуулж загвар угсарч угсарсан загвараа
танилцуулах 8 туршилт хийх үйл ажиллагааг чадваржуулахад анхаарал тавьсан
2019
Багш
2018
Багш
Сурагч
“STEM сургалт”-аар олж авсан мэдлэг, чадвараа харуулж загвар угсарч
угсарсан загвараа танилцуулах 8 туршилт хийх үйл ажиллагааг
чадваржуулахад анхаарал тавьсан
2019
Багш
Сурагч
Асуудал шийдэх санааг гаргах, Дизайнчлалын төлөвлөлт гаргах, Дизайныг
бүтээх, Үйл ажиллагааг шалгах, дүгнэх, Дахин сайжруулах –
Инженерчлэлийн процесс, шинжлэн судлах арга барилд анализ, синтез,
үнэлэх, бүтээх,хэрэглэх чадварыг дэмжсэн ажлын хуудастай ажиллах
явцдаа хөгжих
БАГШЛАХУЙ БОЛОН СУРАЛЦАХУЙН ХӨГЖИЛД ҮЗҮҮЛЖ БУЙ ДЭМЖЛЭГ /ҮР ДҮН/
Сурагч
Бүтээлч эрэл хайгуулч, шинийг эрэлхийлэгч байх чадварууд хөгжинө.
Анхаарлын тогтворжилт, төвлөрөлт сайжирна.
Аливаа зүйлд судалгаатай хандана.
Танин мэдэхүйн чадварууд болон нийгэмшихүйн хөгжилд хөтөлнө.
Өөрийн гэсэн бүтээлтэй болно.
Бүтээлийг хөгжүүлэх шинэ санаа авна.
STEM боловсрол бүтээлч эрэлхийлэлд суурилсан арга зүйн шийдэлд
ахиц гарсан. Ажлын хуудас, мэдээлэл боловсруулах, байгалийн ухааны
мэдлэг чадварыг дэмжихэд онцгой ахиц гарсан.
Алхам 1
Нийт багш загварыг угсрах
Алхам 2
Сургуулийн STEM хөтөлбөртэй болох
Алхам 3
Угсарсан загварт суурилан ээлжит хичээл төлөвлөх
Алхам 4 Тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх хэрэглэгдэхүүн хийх
•Багш загварыг угсраад шинжлэн судлах туршилтын ажлын хуудастай
ажиллах
•Ажлын хуудсыг Шинжлэн судлах 5 алхамаар зохиох шабломтай байх
•Загвар бүрт танин мэдэхүйн мэдээллийн сан бүрдүүлэх
•Гарын авлага, сайн ажлын хуудсаа солилцох , түгээх
Алхам 1
Алхам 2
Алхам 3
Алхам 4
Сурагч
Асуудал шийдэх санааг гаргах, Дизайнчлалын төлөвлөлт гаргах, Дизайныг бүтээх, Үйл
ажиллагааг шалгах, дүгнэх, Дахин сайжруулах –Инженерчлэлийн процесс, шинжлэн
судлах арга барилд анализ, синтез, үнэлэх, бүтээх,хэрэглэх чадварыг дэмжсэн ажлын
хуудастай ажиллах явцдаа хөгжих
Багшлахуй болон суралцахуйн хөгжилд үзүүлж буй дэмжлэг /үр дүн/
Сурагч
Бүтээлч эрэл хайгуулч, шинийг эрэлхийлэгч байх чадварууд хөгжинө.
Анхаарлын тогтворжилт, төвлөрөлт сайжирна.
Аливаа зүйлд судалгаатай хандана.
Танин мэдэхүйн чадварууд болон нийгэмшихүйн хөгжилд хөтөлнө.
Өөрийн гэсэн бүтээлтэй болно.
Бүтээлийг хөгжүүлэх шинэ санаа авна.
Багш
STEM боловсрол бүтээлч эрэлхийлэлд суурилсан арга зүйн шийдэлд ахиц гарсан. Ажлын хуудас,
мэдээлэл боловсруулах, байгалийн ухааны мэдлэг чадварыг дэмжихэд онцгой ахиц гарсан.
Бодит амьдралын интеграци-бодит амьдралын асуудал,шинжлэх ухаанч сэтгэлгээ, дизайны
даалгавар боловсруулан хичээлийг төлөвлөх, чиглүүлэхэд ахиц гарсан
Сурагчдын багаар ажиллах чадварт онцгой ахиц гарсан. Гурван-Эрдэнэ хичээлийн жишээн
дээр Багаараа бүтээмжтэй байх, хариуцлагатай байх.
Хүүхдийг танин мэдэж тэдэнтэй цаашид ажиллах боломж нээгддэг
Бага, дунд ангийн багш нарын хамтын ажиллагаанд онцгой ахиц гарсан
ТУРШЛАГА

31. Багшийн хөгжил 31
itpd.mn
Сургуулийн
хэмжээнд
гарсан үр
дүн
Инновацит бүтээлийн сантай болсон.
Материаллаг орчин хэрэглэгдэхүүн хангагдаж, эцэг эхийн дэмжлэг сайжирсан.
Цахим хэрэглэгдэхүүн бодит үзүүлэн зэргийг бий болгон хэрэглэгдэхүүний сан нэмэгдсэн.
Байгалийн ухаан, технологи, бага боловсролын багш нарын STEM баг ажиллаж байгаа
туршлага их байна. Дунд, ахлах ангийн багш нарын хамтарсан багууд байгуулагдсан
STEM - ийн анги кабинет, хичээлийн бэлтгэл, ном, гарын авлага бэлтгэхэд багш нараа
мэргэжил арга зүй, эдийн засгаар дэмжиж байгаа сургууль олон байна
Аймгийн
хэмжээнд
гарсан үр
дүн
STEM-ийн даалгаврын сантай болсон төрөл бүрийн, өргөн цар хүрээтэй зорилго агуулсан
STEM гэрийн даалгавар, ээлжит хичээл, зөвлөмж, толь бичиг
STEM –ийн гарын авлагын сантай болсон арга зүй, онол, зөвлөмж, шалгуур гм
STEM –ийн фестивалийг уламжлал болгон зохион байгуулдаг болсон
Сургууль, бүс, аймаг гэсэн хүрээгээр зохион байгуулж аймгийн түвшинд мини феситивальд
арга туршлагаа түгээдэг уламжлалтай болж байна.
Хүндэвтэр загвараар технологи, байгалийн ухааны дунд ахлах ангийн багш нарын хамтардаг
болсон.
Аймгийн “Сайн хичээл” зөвлөгөөнд STEM хичээлийг заахаар тусган оруулсан
STEM мини фестивалийг тулгамдсан асуудлаар зохион байгуулж хэвшиж байна.
Мини фестивалийг зохион
байгуулсан аргачлал, туршлага
Мэдлэг. Өгсөн загварыг богино
хугацаанд угсрах
Даалгаврыг гүйцэтгэх хурд
дууссан хугацааг тэмдэглэсэн.
Даалгаврын гүйцэтгэл алдаа
тутам 0,2
Чадвар. Угсарсан загварыг заах
онол арга зүйг төлөвлөх хөтөлбөр
боловсруулах чадварааар нийт
60 минутын хугацаанд хийж
гүйцэтгэж өрсөлдөх
Бүлгийн зорилгыг зөв
тодорхойлсон эсэх
Мэдлэг, чадвар STEM чадвар
Багш, сурагчийн үйл
ажиллагааг төлөвлөсөн байдал
Шинжлэх ухаанч байдал
Нэмэлт мэдээллийн чанар
Нэмэлт ажлын хуудас
Хугацааг зөв тооцсон байдал
Үнэлгээ:
Хандлага. Гэрийн даалгавар
STEM боловсролыг олгоход
тулгамдаж буй асуудлыг
шийдвэрлэх бүтээлч шинэ санаа
бүхий хэрэглэгдэхүүн бүтээл хийх
Үүнд:
• Хэрэглэгдэхүүний шинэ
санаа агуулсан байна.
• STEM хөтөлбөр хийсэн
эсэх
• Хэрэглэгдэхүүний хэрэглээ,
бүтээлч байдал
• STEM хэрэгжүүлэхэд
тулгамдаж буй асуудлыг
шийдвэрлэсэн байна.
Түгээн дэлгэрүүлэх, солилцох
үйл. Ажлын хуудасны үзэсгэлэнг
дараах шалгуурт суурилсан
үнэлгээгээр дүгнэж, сургууль бүрт
15 минут зарцуулан зөвлөн туслах
баг ажилласан
Шинжлэн судлах эрэл хайлт
хийх аргачлал бүхий ажлын
хуудас
Инженерчлэл дизайнчлалын
процессын алхмаар хийсэн ажлын
хуудасасуудлаа тодорхойлох,
шийдлийг сонгох, төлөвлөх, з
бүтээх, сайжруулах, танилцуулах
Scince буюу Байгалийн ухаан:
Шинжлэн судлах эрэл хайлт хийх
алхмуудын дагуу загваруудыг
туршиж, судалж, механик, статик
хүч, хөдөлгөөн дамжуулалт, хялбар
механизм, энергийн талаар мэдлэгээ
бататгах чадварын алхмууд
Технологи: Геометрийн
энгийн биетээс эхлэн төрөл
бүрийн техникийн загвар угсарч,
судалж,бүтэц ажиллагааг ойлгож,
дүрслэхийг дэмжсэн байдал
Инженерчлэл, дизайнчлалын
процессын дагуу техникийн
загвар, биет бүтээл хийж
сайжруулсан байдал
Математик: Дүрс биетийг
судлах, юмсын байршил,
хөдөлгөөнийг тодорхойлох,
өгөгдөлтэй ажиллах, шинж зүй
тогтол болон учир шалтгааны
талаарх мэдээллийг олох, ойлгох,
дүрслэх, боловсруулах, шийдвэр
гаргахад хэрэглэх чадвартай
болохыг дэмжсэн байдал
• Ерөнхий чадварыг дэмжсэн
байдал
• Загвартай холбоотой
мэдээллээр баяжуулсан эсэх
• Шаблонын хуудас
үндэслэлтэй шинжлэх
ухаанч хариулттай эсэх
• Бусад үр дүнд хүрэхүйц
шинэлэг санаа, санаачилга
• Хамрах хүрээ, агуулгын
хувьд тулгамдсан асуудлыг
шийдвэрлэж чадахуйц эсэх
Бүтээлч байдал, хувилбар
Сурагчдын багаар ажиллах
байдлыг дэмжсэн байдал
Тайлагнах үйл. Хүүхэд бүр
зохион бүтээгч STEM –ийн
буухиа аян сургуулийн нийт
сурагч эцэг эхийн дунд шинэлэг
хэлбэрээр зохион байгуулж
гарсан үр дүн, зохион байгуулсан
арга хэлбэр, дүгнэлт, зөвлөмж,
цаашдын зорилгоо тодорхойлсон
тайланг хэлэлцүүлэв. Шалгуур нь:
“Буухиа аян” -ы удирдамж
Хамрах хүрээ 2,4-р анги
Зохион байгуулсан арга хэлбэр
Ажлын үр дүн, хүүхэд бүрт
гарсан үр дүнг тооцсон, үнэлгээ
дүгнэлт , шинжилгээ
Ажлыг зохион байгуулсан
талаар баталгаажуулсан байдал

32. 32 2019 оны 2 дугаар улирал
Үйл ажиллагааны талаар
мэдээлэл
Ажлын чанар үр дүн
3-4-р ангийн STEM
хөтөлбөрийг Арга –Туршлага-
Ур чадвар хөгжил бүсийн үйл
ажиллагаанд хэлэлцүүлсэн байдал
гэсэн чиглэлээр STEM –ийн I,
II -р олимпиадыг дүгнэн зохион
байгуулсан.
Хичээл төлөвлөлтийн жишээ:
Гурван-Эрдэнэ ЕБС –ийн
бага боловсролын баг хамт олон,
Хичээл заасан багш: С.Баасанжав
Хичээлийн сэдэв: Хөшүүрэг
Хэрэглэгдэхүүн : fischertechnik
багц, Энгийн машин, Жинлүүр
загвар 2 / 72- 76 хуудас, угсрах
зурган заавар/
Анги: 5 дугаар анги.
Хугацаа : 60мин
Мэдлэг чадвар:
ТУРШЛАГА
Зорилго
Бага боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн
уялдаа
Судлагдахуун Чадвар
Жинлүүрийн
загварт орж байгаа
шинэ эд ангийг
ялгаж, угсарч,
задалж сурна.
Математик
Дүрс биетийг таних, юмсыг
шинжээр нь ангилах, ажиглалт,
туршилтаар үзэгдлийг илрэх
боломж ба түүний тоо олох
Туршилт хийж,
шинжлэн судлах
явцдаа хөшүүргийн
талаар онолын
мэдлэгээ бататгаж,
энгийн машины
бүтэц, ажиллагаа,
хэрэглээг ойлгоно.
Монгол хэл
Үзэл бодлоо баталж, илэрхийлж
бичих, өөрийн ба бусдын
бичсэнийг үнэлэх, яриагаа
төлөвлөж, бэлтгэн дэмжлэггүйгээр
илэрхийлэх, үзэл бодлоо баталгаа
нотолгоотой илэрхийлэх
Угсарсан загвараар
дамжуулан ахуй
амьдралын үйл
явц, процессыг
шинжлэн судлах
чадвартай болно.
Хүн байгаль
Таамаглал дэвшүүлэх, үйл
ажиллагаагаа төлөвлөх, төлөвлөсний
дагуу хийж гүйцэтгэх, мэдээлэл
боловсруулах дүгнэлт гаргах
Дизайн ба
технологи
Геометрийн энгийн биетүүдийг
бүтээх, хүрээлэн буй орчны эд зүйл
юмсын ерөнхий төрхийг дүрсээр
төлөөлүүлэн ойлгох, илэрхийлэх
Хичээлийн зорилго:
Хөшүүргийн загварыг угсарч
туршилт хийж, ажиллах зарчим,
хөшүүргийн дүрмийг шинжлэн
судлах
Хичээлийн зорилт /Алхам/:
Багаар хамтран жинлүүрийн
загварыг угсарч, задлах
Алдаагаа олж үйлдлээ шалгах
Жинлүүр ашиглан туршилт
хийж, дүгнэлт гаргах
Туршилт хийж, судлах явцдаа
хөшүүргийн тухай мэдлэгээ
бататгаж, хэрэглээг ойлгох
Арга зүйн төлөвлөлт
Үе шат Багшийн чиглүүлэх үйл ажиллагаа Сурагчийн үйл ажиллагаа
Сэдэлжүүлж,
хичээлийн
зорилго
тодорхойлох
10 мин
Сурагчидтай мэндэлнэ.
Хичээлийн үеийн дэг
Багаар ажиллах багийн гишүүн бүр
тоологч, хянагч, угсрагч болгоно
гэдгийг хэлнэ. Багийн ахлагч
самбарт наана.
Алхам 1.
• Бид өмнөх хичээл дээр ямар загвар
угсарсан бэ?
• Энэ загвар дээр бичсэн туршилтын
үр дүнгээ ярина уу?
• Бидний хийсэн жинлүүрийн загвар
юутай төстэй вэ?
Хичээлийн сэдэв: Хөшүүрэг
• Хичээлийн зорилго, зорилтоо
хамтран ярилцана.
• Хөшүүргийн төрлүүдээс
нэрлээрэй.
• Сургалтын хэрэгслийг ашиглахдаа
юуг анхаарах хэрэгтэй вэ?
• Аюулгүй ажиллагааны дүрмийг
хамтран ярилцаж, нэмэлт зүйлийг
сануулна.
• Задлах хугацаа өгнө. Хугацааг
тэмдэглэнэ.
Багштай мэндэлнэ.
Дэгээ хамтран гаргана.
Өөрийн үүргээ ойлгоно.
Өмнө үзсэн хичээлийн талаар хамтран ярина.
Жинлүүр загвар 1
Туршилтын үр дүнгээ бусдадаа ярьж өгнө.
Сэдэв: Хөшүүрэг
• Хичээлийн зорилго, зорилтыг хамтран ярилцана.
• Аюулгүй ажиллагааны дүрэм
• Бохир гарын халдвараас сэргийлэх үүднээс гараа сайн
угааж, ариун цэврийг сахих хэрэгтэй.
• Эд ангийг амандаа хийж, хазаж болохгүй.
• Эд ангийг хүчээр нугалж, шууд татаж салгаж
болохгүй. Эд анги хугарч гэмтэнэ.
• Эд ангийг хаяж, гээхээс сэргийлэх хэрэгтэй. Эд анги
дутвал аль нэг загварыг угсарч чадахгүй болно.
• Хамтран гаргасан дүрмээ биелүүлэн ажиллана.
• Задлах хугацааг тэмдэглэнэ.

33. Багшийн хөгжил 33
Загвар угсарч
судлах
20мин
Алхам 2. Жинлүүрийн өөр нэгэн
төрлийг угсарна.
Багийн ахлагч нар
Хүүхэд бүрийг үүрэгжүүлж,
өөр өөрийн гэсэн оролцоотой
байна гэдгийг анхааруулж хэлээд
үүрэгжүүлсэн байна.
Угсрах явцдаа хамтран ажлын хуудас
1 бөглөх зааврыг өгнө.
Загварыг угсрахдаа дараах зүйлийг
анхаарна.
Хүүхэд нэг бүрийн оролцоог үнэлэх
Алхам 3:
Зааврын дагуу зэрэг угсарч эхэлнэ.
Угсарч дуусаад хамтран ярилцаж
ажлын хуудас 2-ыг хамтран бөглөж,
багийн гишүүдээр яриулна.
Үнэлгээ: багаар үнэлэх
Сэдэв: Жинлүүр 2
Угсрах зааврыг авч яг зааврын дагуу угсарна.
Хүүхэд бүр өөр өөрийн гэсэн үүрэгтэй байна.
Алхам 1 үйлдэл 1, 2 багийн 1 гишүүн, үйлдэл 3,4 багийн
2 гишүүн гэх мэт үүрэгжүүлсэн байна. Тоологч тоолоод,
хянагч хянаад, угсрагч угсрах гэх мэт
Угсарч эхлэх, дуусах хугацаа тэмдэглэнэ.
Загварыг угсрахдаа дараах зүйлийг анхаарна.
Алхам 3:
“Ажлын хуудас 2” багаар
Хамтран бөглөөд бусдадаа ярьж өгнө.
Шинжлэн
судлах эрэл
хайлт хийх
20мин
Асуулт асуух
Жинлүүрээ угсарч дуусаад
Таамаглал
Ямар туршилт хийж болох вэ?
Таамаглал дэвшүүлэх
Самбарт бичнэ.
Туршилт төлөвлөж гүйцэтгэх
Тавцан хоосон үед жинлүүрийг
тэнцвэржүүлэхийн тулд яах вэ?
Тулгуур үгс гаргаж найлгах
Өргөгч мөр, туухай тавцан заалтуур
Мэдээлэл боловсруулах
Ажлын хуудас бөглөх үнэлгээ хүүхэд
өөрөө өөрийгөө үнэлнэ.
Дүгнэлт гаргаж танилцуулах
Туршилт 1, 2,3
Туршилт 4, 5,6
Багаар хамтран ярилцаж, ерөнхий
дүгнэлтийг самбарт наана.
Туршилтын үр дүнг хамтран
ярилцана.
Бичлэг үзүүлнэ.
Хамгийн чухал ойлгуулах зүйл нь:
Хүнд ачаатай талын мөр ойр
Хөнгөн ачаатай талын мөр хол байна.
гэдгийг ойлгуулах
Таамаглал дэвшүүлэх
Ачаа тавих
Тэнцүүлэх
Тавцан хоосон үед жинлүүрийг тэнцвэржүүлэхийн тулд
яах вэ?
Туршилтын төлөвлөлт гаргаж, хамтран ярилцана.
Угсарсан жинлүүрийн загвартаа тулгуур үгийг наана.
Туршилт 1
Тавцан дээр 1 хар блок тавихад
жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч байна вэ?
Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
Туршилт 2
Тавцан дээр хоёр хар блок тавихад
жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч байна вэ?
Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
Туршилт 3
Тавцан дээр 3 хар блок тавихад
жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч байна вэ?
Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
Алхмуудын дагуу туршилтаа хийж, ажлын хуудас
бөглөнө.
Ажлын хуудсаа бусдадаа ярьж өгнө.
Эргэлзээтэй зүйлийг тайлахыг оролдоно.
Бичлэг үзүүлнэ.
Өөрсдөө дүгнэлт гаргаж, санаагаа нэгтгэн бичиж багийн
1 гишүүн ярьж, самбарт наана.
Ажлаа
нягталж
дүгнэх
7 мин
Багаар хамтран ярилцаж, ерөнхий
дүгнэлтийг самбарт наана.
Хичээлийн алхмаа ярилцаж нэгтгэн
дүгнэх
Бид юу хийсэн бэ?
Бид энэ хичээлээр яг юу ойлгож
мэдсэн бэ?
Үнэлгээг нэгтгэж урамшуулна.
Туршилтын дүгнэлтийг бусдадаа ярьж өгнө.
Хамран ярилцаж юу хийсэн юу мэддэг болсон нэгтгэн
дүгнэж ярина.
Задлах үе
Угсрах үе
Ажлын хуудас 1, 2, 3
Ярих чадвар дээр үнэлгээ өгнө.
Өөрийн болон багийн үнэлгээг нэгтгэн дүгнэх
Гэрийн
даалгавар
3мин
Өөр ямар хөшүүргийг угсарч болох вэ? Зурж, төлөвлөж ирээрэй.
itpd.mn

34. 34 2019 оны 2 дугаар улирал
Жинлүүрийн загварыг судлах ажлын хуудас
Туршилтыг алхамчлан гүйцэтгэж, ажиглалтаа тэмдэглээрэй.
№ Асуулт
Юу ажигласан бэ?
Туршилт 1
Блок нэмэхэд
Туршилт 2
Блок хасахад
1 Тавцан хоосон үед жинлүүрийг тэнцвэржүүлэхийн тулд яах вэ?
2
Тавцан дээр 1 хар блок тавихад
жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч байна вэ?
Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
3
Тавцан дээр 2 хар блок тавихад жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч
байна вэ? Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
4
Тавцан дээр 3 хар блок тавихад жинлүүрт ямар өөрчлөлт гарч
байна вэ? Ачааг гүйлгэж жинлүүрийн тэнцвэрийг олоорой.
5 Туршилтын явцад ажигласан зүйлээ нэгтгэн дүгнэлт гаргаарай.
Самбар төлөвлөлт
ХҮҮХЭД БАЙГАЛЬД БАЙХДАА ХАМГИЙН ЖАРГАЛТАЙ
”Эрдмийн өргөө” сургуулийн туршлага
“Хүүхэд байгальд байхдаа хязгааргүй
аз жаргалтай байдаг” хэмээн Оросын
нэрт сурган хүмүүжүүлэгч
А.С.Макаренко онцлон хэлсэн байдаг.
Өнөөгийн нийгэмд хүүхэд өсөж
өндийхдөө байгалийн сайхныг биеэр
мэдрэлгүй зөвхөн зурагт,
интернэтээр л хөдөө газрыг төсөөлөн
буйг “Эрдмийн өргөө” цогцолбор
сургуулийн хамт олон соргогоор
мэдэрч “Байгаль дахь сургалт” буюу
“Аялагч хүүхэд” хөтөлбөрийг
санаачлан хэрэгжүүлсэн юм.
Хичээлийн дэг
Багаар
ажиллах
Хичээлд
идэвхтэй
оролцох
Тод чанга
дуугаар
ярих
Бусдыг
сонсох
Цаг
баримтлах
Угсрагч
Тоологч
Хянагч
Багийн
ахлагч
4-р сарын 19
Энэ загвар дээр ямар туршилт
хийж болох вэ?
.....................................................
.....................................................
.....................................................
.....................................................
.................................
1-р баг 2-р баг 3-р баг 4-р баг 5-р баг 6-р баг
Үнэлгээ
Самбар төлөвлөлт
ТУРШЛАГА

35. Багшийн хөгжил 35
“Хүүхэд байгальд байхдаа
хязгааргүй аз жаргалтай байдаг”
хэмээн Оросын нэрт сурган
хүмүүжүүлэгч А.С.Макаренко
онцлон хэлсэн байдаг. Өнөөгийн
нийгэмд хүүхэд өсөж өндийхдөө
байгалийн сайхныг биеэр
мэдрэлгүй зөвхөн зурагт,
интернэтээр л хөдөө газрыг
төсөөлөн буйг “Эрдмийн өргөө”
цогцолбор сургуулийн хамт
олон соргогоор мэдэрч “Байгаль
дахь сургалт” буюу “Аялагч
хүүхэд” хөтөлбөрийг санаачлан
хэрэгжүүлсэн юм.
Бидний хэрэгжүүлж буй
хөтөлбөр нь тодорхой зорилгод
чиглэгдсэн сурагч төвтэй бүрэн
дүүрэн гүйцэтгэлийг чухалчилсан,
бодитой үнэлж тасралтгүй
сайжруулах боломжтой, багийн
хүчин чармайлтад тулгуурлан
явуулж байгаагаараа онцлогтой
учир 2013 оны 02 сарын 01-
нд “БСШУСЯ-ы үндэсний
технологийн сан”-д бүртгэгдсэн.
2010 онд их эзэн богд
Чингис хааны өлгий нутаг болох
Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан
суманд орших Дэлүүн болдог,
Хэрлэнгийн хөдөө арал чиглэлд
анхны аяллаа эхлүүлсэн нь
тохиолдлын хэрэг биш юм.
Үүнээс хойш Горхи-Тэрэлж,
Элсэн тасархай, Хар зүрхний
Хөх нуур, Манзуширын хийд,
Дуган хад, Чойрын богд, Хар
бухын балгас, Цонжинболдог,
Гүн галуутай, Бүрги эрэг, Бага
газрын чулуу, Их газрын чулуу,
Аглаг бүтээлийн хийд, Ноён уул,
Налайх-Тоньюкукийн дурсгал,
Жирмийн цагаан нуур, Батсүмбэр-
Бургалтай зэрэг монголдоо
төдийгүй дэлхийд хосгүй түүх-
соёлын үнэт өв, бахархаад
ханашгүй байгалийн үзэсгэлэнт
газраар аялаад байна. Дээрх 21
чиглэлд давхардсан тоогоор 236
ангийн 8878 сурагч, мөн аяллыг
удирдан зохион байгуулахаар
1768 багш, ажилчин хамрагдсан
бөгөөд 2015 онд уг хөтөлбөрийн
5 жилийн ойг тохиолдуулан
“Байгаль дахь сургалт” баримтат
киног “Hero intertainment”
студитэй хамтран бүтээсэн.
Хөтөлбөрийн зорилго нь
танхимаас гадуур сургалтыг үр
дүнтэй зохион байгуулж хүүхэд
нэг бүрийг оролцуулснаар эх
оронч, байгаль дэлхийгээ чин
сэтгэлээсээ хайрладаг, түүх
соёлоороо бахархах үзэлтэй,
хариуцлагатай, нийгэмд бие
даан амьдрах чадвартай зөв
хүмүүжилтэй иргэн болгон
төлөвшүүлэхэд оршдог.
Аялалд хамрагдсан багш
сурагчдын сэтгэгдэл нь танхимд
олж авсан мэдлэгээ хэрэглээ
болгох, бусадтай нээлттэй
харилцах, эвсэг хамт олныг
бүрдүүлж чадаж байгааг
харуулж байна. Багш сурагчдын
сэтгэгдлээс онцлоход:
Органик химийн хичээлийг
ойлгож байсан ч дотоод мөн чанар
физик шинжийн талаар уурхайд
очиж үзэхдээ л мэдэрч ойлгосон.
Газарзүйн багшийн хэлж ярьж,
хийлгэж байсан бүхнийг бодитоор
харж, харьцуулж хийж бүтээж
байсан маань маш сонирхолтой
байлаа. Бүр шөнийн сар, оддыг
ажиглан алтан гадас одыг хүртэл
харж зогсох маань үнэхээр
мартагдахааргүй сайхан байсан.
Чингис хааны төрсөн нутагт
очиж тэмцээн зохиоход түүхийн
”Эрдмийн өргөө”
сургуулийн туршлага
ХҮҮХЭД БАЙГАЛЬД БАЙХДАА
ХАМГИЙН ЖАРГАЛТАЙ
itpd.mn

36. 36 2019 оны 2 дугаар улирал
хичээлдээ чармайн суралцаж
байсан минь аминд орсон шүү.
Шүглийн дуугаар гимнастик
хийж, шүглийн дуугаар багаараа
цуглаж байсан нь цэрэгт очсон
мэт сайхан дурсамж үлдээлээ.
Хөгжмийн хичээлийг түүхтэй
холбож заахад манай ангийнханд
маш их таалагдсан.
Багаараа Чингис хааны
нутгаар аялснаа зурахад захирал
магтаж “Аялагч хүүхэд”
танхимд байршуулсан нь манай
багийнханд их урам хайрласан.
Багаараа нэгдэж олс таталтын
тэмцээнд түрүүлсэн нь үнэхээр
гоё байсан.
Ангиараа тойрч суугаад чин
сэтгэлийн ярилцлага өрнүүлсэн
мөчийг би хэзээ ч мартахгүй.
Анги хамт олонтойгоо нэг
тогооноос хоол идэх сайхан
байлаа.
Нэг анги, нэг баг гэдэг үгийн
утгыг энд л ойлгосон.
Баг болж уриа зохион бие
биеийнхээ давуу талыг мэдсэн.
Багаараа дуу дуулж уралдах
үеэр ангийн зожиг сурагч хамгийн
их дуу мэддэг байсан нь бидний
гайхширлыг төрүүлсэн. Ангийн
даргын хувьд би ангиа зохион
байгуулж чаддаггүйгээ мэдэрсэн
гэх мэтээр сэтгэгдлээ илэрхийлсэн
байна.
Мөн сурагчдад эх орон, түүх
соёлоороо бахархах, байгаль
орчноо хайрлах, хамгаалах
сэтгэлийг төрүүлж чадсан нь
бидний том амжилт болсон.
Тухайлбал:
Чингис хааны хөшөөний урд
ангиараа зургаа авуулж, ярилцаж
байхдаа монгол хүн гэдгээрээ
урьд өмнө хэзээ ч байгаагүйгээр
бахархсан.
Одооноос би гэрэлтэй унтаж
байхгүй. Яагаад гэвэл маш олон
модыг тайрч байна шүү дээ бид.
Ямар уудам сайхан
нутагтайгаа аялах үедээ л
ойлголоо.
Сургуулиа хурдан төгсөөд
экологич болж ургамал, модоо
хайрлах юм сан.
Малчин ард минь ямар завгүй
ажилладгийг ойлголоо. Хугацаа
байсан бол орой үхрээ саахад нь
тусалмаар байсан.
Би аяллаас буцаж ирэхдээ
хогоо буцааж авч ирсэн нь байгаль
орчноо бохирдуулахгүй байхад
миний зүгээс оруулж буй хамгийн
том хувь нэмэр байсан. Би дахиж
хэзээ ч хог хаяхгүй ээ гэх мэт.
Аяллын хугацаанд сурагч
багшгүй нэг тогооноос хоолоо
хуваан идэж, нэг гэрт хоноглож,
хамт тоглон наадаж, байсан нь
сурагчдад хэзээ ч мартагдахааргүй
дурсамж үлдээж чадсан юм.
Үүнээс хуваалцвал:
Аяллын хоол хүнснээс шууд
идэж болох хүнс байгаагүй учраас
бид өөрсдөө хоолоо хийхэд
үнэхээр хөгжилтэй байлаа.
Манай ангид гурил элдэж
чаддаггүй сурагч байсан. Надад
найздаа хэрэгтэй зүйлийг зааж
өгөхөд их сайхан байсан.
Гал түлэх, ногоо арилгах, мах
эвдэх, хэрчих, гурилаа бэлтгэх
гээд бүгдийг багийн гишүүддээ
хуваарилаад хийхэд хоол маш
хурдан болсон.
Өөрийн гар бие оролцож
хийсэн хоолоор ангийнхныгаа
дайлах янзтай байлаа.
Анги хамт олонтойгоо нэг
тогооноос хоол идэх сайхан юмаа.
ТУРШЛАГА

37. Багшийн хөгжил 37
Гар бөмбөгийн тэмцээнээр
манай баг багш нарын багийг
хожиход өөрсдөдөө ч итгээгүй
шүү
Буухиа тэмцээний үеэр манай
багийн сурагч буруу замаар
гүйгээд түрүүлж чадаагүй ч
хамгийн гол нь бид хөгжилтэй
байсан. Найзаа ч буруутгаагүй
хамтлаг гэдэг чинь хамтлаг гэсэн
үг юм байна гэх мэт сайхан
дурсамжуудыг эргэн харахад
бидний хэрэгжүүлж буй энэ
хөтөлбөр нь цаг үеэ олсон, орчин
үеийн хэрэгцээ шаардлагад
нийцсэн үйл ажиллагаа болох нь
тодорхой байна.
Тус сургуулийн “Байгаль дахь
сургалт” буюу “Аялагч хүүхэд”
хөтөлбөрийг 2018 онд НҮБ-ын
ЮНЕСКО-гийн Боловсролын
шинэ санаа санаачилгыг
шалгаруулах “Wenhui Award”
уралдаанд нэр дэвшин оролцсон.
Орчин үеийн суурьшсан
нийгмийг байгуулахаар завгүй
ажиллах хүн төрөлхтөн өөрөө
байгаль ээжээсээ улам алсран
холдсоор л байгаа үед энэхүү
сургалт нь хүүхдийг бүх талаар
нь жигд оролцуулахаас гадна
суралцагчдын хүсэл, сонирхол
хэрэгцээг хангадаг юм. “Байгаль
дахь сургалт”-ыг төлөвлөхдөө
тухайн хичээлийн жилийн
сургалтын хөтөлбөрөөс анги бүрт
тохируулан сонгож хичээлийн
модулийг боловсруулан заадаг нь
сурагч, эцэг эхийн сэтгэлд маш их
нийцдэг. Суралцагчдад эзэмшсэн
мэдлэгээ хэрэглээ болгох боломж
олгодог ач холбогдолтой хөтөлбөр
учраас манай хамт олон улам
сайжруулан ажилласаар байна.
Хүрээлэн буй орчноо таалан
бишрэх нь түүнийг хамгаалах
түлхүүр болдог.
itpd.mn

38. 38 2019 оны 2 дугаар улирал
Эх хэлний боловсролын
үндсэн чанар:
Хүүхэд юмс үзэгдлийг танин
мэдэж, ойлгож ухаарсныхаа хэрээр
сэтгэн бодож, түүнийгээ бусдад
илэрхийлэх хамгийн бүтээлч
чадвар нь бичгийн чадвар билээ.
Эх хэлний хичээлээр хэлний
зүйн мэдлэг олгох, үсгийн дүрмийн
алдаагүй бичих, түгдрэлгүй түргэн
унших зэргээс гадна зохион
найруулж бичих чадварт сургах нь
хамгийн чухал юм.
Өмнөх жилүүдэд бид хүүхдийг
шууд л сэдэв өгөөд л зохио гэж
Дорнод аймаг, Хэрлэн сум, 12 дугаар сургууль
Монгол Улсын Тэргүүлэх, бүсийн сургагч багш
Бага боловсролын багш Д.Оюумаа
БАГА АНГИЙН СУРАГЧДЫН
ЗОХИОН НАЙРУУЛЖ БИЧИХ
ЧАДВАРЫГ ХӨГЖҮҮЛЭХ
АРГАЗҮЙ
тулган шаарддаг байлаа. Бага
боловсролын цөм хөтөлбөр
хэрэгжиж эхэлсэн үеэс зохион
бичих чадваруудыг алхам
алхмаар болон тулгуур үгээр
дэмжин зохион бичүүлж сургах
аргазүйн зөвлөмжийг багшийн
номоор дамжуулан өгч байгаа
хэдий ч багш өөрөө тодорхой
сургалтын аргуудыг илүү үр
дүнтэй ашиглавал хүүхэд бүр
өөр өөр ертөнцийг харах үзлээр
сурах арга барилд нь ахиц амжилт
гардаг юм шүү. Иймд мэргэжил
нэгт багш нартаа дэвшилтэт
оролцооны тохирсон аргуудыг
хэрхэн үр дүнтэй ашиглаж ,
бусад хүмүүсийн туршлагаас олж
авсан шинэ санаагаар сурагчдаа
зохион найруулж бичих чадварт
яаж сургасан, өөрийн аргазүйн
туршлагаа хүргэж байна.
Кейс -1
Та өөртөө эхлээд энэ 3
асуултыг нэг тавьж, эргэцүүлэн
бодоорой.
1. Бага ангийн сурагчдаар
эх зохиолгон найруулж
бичүүлэхдээ ямар ямар
аргуудыг хэрэглэдэг вэ?
Аргуудаа нэрлэнэ үү?
2. Сурагчдаар эх зохион
бичүүлж сургахад танд
ямар бэрхшээл тулгардаг
вэ?
3. Зохион найруулж бичүүлэхэд
сурагчдад ямар алдаа
дутагдал илэрч байна вэ?
Эх зохион найруулах
хичээлийг дан ганц уламжлалт
хэлбэрээр бус дэвшилтэт
оролцооны аргаар заах хичээлийн
хувилбарыг боловсруулж
сургалтын үйл ажиллагаанд
хэрэглэвэл үр дүнтэй болно.
Эх зохиох чадварыг хөгжүүлэхэд
туршсан өөрийн аргуудаа тоочин
зарим хэрэгжүүлсэн аргын тухай
талаар тайлбарлая.
Зургийн үйл явдлын дагуу
зохион бичүүлэх
Асуултын дагуу эх зохиох
Дуурайлган бичүүлэх
Эх уншиж өгөөд эхээс юуг
ухаарсныг бичүүлэх сургамжит
өгүүллэгүүд
Оюуны зураглал
Эхийн эхлэл буюу гол, төгсгөл
хэсгийг гүйцээн үргэлжлүүлэн
бичүүлэх
Чөлөөт зохион бичлэг
Тодорхой сэдэв өгч бичүүлэх
Шооны арга
Найзаа магтъя.
ТУРШЛАГА

39. Багшийн хөгжил 39
Хэдэн хүүхэд байна? Нэр
өгөөрэй.
Болд юу хийж байна?
Баяр юу хийж байна?
Ананд юу хийж байна?
Үүр хийсний дараа юу болох
вэ?
гэх мэтээр асуултад хариулж
бичүүлнэ. Өгүүлбэрүүд нийлж
зургийн утга санааг гаргахаар
бичүүлнэ.
Өгүүлбэрийг дэлгэрүүлэн
зохиох. Багш “Шувууны
үүр хийв” гэсэн өгүүлбэр
самбарт байрлуулж уншуулна.
Өгүүлбэрийн гол утгыг
ярилцсаны дараа дараах маягаар
асуулт асууж, байрлуулна.
Жишээ-3. 3-4-р ангид шууд
үлгэр зохио гэхээсээ илүү багш
сурагчдыг зураг харж төсөөлөн
бодуулж, үйл явдлыг ярилцан,
гүйцээлгэн бичүүлэх замаар үлгэр
эх зохиолгох нь хүүхэд бүрийн
зохион бичих чадварыг дэмжих
нэг арга юм.
Жишээ-4. Оюуны тоглоомоор
дамжуулан шүлэг зохион бичүүлж
сургах, зураг хараад үлгэр зохиох,
шүлэг ертөнцийн гурвыг дуурайн
бичүүлэх нь хүүхэд зохион бичих
маш дур сонирхолтой, бусдадаа
зохиосон шүлгээ унших урам
зоригтой, өөртэй итгэлтэй болдог
юм.
Мөн 4-5-р ангийн сурагчдаар
эх зохиох сэдэл тэмүүллийг бий
болгоход бичлэг үзүүлэх, аяз
сонсгох, шилдэг ишлэлүүдийг
уншиж утгыг сонсгох, зочин урих
зэрэг нь сурагчдын сэтгэл хөдлөл,
мэдрэмжид нөлөөлж эх зохион
бичих дур сонирхолтой болдог.
Жишээ-5. Миний нэрийн түүх
дадлага ажил Бага ангийн багш
сэтгүүл 2012
Зорилго: Сурагч бүрийн гэр
бүлийн түүх соёл, заншлын
тухай ойлголтыг нэмэгдүүлж,
нэрийн түүхтэйгээ танилцан,
Тоглоомын заавар бичих
Шүлэг дуурайлган бичих
Эх зохиоход сэдэл тэмүүллийг
бий болгох бичлэг үзүүлэх, аяз
сонсгох, шилдэг ишлэлүүдийг
уншиж утгыг сонсгох
Бүтээлийн самбараар зохион
бичлэгийг сурталчлах..............гэх
мэт.
1 дүгээр ангид уншиж бичиж
сурсны дараа зургаар эх зохиож
бичих анхны алхамтай танилцдаг.
Энэ чадварыг л анхнаас багш
нар шат алгасалгүй хүүхдүүдэд
цаг сайн зарцуулж эзэмшүүлэх
хэрэгтэй юм. Багштайгаа хамтран
ярилцан зохион бичүүлэхэд
хүүхэд бүрөөр өөрийн ертөнцөөр
зохион бичдэг болохыг олж
харсан. монгол хэлний зөвлөмж
Жишээ-1.
Зураг ярилцан хамтарч зохиож
бичих.
Зураг харж ярилцан, бичих
нь сурагчдын хэл яриа төдийгүй
юмыг ажиглах сэтгэн бодох
чадварыг хөгжүүлдэг. Харин
хэрэглэгдэхүүн болох зураг нь
тодорхой үйл явдалтай хялбар
зураг байвал зохино. Заавал
цуврал зураг байх шаардлагагүй.
Хэрэв шувууны үүр хийж байгаа
хүүхдүүдийн зураг сонгосон
бол эхлээд багш асуулт асууж,
өгүүлбэр зохиож хэлүүлнэ.
Жишээ-2.
Зураг дээр юу юу байна?
Хэн хэн?
Хэзээ? Сайн үйл мөн үү?
Шувууны үүр хийв.
Яагаад?
itpd.mn

40. 40 2019 оны 2 дугаар улирал
1. Чиний нэрийг хэн анх өгсөн бэ?
2. Чиний нэр чамд таалагддаг уу?
3. Чамайг аав ээж, эмээ өвөө, ах эгч, дүү чинь хэн гэж дуудах
дуртай вэ?
4. Чиний найзууд чинь чамайг хэн гэж дууддаг вэ?
5. Чи хэн гэж дуудуулах дуртай вэ?
6. Чиний нэр ямар утгыг илэрхийлсэн гэж бодож байна вэ?
7. Чамтай адилхан нэртэй ямар алдартай хүмүүс байдаг вэ?
8. Чи өөрийн нэр алдраа ирээдүй хойч үед мөнх дуурсагдахаар
ямар хүн болъё гэж боддог вэ? Бодлоо хуваалцана уу?
зохион найруулж бичих чадварыг
нэмэгдүүлэх
Жишээ-6 Найзаа магтъя.
Зорилго: Бие биенээ
хүндэтгэн, сайн сайхан талыг нь
илрүүлэн, үгийн санг нэмэгдүүлэх
Хэрэглэгдэхүүн: Ангийн
сурагчдын нэрийг босоо байдлаар
бичсэн хуудас карт
Аргачлал
Сурагчид ангийнхаа сурагчдын
нэрээс сугалан, сонгосон
найзынхаа дэргэд сууж хосолно.
Хос болсон найзтайгаа 2-3 минут
ярилцана. Ярилцахдаа найздаа
байдаг хамгийн сайн чанарыг
бататгаж ярилцана.
Ярилцаж дуусаад нэрийг нь
бичсэн хуудасны ар талд толгой
холбон хамгийн сайхан үгээр
тодорхойлон бичнэ.
Найзаа магтаж бичсэнээ
уншиж сонсгоно. Сонссон найз нь
хариу магтаал бичнэ. Харилцан
уншиж өгнө.
Үр дүн: Ангийн сурагчид
эвсэг нөхөрсөг болдог. Хүүхдийн
зохион найруулж бичих чадварыг
нэмэгдүүлнэ. Найзынхаа нэрэнд
орсон үсгээр сонгож бичихийн
тулд хүүхэд шинэ үгийн сантай
болно.
Сургуулийнхаа “Багшаа
сонсъё” өдөрлөгөөр бага ангийн
багш нартаа явуулсан сургалтын
жишээнээс:
Мөн эх зохиох 8 алхмын
алхам бүрийг алгасалгүйгээр
зохион бичүүлнэ. Зохиосон эх
бүрийг нь хичээл дээр уншуулж,
урмын үгээр сайшаан, бусдад
индэрийн өмнө гарч уншуулах
нь нь хүүхэд өөртэй итгэлтэй
болж, бусдаасаа маш сайн
суралцдаг. Хичээлийн цагт
уншиж амжихгүй бол бүтээлийн
самбараар эхүүдийг сурталчлан
хүүхдүүд завсарлагааны цагаар
унших боломж олгодог ба өөрийн
зохиосон эхээ засаж сайжруулан
бичих сайн талтай.
Эх зохиох 8 алхам
1. Сэдэв сонгох Юуны тухай
бичмээр байна?
2. Би уншигчдад юу хэлэхийг
хүсэв? Гол санаа
3. Эхлэл, гол, төгсгөл хэсэгт
гол санаагаа байрлуулах
4. Баримт ашиглах
5. Ноороглон бичнэ. Ноорог
бол бүтээл юм
6. Засан сайжруулна. Утгын
засвар, зөв бичих дүрмийн
засвар
7. Хичээнгүй бичүүлэх
8. Бусдад унших
Бага боловсролыг эзэмшиж
төгсөөд монгол хэлний хичээлээр
150-200 үгтэй эх зохион бичих
чадвар дээр тулгуурлан бусад
хэлзүй болон үгийн сангийн
мэдлэг чадварт чанарын үнэлгээ
хийдэг ба хүүхэд нэг бүрийн
эх хэлээрээ зөв ярих, зохион
найруулан бичих чадварыг
хөгжүүлэхэд 1-р ангиас нь эхлэн
сургалтын дэвшилтэт оролцооны
аргуудыг үр дүнтэй хэрэглэх
нь сурагчдын төсөөлөн бодох,
зохион найруулан бичих чадвар,
өөртэй итгэлтэй болох, бусдыг
анхааралтай сонсож сурах
чадварууд нь илүү сайн хөгждөг
болох нь өөрийн хэрэгжүүлж
туршсан. аргуудаас хүүхэд бүрт
ахиц амжилт гарч байсан.
Иймд мэргэжил нэгт багш
нартаа ирээдүй хойч үеийг
сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд нь
үрэглж гинийг санаачлан соргог,
үр бүтээлтэй ажиллахыг хүсэн
ерөөж, ажлын өндөр амжилт
гаргахыг хүсье!
ТУРШЛАГА

41. Багшийн хөгжил 41
Суурь боловсролын төвшинд
дараах хэрэглэгдэхүүнийг гэрлийн
ойлт, хугарлын зүй тогтлыг
сурагчид бие даан илрүүлэхэд
ашиглах бүрэн боломжтой.
Үүнд: Цацрагийн мөр
илрүүлэх тунгалаг хавтгай, хоёр
талт өнцөг хэмжигч, хавтгай
толины систем, хагас цилиндр
ялтас, цацрагийн хайрцаг зэргийг
гарын доорх материал ашиглан
бэлтгэсэн.
Гэрлийн ойх, хугарах
үзэгдлийн зүй тогтлыг илрүүлэх
туршилтыг бүрэн алдаагүй
хийхийн тулд хэрэглэгдэх
хэрэглэгдэхүүнийг сайжруулах
санааг танилцуулж байна..
А. Өнцөг хэмжигчийг
сайжруулсан нь.
1-р хувилбар: Дэлгүүрээс
худалдаж авсан хуванцар өнцөг
хэмжигч (0°-180° баруун, зүүн
давхар хуваарьтай). Сурагчид
өнцөг хэмжихдээ хуваарийг
уншаад хоёр цацрагийн заалтын
ялгаврыг авахгүй байх, хуваарийг
буруу унших байдал ажиглагдаж
байв. Багшийн гаргасан алдаа нь
сурагчдыг зүүн баруун хуваарьтай
өнцөг хэмжигч ашиглаж чадна
гэж үзсэн. Мөн хуванцар өнцөг
хэмжигчийн төв нь ирмэгээс
тодорхой зайтай байрлах учир
багажийн төвийг нь зохих газарт
байрлуулах боломжгүйгээс
хэмжилтийн алдаа нэмж гарч
Дорнод Их сургуулийн багш Д.Гантулга магистр
Дорнод ”Шинэ хөгжил” цогцолбор сургуулийн
физикийн багш Д.Урантогос магистр
ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
САЙЖРУУЛАХ САНАА
байсан. Нөгөө талаас өнцөг
хэмжигч нь 1-2 мм зузаантай
учир толины доор байрлуулах
боломжгүй байсан.
2-р хувилбар: Иймд бид
интернэтээс өнцөг хэмжигч
цаасан дээр хуулбарлан буулгаж
ашигласан. Энэ нь өнцөг
хэмжигчийг дуртай газартаа
байрлуулах боломжийг өгсөн.
Гэхдээ принтерлэх үеийн босоо
хэвтээ өсгөлтийн алдаанаас
өнцгийг буруу хэмжих талтайг
илрүүлсэн. Амархан бохирдож
ирмэг нь нугарч байсан учир
тунгалаг гадаргаар бүрсэн. Гэвч
хуваарийг буруу унших байдал
үргэлжилсээр байсан.
itpd.mn

42. 42 2019 оны 2 дугаар улирал
Баруун, зүүн 0°-180° хуваарьтай
өнцөг хэмжигч
Сурагчид заалтыг шууд авч
нормалтай үүсгэх өнцгийг
авахгүй байв. Зүүн хуваарийн
заалтыг нэгжийн орныг
баруунаар уншиж байв.
3-р хувилбар: Энэ байдлыг засахын тулд дундаас баруун, зүүн тийш
хуваарьтай өнцөг хэмжигчийг цаасан дээр буулган ашиглав. Нормалтай
үүсгэх өнцөг олох бэрхшээл арилсан. Гэхдээ яагаад эндээс өнцөг хэмжих
нь зөв болохыг ойлгохгүй, механикаар үйлдэл хийж байв.
Төвөөс баруун, зүүн 0°-90°
хуваарьтай өнцөг хэмжигч
Сурагчид заалтыг зөв уншиж
байв. Зүүн хуваарийн заалтын
уншихад зарим бэрхшээл байв.
Түүнийг хэлэлцэж засварласан.
4-р хувилбар: Цаасан өнцөг
хэмжигчийн дээгүүр цацраг
гулсах үед ашиглах боломжтой
юм. Гэвэл савтай ус руу
савны хана дагаж гэрэл тусгах
тохиолдолд өнцөг хэмжигч
тунгалаг байх нь тохиромжтой
байсан. Иймд бид тунгалаг хатуу
принтерийн хальсан дээр 10
см диаметртэй төвөөс баруун
зүүн 0°-90° хуваарьтай өнцөг
хэмжигч хэвлэж гаргасан. Үүнээс
бага диаметртэй үед хугалах
хагас цилиндрийн хэмжээтэй
тохирохгүй, үүнээс их үед
лазерийн цацрагийн мөр олоход
бэрхшээлтэй байв.
ТУРШЛАГА

43. Багшийн хөгжил 43
Баруун зүүн 0°-90° хуваарьтай, хоёр
туйлт, тунгалаг өнцөг хэмжигч.
Энэ нь ойлт хугарлын өнцгийг
хэмжих боломжтой.
Баруун зүүн 0°-90° хуваарьтай,
хоёр туйлт, тунгалаг, дундаа
эргэх суурьтай өнцөг хэмжигч.
Өнцөг хэмжигч ба толь хөдөлгөөнгүй үед тусах цацрагийг
шилжүүлэх шаардлагатай болж байв. Энэ үед тусгалын төв цэгээ
мартах, онохгүй байх, лазерын цацрагийг зөв тусгах нь амаргүй ажлын
тоонд орж байв. Иймд бид толь өнцөг хэмжигчийн хамт эргэдэг харин
гэрлийн цацраг нэг чигт тусдаг байхаар суурийг өөрчлөв. Энэ нь
цацрагийн чигийг дахин дахин өөрчлөх, хэмжилтийн алдаа бага гарах,
цаг хэмнэх гол санааг ойлгоход хялбар болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн
болно.
В. Толийг сайжруулсан нь.
1-р хувилбар: Эхлээд сурагчдын
хэрэглэдэг дугуй, хавтгай, том
жижиг янз бүрийн толийг гараар
барьж байгаад лазерын цацраг
тусгаж үзэв. Чөлөөний зэрэг
(хувьсах параметр) хэт олон учир
юу болж байгааг хянахад хэцүү
байв. Толь тогтворгүй, гэрлээ зөв
тусгаж чадахгүй, өнцөг хэмжиж
чадахгүй гэх мэт олон бэрхшээл
нэг дор цугларсан.
2-р хувилбар: Ижил тэгш
өнцөгт толь хэрэглэх нь зүйтэй
гэж үзсэн. Толины газарт очоод
том жижиг янз бүрийн толь
зүсүүлж туршилтад хэрэглэв.
Гэвч ийм том жижиг өргөн өндөр
нь ялгаатай толийг хадгалахаас
эхлээд, тогтоогчийг бэхлэхээс
эхлээд хүндрэл учирсан.
3-р хувилбар: Ижил
хэмжээтэй толь дахин зүсүүлэв.
Толины хэмжээг урьдчилан
туршиж тооцоолоогүй учир
том толь эгц босоо тогтооход
бэрхшээлтэй байв. Иймд толийг
80 х 40 мм хэмжээтэй байх нь
хамгийн тохиромжтой гэсэн
дүгнэлтэд хүрэв. Толийг эхлээд
нарийн скочоор хүрээлсэн нь
гоо сайхан, эрүүл ахуйн хувьд
зохимжгүй байсан учир өтгөн
будгаар будаж гар зүсэхгүй
болгов.
4-р хувилбар: Толийг босоо
болгохын тулд баримлын шавар,
матар хавчаар, модон тулгуур
зэргийг туршсан боловч туршилт
алдаатай гарч байсан. Харин
Японы наадаг хуулган толийг олж
ашиглан ард нь жижиг соронзон
хөдөлгөөнгүй нааж төмөр босоо
түшлэгт наах арга хэрэглэх нь
хамгийн тохиромжтой гэсэн
дүгнэлтэд хүрэв.
itpd.mn

44. 44 2019 оны 2 дугаар улирал
С. Гэрлийн цацраг үүсгэгчийг сайжруулсан нь:
1-р хувилбар: Лазерын заагуур ашиглаж гэрлийн цацраг үүсгэв.
Энэ нь нүдэнд тусвал аюултайн дээр чигийг олж хөдөлгөөнгүй
байрлуулах нь түвэгтэй байв.
2-р хувилбар: Лазерын цацраг үүсгэгчийг хөдөлгөөнгүй бэхлэх арга
сэдэв. Гэвч цацрагийн чигийг тохируулахад түвэгтэй хэвээр байв.
3-р хувилбар: Японы цацрагийн хайрцгийг дуурайж цацрагийн
хайрцаг хийхээр шийдсэн. Энэ нь зөөх боломжтойн дээр хэвтээ ба
босоо хавтгайд соронзонгоор тогтоох өргөн боломжтой байв. LED
гэрэл ашиглаж цацрагийн хайрцаг хийж туршив. Энэ нь тогтвортой,
цацрагийн мөр сайн харагддаг, зөөх боломжтой зэрэг давуу талтай
байсан боловч цацраг нь өргөн учир хэмжилтийн нарийвчлал муудаж
байв.
LED цацрагийн хайрцаг өргөн
цацраг гаргаж хэмжилтийн алдаа
ихсэж болж байв.
Лазерынцацрагийгзөвчиглүүлэхэд
бэрхшээлтэй байв.
Цилиндр цацруулагчтай дан
ба лазерын цацрагийн хайрцаг
хамгийн сайн үзүүлэлттэй байв.
4-р хувилбар: Лазерын заагуурын өмнө маш жижиг тунгалаг
хоолойг (дуслын системийн тунгалаг гуурс) хөндлөн байрлуулж
цилиндр линз үүсгэж цацрагийг босоо чигт өргөн өнцгөөр тусгадаг
болгов.
ТУРШЛАГА

45. Багшийн хөгжил 45
Сурагчдын мэдлэг бүтээх үйлийг зөв удирдахын танин мэдэх
процесст нөлөөлөх хөндлөнгийн саадыг багасгаж хэрэглэгдэхүүнийг
байнга сайжруулж байх нь чухал гэдгийг ойлгосон. Багажийг
сайжруулах тутамд сурагчдын шинжлэх ухаанч эрэл хайлтын үр дүн
сайжирч, мэдлэг чадварт нь мэдэгдэхүйц ахиц гарч байсан.
Дүгнэлт: Сурагчдын мэдлэг бүтээх үйлийг зөв удирдахын
танин мэдэх үйл явцад нөлөөлөх хөндлөнгийн саадыг багасгаж
хэрэглэгдэхүүнийг байнга сайжруулж байх нь чухал гэдгийг ойлгосон.
Гэрлийн ойлт ба хугарлын үзэгдлийг судлахад шаардлагатай, гарын
доорх материал ашигласан хэрэглэгдэхүүний иж бүрдлийг бүтээсэн.
Олон удаагийн туршилтаар хичээлд ашиглах нь үр ашигтай, боломжтой
нь тогтоогдсон. Багажийг сайжруулах тутамд сурагчдын шинжлэх
ухаанч эрэл хайлтын үр дүн сайжирч, мэдлэг чадварт нь мэдэгдэхүйц
ахиц гарч байсан.
Ном зүй
1. Тайжи Н. Байгалийн
ухааны туршилттай
хичээл заах аргачлал.
Дархан-Уул. 2009.
2. Нямгэрэл Ч, Оюунцэцэг Н,
Урансайхан Ч, Баярмаа Г,
Сайнбилэг Ш, Лхагвасүрэн
П, Отгонбаяр Н, Батбилэг
Ж. Сорил тооцоогоор
мэдлэг бүтээлгэх арга зүй.
УБ. 2007.
3. Нямгэрэл Ч нар. Мэдээлэл
боловсруулах аргаар мэдлэг
бүтээх арга зүй. УБ. 2008.
4. Оюунцэцэг Д. Бүтээлч
сэтгэлгээг хөгжүүлэх арга
зүй. УБ.2004.
5. Чулуунцэцэг О нар.
Бодит юмсыг загварчлан
тооцоолох арга зүй. УБ
хот. 2008 он.
6. Лхагважав Ч. Хичээл
хоорондын холбоо, багш
нарын хамтын ажиллагаа.
УБ. 1999.
7. БСШУЯ, Жайка.
Сурагчдын суралцахуйд
суурилсан арга зүй хөгжил.
2007.
8. “Хүүхдин хөгжлийг
дэмжсэн багшлах арга зүй”
онол,практикийн VI бага
хурал. УБ. 2015
9. “Физикийн боловсрол”
сэтгүүл. УБ хот. 2017,
2018
itpd.mn

46. 46 2019 оны 2 дугаар улирал
Оршил
Өнөөгийн нийгэмд иргэд
аж амьдралаа жолоодоход
гол тулгуур нь эдийн засаг,
санхүүгийн мэдлэг чадвар болж
байна. Ерөнхий боловсролын
агуулгад эдийн засаг, санхүүгийн
боловсролын суурь элементийг
тусгасан байдлыг өргөтгөх,
оновчлох шаардлага зүй ёсоор
тавигдаж байна. Эдийн засгийн
олон асуудалд математикийн
мэдлэг өргөн ашиглагддаг
тул математикийн хичээлээр
дамжуулан сурагчдын эдийн
засаг, санхүүгийн мэдлэгийг
бататгах, тооцооны арга барилд
сургах, чадваржуулах боломжийг
тодорхой хэмжээгээр судаллаа.
Энэ нь математик сургалтыг
практиктай холбох, сурагчдын
сурах хүсэл тэмүүллийг
нэмэгдүүлэх төдийгүй тэдний
иргэн-бие хүний төлөвшилд ч
зохих нөлөө үзүүлэх боломжтой.
Түлхүүр үг
Эдийн засгийн мэдлэг,
санхүүгийн боловсрол, бодлого,
дасгал, бодлогын ангилал,
интеграци
Нэг. Ерөнхий боловсролын
сургуульд судалдаг математикийн
хичээлд эдийн засгийн мэдлэгийг
тусгах талаар гадаад улс орнуудад
хийгдсэн судалгааны тойм
Өнөө үед эдийн засгийн
боловсролын шинэчлэлийн
асуудал олон эрдэмтэн
судлаачдын бүтээлд тусгагдаж
байна. Тухайлбал: Jack Reardon
“Эдийн засгийн боловсролын
эрс шинэчлэл” бүтээлдээ ”Эдийн
засгийн боловсролын шинэчлэл
нь бидний хамгийн чухал хүчин
чармайлт, хамгийн сайн хөрөнгө
оруулалт юм. Тиймээс бид хойч
үеийнхээ төлөө энэ боловсролыг
олгох нь маш чухал байна гээд,
Эдийн засгийн боловсролыг маш
энгийнээр, тэдний амьдралтай
холбон ойлгуулах нь эдийн
засгийн боловсролын эрс
шинэчлэл юм” (Jach Reardon,
2013) гэжээ.
Эдийн засаг, санхүүгийн
боловсролыг бүх нийтэд
эзэмшүүлэх талаар улс орнууд
дорвитой алхмууд хийж
байна. Олон улсын хэмжээний
санхүүгийн үйл ажиллагаа
нэмэгдэхийн хэрээр санал болгож
буй санхүүгийн үйлчилгээ
нэмэгдэж, санхүүгийн хямрал
тохиовол зөвхөн нэг улс бус
бүс нутаг, тивийг хамрах
хандлагатай байна. Санхүү
эдийн засгийн тогтворгүй
байдалтай холбогдуулан бодлого
боловсруулагчдын түвшинд
санхүүгийн боловсролд анхаарах
талаар илүү эрчимтэй ажиллаж
эхэлсэн бөгөөд энэхүү хандлага нь
олон улсын бодлогын хэмжээний
баримт бичигт тусгагдах
болсон. Олон улсын болон бүс
нутгийн хэмжээний Их 20 (G20),
Ази, Номхон далайн Эдийн
Засгийн Хамтын Ажиллагааны
Байгууллага (APEC), Зүүн
Өмнөд Азийн Бүс Нутгийн
Хамтын Ажиллагааны Нийгэмлэг
(ASEAN), Латин Америк
болон Карибын Төв Банкуудын
Нийгэмлэг (CEMLA), Өмнөд
Африкийн Хөгжлийн Нэгдэл
(SADC) болон Европын Холбоо
(EU) зэрэг байгууллага болон
форум санхүүгийн боловсролыг
дээшлүүлэхийн ач холбогдлыг
онцлох болов.
АНУ-ийн 21-р зууны
боловсролын топ 10 зорилтын
1-рт: эдийн засгийн мэдлэгийг
амжилттай эзэмшүүлэх асуудал
тусгагдсан байна. АНУ, болон
Германы ЕБС-ийн ахлах ангид
“Өрхийн эдийн засаг” цуврал
сурах бичгүүдийг болон ирээдүйн
эдийн засагчдад зориулсан
математикийн суурь хичээлийг
судалж байна. Мөн Виржини муж
улсын дунд сургуульд хэрэглэж
буй (Krista Althauser., Cynthia
Harter, 2015) цувралд математик
ба эдийн засгийн мэдлэгийг
хамтатган судлах агуулгыг
тодруулжээ.
ИБУИНВУ-ын ахлах
сургуулийн 11-р ангийн
математикийн хөтөлбөрт
тусгагдсан “Бизнесийн
математик” багц цагт хувь
хүний санхүү, өрхийн эдийн
засаг, микро, макро эдийн засагт
холбогдох бодлогуудыг тусгажээ.
Мөн (Shommo, 2006) номд өрхийн
эдийн засгийн холбогдолтой
бодлогуудыг сурагчдад хэрхэн
эзэмшүүлэх арга зүйг тусгажээ.
Оросын холбооны улсад энэ
чиглэлийн судалгааны ажлууд
БМДИ-ийн арга зүйч
Д.Отгонтуяа, Ph.D.
МАТЕМАТИКИЙН ХИЧЭЭЛЭЭР
СУРАГЧДЫН ЭДИЙН ЗАСАГ,
САНХҮҮГИЙН МЭДЛЭГ
ЧАДВАРЫГ ХӨГЖҮҮЛЭХ
АСУУДАЛД
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

47. Багшийн хөгжил 47
харьцангуй өндөр түвшинд
хийгдсэн. Тухайлбал: 2000 онд
ОХУ-ын судлаач Тумайкина
Маргарита Юрьевна, 2000
онд ОХУ-ын судлаач Симонов
Александр Сергеевич, 2000
онд судлаач Эсетов Ферхад
Эзединович, 2000 онд Еленкин
Анатолий Георгиевич, 2002 онд
Хоркина Наталья Алексеевна,
2002 онд Абдухаликов Ахмаджон,
2003 онд Клименкова Ольга
Александровна, 2006 онд
Нателаури Нино Карловна,
2006 онд Рахимов Хайрулло
Хабибулоевич, 2006 онд Кийко
Павел Владимирович, 2011 онд
Шмалько Светлана Петровна
нар диссертацын ажил бичиж
эрдмийн зэрэг хамгаалсан байна.
Эдгээр судалгаанд ЕБС-ийн V-ХII
ангийн математикийн хичээлээр
эдийн засгийн мэдлэгийг бататгах,
тооцооны чадвар эзэмшүүлэх
агуулга, арга зүйг боловсруулан
туршиж үр дүнг тооцсон байна.
Эдгээрийг тооцон үзвэл ЕБС-
ийн математикийн хичээлд эдийн
засгийн мэдлэгийг хамтатган
бататгах асуудал нь хилийн
чанадад нарийвчлан судлагдсан,
цаашид ч хэлэлцүүлгийг өрнүүлж
буй асуудал бөгөөд, үндсэн
хэрэглэгдэхүүн нь бодлого дасгал
болох нь харагдаж байна.
Хоёр. Манай ард түмэн эдийн
засгийн энгийн харилцаанд
сургахад математикийн мэдлэгийг
ашиглаж ирсэн нь
Математик бол хүмүүсийн
амьдралын бодит хэрэгцээ
шаардлагаас үндэслэн практик
үйл ажиллагааны явцад хүн
төрөлхтний үүсэл хөгжилтэй
зэрэгцэн хөгжсөн шинжлэх
ухаан юм. Манай ард түмний
хувьд ч эдийн засгийн мэдлэг,
математикийн мэдлэг харилцан
уялдаж хөгжсөн талаар олон
түүхэн баримтууд байдаг.
Манай өвөг дээдэс тоо
бодлогын ухааныг бүтээж өсвөр
үеийн сурагчдын оюун сэтгэлгээ,
авьяас билгийг хөгжүүлэх, тэдний
чадварыг сориход чиглэсэн
олон арван аман бодлого, таавар
зохиосон нь ардын сурган
хүмүүжүүлэх зүйн нандин өв
болж үлдсэн. Танин мэдүүлэх
шинжтэй аман бодлого, тоон
таавар нь математикийн хийсвэр,
бясалгалын шинж чанарыг
илтгэхээс гадна ажил хөдөлмөр,
амжиргааны үндэс болсон мал
ахуйтай холбоотой, үлгэрийн
өгүүлэмжтэй бөгөөд эдгээр нь
тооны ухаан, аж төрөх ухаан, аман
зохиолын аль алинд нь хамаарна.
Эдийн засгийн мэдлэг “анхны
математик сургалтын хөтөлбөр”-т
эдийн засаг, санхүүгийн
тооцоолол, ахуй амьдралын
хэрэгцээтэй холбогдох бодлого,
дасгал тодорхой хэмжээгээр
тусгагдсан байна. 1960-1985 оны
ЕБС-ийн математикийн хичээлд
хэрэглэж байсан зарим сурах
бичиг, сургалтын материалуудад
тусгагдсан эдийн засаг,
санхүүгийн холбогдолтой бодлого
дасгалуудын агуулга нь худалдаа
арилжаа, үнэ өртөг, хөдөлмөр
үйлдвэрлэлийн төлөвлөлт,
хөдөлмөр ба бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэл, хуваарилалт,
хөдөлмөрийн бүтээмж, цалин
хөлс, ХАА-н үйлдвэрлэл, мал
аж ахуй, газар тариалангийн
үйлдвэрлэлтийн төлөвлөлт, ашиг
шимийг тооцохтой холбоотой
байна. Харин математикийн
агуулгын хувьд сонирхон үзвээс
“арифметикийн үйлдлүүд,
тэгшитгэл, тэнцэтгэл биш,
тэдгээрийн систем, аравтын
бутархай, алгебрын илэрхийлэл,
тригонометр функц” сэдвийн
хүрээнд тусгагдсан байна.
Энэхүү ажиглалтаас анги ахих
тусам эдийн засгийн агуулгатай
бодлогын тоо цөөрсөн байгаа нь
математик сургалтаар сурагчдад
шинжлэх ухааны онолын
мэдлэг эзэмшүүлэхэд түлхүү ач
холбогдол өгч байсны илрэл юм.
Математик сургалтын
агуулгыг интеграцчилах,
математик сургалтын практик
талыг хөгжүүлэх боломжийг
эрэлхийлэх, практик агуулгатай
бодлогыг бодох арга барил
төлөвшүүлэх чиглэлээр манай
Л.Шагдарсүрэн, Б.Даваасүрэн,
Х.Дарамбазар, Д.Дашдорж
нарын зэрэг эрдэмтэд судалж
нь өөрсдийн бүтээлдээ бидний
судалгаатай салшгүй холбогдох
тулгамдсан асуудлуудыг
дэвшүүлэн тавьж шийдлийг санал
болгосон.
Зах зээлийн нийгмийн
хурдацтай хөгжлийн өнөө үед бүх
нийтэд эдийн засаг, санхүүгийн
ойлголтыг төлөвшүүлэх, өдөр
тутмын амьдрал, үйл ажиллагаанд
тулгарч буй асуудалдаа
санхүүгийн оновчтой зөв шийдвэр
гаргах чадвар, дадал эзэмшүүлэх
арга зүйг улам бүр боловсронгуй
болгох шаардлага зүй ёсоор
тавигдаж байна.
Өнөөгийн математикийн
6-12-р ангийн сурах бичиг,
сургалтын материал, гарын
авлагад эдийн засгийн мэдлэгийг
тусгахдаа бодлого, дасгалыг
үндсэн хэрэглэгдэхүүн болгосон
байгаа ба эдгээр бодлого
дасгалуудын утга агуулгад
эдийн засаг санхүүгийн: үнэ
өртөг, дундаж үнэ, өртөг зардал,
хямдарсан үнэ, борлуулалт,
банкны үйл ажиллагаа, орлого,
зарлага, зээл, зээлийн хүү,
хадгаламж, хадгаламжийн хүү,
валют арилжаа, хөдөлмөрийн
хөлс, цалин, хөдөлмөрийн
бүтээмж, үйлдвэрлэлийн үр
ашиг гэсэн ойлголтууд, нэр
томъёонууд дурдагдаж байна. Бид
математикийн хичээлийн үндсэн
сэдвүүдийн агуулгыг бататгахад
эдийн засаг, санхүүгийн холбогдол
бүхий бодлого дасгалуудыг
тодорхой хэмжээгээр тусгасан
байна.
ЕБС-ийн математикийн
агуулгыг интеграцчилах
боломжийг илүү нарийвчлан
судлах, хэрэглээний чиглэлд
itpd.mn

48. 48 2019 оны 2 дугаар улирал
түлхүү ач холбогдол өгөх,
арга зүйг нарийвчлан
боловсруулах, математик
сургалтын явцад сурагчдыг
нийгэм, соёл, хүмүүнлэгийн
чиглэлээр хөгжүүлэх асуудлууд
хэлэлцүүлгийг өрнүүлсээр байна.
Гурав. Математикийн хичээлд
хэрэглэх эдийн засгийн агуулгатай
бодлого, түүний ангилал
Эдийн засгийн үзэгдэл үйл
явц, үр дүнд нөлөөлөх зорилгоор
шийдвэрлэх асуудлыг дунд
сургуулийн математикийн
хичээлийн агуулгад нийцүүлж
хувирган буулгасан илэрхийллийг
ерөнхий боловсролын түвшний
эдийн засгийн агуулгатай бодлого
гэж нэрлэж болно.
Математик сургалтын
процесст эдийн засгийн
ойлголтыг төлөвлөлттэйгөөр
хавсарган оруулахдаа эдийн
засгийн агуулгатай бодлогын
түүврийг үндсэн хэрэглэгдэхүүн
болгон ашиглах талаар
Д.В.Акимов., О.В.Дичева.,
Л.Б.Щукина, В.Г.Болтянский,
Я.И.Грузенов., Г.В.Дорофеев.,
М.К.Потапов., Н.Х.Розов,
Дразнилин, Иванов., Ю.Колягин.
, Мордкович, Терешин, Ткачева,
Токмазов, Тумайкина, Симонов,
Эзединович, Георгиевич, Хоркина,
Абдухаликов, Клименкова,
Нателаури, Рахимов, Кийко,
Шмалько, М.Rosser, Krista
Althauser, М.Shommo, R.Kapadia,
Peter Dawson, R.Harlan, Frances
Shepherd, Carmen Nurse,
W.L.Hansen, A.C.Victor,I.G.Harry,
Paul Morris нарын зэрэг эрдэмтэн
судлаачид судалжээ.
Тухайлбал, Ю.Колягин
“Задачи в обучении математике”
бүтээлдээ математик сургалтад
бодлогын гүйцэтгэх үүргийн
талаар авч үзэхдээ: “Математик
сургалтад бодлого үргэлж
гол үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн,
тэднийг утга агуулгаар нь
ангилж эрэмбэлэх нь математик
сургалтын арга зүйн тодорхой
хэлбэр юм.” (1977) гэсэн байна.
Мөн эдийн засгийн агуулгатай
математикийн бодлогыг ОХУ-ын
эрдэмтэн А.С.Симонов бүтээлдээ
(2000) ЕБС-ийн математикийн
хичээлээр шийдэх боломжтой
эдийн засгийн утга агуулга бүхий
бодлого ба түүнийг бодох арга зам
нь энгийн хялбараас эхлэн түвшин
ахисан байхаар тооцсон байна.
Оросын эрдэмтэн И.А.Сасова
ЕБС-ийн сурагчдын эдийн
засгийн мэдлэг эзэмших
тасралтгүй процесст эдийн
засгийн агуулгатай бодлого болон
дасгалын гүйцэтгэх үүргийг
онцлоод нэгдүгээр ангиас эхлээд
анги бүр судлах математикийн
хичээлд хавсарган оруулах
боломжтой эдийн засгийн
ойлголтуудыг нарийвчлан
гаргасан.
Мөн И.А. Ким, А.А.
Мицкеевич, Е.А. Вигдорчик,
Е.В. Савицкая, Д.В.Акимов
нарын зэрэг эрдэмтэд өөрсдийн
бүтээлүүддээ дунд сургуулийн
9-11 дүгээр ангид бодох эдийн
засгийн агуулгатай бодлогуудыг
авч үзжээ. А.А.Мицкеевич
бүтээлдээ эдийн засгийн
бодлогуудыг 12 дэд бүлэгт
ангилан боловсруулсан ба
нийт 319 бодлогыг жишээ
бодолтуудын хамтаар багтаасан
байна. Тодруулбал: Хөдөлмөрийн
бүтээмж – 19, Хэрэглээний онол,
худалдан авагчдын сонголт – 12,
Алдагдсан боломжийн өртөг,
үйлдвэрлэлийн боломжийн
муруй – 10, Эрэлт ба нийлүүлэлт
– 36, Мөнгө ба инфляц, индекс
– 32, Банк ба банкны систем –
58, Хөдөлмөрийн зах зээл – 19,
Үйлдвэрлэлийн онол, зах зээлийн
бүтэц – 38, Хөрөнгийн ба газрын
зах зээл – 19, Олон улсын эдийн
засаг – 27, Төр ба эдийн засаг - 30
бодлогыг тусгажээ. (2003)
Эдгээрийг тооцон үзвэл
ОХУ-ын ЕБС-д математикийн
хичээлээр эдийн засгийн мэдлэг
эзэмшүүлэх, чадвар төлөвшүүлэх
бодлогын агуулга, арга зүйг
боловсруулсан олон тооны гарын
авлагыг ашиглаж байна.
АНУ-ын судлаач Mary
Hansen бүтээлдээ (2012) ЕБС-
ийн математикийн хичээлээр
төлөвшүүлэх эдийн засгийн
холбогдолтой олон тооны
бодлогуудыг тусгасан байна.
Энэхүү гарын авлага нь Сингапур,
Австрали, Мексик, Бразил, Япон
улсуудын ЕБС-д мөн ашиглагдаж
байна.
АНУ-ын судлаач R.Kapadia
өгүүлэлдээ (2006) ЕБС-д заах
өрхийн эдийн засгийн aсуудалд
математикийн гүйцэтгэх үүргийг
авч үзээд түүнийг сурагчдад
эзэмшүүлэх арга зүйг багш нарт
санал болгосон.
Францын ахлах сургуульд
“Эдийн засаг” хичээлийг судалдаг
байна. Францын эрдэмтэн
Paul Morris бүтээлдээ (2006)
сүүлийн 10 жилд ЕБС-д эдийн
засгийн боловсролыг эзэмшүүлэх
асуудал чухлаар тавигдах
болсон талаар онцлоод багш
боловсролын хөтөлбөрт эдийн
засгийн мэдлэгийг сурагчдад
хэрхэн эзэмшүүлэх агуулга,
арга зүйг тусгах, тэр тусмаа
математикийн хичээлээр эдийн
засгийн агуулгатай бодлогыг
бодох арга зүйн асуудлыг
хөндсөн байна. Мөн Францын
ахлах сургуулийн 11-р ангид
судлах математикийн хичээлийн
агуулгыг 5 хэсэгт ангилсан ба
үүний 4 нь математикийн сэдэв
байх ба 1 нь санхүү, хувь хүний
санхүү, жижиг бизнесийн бүхий
л үйл ажиллагаатай холбогдох
бодлогуудыг тусгасан байна.
Гадаадын зарим улс орнууд
болон манай улс ЕБС-ийн
түвшинд математикийн хичээлээр
сурагчдад эдийн засаг, санхүүгийн
боловсролыг хэрхэн эзэмшүүлж
буй байдлыг товч харуулбал:
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

49. Багшийн хөгжил 49
ОХУ-д АНУ-д Бусад Монголд
Математикийн хичээлд
“Эдийн засгийн
бодлогууд” нэртэй
олон тооны бодлого
дасгалууд бүхий гарын
авлагуудыг ашигладаг.
Эдийн засаг-
математикийн
олимпиад зохион
байгуулагддаг.
Математикийн агуулгад
эдийн засаг, санхүүгийн
холбогдолтой
сэдвүүдийг зориудаар
тусгасан. Математикийн
хичээлд хамаарах эдийн
засгийн агуулга бүхий
бодлогуудыг багтаасан
гарын авлагуудыг
математикийн
хичээлээр судлах номын
жагсаалтад оруулсан.
Их Британид: ЕБС-
ийн 11-р ангийн
математикийн хичээлийг
6 багц цагт ангилсан
бөгөөд түүний нэг нь
“Бизнесийн математик”
нэртэй байна.
Энэтхэгт: 9-12-р ангид
“Эдийн засаг” хичээлийг
судалдаг. Өрхийн эдийн
засгийн тооцоолох
бодлогуудыг тусгасан
хөтөлбөрийг тусгайлан
охидод зориулан
боловсруулсан.
Математикийн сурах
бичигт тусгагдсан нийт
бодлогын 1,17% нь
эдийн засаг, санхүүгийн
холбогдолтой байгаа
хэдий ч агуулга нь
тохиолдлын шинжтэй,
арга зүй тодорхой бус
байна.
Дүгнэлт
Гадаадын улс орнууд ард
иргэдийнхээ эдийн засгийн
боловсролыг дээшлүүлэх
асуудлыг бодлогын хэмжээнд
авч үзэх болсон. Түүнчлэн ОХУ,
АНУ, ХБНГУ, Франц, Энэтхэг,
Их Британид математикийн
хичээлд эдийн засгийн мэдлэгийг
хамтатган хэрэгжүүлэх чиглэлээр
эрдэмтэд олон талаас нь судалсан
байна.
Монголчуудын математикийн
мэдлэгийн түвшин, түүний эдийн
засаг дахь хэрэглээ эртнээс
улбаатайг нотлох баримт
цөөнгүй байна. Бүх нийтийн
эдийн засгийн боловсролыг
дээшлүүлэхэд математикийн
мэдлэгт тулгуурлах нь онцгой
ач холбогдолтой болохыг төр
засгийн бодлого чиглэлд ч тусган
хэрэгжүүлсээр иржээ.
Математик сургалтын агуулгад
эдийн засгийн агуулгатай бодлого,
дасгал чухал байр суурь эзэлсээр
ирсэн бөгөөд түүний цаашдын
хөгжилд бид анхаарал хандуулах
нь зүйд нийцнэ.
Номзүй
1. Анотонов, Н.П, Выготски,М.
Я.,Никитин.В.В.,Санкин.А.И.
(1960). Тооны ухааны анхан
сурах бодлогын хураамж. УБ:
Гэгээрлийн яамны хэвлэл.
2. Батжаргал,Б. (1976,х.52).
Эртний монголын математик.
Улаанбаатар.
3. Нацагдорж,Ш. (1968,х.73).
То ван, түүний сургааль.
Улаанбаатар.
4. Б.Оюунсүрэн. (2015,х.23).
Эдийн засгийн боловсрол
олгох арга замыг боловсронгуй
болгох асуудал. УБ.
5. Отгонтуяа,Д. (2019).
Математикийн хичээлд
хэрэглэх эдийн засгийн
бодлогын ангилал, арга зүйн
х у в и л б а р ( Д и с се рт а ц и ) .
Улаанбаатар.
6. Kapadia,R. (1983). Mathematics
in home economics teaching.
International journal of
mathematical education in
science and technology. https://
www.tandfonline.com/doi/
abs/10.1080/0020739830140603
7. Krista Althauser., Cynthia
Harter. (2015). Math and
Economics. Richmond: Redfame.
8. PISA. (2003). Problem solving
for tomorrow’s word. Paris,
France: Clearance Center,
Customer service.
9. Peter Dawson. (2014). Skills
in mathematics and statistics
in economics and tackling
transition. Heslington. www.
heacademy.as.UK
10. Rosser,M. (2003). Basic
Mathematics for Economists.
London and New York:
Routledge.
11. Shommo,M. I. (2006). Teaching
home economics by a problem-
solving approach in secondary
schools. Edinburgh: www.
tandfonline.com/loi/rjie18.
12. Абдухаликов, А. (2002).
Экономическое воспитание
учащихся в процессе
формирования экономических
понятий в учебной работе:На
материалах изучения
математики в YIII-IX классах
. Худжанд.
13. Акимов,Д.В,Дичева,О.В.,Щ
укина.Л.Б. (2008). Задания
по экономике: от простых
до олимпиадных. АкмовД.В.
Задния по экономике: от
простых до олимпиадных.
Пособие для 10Москва: Вита-
Пресс.
14. Симонов, А. С. (2000).
Математические модели
экономики в школьном курсе
математики. Тула.
itpd.mn

50. 50 2019 оны 2 дугаар улирал
Abstract: The 21st-century
students must acquire thinking,
critical thinking, creative thinking.
Reading is important in developing
these skills. Therefore, international
assessments are aimed at evaluating
reading comprehension. We aim to
develop PISA based on international
assessment methods and evaluate
the ability of high school students
reading and understanding. Students
need to read and understand
different types of information.
These are: graphic, tabular,
abbreviated, pictorial, comparable
and paired. It is important to assess
how students read and understand
receive information, understand
the meaning. For example
evaluating reading comprehension,
understanding the main idea of
what you are reading, expressing
yourself, identifying information.
It is important to take into account
how the assessment is and done.
Түлхүүр үгс: PISA, уншиж
ойлгох чадвар, олон улсын
үнэлгээ, даалгавар боловсруулах,
гүйцэтгэл, үнэлгээ
Үндсэн хэсэг: Уншиж ойлгох
чадварыг дэлхий дахинд PISA
нэрээр олон улсад танигдсан 15
нас 3 сартайгаас 16 нас 2 сартай
сурагчдаас авдаг судалгаагаар
үнэлдэг. Суурь боловсрол
эзэмшсэн хүүхдүүдээс авдаг
энэхүү шалгалт нь 15 нас хүртэл
олж авсан мэдлэг чадвар орчин
үеийн нийгмийн оролцоонд ямар
ач холбогдолтой болох талаарх
агуулгыг багтаадаг байна. Олон
улсын чанарын үнэлгээний
судалгаа буюу PISA нь олон улсын
эдийн засаг хамтын ажиллагаа,
хөгжлийн байгууллага /OECD/-
ын гишүүн болон гишүүн бус
орнуудын сурагчдын суурь
боловсролоор эзэмшсэн мэдлэг,
чадвар, дадал нь бодит амьдралд
хэрхэн нийцэж байгааг судалдаг
судалгаа юм. PISA судалгаа нь
математик, байгалийн шинжлэх
ухаан, болон унших чадварыг
шалгадаг 3 жил тутамд зохиогддог
олон улсын үнэлгээ байдаг.
НБГ, (2018, х. 3) Манай орны
хувьд төрөөс боловсролын
талаар баримтлах бодлогын 7.8.
Сурлагын амжилтын олон улсын
чанарын үнэлгээний судалгаанд
2021 онд хамрагдана. (Төрөөс
боловсролын талаар баримтлах
бодлого, 2014) гэж заасны дагуу
холбогдох судалгаанд оролцох
бэлтгэл ажил эхлээд явж байгаа
энэ үед нэмэлт судалгааны
ажил мөн хийгдэх хэрэгтэй. Энэ
үүднээс бид суурь боловсрол
эзэмшсэн суралцагчдын уншиж
ойлгох чадвар болон өөрсдийн
санаа бодлоо илэрхийлэх,
мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж
шүүн тунгаах, мэдлэг чадварыг
эзэмшиж буй эсэхийг тандах
зорилгоор энэхүү судалгааг
хийсэн.
Суралцагчдаас сурлагын үр
дүнд тулгарч буй бэрхшээлүүдийг
шийдвэрлэхийн тулд мэдээллийг
харилцан солилцох, хуваалцах,
ашиглах чадвартай байх, шинэ
шаардлага гарч буйг мэдрэх,
нөхцөл байдалд тохируулан
шинэчлэл хийх чадвартай байх,
шинэ мэдлэгийг бий болгох,
хүний чадавх, бүтээмжийг
нэмэгдүүлэх чадварыг шаардаж
байна. (Binkley et al, 2010, p.353)
Суралцагчид уншсанаа ойлгож,
хэрэглэх, мэдлэг бүтээхэд хэрхэн
ашиглаж байгааг илрүүлэх нь
чухал. Уншиж ойлгох чадвар
нь нийгэм, эдийн засаг, соёл,
технологийн өөрчлөлтийг дагаад
өөрчлөгдсөөр байна. Унших
чадвар нь хүний амьдралын бүхий
л үед үргэлжлэх бөгөөд өгөгдсөн
мэдээлэлд боловсруулалт хийх,
ойлгох чадвар нь хөгжсөөр л
байдаг.
Чадварлаг уншигчид уншиж
буй зүйлээсээ өөрт хэрэгтэй
мэдээллээ олох, ойлгох, хянан
удирдах чадвартай байж мэдлэгээ
бүтээж байдаг. (Van den Broek,
Risden, Husbye-Hartmann, 1995).
Бид энэхүү судалгаандаа
PISA-2018 унших чадварын
шалгалтын үнэлгээнд хэрэглэсэн
материалд дүн шинжилгээ хийж
түүнд баримжаалан даалгавраа
боловсруулсан.
Эдгээр даалгавар нь олон
төрөлтэй байсан бөгөөд зөвхөн
бичвэр мэдээлэлтэй ажиллуулах
бус хүснэгтэн, график, зурган гэх
мэт олон төрлөөр суралцагчдын
уншиж ойлгох чадварыг үнэлсэн
байна. Бид бичвэр мэдээлэл,
график болон хүснэгтэн
мэдээллийг багтаасан даалгавар
боловсруулж гүйцэтгэлд анализ
БМДИ-ийн арга зүйч
С.Чулуунцэцэг /chuluuntsetseg@itpd.mn/
АХЛАХ АНГИЙН
СУРАЛЦАГЧДЫН УНШИЖ
ОЙЛГОХ ЧАДВАРЫГ ҮНЭЛЭХ
АСУУДАЛ
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

51. Багшийн хөгжил 51
хийн суралцагчдын уншиж ойлгох
чадварыг судалсан болно.
Судалгааны хамрах хүрээ, үр
дүн
Судалгаанд нийслэлийн 3
сургуулийн 10-р ангийн нийт 126
сурагч хамрагдав. Үүнээс 40.5%
нь эрэгтэй, 57% нь эмэгтэй, хүйс
тодорхойлоогүй 2.4% сурагч байв.
Сурагчид даалгаврыг 30 минутын
хугацаанд хийж гүйцэтгэсэн.
Даалгавар 1: График
мэдээллийг уншиж ойлгох
чадварыг илрүүлэх бөгөөд
асуулт тус бүр 2 оноо бүхий
5 даалгавраас бүрдэх юм. Энэ
хэсэгт шалгуулагч нийт 10 оноо
авах ёстой.
Улаанбаатар хотод хамгийн
их тунадас хэддүгээр сард ордог
байна вэ?
А. 12 сар B.8 сар
C.7 сар D.4 сар
Агаарын температур болон
тунадасыг ямар нэгжээр хэмжсэн
байна вэ?
Агаарын температурыг ямар
диаграммын төрлөөр үзүүлсэн
байна вэ?
А. Баганан
B. Шугаман
C. Квадрат өсөлтийн
Улаанбаатарт 4 сард хэдэн ММ
тунадас унасан байна вэ?
А. 0 B. 5
C.10 D. 15
Улаанбаатарт жуулчин ирэх
бол хамгийн тохиромжтой үе
хэдэн сар байна вэ? /температур
тунадасаа харьцуулан харж
тайлбарлаарай
Асуулт тус бүрийн гүйцэтгэлийн хувь
График мэдээллийн уншиж ойлгох чадварын гол үзүүлэлт нь
тухайн графикт гарч буй тэмдэг тэмдэглэгээг харж ойлгох явдал юм.
Зураас багана нь ямар утга санааг илэрхийлж буйг ойлгож өгөгдсөн
асуултад хариулах даалгавар хийлгэхэд жишээлбэл 3-р асуултын
агаарын температурыг илэрхийлсэн диаграмыг шалгуулагчдын 22.2%
нь шугаман гэж зөв уншсан ба бусад суралцагчид буруу хариулсан.
Мөн график мэдээллээр дамжуулан ойлголтыг илрүүлэх асуулт асуухад
шалгуулагчдын 33.3% нь тайлбарлан өөрийн санаагаа илэрхийлж
бичсэн байхад бусад суралцагчид хангалтгүй хариулт өгчээ.
Үүнээс суралцагчид график мэдээллийг ойлгож унших тайлбарлах,
товч бичиглэл хийх чадвар хангалтгүй түвшинд байгааг харуулж байна.
Өгөгдсөн мэдээлэлд тулгуурлан төсөөлөх, таамаглах чадвар сул байгаа
нь дээрх нэгтгэлээс ажиглагдлаа.
Даалгавар 2: Хүснэгтэн мэдээллийг уншиж ойлгох чадварыг
илрүүлэх бөгөөд асуулт тус бүр 2 оноо бүхий 2 даалгавраас бүрдэх юм.
Энэ хэсэгт шалгуулагч нийт 4 оноо авах ёстой.
Монгол улсад ирсэн
гадаадын иргэд
2017 оны
1 сар
2018 оны
1 сар
Зөрүү /
тоо/
Зөрүү /
хувь/
Нийт: Зорчигч 22516 27209 4 693 17,25%
Үүнээс: жуулчин 19548 22233 2 685 12,08%
1.Ази номхон далай 11059 12090 1 031 8,53%
2.Европ 7748 9286 1 538 16,56%
3.Америк 693 777 84 10,81%
4.Африк 34 43 9 20,93%
5.Ойрхи дорнод 14 37 23 62,16%
2018 оны байдлаар нийт жуулчдын тоо ямар дүнтэй байна вэ?
Жуулчдын тоо буурсан дүнтэй байна
Жуулчдын тоо өссөн дүнтэй байна
Жуулчдын тоо ойролцоо дүнтэй байна
Жуулчдын тоо өсөхөд ямар ямар хүчин зүйлс нөлөөлнө гэж үзэж
байна вэ?
График 2. Даалгавар 2-ын асуулт тус бүрийн гүйцэтгэлийн хувь
itpd.mn

52. 52 2019 оны 2 дугаар улирал
Суралцагчид хүснэгтэн
мэдээлэлтэй ажиллахдаа сонгох
даалгаврыг хангалттай түвшинд
буюу нийт шалгуулагчдын 81.7%
нь зөв гүйцэтгэсэн. Харин өөрийн
үзэл бодлын үүднээс тайлбарлах
өөрийгөө илэрхийлэх задгай
даалгаврыг нийт шалгуулагчдын
дөнгөж 23% нь зөв гүйцэтгэж
бусад нь хангалтгүй хариулт өгсөн
байна.
Даалгавар 3: Бичвэр
мэдээллийг уншиж ойлгох
чадварыг илрүүлэх бөгөөд
асуулт тус бүр 2 оноо бүхий
4 даалгавраас бүрдэх юм. Энэ
хэсэгт шалгуулагч нийт 8 оноо
авах ёстой.
Ахувилбар...Засагтөрньдарангуйллындэглэмтэй
улс орнуудад мэдээллийн тоог нэмэгдүүлнэ гэдэг
бол нэг талаас нь аваад үзвэл шууд хувьсгалд
хүргэнэ гэсэн үг. Нөгөө талаас мэдээллийн
илүүдэл нь сайн юм юу ч амлахгүй. Хэтэрхий их
байна гэдэг бол ерөөсөө тэг буюу хоосон гэсэнтэй
адилхан. Өнөөдөр Интернет рүү ороод цорын
ганц нэг асуултад арван мянган нэр төрлийн ном
бүхий хариу хүлээн авч байна, би тэдгээртэй яаж
харьцах вэ? Ийм тохиолдолд тэр арван мянган
ном ердөө шууд л тэгтэй тэнцэнэ. Ном хүмүүсийн
амьдралд цаашид ч үргэлжилж, баяр баясгаланг
бэлэглэсээр байх болно. Өнөөдөр бид бүхний
дасал болсон “уншигч” хэмээх ойлголтын оронд
мэдээллийн программуудыг “хэрэглэгч” хэмээх
ойлголт нэвтэрсэн. Интернетэд “бүх юм” бий...
Компьютерээсээ холдолгүйгээр ерөнхийлөгчтэй
уулзаж, түүнд асуулт тавин хариулт авч ч болно.
Эх сурвалж: В.П.Большакова. Кибер орон зай бол
бодит байдлын шинэ хэв шинж мөн
Орч. С.Энхбаяр. МУБИС. НХУС-ийн ЭШБ №6
Б.Хувилбар...Хүмүүсийн ном уншихад зарцуулдаг
цаг бараг үгүй болсон гэхэд болно. “NOP World”
компанийн гаргасан судалгаагаар дэлхийн
хамгийн их ном уншдаг орноор Энэтхэгийн иргэд
шалгарчээ. Тэд уншлагад долоо хоногт 10,7 цагийг
зарцуулдаг аж. Энэ жагсаалтыг Хятад, Тайланд,
Филиппин, Египет зэрэг орнууд үргэлжлүүлж
байгаа бол АНУ уг жагсаалтын 23-рт бичигджээ.
Энэ нь тус орны иргэд ном уншихад долоо хоногт
5.7 цаг зарцуулдаг гэсэн үг юм. Манайд 1989 оны
байдлаар 418 номын сан байсан бол, 2007 оны
байдлаар 278 болж 33,5 хувиар буурсан үзүүлэлт
гарчээ. Номын сангийн уншигчдын тоо 1989 онд
6431 байсан бол, 2012 оны байдлаар 2233 болж
65,3 хувиар буурчээ. Үүнийг мэдээллийн олон
шинэ сувгууд гарч ирсэн, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх
бусад боломж нэмэгдсэнтэй холбоотой гэж үзэж
байгаа ажээ. Эх сурвалж: www.assa.mn
Эх сурвалжуудад өгөгдсөн
мэдээллийн гол утга юу вэ?
Ном унших талаар санал
бодлоо илэрхийлсэн
Ном уншиж буй хэлбэрүүдийн
талаар тайлбарласан
Ном унших чухал болохыг
хэлсэн
Ном унших ач холбогдлыг
хүмүүст ойлгуулсан
1-р эхийн зохиогчийн хэтэрхий
их нь тэг буюу хоосонтой адил
гэсэн зүйрлэлийн гол санаа юу вэ?
Дээрх хоёр эхэд гарч буй
мэдээллийн аль хувилбартай нь
санал нийлэх вэ? Яагаад санал
нийлж байгаагаа тайлбарлан
бичнэ үү?
Дээрх хоёр эхийн аль санал
нийлж байгаагаас үл хамааран
таны бодлоор илүү сайн эх аль нь
вэ? Өөрийнхөө хариултыг түлхүүр
үг ашиглан тайлбарлаарай
График 3. Даалгавар -ын
асуулт тус бүрийн гүйцэтгэлийн
хувь
Нэг санааны тухай хоёр өөр хэлбэрээр бичигдсэн бичвэр мэдээлэл
дээр ажиллах даалгавар боловсруулан суралцагчдын эхийг уншаад
ойлгож буй байдлыг илрүүлж үзэхэд сонгох даалгаврыг нийт
суралцагчдын 77% нь буруу
хариулсан. Асуулт 2 нь эх дотроос
ойлгосныг тодруулах асуулт байв.
Гүйцэтгэл хангалтгүй түвшинд
буюу шалгуулагчдын 32.5% нь
тохирох хариултыг өгсөн ба бусад
нь хангалтгүй түвшинд хариулсан.
3 болон 4 асуултад шалгуулагчид
өөрсдийн суурь мэдлэг туршлага
дээрээ тулгуурлан холбож
эргэцүүлэх түүнийгээ тайлбарлан
илэрхийлэх даалгавар байсан
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

53. Багшийн хөгжил 53
боловч мөн л хангалтгүй түвшинд
буюу асуулт 3 ын хүрээнд 29.4%,
асуулт 4-ийн хүрээнд 18.3%
нь гүйцэтгэсэн байна. Эхүүдэд
өгөгдсөн гол санааг харьцуулан
унших чадвар сул, өөрийн санаа
бодлоо илэрхийлэх, уншсан
зүйлдээ дүн шинжилгээ хийх
гол болон гол биш санааг ялгах
байдал хангалтгүй байна. Эхийн
хүрээнд нийтлэг болон ялгаатай
байдлыг ойлгож уншаагүй өөрийн
үгээр тайлбарлаж бичээгүй байгаа
нь судалгаанаас ажиглагдлаа.
Эх бичвэрүүдийг уншиж
ойлгох, түүнийг тайлбарлаж
чаддаг байх нь судалж буй
хичээлүүдийн агуулгыг
эзэмшихэд төдийгүй хүүхэд нас
биед хүрсэн хойноо нийгмийн
олон талт амьдралд хариуцлагатай
идэвхтэй оролцоход нь бас
ач холбогдолтой. Ялангуяа
мэдээллийн олон эх сурвалжаас
сонголт хийх олон янзын байр
сууринаас бичсэн мэдээллийг
шүүн тунгааж унших чадвар
улам бүр хэрэгтэй болж байна.
(МУБИС. 2016, х.337)
Даалгавар тус бүрийг насны
ангиллаар үзүүлэхэд
Дээрх хүснэгтээс 15 болон 16
настай суралцагчдын гүйцэтгэлийг
харьцуулж үзвэл даалгавар 1-ийн
хувьд ойролцоо түвшинд байна.
Харин 60 хувьтай гүйцэтгэсэн
суралцагчдын тооны зөрүү бусад
үзүүлэлтээс харьцангуй өндөр
буюу 8 суралцагчаар ялгаатай
байна. Даалгавар 2-т гүйцэтгэл
ойролцоо байгаа бөгөөд 100-тай
гүйцэтгэсэн даалгавар нь 15 болон
16 настай суралцагчдын зөрүү 7
байна. 10-р ангийн суралцагчид
насны ялгаатай байгаа хэдий ч
тэдний уншиж ойлгох чадвар ижил
түвшинд буюу гүйцэтгэл ойролцоо
байна
Хүйсээр харьцуулбал
Даалгавар 1-ийн 50% тай
гүйцэтгэсэн байдлыг харвал
охидын гүйцэтгэл хөвгүүдээс
8% буюу 10 сурагчаар илүү
байна. Даалгавар 2-т 75-100%
гүйцэтгэсэн үр дүн мөн 10
сурагчаар илүү, даалгавар 3-ийн
50% тай гүйцэтгэсэн сурагчдын
тооны зөрүү 8 байна. Эндээс
охид уншиж ойлгох байдал,
эхтэй холбоотой өөрийн санаа
бодлоо илэрхийлэх чадвар
хөвгүүдийнхээс илүү байна.
Дүгнэлт
10-р ангийн сурагчдын уншиж
ойлгох чадвар дундаж буюу
дунджаас доогуур түвшинд буюу
өгөгдсөн даалгавартай холбоотой
өөрийн санаа бодлоо илэрхийлэх,
тайлбарлах, юмсын учир зүйг
ойлгох байдал хангалтгүй байна.
График мэдээлэлтэй ажиллахад
сонгох даалгаврыг сурагчид
боломжийн хийгээд харин зургаа
харан ажиглах зүй тогтлыг
тайлбарлах, таамаглал дэвшүүлэх,
шүүн тунгаах чадвар сул байгаа нь
харагдав.
itpd.mn

54. 54 2019 оны 2 дугаар улирал
Хүснэгтэн мэдээллээс мөн
л сонгох даалгаврыг гүйцэтгэж
задгай даалгаврыг мөн л
хангалтгүй түвшинд хийсэн.
Бичвэр мэдээлэлтэй ажиллахдаа
сурагчид эхийн агуулгад задлан
шинжилгээ хийх чадвар сул,
харьцуулан уншиж ойлгосноо
өөрийн үгээр илэрхийлэх чадвар
доогуур түвшинд байна.
Хотын захын болон төвийн
сургуулийн 10-р ангийн сурагчдын
гүйцэтгэлийн түвшин ялгаатай
гарсан.
Охидын уншиж ойлгох чадвар
хөвгүүдийнхээс 14-16%-иар
илүү гарав. Өгөгдсөн мэдээллийг
уншиж ойлгох, тайлбарлах,
өөрийн үгээр илэрхийлэх чадвар
нь эдгээр 3 өөр даалгаврын
гүйцэтгэл нь өндөр байна.
PISA нь сургалтын
төлөвлөгөөтэй шууд хамааралгүй
асуулт боловсруулдгаараа
онцлог байдаг. Бид сурагчдынхаа
уншиж ойлгох чадварыг улам их
хөгжүүлэх, үнэлгээний асуултуудаа
хүүхдийн чадварыг бодитоор
үнэлэхэд чиглүүлэх, хэрэгцээ
байна. Сурагчид сонгох даалгаврыг
боломжийн түвшинд гүйцэтгэж
задгай даалгаврыг гүйцэтгэх
чадвар сул байгаа нь цаашид
даалгаврын боловсруулалтыг
сайжруулахыг харуулж байна.
Олон улсын үнэлгээний аргачлал
нь илүү сурагчдын суурь боловсрол
эзэмшсэний дараа сурсан мэдлэг,
боловсролоо бодит амьдрал дээр
хэрхэн ашиглаж нийгэмтэй хэр
зохицож амьдрах чадвартай байгааг
үнэлэхэд чиглэж байна. Энэдээс
бид олон улсын үнэлгээнд ороход
бэлтгэл хангах, даалгаврын тавилаа
өөрчлөх, PISA үнэлгээний аргачлал
руу дөхүүлэх хэрэгцээ байсаар
байна.
Ашигласан бүтээлүүд
1. Binkley, M., Erstad, O., Herman,
J., Raizen, S., Ripley. M.,
Rumble, M. (2010). Defining 21st
century skills. The University
of Melbourne: Assessment and
Teaching of 21st Century
2. Skills.Төлбөргүй холбоос
3. h t t p : / / o e i . o rg . a r / i b e r t i c /
evaluacion/sites/default/files/
biblioteca/24_defining-21st-
century-skills.pdf
4. НБГ, (2015, гуравдугаар сар).
Боловсролын мэдээлэл сэтгүүл.
Монгол улсын боловсрол хаана
явна вэ? 3-5
5. Van den Broek, P., Risden, K.,
Husbye-Hartmann, E., (1995).
The role of readers’ standards
of coherence in the generation
of inferences during reading.
Төлбөргүй холбоос
6. https://link.springer.com/content/
pdf/10.3758%2FBF03206376.pdf
7. МУБИС. (2016). Боловсролын
үнэлгээ олон улсын эрдэм
шинжлгээний хурлын
эмхэтгэл. УБ:
8. Төрөөс боловсролын талаар
баримтлах бодлого. (2014) УБ:
Улсын их хурал.
9. OECD (2018). PISA 2018
Reading Literacy Framework,
Prague, Czech Republic
10. OECD (2018). Programme
for International Student
Assessment: Take the Test,
Sample Questions from OECD’s
PISA Assessments
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

55. Багшийн хөгжил 55
Бага, дунд сургуульд цахим
хэрэглэгдэхүүний сан бүрдүүлж
сургалт удирдах систем
хөгжүүлэн, онлайн сургалт зохион
байгуулах үйл ажиллагаанд
бэлтгэх боломжтой
Орчин үед мэдээлэл харилцаа
холбооны технологи эрчимтэй
хөгжихийн хэрээр боловсрол
олгох үйлчилгээ ч нээлттэй бас
сонголттой болж байна. Энэ
цаг үед бид онлайн хэлбэрийн
сургалтаар санхүүгийн болон
хил хязгаарын, соёлын ямар
ч саад бэрхшээлгүйгээр үр
өгөөжтэй, чанартай боловсролыг
насан туршдаа хүртэх боломж
нээгдсээр байна. Гагцхүү бидний
өмнө тулгарч буй саад бэрхшээл
нь хэлний болон мэдээлэл
харилцааны технологийг үр дүнтэй
хэрэглэх чадвар болоод байна.
Сүүлийн жилүүдэд бид бүхэн
нээлттэй боловсрол, нээлттэй
нөөц материал, онлайн сургалт
гэсэн нэр томьёонуудыг олонтаа
сонсох болсон төдийгүй түүний
үр шимийг хүртэж байна.
Нээлттэй боловсролын
хөгжлийн нэгэн чухал чиг,
хандлага бол дэлхийн шилдэг их
сургуулиудын нийтийг хамарсан
нээлттэй онлайн хичээлүүдээс
суралцах. Энэхүү нээлттэй
хичээл нь интернет сүлжээнд
холбогдсоноор дэлхийн хаанаас
ч үзэх боломжтой байдгаараа
дэлхийн боловсролыг эзэмших,
дэлхийн иргэн байх гайхалтай
боломжийг олгож байна. Эдгээр
хичээлүүд нь англи хэл дээр гол
төлөв байдаг тул англи хэлний
мэдлэгээ сайжруулах, мэдээлэл
хайх, мэдээлэлтэй ажиллах, цахим
орчинд ажиллах чадвар хамгийн
чухал болоод байна. Нөгөө талаас
бидний хойч ирээдүй болсон
хүүхэд, залуучуудад эдгээр
боломжийг ашиглахад нь чиглүүлж
өгөх нь бидний эрхэм үүрэг юм.
Эдийн засгийн хүндрэлийн
үед боловсролын чанарыг
сайжруулахад онлайн, танхим
холимог хэлбэрийн сургалтын
аргыг хэрэглэх төсөл хөтөлбөр
манай их дээд сургуулиудад
хэрэгжиж байгаа бөгөөд бага,
дунд боловсролын байгууллагууд
ч сургалтын чанарыг
сайжруулахад холимог сургалтын
аргыг хэрэглэх хандлага, хүсэл
эрмэлзэл ихэсч байгаа нь
ажиглагдаж байна.
Хонг Конгийн боловсролын
их сургууль, Австралийн их
сургуулиудад холимог
сургалтын аргыг хэрэглэж буй
сайн туршлагаас үзэхэд тэд
эхлээд онлайн сургалт удирдах
системийг сургалтын цахим
хэрэглэгдэхүүний сан бүрдүүлэх
зорилгоор анх ашиглаж байсан ба
улмаар “онлайн сургалт нь орчин
үед үр ашигтай” хэмээн дүгнэлтэд
хүрсэн байна. Улмаар тэрхүү
цахим хэрэглэгдэхүүний нөөцөө
онлайн сургалт болгож хувиргасан
байна. Энэхүү сайн туршлагыг
манай бага, дунд болон их,
дээд сургуулиуд ч хэрэгжүүлэх
боломжтой юм.
Манай улсад онлайн
хэлбэрийн сургалтыг дангаар
болон танхимын сургалттай
холимог байдлаар хэрэгжүүлж
байгаа улсын болон хувийн
сургууль, сургалтын төвүүд, их,
дээд сургуулиуд бий. Түүнчлэн
itpd.mn
БМДИ-ийн арга зүйч
Б.Энхзаяа /enkhzaya@itpd.mn/
НЭЭЛТТЭЙ ЦАХИМ СУРГАЛТ
УДИРДАХ СИСТЕМД НӨӨЦ
БҮРДҮҮЛЭХ, СУРГАЛТ
ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ
БОЛОМЖ

56. 56 2019 оны 2 дугаар улирал
томоохон байгууллага, компаниуд
ч хүний нөөцөө чадавхижуулах
үйл ажиллагаандаа энэхүү
сургалтын хэлбэрийг өргөнөөр
ашиглаж байна. Багшийн
мэргэжил дээшлүүлэх институтэд
2019 онд мэргэжил дээшлүүлэх
үндсэн сургалтад хамрагдсан
нийт 273 сургалтын менежерт
moodlecloud.com портал сайтад
өөрийн онлайн сургалт удирдах
системийг үүсгэх, курс үүсгэх,
хэрэглэгч бүртгэх агуулга
байршуулах анхан шатны
ойлголтыг өгөх сургалт зохион
байгуулсан. Энэхүү агуулгыг илүү
гүнзгийрүүлэн судлахад дэмжлэг
үзүүлэх бүрэн боломжтой. Нэг
сургалтын менежер 15-50 орчим
багшид мэргэжил арга зүйн
дэмжлэг үзүүлэх, тэдэнд сургалт
зохион байгуулах үүрэгтэй
байдаг. Энэхүү moodlecloud.com
портал сайт нь онлайн сургалт
зохион байгуулахыг хүсч буй
хүмүүст 50 хүртэлх суралцагчид
үнэ төлбөргүй онлайн сургалт
зохион байгуулах боломжийг
олгодог. Энэ нь бага, дунд
боловсролын байгууллагуудад
онлайн сургалтын ач холбогдол,
үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх, улмаар
онлайн орчинд суралцах, сургалт
зохион байгуулах арга ухаанд
суралцахад чиглүүлэх, маш том
хөшүүрэг болно.
Танхимын сургалтыг онлайн
сургалттай хослуулах нь дараах
давуу талтай. Үүнд,
Суралцагчдад:
Ямар нэгэн шалтгаанаар
хичээлдээ очоогүй үед нөхөн
судлах боломжтой.
Судалж буй хичээлийнхээ
нэмэлт мэдээлэл, эх сурвалжуудтай
цагийн хязгааргүй танилцах,
лавшруулан судлах шинэ
мэдээллийг хайж олох боломжтой.
Олж авсан мэдээллээ хамтран
суралцагчидтайгаа хуваалцах,
хэлэлцүүлэг өрнүүлэх зэрэг
үйл ажиллагааг хичээлийн цаг
дуусчихсан ч онлайн сургалтын
талбартаа үргэлжлүүлэх.
Суралцагч өөрийн хурдаар
дахин давтан үзэж ойлгох.
Багш сурган хүмүүжүүлэгчдэд:
Орчин үеийн мультимедиа
болон бусад технологи ашиглан
илүү сонирхолтой, чанартай
хичээл бэлтгэх.
Хичээл заах шинэ арга
технологид суралцах, хөгжих.
Олон дахин давтан хийдэг үйл
ажиллагаанууд багасан, зөвхөн
сургалтын чанараа сайжруулах,
агуулгаа баяжуулах, арга зүй, ур
чадвараа хөгжүүлэхэд хугацаагаа
зарцуулдаг болно.
Онлайн орчин дахь нээлттэй
эх сурвалжуудыг ашиглах, хэлний
болон технологи ашиглах чадвар
сайжрах
Сургалтын байгууллагад:
Сургалтын материалын арвин
баялаг цахим сантай болох.
Суралцагчдын сурах ялгаатай
хэрэгцээг хангах боломж бүрдэх.
Сургалтын үйл ажиллагааг
үндэсний түвшинд, цаашилбал
дэлхий хэмжээнд өргөжүүлэх
Онлайн сургалт зохион
байгуулах үйл ажиллагааг
бэлтгэхэд дараах зүйлийг анхаарах
нь чухал. Үүнд:
Онлайн суралцагчид зайлшгүй
байх нэг чухал дадал бол цахим
орчинд идэвхтэй харилцагч байх
Жишээ нь, Цахим шуудангаа
тогтмол шалгадаг байх, бусдаас
цахим шуудан ирэхэд заавал хариу
мэдэгдэх гэх мэт. Иймээс энэ соёлыг
бий болгохын тулд танай сургууль,
хамт олон өдөр тутмын мэдээллээ
цахим шуудангаар солилцдог
байх, мөн аливаа үйл ажиллагааг
интернет орчинд хамтран ажилладаг
үйлчилгээнүүдийг (Google document,
spreedsheet гэх мэт) ашиглах нь
томоохон дэмжлэг болно.
Удирдлагын зүгээс багш нараас
онлайн хэлбэрийн сургалтад бие
даан суралцахад нь бүхий л талаас
дэмжих, урамшуулах
Хувийн хөгжлийн төлөвлөгөөг
тогтмол гаргах, түүний биелэлт,
үр дүнг тооцох зэрэг дадал
хэвшилд сургах.
Онлайн сургалт
зохион байгуулахад гол
хэрэглэгддэг хичээлийн цахим
хэрэглэгдэхүүнүүдийг багш хичээл
бүрд хийж явах нь танхимын
сургалтыг онлайн хэлбэрт
шилжүүлэхэд дөхөм байх болно.
Жишээ нь: видео агуулгууд, зураг,
цахим үзүүлэн, цахим тестүүд,
уншиж судлах материалын
жагсаалтууд, нээлттэй нөөц
материалуудын судалгаа гэх мэт.
Учир нь онлайн сургалт нь танхимын
сургалтаас онцлог ялгаатай байдал нь
суралцагчаас өөрийн удирдлагатай
суралцахуйг шаарддаг бөгөөд идэвх
зүтгэл, хувийн зохион байгуулалт
(цаг төлөвлөлт) нэн чухал.
АРГА ЗҮЙЧ ЗӨВЛӨЖ БАЙНА

57. Багшийн хөгжил 57
1. Хөрөнгө оруулалтын
гүйцэтгэлийг эрчимжүүлэн
ажиллаж байна
Монгол Улсын Засгийн
газраас сургууль, цэцэрлэгийн
хүртээмжийг нэмэгдүүлэхтэй
холбогдуулан “Хүүхэд бүр
цэцэрлэгт”, “3 ээлжээр
хичээллэж буй сургуулийг 2
ээлжид шилжүүлэх” зорилтыг
дэвшүүлэн, улсын төсвөөс
боловсролын салбарт хийх
хөрөнгө оруулалтын бодлогыг
дээрх зорилтыг хэрэгжүүлэхэд
чиглүүлэн ажиллаж байна. Дээрх
зорилтын хүрээнд 2018 онд нийт
11 сургууль, 27 цэцэрлэг, 7 дотуур
байрын барилгыг ашиглалтад
хүлээн авч, хүчин чадлыг 10,500
суудлаар нэмэгдүүлсэн бол
2019-2020 онд 61,406 суудлын
хүчин чадалтай 138 сургууль,
26,165 орны хүчин чадалтай 174
цэцэрлэгийг барьж ашиглалтад
оруулахаар ажиллаж байна.
2. Сургалтын цөм
хөтөлбөрийг сайжруулж байна
“Бага, суурь, бүрэн дунд
боловсролын сургалтын цөм
хөтөлбөрт дүн шинжилгээ хийх”
анхны хэлэлцүүлгийг 2019 оны
гуравдугаар сард, “Сургуулийн
өмнөх, бага, дунд боловсролын
сургалтын цөм хөтөлбөрийн
агуулга, суралцахуйн
удирдамжийг сайжруулсан үр
дүн” сэдэвт үндэсний 2 дахь
хэлэлцүүлгийг тавдугаар сард
зохион байгуулж, давхардсан
тоогоор нийслэл, орон нутгийн
230 гаруй багш, боловсролын
салбарын мэргэжилтэн, эрдэмтэн,
судлаачийг оролцууллаа.
Анхны хэлэлцүүлгээр
сургалтын цөм хөтөлбөрт дүн
шинжилгээ хийж, багш, сурагчдад
бэрхшээл үүсгэж байгаа, цаашид
шийдвэрлэх шаардлагатай нийтлэг
асуудлуудыг илрүүлсэн бол
хоёр дахь хэлэлцүүлэг хөтөлбөр,
хичээлүүдийн агуулгыг нэг
бүрчлэн ярилцаж, сайжруулах
саналуудыг танилцуулав. Багш,
сурагчдын ачааллыг бууруулахын
тулд 1-12 дугаар ангид заадаг
4221 суралцахуйн зорилт буюу
шинэ мэдлэг, чадвар, хандлагын
тоог 3445 болгож багасгахаар
тооцсон байна. Ингэснээр
нэгж суралцахуйн зорилтыг
хэрэгжүүлэхэд ногдох цаг
нэмэгдэж, тухайлбал бага ангид
2.9 цаг байсан бол 3.8 цаг болно
гэдгийг багш, судлаачид хэлж
байна.
Сайжруулсан хөтөлбөрөө орон
нутаг, нийслэлийн 44000 багшид
нийт 550 үндэсний сургагч багш
нараар дамжуулан хүргээд байна.
3. Салбарын сайд бүх
аймагт хүрч ажиллана
Монгол Улсын Их Хурлын
гишүүн Ёндонпэрэнлэйн
Баатарбилэг 2019 оны хоёрдугаар
сард Боловсрол, соёл, шинжлэх
ухаан, спортын сайдаар
томилогдсноосоо хойш салбарынхаа
бодлого, зорилт, сайжруулалт,
шинэчлэлийг танилцуулахаар 21
аймаг, нийслэлийн алслагдмал
дүүргүүдэд биечлэн ажиллахаар
зорьж байна. Ийнхүү багш,
сурган хүмүүжүүлэгч, тамирчин,
дасгалжуулагч, уран бүтээлчдийнхээ
дуу хоолойг сонсож, салбарын
хөрөнгө оруулалт, зарим бүтээн
байгуулалтын явцыг нүдээр үзэж,
УИХ-ын гишүүд, орон нутгийн
удирдлагатай хамтран ажиллах
боломжийг эрэлхийлж, нэн
тулгамдсан асуудлыг газар дээр нь
шийдвэрлэж байна.
itpd.mn
БОЛОВСРОЛЫН САЛБАРЫН
ОНЦЛОХ АЖЛУУД

58. 58 2019 оны 2 дугаар улирал
1. 2019.04.20 – Архангай аймаг
2. 2019.05.06 - Хэнтий аймаг
3. 2019.06.03 – Булган аймаг
4. 2019.06.03 - Орхон аймаг
5. 2019.06.04 - Дархан-Уул аймаг
6. 2019.06.04 – Сэлэнгэ аймаг
7. 2019.06.07 – Багануур дүүрэг
8. 2019.06.08 – Налайх дүүрэг
9. 2019.06.09 - Дундговь аймаг
10. 2019.06.09 – Төв аймаг
11. 2019.06.15 - Өвөрхангай аймаг
12. 2019.09.10 – Ховд аймаг
13. 2019.10.11 – Дорнод аймаг
14. 2019.10.12 – Сүхбаатар аймаг
15. 2019.10.13 – Дорноговь аймаг
16. 2019.10.14 – Говьсүмбэр аймаг
17. 2019.10.19 – Баянхонгор аймаг
18. 2019.10.20 – Говь-Алтай аймаг
19. 2019.10.20 - Завхан аймаг
Цаашид Баян-Өлгий, Увс, Хөвсгөл,
Өмнөговь аймагт ажиллана.
4. Арга зүйч, сургалтын менежерүүдийн
бүсийн зөвлөгөөнийг зохион байгуулж байна
“Цэцэрлэгийн арга зүйч, ерөнхий боловсролын
сургуулийн сургалтын менежерийн сургалт-
зөвлөгөөн”-ийг улсын хэмжээнд дөрвөн бүс болон
нийслэлд зохион байгуулах юм.
Баруун бүсийн зөвлөгөөн 2019 оны есдүгээр
сард Ховд аймагт, Хангайн бүсийн зөвлөгөөн
аравдугаар сард Хөвсгөл аймагт тус тус амжилттай
болж өндөрлөлөө. Зүүн бүсийнх Дорнод, говийн
бүсийнх Өмнөговь аймагт үргэлжилнэ.
Сургалтын хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд дэмжлэг
үзүүлэн, цаашид бүх түвшинд чанартай, үр
дүнтэй зохион байгуулах нөхцөл боломжийг бий
болгох, багшийн ажлын байран дээрх хөгжлийг
ханган, зөвлөн туслах ажлын чанарыг сайжруулах
зорилготой уг зөвлөгөөний орон нутгийн
сургалтад 1749, нийслэлийн сургалтад 1181 буюу
улсын хэмжээнд нийт 2930 арга зүйч, менежер
хамрагдах юм.
ЦАГ ҮЕ ҮЙЛ ЯВДАЛ

59. Багшийн хөгжил 59
5. Чанарын үнэлгээний судалгааны дүнгээр
тэргүүлсэн 40 сургуулийг нэрлэлээ
Ерөнхий боловсролын сургалтын чанар, үр дүнг
тодорхойлж, бодлого төлөвлөлтийг сайжруулах
зорилгоор боловсролын чанарын үнэлгээний
судалгааг 2014 оноос Үндэсний хэмжээнд түүврийн
аргаар зохион байгуулж ирсэн бол өнгөрсөн
хичээлийн жилд ЕБС-ийн 9 дүгээр ангийн
суралцагчдыг 100 хувь хамруулан хийсэн юм.
Энэхүү чанарын үнэлгээний судалгааны дүнгээр
тэргүүлсэн 40 сургуульд Батламж гардуулж, эдгээр
сургуулийн туршлагыг хуваалцах ажлыг Монголын
багш нарын 53 дахь өдрийг тохиолдуулан зохион
байгууллаа. Чанарын үнэлгээний судалгаагаар
тэргүүлсэн улсын 20, хувийн 20 сургуулийг
танилцуулъя. (Жич: Сургуулиудыг жагсааж,
эрэмбэлээгүй болно).
Улсын 20 сургууль
• Завхан аймгийн ерөнхий боловсролын
“Дэвшил” сургууль
• Сэлэнгэ аймгийн Орхон сумын ерөнхий
боловсролын сургууль
• Өвөрхангай аймгийн ерөнхий боловсролын
“Мэргэд” сургууль
• Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын ерөнхий
боловсролын сургууль
• Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн
Дархан-Уул аймаг дахь салбар сургуулийн
харьяа ерөнхий боловсролын ахлах сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 11-р
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 1-р сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 93-р
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 84-р
сургууль
• Хөвсгөл аймгийн ерөнхий боловсролын
“Эрдмийн далай” цогцолбор сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 23-р
сургууль
• Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын ерөнхий
боловсролын сургууль
• Монгол-Оросын хамтарсан ерөнхий
боловсролын 3-р сургууль
• Дундговь аймгийн ерөнхий боловсролын “Цэгц
билэг” сургууль
• Хөгжим бүжгийн коллеж
• Баянхонгор аймгийн ерөнхий боловсролын
“Номун далай” цогцолбор сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 133-р
сургууль
• Говь-Алтай аймгийн ерөнхий боловсролын
1-р сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 52-р
сургууль
• Дархан-Уул аймгийн ерөнхий боловсролын
“Оюуны ирээдүй” цогцолбор сургууль
Хувийн 20 сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Оюунлаг” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Шинэ
Монгол” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Хобби”
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Эрхэт
эрдэм” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Сант”
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Үй цай”
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Сакура”
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Сод”
сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Радуга”
ахлах сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Олонлог” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Олонлог эгзэ” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Олонлог академи” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Логарифм” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Орчлон” сургууль
• Сэлэнгэ аймгийн ерөнхий боловсролын
“Билиг ДБ” сургууль
• Орхон аймгийн ерөнхий боловсролын
“Орхон эмпати” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Шинэ
үе” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын
“Төгсдэлгэрэх” сургууль
• Дархан-уул аймгийн ерөнхий боловсролын
“Дархан эмпати” сургууль
• Нийслэлийн ерөнхий боловсролын “Дойче
шуле” сургууль
itpd.mn

60. 60 2019 оны 2 дугаар улирал