Суурь боловсролын цөм

1. БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ САЙД
Лувсаннямын ГАНТӨМӨР
Хүүхэд бүхэндээ “Би чадна”
гэсэн итгэл өгье.

2. Боловсрол бол аливаа улс үндэстэн хөгжин цэцэглэх, эрүүл,
тэгш нийгмийг бүтээх хамгийн сайн хөрөнгө оруулалт юм.
Тийм учраас “Боловсролыг нэгдүгээрт” санаачилгыг гаргаж,
боловсролыг нийгэм, улс төр, хөгжлийн хөтөлбөрийн голд нь
байлгахыг хүссэн. “Боловсролыг нэгдүгээрт” санаачилга нь
гурван зүйлд чиглэгдэнэ:
Нэгдүгээрт, хүүхэд бүрийг сургуульд сургах. Нас, хүйс, нийгмийн
гарал үүсэл, үндэс угсаа, эх хэл, амьдарч буй газраасаа үл
хамааран хүүхэд бүрийн боловсрол эзэмших тэгш эрхийг бид
хангаж өгөх үүрэгтэй.
Хоёрдугаарт, боловсролын чанарыг дээшлүүлэх. Зөвхөн
сургуульд сурах нь хангалттай бус. Хүүхдийн амжилттай
суралцах үйлд гол нөлөө үзүүлэх багшийн чанарт бид мөн
анхаарах хэрэгтэй. Багш нар нийгэмд ямар үнэ цэнэтэй гэдэгт
бид тэр бүр анхаарал тавьж чадахгүй байна.
Гуравдугаарт, дэлхийн иргэнийг хөгжүүлэх. Боловсрол
эзэмшинэ гэдэг нь зөвхөн хөдөлмөрийн зах зээлд орох бэлтгэл
гэхээс илүү амьдралын үнэт зүйл, үнэ цэнийг авчирдаг.
Боловсролоор дамжуулан харилцан ойлголцол, итгэлцэл,
хүндэтгэлд суралцсанаар хамтдаа амьдрахад илүү дөхөм болно.
Боловсролыг нэгдүгээрт
Бан Ги Мүүн
НҮБ-ийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Нью Иорк

3. Өөр бай
Хөгжлийн оргилд хүрэх зам бол боловсрол олох. Боловсрохын
төлөө бүхнээ зориулсан хүн илүү ихийг бүтээдэг, хураадаг.
Багш хүн бусдаас өөр, онцгой сэтгэлгээтэй байх ёстой.
Энэ сайхан орчлонгийн цэцэг нь болсон хүүхдэд эрдэм бэлэглэ,
инээд бэлэглэ. Арга барилаа өөрчил. Цаг хугацаанаас хоцрогдох
гэдэг зүйл багш хүнд байх ёсгүй гэдгийг үргэлж санаж яваарай.
Хүүхэд бүхэн өөр өөрийн ертөнцтэй. Ертөнцийн наран ганцхан
байдаг ч хүүхэд бүрт өөр өөрийн наран мандаж байдгийг санаж,
тэднийг дэмнэж байгаарай. Багш гагцхүү мөнх хөх тэнгэр шиг
уужимхан ухаантай байх ёстой.
Таны сурагч өсч том болоод ирээдүйн Монгол Улсыг бүтээж,
авч явна. Хүүхэдтэйгээ хамтарч ярьж, хүүхэдтэйгээ хамтарч
ажилладаг багш л хамгийн сайн багш. Хүүхдийг ялгаварлаж
болохгүй. “Аяганы алгаас адууны алаг нь дээр” гэж үг бий.
Хамгийн дотно үгээ Танд хэлэхгүй л байгаа бол, хамгийн сайхан
үгийг нь Та шавь нараасаа сонсож чадахгүй л байгаа бол өөрийгөө
өөрчлөх цаг болжээ. Өөр байгаарай.
Багш нарын маань оюун бодол дэлгэр, бие эрүүл байх болтугай.
Цахиагийн ЭЛБЭГДОРЖ
Монгол улсын Ерөнхийлөгч
Улаанбаатар

4. 4
МОНГОЛ УЛСЫН “БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАР” ДЭЛХИЙД
ӨРСӨЛДӨХ АМЖИЛТЫН ТӨЛӨӨ ХАМТДАА ЗҮТГЭЦГЭЭЕ
Монгол Улсын боловсролын салбарын чанарыг багш, оюутан,
сурагч, хүүхэд нэг бүрийн хөгжлөөр батлан тодорхойлж, өндөр
үүрэг, хариуцлагатай ажиллаж буй хамт олондоо 2015-2016 оны
хичээлийн шинэ жилийн мэнд дэвшүүлж, Засгийн газар, Боловсрол,
соёл, шинжлэх ухааны яамны нэрийн өмнөөс болон хувиасаа энэ
хорвоогийн хамгийн сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөж мэндчилье.
Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын
2015-2016 оны хичээлийн шинэ жилийн мэндчилгээ
Хүн төрөлхтний хөгжлийн
гарц нь мэдлэгийн нийгэмд
шилжиж, мэдлэг шингэсэн
бүтээгдэхүүнийг дэлхийн зах
зээлд гарган мэдлэгийн эдийн
засгийг бэхжүүлж чадсан улс
орон хөгждөг тийм цаг үе ирлээ.
Иймээс Боловсролын чанарын
шинэчлэлийн бодлогын алсын
хараа, эрхэм зорилгыг ХҮҮХЭД
бүрийг өөртөө итгэлтэй, бүтээлч,
шийдвэр гаргах чадвартай иргэн
болгон төлөвшүүлж, мэдлэгт
суурилсан нийгмийг бүтээн
байгуулах Дэлхийд өрсөлдөх
“МОНГОЛ ХҮН”-ий төлөө хэмээн
тодорхойлон хэрэгжүүлж байна.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухааны
байгууллагаас 2015 оны 5 сард Тогтвортой хөгжлийн 4 дүгээр
зорилтын хүрээнд боловсролын форумыг зохион байгуулж 2030
он хүртэлх Дэлхийн боловсролын алсын харааг “Нэгдсэн зорилго,
хүсэл эрмэлзэлтэй, хүн бүрт хүрсэн боловсролын хөтөлбөрийг
боловсруулна.” хэмээн Инчеоны тунхаглалаар тодорхойлсон. Мөн
“Чанартай боловсрол нь бүтээмж болон мэдлэгийг дэмжин хөгжүүлж,
бичиг үсэг, математикт суралцахтай ижил задлан шинжилгээ хийх,
асуудал шийдвэрлэх, танин мэдэхүйн чадвар, хувь хүний хөгжил
буюу ХҮН болж төлөвших харилцааны чадваруудыг хөгжүүлдэг”
гэдгийг онцлон тэмдэглэжээ.

5. 5
Лувсаннямын ГАНТӨМӨР
Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд
Үндэсний болон дэлхийн нийтийн боловсролын алсын хараа, бодлогын дагуу
бид 2015-2016 оны хичээлийн жилд үндэсний түвшинд хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх
бага боловсролын цөм хөтөлбөрийг улам батжуулан, сургуулийн өмнөх болон
суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг сургууль, цэцэрлэг бүр дээр
амжилттай хэрэгжүүлэх түүхэн хариуцлагатай үе ирээд байна.
Сургуулийн өмнөх болон ерөнхий боловсролын байгууллагын удирдлага, багш,
ажилтан, эрдэмтэн судлаачид, эцэг эх, асран хамгаалагчид “хүүхэд аз жаргалтай,
баяр баясгалантай, дуртай, хөгжилтэйгөөр суралцах үйлд оролцсон тэр үед
өөрсдийн бүхий л боломж, чадвараа дайчлан илүү бүтээлчээр суралцдаг” гэдгийг
өдөр бүхэн санаж хамтран ажиллахыг та бүхнээс хичээнгүйлэн хүсч байна.
Дээд боловсролын байгууллагын удирдлага, эрдэмтэн, багш, ажилтан, ажиллагсад
“ур чадвартай залуу үе, ард түмэн, тэдний мэдлэг, тасралтгүй суралцах чадвар
нь тогтвортой хөгжил, эдийн засгийн нөөцийн хамгийн чухал хүчин зүйл, үр
ашиг, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх үндэс” хэмээн харж сургалт, судалгаа,
инновацийг хөгжүүлэх ажилдаа эзэн болж, үр бүтээлтэй хамтран ажиллана
гэдэгт итгэлтэй байна.
Боловсролын салбарын бүтээлч, оюунлаг, ажилсаг, эвсэг хамт олон Монгол
улсын хөгжлийн хурдасгуур, манлайлагчид байгаад тань талархаж, эрүүл энх,
аз жаргалын дээдийг хүсэн ерөөе.
2015-2016

8. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
8
2015-2016 оны хичээлийн жилээс суурь боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсролын
сургалтын цөм хөтөлбөрийг үндэсний түвшинд хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан аймаг, нийслэл,
дүүргийн Боловсролын газар, хэлтэс, ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэгийн холбогдох
албан тушаалтанд дор дурдсан чиглэлээр үйл ажиллагаа зохион байгуулж ажиллахыг
даалган, албан даалгавар хүргүүлж байна.
АЙМАГ, НИЙСЛЭЛ, ДҮҮРГИЙН БОЛОВСРОЛ, СОЁЛЫН ГАЗАР, ХЭЛТСИЙН ДАРГА НАРТ
ҮҮРЭГ БОЛГОХ НЬ:
1. Суурь боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв
байгууллагын шийдвэрийг орон нутагт хэрэгжүүлэхэд манлайлан ажиллах, ерөнхий
боловсролын сургуулийн захирал, цэцэрлэгийн эрхлэгч, нийт багш нарт мэргэжил арга
зүйн дэмжлэг үзүүлэх;
2. Ерөнхий боловсролын сургууль, цэцэрлэг бүр өөрийн онцлог давуу тал дээр суурилан
хөгжихийг дэмжин чиглүүлэх;
3. Хүүхэд бүрийн ахиц амжилт, хөгжлийн төлөө сургууль, цэцэрлэг багш нартай хамтран,
судалгаанд суурилсан мэргэжлийн удирдлагаар ханган, зөвлөн тусалж ажиллах;
4. Багш ажилтны хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх үндсэн үйл ажиллагааг тасралтгүй дэмжиж,
ажлын үр дүнг цаасаар бус, хүүхэд бүр дээр гарсан ахиц амжилт, үр дүнгээр үнэлэх;
5. Багш, ажилтан, ажиллагсдын сайн туршлага, бүтээлч санаачилгыг түгээн дэлгэрүүлэх,
багшийн мэргэжил дээшлүүлэх, цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг үр дүнтэй зохион
байгуулж, 7 хоногт 2-оос доошгүй сургууль, цэцэрлэг дээр очиж сургалт үйл ажиллагаанд
оролцож, хамтран ажиллах;
6. Орон нутгийн төрийн болон төрийн бус, аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэд, эцэг эхийн 3-5
хүний төлөөллийг сургууль, цэцэрлэг бүр дээр сард нэг удаа урьж, багш суралцагчдын
ахиц амжилтыг тайлагнах, хамтран ажиллах, харилцаа холбоог бэхжүүлэх ажлыг үр
дүнтэй тогтмол зохион байгуулах;
7. Хүүхэд бүрийн хөгжих орчинг бүрдүүлэх, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, лаборатори болон
бусад тоног төхөөрөмжөөр хангах хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн санг орон нутгийн
түвшинд бүрдүүлж хуулийн хүрээнд зохион байгуулж санаачилгатай ажиллах;

9. 9
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
8. Суурь боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн
хэрэгжилтийн ажлын мэдээ, тайланг улиралд нэг удаа яаманд ирүүлж байх.
АЙМАГ, НИЙСЛЭЛ, ДҮҮРГИЙН БОЛОВСРОЛ, СОЁЛЫН ГАЗАР, ХЭЛТСИЙН
МЭРГЭЖИЛТЭН НАРТ ҮҮРЭГ БОЛГОХ НЬ:
1. Суурь боловсрол, сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг
үндэсний түвшний ажлын хэсэгтэй хамтран аймаг, орон нутагтаа хариуцлагатай зохион
байгуулах;
2. Хүүхэд бүрийн ахиц амжилт, хөгжлийн үр дүнг судлан, 7 хоногт 3-аас доошгүй хичээл,
үйл ажиллагаанд оролцон ажиглалт хийх, хамтран заах, хэлэлцүүлэг хийх, мэргэжлийн
зөвлөгөө өгөх замаар багшийн арга зүйг тасралтгүй сайжруулах;
3. Сургууль, цэцэрлэг, багш хоорондын багаар ажиллах үйл ажиллагааг дэмжин, харилцан
суралцах, туршлагаа солилцох, түгээн дэлгэрүүлэх зөвлөгөөн, уулзалтыг сард нэгээс
доошгүй удаа зохион байгуулах;
4. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх сургууль, цэцэрлэг, багшийн үндсэн үйл ажиллагааг тасралтгүй
дэмжиж ажлын үр дүнг цаасаар бус, хүүхэд бүр дээр гарсан ахиц амжилт, үр дүнгээр
үнэлж зөвлөн туслах;
5. Сургууль, цэцэрлэг бүрийн зорилгыг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд эцэг эх, орон нутгийн
иргэд, байгууллагуудтай үр дүнтэй харилцаа тогтоон, хамтран ажиллахыг дэмжиж,
санаачилгатай зохион байгуулах.
ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГУУЛИЙН ЗАХИРАЛ, ЦЭЦЭРЛЭГИЙН
ЭРХЛЭГЧ НАРТ ҮҮРЭГ БОЛГОХ НЬ:
1. Сургууль, цэцэрлэгийн зорилгыг багш, суралцагч, эцэг эхийн оролцоо, орон нутгийн
болон сургуулийн хөгжлийн төлөвлөлт, цэцэрлэгийн үзэл баримтлал, хэрэгцээнд
тулгуурлан бодитой, хэрэгжихүйц байдлаар тодорхойлж, манлайлан удирдах;
2. Хүүхэд бүрийн хөгжлийн үр дүн, ахиц амжилттай өөрийн биеэр танилцаж, 7 хоногт 3-аас
доошгүй хичээл, үйл ажиллагаанд оролцож, зөвлөн туслах;
3. Багш, ажилтны хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх үндсэн үйл ажиллагааг тасралтгүй дэмжиж,
ажлын үр дүнг цаасаар бус, хүүхэд бүр дээр гарсан ахиц амжилт, үр дүнгээр үнэлэх;
4. Багш, ажилтан, ажиллагсдын сайн туршлага, бүтээлч санаачилгыг түгээн дэргэрүүлэх
ажлыг үр дүнтэй зохион байгуулж, хамт олноо эвсэг, ажилсаг, тусархаг баг болж хамтран
ажиллахад манлайлах;
5. Орон нутгийн төрийн болон төрийн бус, аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийн 3-5 хүний
төлөөллийг сард нэг удаа урьж, багш, хүүхэд, суралцагчдын ахиц амжилтыг тайлагнах,
хамтран ажиллах, харилцаа холбоог бэхжүүлэх ажлыг үр дүнтэй тогтмол зохион
байгуулах;
6. Хүүхэд бүрийн хөгжих орчинг бүрдүүлж, сургалтын хэрэглэгдэхүүн, лаборатори болон
бусад тоног төхөөрөмжөөр хангах хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн олон эх үүсвэрийг
бүрдүүлж, хуулийн хүрээнд зохион байгуулж санаачилгатай ажиллах;
7. Эцэг эхэд сургууль, цэцэрлэгийн үйл ажиллагаа, хүүхэд бүрийн ахиц амжилт, хөгжлийн
мэдээллийг тогтмол, улиралд нэгээс доошгүй удаа эцэг эхийн уулзалт, тайлангаар
хүргэж, тэднийг сургалт, үйл ажиллагааны чанарт хувь нэмрээ оруулан, хамтран
ажиллах боломжийг бүрдүүлэх.

10. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
10
ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГУУЛИЙН СУРГАЛТЫН МЕНЕЖЕР, НИЙГМИЙН
АЖИЛТАН, ЦЭЦЭРЛЭГИЙН АРГА ЗҮЙЧ НАРТ ҮҮРЭГ БОЛГОХ НЬ:
1. Багш бүрээ судлан, ахиц амжилтыг нь урамшуулан, давуу тал болон багшийн хамгийн
сайн ур чадварт тулгуурлан хөгжүүлэх;
2. Хүүхэд бүрийн ахиц амжилт, хөгжлийн үр дүнг судлан, өдөр бүр 2-оос доошгүй хичээл,
үйл ажиллагаанд ажиглалт хийх, хамтран заах, хэлэлцүүлэг хийх, мэргэжлийн зөвлөгөө
өгөх замаар багшийн арга зүйг тасралтгүй сайжруулах;
3. Багш нарын багаар ажиллах үйл ажиллагааг дэмжин, харилцан суралцах, туршлагаа
солилцох, түгээн дэлгэрүүлэх зөвлөгөөн, уулзалтыг 7 хоногт 1-ээс доошгүй удаа зохион
байгуулах;
4. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх багшийн үндсэн үйл ажиллагааг тасралтгүй дэмжиж, ажлын үр
дүнг цаасаар бус, хүүхэд бүр дээр гарсан ахиц амжилт, үр дүнгээр үнэлэх;
5. Сургуулийн зорилго, цэцэрлэгийн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх хүрээнд эцэг эх, орон
нутгийн иргэд, байгууллагуудтай үр дүнтэй харилцаа тогтоон, хамтран ажиллахыг
дэмжиж, санаачилгатай зохион байгуулах.
ЕРӨНХИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГУУЛЬ, ЦЭЦЭРЛЭГИЙН БАГШ НАРТ ҮҮРЭГ БОЛГОХ НЬ:
1. Хүүхэд бүрээ судлан ахиц амжилтыг нь урамшуулан, өөртөө итгэлтэй, эрүүл чийрэг,
зөв дадал хэвшил, зан чанартай, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг чадвартай, сурах
арга барил, суралцах хүсэл эрмэлзэлтэй болж хөгжин төлөвшихөд тасралтгүй туслан
дэмжих;
2. Хүүхэд бүрийн ахиц амжилтын зорилго, төлөвлөлтийг хүүхэд, эцэг эхтэйгээ хамтран
төлөвлөж, явц, үр дүнг нь тогтмол тайлагнах;
3. Хүүхэд бүрийн хөгжих сэтгэл зүйн болон үйлийн орчинг бүрдүүлж, хичээл, үйл
ажиллагааг өдөр бүр хүүхдийн сурч мэдэх, хүсэл сонирхлыг төрүүлэхүйц байдлаар
бэлтгэн хэрэгжүүлэх;
4. Сайн туршлага хуваалцах харилцан суралцах, зэргээр багаар үр дүнтэй хамтран
ажиллаж, мэргэжлийн мэдлэг, ур чадвар, арга зүйгээ тасралтгүй хөгжүүлэх;
5. Сургалт дэмжсэн үйл ажиллагаанд эцэг эх, орон нутгийн иргэд, байгууллагуудыг урьж
оролцуулах,үр дүнтэй харилцаа холбоо тогтоох ажлыг зохион байгуулах;
6. Багш бүр Монгол улсын ирээдүй, боловсролын хөгжлийн түүчээ, тулгуур багана, эд эс
гэдгээ ухаарч, өөртөө итгэлтэй, шавь нараа хайрлан урам зоригтойгоор ажиллах.

11. 11
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Монгол Улсын Их Хурлын 2008 оны 12 дугаар тогтоолоор баталсан “Мянганы хөгжлийн зорилтод
суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого”-д “Суралцагчдад хүртээмжтэй, чанартай, хэрэгцээнд нь
нийцсэн боловсрол эзэмших тэгш боломж бүрдүүлнэ. Боловсролын бүх шатны стандарт, сургалтын
хөтөлбөрийг тухайн үеийн суралцагчийн хэрэгцээ, нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн боловсронгуй
болгоно” зэрэг зорилтууд дэвшүүлсэн.
Улсын Их Хурлаас баталсан Монгол Улсын Засгийн газрын 2012-2016 оны үйл ажиллагааны
хөтөлбөрт: “... эх оронч сэтгэлгээтэй, амьдрах ухаанд суралцсан иргэн төлөвшүүлэхэд чиглэсэн “Зөв
монгол хүүхэд” хөтөлбөр боловсруулж хэрэгжүүлнэ”, шинэ стандарт нэвтрүүлнэ” гэж тус тус заасан.
Улсын Их Хурлаас 2015 онд баталсан “Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого”-ын
гуравдугаар бүлэгт Боловсролын хөгжлийн стратегийг дараах байдлаар тодорхойлсон:
3.2. Сургуулийн өмнөх боловсролыг “хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх” гэсэн зорилгоос
илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан туршийн
боловсролын суурь үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.3. Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга
барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.4. Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бүтээлчээр
суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.5. Бүрэн дунд боловсролыг сонголттой, уян хатан хөтөлбөрөөр мэдээлэл боловсруулах, шийдвэр
гаргах чадвар бүхий, ирээдүйд эзэмших мэргэжлийн суурь баримжаа олгох үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.6. Дээд болон мэргэжлийн боловсрол нь хөдөлмөрийн даяарчлагдсан зах зээлд амжилттай
өрсөлдөх, бие даан ажлын байр бий болгох, улс үндэстний болон орон нутагт тулгамдаж байгаа асуудлыг
үндэсний онцлогт тулгуурлан шийдвэрлэх, үндэсний инновацийн тогтолцоог бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ
оруулах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
ХОЁР. ЗОРИЛТ
2.1. Боловсролын салбарын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, хэрэгжилтийг хангах,
хөгжлийн зорилтыг хэрэгжүүлэх:
i. Монгол Улсын Их Хурал, Засгийн газраас баталсан хууль, тогтоол шийдвэрийг хэрэгжүүлэх ажлыг
зохион байгуулна. Тухайлбал, “Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого (2014-2024 он),
Монгол хэлний тухай хууль болон бусад хууль тогтоомж, төсөл, хөтөлбөр.
ii. Бүх нийтийн боловсролын Инчеоны тунхаглалыг төр, иргэний нийгмийн байгууллага, иргэд, олон
нийтэд сурталчлах, 2015 оноос хойшхи бүх нийтийн боловсролын тогтвортой хөгжлийн боловсролын
зорилт, стратеги (2015-2030)-ийг сонирхогч тал, түншүүдийн оролцоо, хамтын ажиллагаанд тулгуурлан
хэрэгжүүлнэ.
iii. Боловсролын тухай багц хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл боловсруулж, Засгийн
газар, Улсын Их Хуралд өргөн барина.
2.2. Сургуулийн өмнөх болон бага, дунд боловсролын чанарын шинэчлэлийг эрчимжүүлэх,
чанартай боловсролын үйлчилгээ үзүүлэх:
i. Сургуулийн өмнөх боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлнэ.
ii. Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлнэ.
iii. Бүрэн дунд боловсролын сургалтын хөтөлбөрийг шинээр боловсруулж, ерөнхий боловсролын
лаборатори 40 сургуульд тохирцыг шалгаж, 2016-2017 оны хичээлийн жилд үндэсний хэмжээнд
хэрэгжүүлэх бэлтгэлийг хангана.
iv. Багшийн хөгжлийн хэрэгцээнд үндэслэн мэргэжил дээшлүүлэх танхимын болон зайн сургалтыг
хэрэгжүүлнэ.
v. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх тэргүүн туршлага бүхий арга зүй, технологийг түгээн дэлгэрүүлж, сайн хичээл,
үйл ажиллагааны соёлыг сургуулийн өмнөх болон бага, дунд боловсролын түвшинд төлөвшүүлэн
хөгжүүлнэ.

12. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
12
vi. Сургалтын хөтөлбөрийн шинэчлэлтэй уялдуулан ерөнхий боловсролын сургуулийн сурах бичиг
шинэчлэх ажлыг үргэлжлүүлнэ. Цэцэрлэг, сургуулийн орчинд хүүхдийг болзошгүй эрсдэлээс
хамгаалах, хоол, хүнсний хангамжийн үйлчилгээ болон ус, ариун цэврийн байгууламжийн аюулгүй
байдлыг хангах, нэгж байгууллага, холбогдох албан тушаалтны үүрэг, хариуцлагыг чанд мөрдүүлнэ.
vii. Сургуулийн өмнөх боловсролын үйлчилгээнд тогтмол хамрагдаж чадахгүй байгаа хүүхдийг гэр
бүлийн орчинд хөгжүүлэх талаар бий болсон арга зүй, технологи, туршлага, санал санаачилгыг түгээн
дэлгэрүүлэхэд төр, иргэний нийгмийн байгууллага, эцэг эх, асран хамгаалагчийн оролцоо, хамтын
ажиллагааг сайжруулах, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлнэ.
viii. Боловсролын салбарын мэдээллийн нэгдсэн системийн хүний нөөц, суралцагчийн удирдлагын
модулийг бага, дунд болон дээд боловсролын сургалтын байгууллагад нэвтрүүлж эхэлнэ.
ix. Хүүхдийн дунд номыг бүтээлчээр унших хөдөлгөөн өрнүүлж, ном зохиох, хэвлэн нийтлэх, гэрийн
болон явуулын номын сан ажиллуулах зэрэг үйл ажиллагааг зохион байгуулж байгаа иргэд, төр,
иргэний нийгмийн байгууллагатай хамтран ажиллана.
x. Хүүхдийн үүсгэл санаачилгын байгууллагад дэмжлэг үзүүлж, суралцагчийн авьяас чадварт тулгуурлан
сурах арга барил, мэргэжлийн чиг баримжаа эзэмшүүлэх үйл ажиллагааг сургалтын байгууллага,
орон нутгийн онцлогт нийцүүлэн зохион байгуулна.
xi. Хамран сургалт /цэвэр жин/-ыг өмнөх хичээлийн жилээс сургуулийн өмнөх боловсролд 1.0%, бага
боловсролд 0.4%, дунд боловсролд 0.2 хувиар тус тус ахиулна. Ерөнхий боловсролын сургуулийн
мэргэжлийн багшийн хангалтыг 0.2 хувиар нэмэгдүүлж, 100 хувьд хүргэнэ.
2.3. Тусгай хэрэгцээт боловсрол
i. Хөгжлийн бэрхшээлтэй бага насны хүүхдийг эрт илрүүлж оношлох, боловсролын үйлчилгээнд
хамруулах ажлыг үе шаттай зохион байгуулна.
ii. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залуучуудыг боловсролд тэгш хамруулах, онцлог, хэрэгцээг харгалзсан
боловсролын хөтөлбөрийг боловсруулж хэрэгжүүлнэ.
iii. Тусгай хэрэгцээт боловсрлын багш бэлтгэх, сургалтын хөтөлбөр, сурах бичгийг шинэчлэн
боловсруулах, сургалтын орчинг сайжруулна.
2.4. Насан туршийн боловсролын тогтолцоог төлөвшүүлэх:
i. Насан туршийн боловсролын үндэсний хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлж, иргэдэд насан туршийн
тасралтгүй боловсрол эзэмшүүлэхэд чиглэсэн боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, соёл,
эдийн засаг, эрх зүй, байгаль орчин зэрэг салбар дундын зохицуулалтын суурийг тавина.
ii. Насан туршийн боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг салбар дундын оролцоотойгоор
боловсруулж, багш, мэргэжилтний ур чадварыг дээшлүүлэх сургалтыг үе шаттайгаар зохион
байгуулна.
2.5. Дээд боловсролын шинэчлэлийг гүнзгийрүүлж, сургалтын байгууллагын академик эрх
чөлөө, бие даасан байдлыг хангаж, хөтөлбөрт суурилсан сургалтыг хөгжүүлэх:
i. Дээд боловсролын зэрэг, баримт бичгийг харилцан хүлээн зөвшөөрөх тухай Ази Номхон далайн
бүсийн конвецэд нэгдэж, Монгол улсад эзэмшсэн боловсролыг Олон улсад хүлээн зөвшөөрүүлэхэд
ахиц гаргана.
ii. Бакалавр, магистр, докторын хөтөлбөрт тавигдах шаардалгын хэрэгжилтийг эрчимжүүлнэ.
iii. Инженерийн боловсролын шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, олон улсын CDIO загварыг туршин хэрэгжүүлнэ.
iv. Байгалийн ухаан, инженер технологи, анагаах, хөдөө аж ахуйн хөтөлбөрүүдийг Олон улсад магадлан
итгэмжлүүлэх дэмжлэгийг нэмэгдүүлнэ.
v. Япон Улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их
сургуулийн сургалтын эмнэлэг барих бүтээн байгуулалтын ажлыг эхлүүлнэ.
vi. Япон Улсын Засгийн газрын зээлийн хөрөнгөөр хэрэгжиж буй “Инженер, технологийн дээд боловсрол”
төслийн хүрээнд Япон Улстай хамтарсан бакалаврын хөтөлбөрийг нээн хичээллүүлж, коосэн, магистр,
докторын хөтөлбөр, зэргийн бус мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт судлаач багш, инженерүүдийг
сургана.
vii. Дэлхийн шилдэг сургуулиудын бакалавр, магистр, докторын хөтөлбөрт оюутан сургах арга хэмжээг
үе шаттай авч хэрэгжүүлнэ.
viii. Дээд боловсролын сургалтын байгууллагын сургалтын бааз, сургалт, судалгааны лабораторийн хүчин
чадлыг нэмэгдүүлж, ашиглалтыг сайжруулна.
БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ЯАМ

13. 13
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

14. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
14

15. СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН
СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

16. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
16

17. 17
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

18. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
18

19. 19
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
2. ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙН ЗАРЧИМ
2.1. Цөм хөтөлбөрийг боловсруулахад баримталсан зарчим
2.1.1. Бага, дунд боловсролын шинэчлэлийн бодлого, ӫзэл баримтлалд тулгуурласан байх;
2.1.2. Уламжлал ба шинэчлэлийг зохистой хослуулсан байх;
2.1.3. Тогтвортой хөгжлийн болон хӫний эрхийн ӫзэл санааг тусгасан байх;
2.1.4. Орон нутгийн онцлог ба сургуулийн бие даасан байдалтай уялдсан байх;
2.1.5. Сурагч бӫрийн бӫтээлч ӫйл ажиллагаанд суурилан ӫйлийн явцад суралцах нөхцөлийг бӫрдӫӫлсэн
байх;
2.1.6. Сурагч бӫр сурах арга барил эзэмшихэд чиглэсэн байх;
2.1.7. Сурагч бӫрийн ахиц, амжилт, хөгжлийг дэмжихӫйц байх;
2.1.8. Сурагчдад суралцах адил тэгш боломж олгохуйц байх;
2.1.9. Сурагчийн хөгжлийн ялгаатай байдлыг харгалзсан байх.
2.2. Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зарчим
2.2.1. Сурагч бӫрийн авьяас, сонирхол, хувийн онцлог шинжийг нээх, дэмжих, хөгжӫӫлэх;
2.2.2. Сургалтын ӫйл явц нь амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бӫтээлчээр
суралцах арга барил эзэмшихэд чиглэсэн байх;
2.2.3. Сургалтын арга зӫй нь мэдлэг, ойлголт, сурах арга барил, чадварын ахиц дэвшлийг хангахуйц байх;
2.2.4. Ӫнэлгээ нь сурагч бӫрийн сурах ӫйл ажиллагаа, ахиц амжилтыг дэмжин, хөгжих боломжийг хангах;
2.2.5. Сурагчийг ялгаварлан гадуурхахаас ангид байх;
2.2.6. Багш, сурагч, эцэг эх, асран хамгаалагчид, сургуулийн удирдлага зэрэг сонирхлын бӫлгӫӫдийн
хамтын ажиллагаанд тулгуурлах;
2.2.7. ЕБС болон Боловсрол соёлын газар, Боловсролын эрдэм шинжилгээ, арга зүйн байгууллагад
цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилттэй холбоотой саналаа уламжилж, эргэх холбоотой ажиллах.
3. ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙН ЗОРИЛГО, ЗОРИЛТ
3.1. Цөм хөтөлбөрийн зорилго
Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго нь сурагч бӫрийг сурах арга барил,
амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан бӫтээлчээр суралцах чадвар
эзэмших, ӫндэсний хэл, тӫӫх, соёлоо дээдлэн хөгжӫӫлэх, ардчилсан, хӫмӫӫнлэг ӫзэлтэй иргэн болон
төлөвших боломж олгоход оршино.
3.2. Цөм хөтөлбөрийн зорилт
3.2.1. Сурах хӫсэл сонирхолтой, сурах ӫйлээ удирдан өөрийн удирдлагатай суралцдаг
бӫтээлч, хариуцлагатай иргэн болох;
3.2.2. Ӫндэсний хэл, соёл, тӫӫх, уламжлалаа хӫндэтгэн, өвлөн хэрэгжӫӫлдэг, хӫн төрөлхтний нийтлэг ӫнэт
зӫйлсийг дээдлэн эрхэмлэдэг, хӫн, байгаль, нийгэмтэй зӫй зохистой харилцдаг иргэн болох;
3.2.3. Бӫтээлчээр сурах арга барилтай, насан туршдаа суралцах чадвартай иргэн болох;
3.2.4. Шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголтыг эзэмшин, амьдрал ӫйлдээ хэрэглэх чадвартай иргэн болох.
3.3. Цөм хөтөлбөрийн хэрэглээний зорилго
3.3.1. Ерөнхий боловсролын сургууль нь цөм хөтөлбөрийн зорилго, зорилт, хӫрэх ӫр дӫнд тулгуурлан
сургуулийн зорилгоо тодорхойлж, ӫйл ажиллагаагаа төлөвлөн зохион байгуулж, ӫр дӫнг нь ӫнэлж
ажиллана.
3.3.2. Ерөнхий боловсролын сургуулийн багш, ажилтнууд цөм хөтөлбөрийг хичээл сургалт, ӫйл
ажиллагаагаа төлөвлөх, бэлтгэх, зохион байгуулах, ӫнэлэхэд ашиглана.
3.3.3. Эцэг эх, асран хамгаалагчид цөм хөтөлбөрийг хӫӫхдийнхээ ахиц, амжилтын талаарх мэдээлэл авах,
сургууль, боловсролын байгууллагатай хамтран ажиллаж, дэмжихэд ашиглана.
3.3.4. Боловсролын төрийн захиргааны төв, боловсролын эрдэм шинжилгээ, арга зӫйн болон ӫнэлгээний
байгууллага цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг ӫнэлэх, ерөнхий боловсролын сургуулийн удирдлага,
багш ажилтнуудад мэргэжил, арга зӫйн зөвлөгөө өгөх, дэмжлэг ӫзӫӫлэхэд ашиглана.
3.3.5. Олон нийт болон нийгмийн бӫлгӫӫдэд боловсрол эзэмших ӫйл ажиллагааны явц, ӫр дӫнг хянах,
тооцох, дэмжиж хамтран ажиллахад мэдээлэл болно.

20. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
20
4. ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ
4.1. Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга зүй, орчин
4.1.1. Арга зӫй нь сурагчдын бӫтээлч ӫйл ажиллагаанд буюу аливаа юмс, ӫзэгдлийг өөрөө сонирхон
шинжлэн судлах, асуудал шийдвэрлэх, бусадтай харилцаа холбоо тогтоох, хамтран ажиллах, ӫр
дӫнгээ танилцуулах зэрэг ӫйл ажиллагаанд суурилна.
4.1.2. Сургалтын явцад сурагчдад эргэцӫӫлэн бодох, сэтгэх, өөрийн бодол санаа, мэдрэмжээ илэрхийлэх,
аливаа зӫйлийг судлах сонирхол, хӫсэл эрмэлзлийг өдөөх боломж олгохуйц идэвхтэй сургалтын
аргыг хэрэглэнэ.
4.1.3. Судлагдахуун бӫрийн онцлог бӫхий шинжлэн судлах болон бусад арга барил эзэмшӫӫлэхэд чиглэсэн
сургалтын хэрэглэгдэхӫӫн болох ажлын хуудас, дасгал, даалгавар, бодлого зэргийг олон
хувилбартай боловсруулж хэрэглэнэ.
4.1.4. Сургалтын зориулалтын байр, анги танхим, лаборатори, музей, номын сан ашиглана.
4.2. Цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх төлөвлөлт
4.2.1. Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2015
оны А/220 дугаар тушаалаар баталсан “Ерөнхий боловсролын сургуулийн дунд ангийн сургалтын
төлөвлөгөө”-өөр хэрэгжӫӫлнэ. Сурах арга барил, эзэмших чадварыг VI-VII, VIII-IX дӫгээр анги гэсэн
хоёр шатлалтайгаар хөгжӫӫлнэ.
4.2.2. Цөм хөтөлбөр нь судлагдахуун болон сургалтыг дэмжих ӫйл ажиллагаагаар хэрэгжинэ.
4.2.3. Ерөнхий боловсролын сургууль цөм хөтөлбөрийг баримтлан орон нутаг болон сургуулийн онцлог,
бодит нөөцийг тооцон сургуулийн хөтөлбөрөө боловсруулан уян хатан зохион байгуулж хэрэгжӫӫлнэ.
4.2.4. Ерөнхий боловсролын сургуулийн удирдлага нь сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжӫӫлэх бодлого,
ӫйл ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулах, ӫр дӫнг ӫнэлэхэд сурагч, эцэг эх, асран хамгаалагч,
орон нутгийн удирдлага, боловсролын болон олон нийт, бусад байгууллага, сонирхлын бӫлгӫӫдийн
оролцоог хангаж, хамтран ажиллана.
4.2.5. Хӫн, хөрөнгө санхӫӫ, цаг хугацааны нөөцийг зохистой, ӫр ашигтай байхаар төлөвлөж
сургалтын хөтөлбөр амжилттай хэрэгжих нөхцөлийг бӫрдӫӫлэхэд сургуулийн удирдлага, багш,
ажилтнууд манлайлан хамтран ажиллана.
4.2.6. Цөм хөтөлбөрийн зорилго, зорилт, хӫрэх ӫр дӫнд баримжаалан, багш нарын хичээл, ӫйл
ажиллагааны төлөвлөлтөд ӫндэслэн тэдний ачаалал, анги танхимын хӫрэлцээ, сургуулийн соёл,
онцлогт тохируулан хичээлийн хуваарийг уян хатан байхаар хэрэгжӫӫлнэ.
4.2.7. Багш бӫр сурагчдыг эргэцӫӫлэн бодох, мэдээлэл боловсруулах, асуудал шийдвэрлэх, шинжлэн
судлах арга барил эзэмших, дадлагажих боломж, арга, аргачлалыг боловсруулж сургалт, ӫйл
ажиллагаандаа бӫтээлчээр хэрэглэнэ.
4.2.8. Сурагчдад авьяасаа хөгжӫӫлэх, хамтран ажиллах, харилцан суралцах, амьдралын бодит асуудлыг
шийдвэрлэх боломжийг олгохын зэрэгцээ аялал экскурсээр явах, музей ӫзэх, номын санд суух зэрэг
анги танхимаас гадуур хичээллэх боломжийг бӫрдӫӫлнэ.
5. ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН ҮНЭЛГЭЭ
5.1. Үнэлгээний зорилго, зорилт
Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн ӫнэлгээ нь сурагчийн хөгжлийн явцыг
бодитойгоор тодорхойлон тэдний хөгжиж, төлөвших ӫйл явцыг нь дэмжих, сургалтын явц, ӫр дӫнд
шинжилгээ хийж, сургалтын чанар, ӫр дӫнг сайжруулах зорилготой.
Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийн ӫнэлгээний зорилго, зорилт нь цөм хөтөлбөрийн
зорилго, зорилтын хэрэгжилт, биелэлт, ӫр дӫнтэй шууд хамааралтай байна.
 Үнэлгээний зорилт
1. Суралцах чадварын хөгжил;
2. Шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголтын эзэмшилт;
3. Аливаа зӫйлийг судлах сонирхол, идэвх зӫтгэл, эрмэлзэлд гарч буй ахиц амжилт.
Ӫнэлгээний зорилго, зорилтын талаар сургуулийн удирдлага, багш, сурагч, эцэг эх нар нэгдсэн
ойлголттой байх нь ӫнэлгээг төлөвлөгөөтэйгөөр хэрэгжӫӫлэх, шалгуурыг ӫнэн зөв тогтоох, ӫнэлгээ шударга,
бодитой, ӫр дӫнтэй байхад нөлөөлнө.
5.2. Үнэлгээний зарчим
5.2.1. Ӫнэлгээ нь сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилго, зорилтоор хӫрэх ӫр дӫнг ӫнэлэхэд чиглэгдсэн байх;

21. 21
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
5.2.2. Ӫнэлгээний зорилтын хэрэгжилтийг тодорхой шалгуурын дагуу ӫнэлдэг байх;
5.2.3. Ӫнэлгээ нь бодит баримт нотолгоонд тулгуурласан, шударга байх;
5.2.4. Ӫнэлгээ нь сургалт, ӫйл ажиллагааны ӫндсэн бӫрэлдэхӫӫн хэсэг байх;
5.2.5. Сурагч бӫрийн ахиц амжилтыг дэмжин цаашид хөгжих боломжийг хангасан
нээлттэй, ил тод байх;
5.3. Үнэлгээний төрөл, хэлбэр
Сурагчдын мэдлэг, чадвар, төлөвшлийн ахиц дэвшил, хөгжил, сургалтын явц, ӫр дӫнг ӫнэлгээний дараах
төрөл хэлбэрээр зохион байгуулна.
5.3.1. Явцын үнэлгээ
Тухайн анги, тӫвшний хӫрэх ӫр дӫнд нийцӫӫлэн боловсруулсан шалгуурт ӫндэслэн явцын үнэлгээ нь
сурагчийн мэдлэг, чадвар, хандлагад гарсан өөрчлөлт, ахиц амжилт, гӫйцэтгэлийн тӫвшинг илрӫӫлэхэд
чиглэнэ. Явцын ӫнэлгээнд сургалтын өмнөх оношилгоо, анги танхим дахь ӫнэлгээг ойлгоно. Хичээлийн
явцад багшийн үнэлгээнээс гадна сурагчийн өөрийн үнэлгээ зэрэг багтана.
- Сургалтын өмнөх оношилгоог нь сурагчийн өмнө нь эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, сурах арга барилын
тӫвшинг илрӫӫлж, ӫр дӫнг нь сургалтаа төлөвлөх, хэрэгжӫӫлэхэд ашиглана.
- Сурагчийн өөрийн ӫнэлгээ нь тэд ахиц, амжилтаа мэдэрч, өөрөөрөө бахархах, өөрийн ӫнэлэмжийг
нэмэгдӫӫлэх нөхцөл болно. Өөрийн ӫнэлгээ нь сурагч сурах зорилгоо дэвшӫӫлэх, хийх ӫйл ажиллагаагаа
төлөвлөх, хэрэгжӫӫлэх зэргээр сурах ӫйлээ ухамсартай удирдах, сурах арга барилаа хөгжӫӫлэх
боломжийг бий болгоно.
- Сурагч бусдыгаа үнэлэх ӫнэлгээ нь сурагчид бусдын сурах ӫйл явцыг мэдэх, дэмжин сайжруулах, санал
солилцох, мэдээлэл хуваалцах замаар хэрэгжинэ. Багаар хамтран ажилласан тохиолдолд гишӫӫн
бӫрийн ӫӫрэг оролцоог жигд хуваарилах, хариуцлага тооцох, харилцан ойлголцох, цаашид хамтран
ажиллах сонирхол, хӫсэл эрмэлзлийг төрӫӫлэхэд анхаарна.
- Багшийн ӫнэлгээ нь сургалтын явцад сурагчийн гӫйцэтгэлээс мэдээлэл цуглуулах үйл явц бөгөөд энэ нь
тэдний сурах идэвх сонирхлыг нь дэмжихэд чиглэнэ. Багшийн өдөр тутмын ӫнэлгээ нь эцсийн ӫр дӫнд
баримжаалж, сурагчийн сурах арга барил, эзэмшсэн мэдлэг ойлголт, чадвар, сурах хӫсэл эрмэлзлийг
ӫнэлнэ.
5.3.2. Нэгж хичээлийн үнэлгээ
 Нэгж хичээлийн ӫнэлгээг ӫнэлгээний даалгаврын гӫйцэтгэлээр ӫнэлнэ. Ӫӫний тулд багш ӫнэлгээний
зорилтыг илрӫӫлэх шалгуурт нийцсэн даалгавар боловсруулж ашиглана.
 Явцын ӫнэлгээний нэгтгэлээр нэгж хичээлийн ӫнэлгээ гарна. Явцын ӫнэлгээнд "Маш сайн хийж байна",
"Сайн хийж байна", "Хангалттай", "Сайжирч байна", “Дэмжлэг хэрэгтэй” гэсэн ӫгэн ӫнэлгээг хэрэглэнэ.
 Сурагчийн ӫнэлгээг бусдын ӫнэлгээтэй харьцуулахгӫй.
5.3.3. Эцсийн үнэлгээ
 Эцсийн ӫнэлгээнд улирлын, жилийн эцсийн ӫнэлгээ багтана. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн
ӫнэлгээг хийхдээ БШУ-ны сайдын 2013 оны 309 дӫгээр тушаалаар баталсан журмыг баримтална.
5.4. Үнэлгээний шалгуур
Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилт, тӫӫний явцын болон эцсийн ӫр дӫнг оновчтой ӫнэлэх ӫнэлгээ нь
шалгуурт суурилна. Ӫнэлгээний шалгуур ӫзӫӫлэлтийг тодорхойлох нь сурагчдын хөгжил, төлөвшлийн
ӫнэлгээг ил тод болгож, зөв оновчтой ӫнэлэхэд чухал ач холбогдолтой юм. Ӫнэлгээний зорилтын дагуу
ӫнэлгээний шалгуурыг тодорхойлно.
5.4.1. Суралцах чадварын хөгжил
Суралцах чадварын хөгжлийг дараах шалгуураар ӫнэлнэ. Ӫӫнд:
- Таамаглал (асуудал, асуулт) дэвшӫӫлэн шинжлэн судлах, мэдээлэлтэй ажиллах зэрэг ӫйл ажиллагааг
-
-
-
-
төлөвлөж, тӫӫнийг тодорхой ӫе шат, алхмын дагуу хэрэгжӫӫлж буй байдал;
Ажиглалт, туршилт, мэдээлэл, баримт нотолгооноос ӫр дӫнг тооцож, задлан шинжилж, нэгтгэн дӫгнэж,
учир шалтгааныг илрӫӫлэн ӫнэлэлт, дӫгнэлт хийж буй байдал;
Ӫр дӫнг тохиромжтой хэлбэрээр илэрхийлж, бусдад танилцуулж, санал бодлоо хуваалцан, солилцож
буй байдал;
Аливаа зӫйлийг олон талаас нь нухацтай эргэцӫӫлэн бодож, ӫнэлэлт, дӫгнэлт хийн, цаашид сайжруулах
шинэ санаа дэвшӫӫлж буй байдал;
Мэдээлэлтэй ажиллаж, тӫӫнийг боловсруулан хэрэглэж буй байдал;

22. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
22
- Аливаа асуудлыг дэвшӫӫлэн, оновчтой аргыг сонгон тӫӫнийг шийдвэрлэж буй байдал;
5.4.2. Шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголтын эзэмшилт
Шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголтоо өдөр тутмын болон ахуй амьдралын асуудлыг шийдэхэд хэрэглэж буй
байдлыг дараах шалгуураар илрӫӫлэн ӫнэлнэ.
- Тодорхой шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголт, хууль, зарчим, онолыг эзэмшсэн байдал;
- Тэдгээрийг ашиглан аливаа зӫйлийг илэрхийлж, хоорондоо харилцаж буй байдал;
- Мэдлэгээ өдөр тутмын болон амьдралын тулгамдсан асуудлыг шийдэхэд хэрэглэж буй байдал;
5.4.3. Юмс үзэгдлийг судлах сонирхол, идэвх зүтгэл, эрмэлзэл
 Сурагчийн “сонирхол” нь аливаа юмс ӫзэгдэл, тэдгээрийн хувирал, зӫй тогтлыг судлах сонирхолтой
болж, судлагдахуун болон ӫйл ажиллагаанд өөрийн хӫслээр бӫтээлч, санаачилгатай, ӫр дӫнтэй
оролцож байгаагаар илэрнэ.
 "Идэвх зүтгэл" нь сурах ӫйлээ төлөвлөж, төлөвлөснөө хэрэгжӫӫлэхийн төлөө ӫр бӫтээлтэй ажиллаж
буй байдлаар ӫнэлэхэд илэрнэ.
 “Эрмэлзэл” нь өөрийн удирдлагатай, хариуцлагатай, ӫнэт зӫйлсийг эрхэмлэдэг, хамтран ажиллах
чадвартай иргэн төлөвших хандлага бөгөөд дараах шалгуураар ӫнэлнэ. Ӫӫнд:
- Эргэн тойрон, юмс ӫзэгдлийг судлах сонирхолтой болж буй байдал;
- Эх орон, тӫӫх, соёл, хэл, байгаль, өв уламжлалаараа бахархаж, тӫӫнийг хайрлан хамгаалахыг
-
-
эрмэлзэж буй байдал;
Аливаа зүйлийг хийж бүтээх, оролцох хүсэл эрмэлзэлтэй болж буй байдал;
Хийх, бӫтээх, туурвих зэрэгт идэвх зӫтгэлтэй, бӫтээлч, санаачилгатай хандаж буй байдал;
5.5. Үнэлгээний арга, хэрэгсэл
- Сурагчдыг ӫнэлэхдээ ажиглах, сурагчтай ярилцлага хийх, шалгалт авах зэрэг олон арга, хэлбэрээс
-
-
-
хамгийн ӫр дӫнтэй, оновчтойг нь сонгох нь чухал. Бичгийн шалгалт нь ӫнэлгээний ӫр дӫнтэй аргын
нэг боловч бусад аргатай хослуулан хэрэглэвэл ӫнэлгээний зорилт бӫрэн хангагдах болно. Ӫнэлгээ
нь тӫӫний зорилтыг хэмжиж болохуйц мэдээлэл буюу баримт нотолгоонд ӫндэслэсэн байна.
Сурагчийн суралцах чадварын хөгжил, шинжлэх ухааны мэдлэг ойлголтын эзэмшилт, юмс ӫзэгдлийг
судлах сонирхол идэвх зӫтгэл, эрмэлзэл зэргийг ӫнэлэхэд ажлын хуудас, хичээлийн дэвтэр,
бӫтээлийн сан, ажиглалтын хуудас зэрэг ӫнэлгээний хэрэгслийг боловсруулан хэрэглэнэ.
Ажлын хуудсаар сурагчийн гӫйцэтгэлийг ӫнэлэх нь (асуултад хариулах, хариултыг сонгох, мэдээлэл
цуглуулсан, боловсруулсан ӫр дӫнгээ тэмдэглэх г.м) зөвхөн мэдлэг, ойлголтыг төдийгӫй “сонирхол,
идэвх зӫтгэл”, “сэтгэн бодох”, “асуудал шийдвэрлэх”, “мэдээлэлтэй ажиллах”, “харилцах” гэх мэт
чадварыг ӫнэлэх баримт, нотолгоо болно.
Багш ӫнэлгээг ажиглалтын аргаар хийх бол ажиглалтын хуудас заавал хэрэглэнэ.
5.6. Сургуулийн менежмент ба үнэлгээний үйл явц
Цөм хөтөлбөрийн зорилгыг хангахын тулд сурагчдын бӫтээлч санаачилгатай ӫйл ажиллагааг дэмжсэн,
зорилгоо биелӫӫлэхэд чиглэсэн сургалт, ӫйл ажиллагаа, ӫнэлгээг төлөвлөх, зохион байгуулах нь сургуулийн
менежментийн ӫндсэн чиг ӫӫрэг байна.
Сургуулийн менежментээр ӫнэлгээний ӫйл явцыг зөв төлөвлөн хэрэгжӫӫлэхэд дараах зӫйлсийг анхааран
ажиллана. Ӫӫнд:
- Сургуулийн жилийн ажлын төлөвлөгөөнд дотоодын болон хөндлөнгийн ӫнэлгээний хугацаа,
ӫнэлгээний арга хэлбэрийг заавал тусгана.
- Ӫнэлгээний чанарыг сайжруулахын тулд сургуулийн удирдлага, багш, сурагч, эцэг эх, асран
хамгаалагч нар ӫнэлгээний нэгдсэн ӫзэл баримтлал, ойлголттой байх нь ӫнэлгээг бодитой
хэрэгжӫӫлэхэд чухал бөгөөд сурагчийн хөгжил, багшийн арга зӫйг дэмжих, багшид нэмэлт ачаалал
ӫӫсгэхгӫй байхаар зохион байгуулахад онцгой анхаарна.
- Сурагчийн хөгжлийг дэмжих, багш бӫрийн заах арга, ур чадвар, сургалтын чанарыг сайжруулах
зорилгоор ӫнэлгээний ӫйл явц, ӫр дӫнг сургууль, хамт олноороо хэлэлцэж, зохион байгуулалттай,
төлөвлөгөөтэй ӫйл ажиллагааг явуулна.
- Ямар шалгуурт суурилсан даалгавраар хэзээ, хэрхэн яаж, ямар аргаар ӫнэлсэн тухай мэдээллийг эцэг
эх, асран хамгаалагч болон сурагчдад хялбар ойлгогдохоор тогтмол өгч ажиллана.

23. 23
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

24. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
24
6. МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ
6.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь нийгмийн харилцааны тодорхой орчинд аман болон бичгийн хэлээр чадварлаг харилцдаг,
хэлний мэдрэмжтэй, эх хэл, соѐлоо эрхэмлэдэг, үндэсний ухамсар сэтгэлгээтэй иргэн болж
төлөвшинө.
6.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН:
6.2.1. Эхийн утга, бүтэц, хэл найруулгыг судлах замаар мэдээлэлтэй ажиллах арга барил эзэмшинэ.
6.2.2. Унших, бичих, ярих-сонсох буюу амаар болон бичгээр харилцах чадвараа хөгжүүлнэ.
6.2.3. Монгол хэлний зүй, уран зохиолын нэр томьѐо, үг хэллэгийг ойлгох, хэрэглэнэ.
6.2.4. Унших, ярилцах, бичих хүрээгээ тэлэх, бүтээлчээр сэтгэх, эх хэлний баялаг сангаас эзэмших,
хэрэглэх хүсэл эрмэлзэлтэй болно.
6.2.5. Эх хэл, бичгийн дурсгал, үндэсний бичиг үсгээр бахархах төдийгүй хамгаалах, хөгжүүлэхэд хувь
нэмрээ оруулдаг болно.
6.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Монгол хэл бичгийн сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI-YII, YIII-IX ангид
мэдээлэлтэй ажиллах, харилцах, судлан шинжлэх арга барилд суралцаж, дараах чадварыг
эзэмшинэ.
Чадвар YI-YII анги YIII-IX анги
Мэдээлэл хүлээн
авах
Унших
Сонсох
Ярих
Бичих
- Эхийг хэсэгчлэн гүйлгэх, нарийвчлах
зэргээр унших арга эзэмших;
- Бүтээлч, идэвхтэй уншлагын хэлбэрийг
ашиглах;
- Хүний яриаг анхааралтай, идэвхтэй
сонсож сурах;
- Уншсан, сонссоноо ойлгон тогтоох;
- Эхийг бүхэлд нь гүйлгэх, нарийвчлах,
түүвэрлэх зэргээр унших арга эзэмших;
- Бүтээлч, шүүмжлэлтэй, идэвхтэй
уншлагын хэлбэрүүдийг ашиглах;
- Хүний яриаг анхааралтай, идэвхтэй
сонсох, яриа өрнүүлж сурах;
- Уншсан, сонссоноо ойлгон утгачлан
тогтоож, эргэцүүлэх;
Мэдээлэл
боловсруулах
Унших
Бичих
Ярих-сонсох
- Задлан шинжилж, нэгтгэн дүгнэх;
- Гол шинжийг ялгах;
- Ажиглах, харьцуулах;
- Ангилах, ялгах, бүлэглэх;
- Дэс дарааг тогтоох, уялдаа холбоог
олох;
- Асуудалд тэнцвэртэй хандах;
- Зураг, бүдүүвч, диаграмтай ажиллах;
- Утгачлан тогтоох;
- Задлан шинжилж, нэгтгэн дүгнэх,
үнэлгээ хийх;
- Гол ба гол бус шинжийг ялгах;
- Ажиглах, харьцуулах;
- Ангилах, ялгах, бүлэглэх
- Дэс дарааг тогтоох, уялдаа холбоог
олох, загварчлах;
- Асуудлыг олон талаас харах;
- Карт, зураг, бүдүүвч, диаграмтай
ажиллах;
- Утгачлан тогтоох, материалыг хэсэглэх,
товчлох, бүлэглэх
Илэрхийлэх
Бичих
Ярих
Ярих-сонсох
- Бичих, ярих сэдвийг сонирхол,
хэрэгцээндээ тулгуурлан сонгох;
- Багшийн санал болгосон эх сурвалжаас
бичих, ярих сэдэвт холбогдох
мэдээлэл, хэрэглэгдэхүүн цуглуулах,
ангилж бүлэглэх;
- Бичих, ярих зүйлээ төлөвлөх, арга
хэлбэрийг сонгох;
- Ноороглон бичих (эхний бичлэг)
- Өөрийн болон бусдын яриа, бичсэнийг
хянах, алдааг олох, сайжруулах санал
хэлэх;
- Эхийг сийрүүлэн бичих, ярьж илтгэх;
- Өөрийн“бүтээл”-ийг танилцуулах,
бусдыг санал шүүмжийг сонсох;
- Бусдын бүтээлийн талаар сэтгэгдэл,
саналаа хэлэх
- Бичих, ярих сэдвийг уншигчийн онцлогт
тулгуурлан сонгох (хэнд зориулах)
- Төрөл бүрийн эх сурвалжаас бичих,
ярих сэдэвт холбогдох мэдээлэл,
хэрэглэгдэхүүн цуглуулах, ангилж
бүлэглэх;
- Бичих, ярих зүйлээ төлөвлөх, арга
хэлбэрийг сонгох;
- Ноороглон бичих (эхний бичлэг)
- Өөрийн болон бусдын яриа ба
бичлэгийг хянах, алдааг олох,
сайжруулах;
- Эхийг сийрүүлэн бичих, ярьж илтгэх;
- Өөрийн“бүтээл”-ийг танилцуулах,
бусдыг санал шүүмжийг сонсох, сонгож
хэрэглэх
- Бусдын яриа ба бичигт үнэлгээ өгөх,
саналаа хэлэх
6.4. АНГИ ТУС БҮРИЙН АГУУЛГА
Монгол хэлний сургалтын агуулгыг “Унших”, “Бичих”; “Ярих-сонсох”, уран зохиолын сургалтын агуулгыг
“Унших”, “Ярих-сонсох”, “Бичих”, үндэсний бичгийн сургалтын агуулгыг “Унших”, “Бичих” гэсэн хүрээгээр тус
тус тодорхойлсон. Эдгээр агуулгыг уншиж эргэцүүлэх, бичиж найруулах, ярьж илтгэх чадварыг хөгжүүлэх
дадлага ажлаар хэрэгжүүлэх бөгөөд хэлний зүй, уран зохиолын онолын мэдлэг, ойлголтыг судлан
эзэмшүүлж, хэрэглэж сурна.

25. 25
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Зургаадугааранги
МонголхэлУранзохиолМонголбичиг
Унших
1.Алдартайхүмүүсийнзахидал,намтар,өдрийнтэмдэглэл,болсон
явдал,үйлявдлынмэдээ,богинохэмжээнийүлгэрдомог,өгүүллэг
зэрэгнийтлэлийнэхийгуншижсудлан,утгабүтцийгньзадлан
шинжлэх,нэгтгэндүгнэхзамаарэхийнсэдэвутга,голсанааг
тодорхойлж,хүүрнэмжэхийнонцлогийнталаармэдлэг,ойлголттой
болно.
2.Эхээсөөртхэрэгтэйчухалхэсгийголж,шалтгааныгньтайлбарлан,
эхийнагуулга,утгасанаагамьдралдтохиолдсонүйлявдалтай
холбожсурна.
3.Уншсанэхээсжинхэнэнэр,үйлүг,оронцагийннэрболоннэрийн
тийнялгал,биедбаэзэндхамаатуулах,үйлийнцагаартөгсгөх
болонтодотгонхолбохнөхцөлийнхэрэглээгажиглаж,ярилцах
замаарнайруулгынүүрэг,хэлзүйншинжийгтодорхойлжсурна.
Түүнчлэн,үйлявдлыгөрнүүлэнбичихэдцагхугацаа,орныутгатай
үгхэллэг,үйлийнцагаартөгсгөхнөхцөл,цагтнэрийндагаврын
үүрэгчухалболохыгбаталжтайлбарлана.
4.Өгүүлбэрийгхолбооүгээрзадалж,хэн/юу?,хэнийг/юуг?,юуболов?
гэсэнасуултаарөгүүлэгдэхүүн,өгүүлэхүүн,шуудтусагдахуун
гишүүнийголохзамаарцөмбадэлгэрэнгүйбүтцийгялгажсурна.
Энгийнөгүүлбэрийгхурааж,дэлгэрүүлжсурна.
5.Эхийнхэлнайруулгыгсудлахявцадэсрэгбаойролцооутгатай
үгийннайруулгынүүргийгтодорхойлж,бичижнайруулахдаа
хэрэглэжсурна.
6.Эх,өгүүлбэрийннайруулгыгажиглаж,үгилүүдсэн,давтсанзэрэг
алдаагтаньж,учрыгньтайлбарлаж,засажнайруулах,зассан
үндэслэлээтайлбарлахчадварэзэмшинэ.
1.Монголаманяруунайргийнбогино
хэлбэрүүд,домог,үлгэр,сургаалын
болонуянгыняруунайраг,“Үг”зохиол,
өгүүллэг,дэлхийншилдэгзохиол
зэргээссонгонуншижойлгох,мэдэрч
тусганхүлээнавахчадвараа
хөгжүүлнэ.Уранзохиолыгсонирхон
уншиж,өөрийнболонбусдынсоѐл,
үнэтзүйлийгхүндэтгэжсурна.
2.Зохиолыгөгүүлэгдэхүүнийбүтэц
(эхлэл,зангилаа,өрнөл,туйл,
тайлал)-ээрзадалж,үйлявдлын
орчин,дүрийнзантөрх,бодолсанаа,
үйлдэл,үгяриаганхааранунших
замаарзохиолынагуулгыг
нарийвчланойлгож,сэдэв,голсанааг
тодорхойлон,үзэлбодлооилэрхийлж
сурна.
3.Зохиолдахьзаримонцлогүгхэллэг
сонгосоншалтгааныгтайлбарлах,
урандүрслэл(амьдчилал,хэтрүүлэл)-
ийнүүрэг,хэрэглээгтодорхойлох
замаарүгийгоновчтойсонгохынач
холбогдлыгухаарчойлгоно.
1.Цагаантолгойнүсэг,
битүүбазадгайүеийг
нүдлэнтогтоож,үг,
өгүүлбэрийгэгшиг
зохицохѐсныдагуу
галиглануншиж,ойлгох
2.Га,гэ-үсгийнбичлэг,
дуудлагынялгаагмэдэж,
эр,эмүгийггадаад
хэлбэрээсньялгантаних
замаарялганзөвдуудан
унших
3.Эгшгийнгурван
байрлалааргийгүүлэгч
амилуулахаргаар
дармал,бичмэлэхийг
уншижсурна.
Бичих
1.Хүүрнэмжэхийнталаарэзэмшсэнмэдлэг,чадварааашигланүйл
явдлыгхүүрнэнбичижсурна.Захидал,намтар,өдрийнтэмдэглэл,
баганасандньтохиолдсонявдал,үлгэрзэргийгзохиожбичихдээ
өдөртутмынамьдралынасуудлаархэнийгтөлөөлөн,хэнд
зориулж,ямарсэдвээр,хэрхэнбичихээшийдэж,тухайнсэдвийн
хүрээндмэдээлэлцуглуулах,сонгох,мэдрэмж,сэтгэгдэл,санаа
бодлооорууланнэгтгэхзамаарзохионнайруулжбичижсурна.
2.Эхзохиохдооүйлявдлыгцагхугацааныдарааллаарөрнүүлэн
энгийн,ойлгомжтойбичижсурна.Ингэжбичижсурахадхэн/юу?,
хэзээ?,хаана?,хэнийг/юуг?,яагаад?,юуболов?гэсэнасуултууд
эхийнсанаагбүрэнилэрхийлэхэдчухалболохыгойлгожмэднэ.
Түүнчлэнсэдэв,голсанаандтохирсонүйлявдлыгоножсонгох,
эхийнэхлэл,өрнөл,төгсгөлхэсгийгуялдаахолбоотойилэрхийлэх,
эх,өгүүлбэртхэлц,харилцаняриаоруулжбичихчадвартайболно.
3.Эхийнсэдэв,утгадтохирсонүгхэллэгийгзөвсонгож,зөвхолбож,
зөвбайрлуулжнайрууланбичнэ.
1.Уншсанзохиолынүйлявдлыгдүрийн
үйлдэл,голсанаагаартовчилж
бичижсурна.
2.Уншсанзохиолынсэдэв,голсанаа,
тодорхойдүрээстөрсөнмэдрэмж,
сэтгэгдлээилэрхийлэнбичижсурна.
3.Шүлэглэсэнзохиолынхэлбэрийг
дуурайнбичижсурна.
1.Үндсэнзурлага,үсгийн
тигийгнүдлэнтогтоож,
хичээнгүйзөвхуулан
бичих,үе,үг,холбооүг,
хялбарүгтэйөгүүлбэрийг
сонсоодчээжээрбичиж
сурна.
2.Сурахбичгийнхүрээний
дуудлагабичлэгзөрүүтэй
үгийгкирилгалигаас
монголбичигтбуулгах,
дуудлагабичлэгтохирдог
үгийгмонголбичгээр
шуудбичихчадвар
эзэмшинэ.
3.Дэвсгэрлэхбаүл

26. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
26
4.Өөрийнболонбусдынзохиосонэхийгуншижойлгох,тодруулан
асуух,сайжруулахсаналхэлэх,саналыгтэмдэглэх,зөвлөх,
хэлэлцэх,бусдынсанаагтусгансайжруулахзэргээройлголцох,
хамтарчажиллахчадвараахөгжүүлнэ.
5.Үгийнбүтцээсбүтээврийгялгажтанин,тэдгээрийннийлцийгзөв
бичих,тэмдэгүсгийгтусгаарлах,зөөлрүүлэхүүргээрзөвхэрэглэх,
хамсэдэвттохирууланүгсийгутгаарялганзөвбичижсурна.
дэвсгэрлэхѐсыг
мэдсэнээрнэрүгийгтийн
ялгал,хамаатуулах
нөхцөлөөрзөвхувирган
бичижсурна.
Ярих-
сонсох
1.Өдөртутмынамьдралаастодорхойасуудалдэвшүүлэнхэнд
зориулж,ямарсэдвээр,хэрхэнярьжтаниулахаашийдэж,сэдвийн
хүрээндмэдээлэлэржхайх,сонгох,өөрийнсанаагнэгтгэх,ярих
зүйлээтөлөвлөжсурахынзэрэгцээбусдыняриатанилцуулгыг
сонсожойлгох,асуултасуужтодруулах,саналаахэлэхчадварт
суралцана.
2.Харилцанярилцахдааярианысэдэв,өнгөаясыгойлгож,лавлах,
тодруулахасуултасуухзамаархарилцаняриагөрнүүлжсурна.
Тухайлбал,оронбайр,зүгчиг,байр,байршилзаасанүгийг
оновчтойхэрэглэж,санаагаазөвойлгуулж,харилцанярилцах
аргадсурна.
1.Зохиолынүгхэллэг,урандүрслэлийг
ашиглан,бусдынсонирхлыг
татахаарүйлявдлыгойлгомжтой
ярьжсурна.
2.Зохиолынголсанаа,дүрийнзан
төрхийгойлгожмэдэрснээрдүр
бүтээжхаруулна.
3.Шүлэг,зохиолооссонгончээжилж,
дуухоолойнөнгө,аялгахэмнэл
тохирууланурануншижсурна.
Долоодугааранги
МонголхэлУранзохиолМонголбичиг
Унших
1.Аянзамынтэмдэглэл,хөрөгнайруулал,богиноөгүүллэг,
товчтанилцуулга,илтгэххуудасзэрэгэхийгуншижсудлан,
задланшинжлэх,нэгтгэндүгнэхзамаарэхийнсэдэв,утга,
голсанаагтодорхойлж,шинэмэдээлэл,содонсонин
дүрслэл,гадаад,дотоодшинж,хувиралөөрчлөлтийг
дүрсэлсэнаргахэрэглүүрийгилрүүлж,тоочиждүрсэлсэн
эхийнонцлогийнталаармэдлэг,ойлголттойболно.
2.Эхээсөөртхэрэгтэйчухалхэсэгболонзохиогчийнөвөрмөц
үгхэллэг,дүрдүрслэлийголжтайлбарлан,эхийнутга,гол
санаагамьдралдтохиолдсонүйлявдалтайхолбож,эхэд
үнэлгээхийжсурна.
3.Уншсанэхээстоонынэр,тэмдэгнэр,дуурайхбадүрслэх
үгийнхэрэглээ,адилтгал,ихэсгэл,багасгал,амьдчилал
зэрэгурандүрслэлийгажиглах,дүгнэлтгаргах,санал
бодлоохэлэх,хэлэлцэхзамаарнайруулгынүүрэг,утга,
хэлзүйншинжийгтодорхойлжсурна.
4.Зэрэгцсэннийлмэлөгүүлбэрийгэнгийнөгүүлбэрболгон
задлах;хэлэхаялга,зэрэгцүүлэнхолбохүг,нөхцөл
ашигланөгүүлбэрийгзэрэгцүүлэнхолбожнайрууланбичиж
сурна.
5.Эхээсэсрэгбаойролцооутгатайзэрэгцсэнүгийн
1.Ерөөлмагтаал,сургаалынболонуянгын
яруунайраг,туульсыннайраглал,түүх
домог,хуучяриа,туурь,өгүүллэг,дэлхийн
сонгодогөгүүллэгзэргээссонгонуншиж
ойлгох,мэдэрчтусганхүлээнавах
чадвараахөгжүүлнэ.Уранзохиолыг
сонгонунших,тусганхүлээжавахдадал
хэвшил,үндэснийхэл,соѐл,ѐсзаншлыг
хүндэтгэнсуралцаж,эхорончүзэл
хандлагатайболно.
2.Зохиолынөгүүлэгдэхүүнийбүтэц(эхлэл,
зангилаа,өрнөл,туйл,тайлал),холбоо
хамаарлыгдүрийнүйлдлээрньхөөн
тайлбарлаж,үйлявдлынорчин,нөхцөл
байдал,дүрийнзантөрх,бодолсанаа,
үйлдэл,үгяриаганхаарануншихзамаар
зохиолынагуулгыгнарийвчланойлгож,
сэдэв,голсанаа,далдутгыгтодорхойлон
дүгнэж,үзэлбодлооилэрхийлжсурна.
3.Зохиолынүгийнсангийнонцлогийг
судлахдааурандүрбүтээсэнүгхэллэгийн
1.Ялгахѐсныдагуудуудлага
бичлэгзөрүүтэйүгсийн
хэлбэр,утгыгхарьцуулан
судлахаргаарүг,холбоо
үг,өгүүлбэр,эхийгунших
чадвартайболно.
2.Урт,хосэгшгийггурван
байрлалдилрэхзүй
тогтлындагууүг,холбоо
үг,өгүүлбэрийгзөвуншиж,
тайлбарладагболно.
3.Гадаадүгбичих,үсгийн
дүрмийгсудлан
суралцсанааргадаадүг
бүхийэхийгшударга
уншдагболно.

27. 27
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
найруулгынүүргийгтодорхойлж,найруулгадзөвсонгон
хэрэглэхойлголттойболно.
6.Эх,өгүүлбэрийннайруулгыгсудалж,үгбуруу
хэлбэржүүлсэн,оновчгүйсонгосонзэрэгалдаагтаньж,
учрыгтайлбарлан,засажнайруулах,зассанүндэслэлээ
тайлбарлахчадварэзэмшинэ.
сонголт,урандүрслэл(амьдчилал,
хэтрүүлэл,адилтгал)-ийнүүрэг,хэрэглээг
шинжлэхзамаарүгийнбаялгаа
нэмэгдүүлжхэрэглэх,үгийгоновчтой
сонгохыначхолбогдлыгухаарч,эдгээр
урандүрслэлийгхэрэглэжсурсанбайна.
Бичих
1.Уншихагуулгынхүрээндэзэмшсэнмэдлэг,чадвараа
ашигланаянзамынтэмдэглэл,хөрөгзэргийгзохиож
бичихдээурандүрслэл,хэлц,танилцуулга,илтгэххуудас
бичихдээбаримтнотолгоо,жишээоруулантоочиндүрсэлж
бичнэ.Бичихдээхэнийгтөлөөлөн,хэндзориулж,ямар
сэдвээр,хэрхэнбичихээшийдэж,мэдрэмж,сэтгэгдэл,өнгө
аясорууланбичихчадварэзэмшинэ.
2.Гадаадбадотоодшинж,үйлийнхувиралөөрчлөлтийг
дүрслэнтоочижбичижсурна.Ингэжбичихэдямар?,аль?,
хэрхэн?,яаж?,ямархуу?,яасан?зэрэгасуултэхийнсанааг
бүрэнилэрхийлэхэдчухалболохыгойлгожмэднэ.
Түүнчлэнсэдэв,голсанаандтохируулж,эхийнэхлэл,
өрнөл,төгсгөлхэсгийгуялдаахолбоотойилэрхийлэх,
адилтгал,ихэсгэл,багасгал,амьдчилалзэрэгуран
дүрслэл,хэлцашигланбичихчадвартсуралцана.
3.Эхийнсэдэв,утгадтохирсонүг,урандүрслэл,хэлцийг
оновчтойсонгож,зөвхолбож,зөвбайрлуулжнайруулан
бичнэ.
4.Өөрийнболонбусдынзохиосонэхийгуншиж,тодруулан
асуужойлгох,сайжруулахсаналхэлэх,саналыгтэмдэглэх,
зөвлөх,хэлэлцэх,бусдынсанаагтусгансайжруулах
замааройлголцох,хамтарчажиллахчадвараахөгжүүлнэ.
5.Үгийнбүтцээсбүтээврийгялгажтанин,тэдгээрийн
нийлцийгзөвбичих,тэмдэгүсгийнтусгаарлах,зөөлрүүлэх
үүргийгтаньжзөвхэрэглэх,хамсэдэвттохирууланүгсийг
утгаарялганзөвбичижсурна.
1.Зохиолддүр,орчиннэмэх,харилцаняриа
оруулахзэргээрдэлгэрүүлжбичнэ.
2.Уншсанзохиолынсэдэв,голсанаа,
тодорхойдүр,дүрслэлийнталаарх
мэдрэмж,төрсөнсэтгэгдлээбичихдээ
урандүрслэлашиглахаасгаднаүндэсний
хэл,соѐл,ѐсзаншлынүнэтзүйлсэд
хүндэтгэлтэйхандажбайгаагаахаруулна.
3.Хүн,юм,үзэгдлийнгадаадмөнчанарыг
дүрслэнмагтах,ирээдүйдхандажсайн
сайхныгхүсэнерөөхдүрслэлийнаргаас
суралцажшүлэглэнэ.
1.Кирилгалигаасмонгол
бичгээрөгүүлбэр,бичил
эхийгхөрвүүлэнбичих
чадварэзэмшинэ.
2.Бичмэлээсдармал,
дармалаасбичмэлхэлбэр
лүүхарьцууланбичиж
сурна.
3.Уртболонхосэгшгийг
тэмдэглэдэгзүйтогтлыг
мэдсэнээрурт,хос
эгшигтэйүгийгзөвбичиж
сурна.
4.Үйлүгийнязгуурыг
тодорхойлохзамаар
холбохѐсныдагууцагаар
төгсгөхнөхцөлөөр
хувилганбичижсурна.
5.Сурахбичгийнхүрээнд
байгаагадаадүгийгзөв
бичдэгболно.
6.Тольбичигашиглан
кирилээсмонголбичигт
хөрвүүлэхчадвартай
болно.
Ярих-
сонсох
1.Сургууль,ангихамтолныхүрээндтулгамдсанасуудлын
талаарярилцаж,хэндзориулж,ямарсэдвээр,хэрхэнярьж
таниулахаашийдэж,сэдвийнхүрээндмэдээлэлцуглуулах,
санаагнэгтгэх,бусдыняриагойлгох,асуултасууж
тодруулах,саналаахэлэхчадвартсуралцана.
2.Хэлэлцүүлгийнявцадбаталжнотолж,дэмжиж,үгүйсгэж
ярихчадварэзэмшиж,ойлголцон,үзэлбодлоонэгтгэж
сурна.
1.Зохиолындүрийнталаарярихдаа
зохиолынүгхэллэг,урандүрслэлболон
үндэснийхэл,соѐл,ѐсзаншлынүнэт
зүйлсийгжишээбаримт,эшлэлашиглан
сонирхолтатаж,сэтгэлдхүрэхээрярина.
2.Зохиолынголсанаа,дүрийнзантөрхийг
ойлгожмэдэрснээдүрбүтээжхаруулна.
3.Шүлэг,зохиолооссонгончээжилж,дуу
хоолойнөнгө,аялгахэмнэл,биеийн
хөдөлгөөнийгтохирууланурануншиж
сурна.

28. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
28
Наймдугааранги
МонголхэлУранзохиолМонголбичиг
Унших
1.Шинжлэхухаан,танинмэдэхүйнболонбайгальхамгаалах
сэдвээрмэдээлж,дүрсэлжтайлбарласан,асуудалдэвшүүлсэн
нийтлэлийнэхүүд,өгүүлэлболонөргөдөл,хүсэлт,заавар
зөвлөгөөзэрэгалбанбичгийнэхийгуншижсудлан,задлан
шинжлэх,нэгтгэндүгнэхзамаарэхийнсэдэв,утга,голсанааг
тодорхойлж,тайлбарламжхэвмаягийнонцлогийгтаньжмэднэ.
2.Эхээсөөртхэрэгтэйчухалхэсэг,баримтбазохиолчийнүзэл
бодол,эхэддэвшүүлсэнасуудлыншалтгаан,үрдагавар,холбоо
хамаарлыгтодорхойлж,тэдгээрийгилэрхийлсэнүг,өгүүлбэр,
дүрслэлийголжтайлбарлан,зохиогчийнүнэлэлтдүгнэлт,
хандлага,үзэлбодлыгөөрийнүзэлбодолтойхарьцууландүгнэж
сурна.
3.Учиршалтгааныгтайлбарланбичихэд“яагаад?ямаручраас?,
юунытул?зэрэгасуулт,угсрууланхолбохүг(учраас,тулд,
иймээс,өмнө,дараа),угсрууланхолбохнөхцөлүүдийнүүрэг
найруулгадчухалболохыгтаньжмэднэ.Нийлмэлөгүүлбэрийг
энгийнөгүүлбэрболгонзадлах,өгүүлбэрийгугсрууланхолбохүг,
нөхцөлашигланнайруулжбичихзэргээругсарсаннийлмэл
өгүүлбэрийнутга,найруулгынүүргийнтухаймэдлэгойлголтоо
баяжуулна.
4.Нийлмэлүгсийнбүтсэнарга,тэдгээрийнхоорондынугсрахба
зэрэгцэххарьцаагажиглах,харьцуулах,асуулттавих,өгүүлбэрт
ямарутга,үүрэгтэйгньтодорхойлох,хэлэлцэхзэргээругсарсан
нийлмэлүг(төмөрзам,үхрийннүд)-ийнталаармэдлэг
ойлголттойболно.
5.Эхийнүгийнсангсудалж,нутгийнаялгууныүг,гадаадүг
хэллэгийннайруулгынүүргийгтодорхойлж,зөвсонгонхэрэглэх
ойлголттойболно.
6.Эх,өгүүлбэрийнхэлнайруулгыгсудалж,баримтынболонучир
зүйналдаа,холбоосүгийгбуруухэрэглэсэннайруулгыналдааг
таньж,учрыгтайлбарлан,засажнайруулах,зассанүндэслэлээ
тайлбарлахчадварэзэмшинэ.
1.Монголбаатарлагтуульс,түүхэн
сурвалжуудааруламжилжирсэнбичгийн
шүлэг,найраглал,орчинүеийниргэний
яруунайраг,өгүүллэг,эртнийбаорчин
үеийнтууж,хошинжүжиг,дэлхийн
сонгодогзохиолзэргээссонгонуншиж
ойлгох,мэдэрчтусганхүлээнавах,
энхийгэрхэмлэгч,хүнлэгэнэрэнгүйүзэл
бодолтойболжтөлөвшинө.
2.Зохиолынөгүүлэгдэхүүнийбүтэц,
хүүрнэлийнучирхолбогдлыг
тайлбарлах,үйлявдлынорчиннөхцөл,
дүрүүдийнхолбоохамаарал,өсөлтийг
анхаарануншихзамаарзохиолын
агуулгыгнарийвчланойлгож,сэдэв,гол
санаа,далдутгыгтодорхойлон,үзэл
бодлооилэрхийлжсурна.
3.Зохиолдахьзаримонцлогүгхэллэгийг
сонгосоншалтгааныгтайлбарлах,уран
дүрслэл(амьдчилал,хэтрүүлэл,
адилтгал,егөөдөл)-ийнүүрэг,хэрэглээг
тодорхойлохнарийвчланшинжлэх
замаарүгийгоновчтойсонгохынач
холбогдлыгухаарчойлгоно.Өөрсоѐл,
өөрцагүедбичигдсэнзохиолбүтээлийн
үгхэллэгийгсудлах,задланшинжлэх,
харьцуулахзамаархэрхэнхүлээжавч
байгаагаахаруулна.
1.Дармалбичмэлэхийг
галигаарболонорчин
цагийндуудлагаар
хослууланунших
аргаарэхийгшууд
уншдагболно.
2.Бийрийнхичээнгүй
бичгийнтигийн
бичвэрийгзөвунших
чадвартайболно.
3.Үндэснийзанзаншил,
сэтгэлгээнийонцлог
бүхийэх,сургаалын
зохиолыгуншиж,
задланшинжлэх
замаарөвсоѐлоо
эзэмшинэ.
Бичих
1.Уншихагуулгынхүрээндэзэмшсэнмэдлэг,чадварааашиглан
юм,үзэгдэл,үйлявцыгтайлбарланбичижсурна.Олоннийтийн
анхааралтатажбайгааасуудлаассэдэвсонгож,холбогдох
баримтмэдээлэлцуглуулан,эмхлэнцэгцэлж,тодорхойбүлэгт
1.Зохиолынзөрчил,дүр,орчныгөөрчлөх
замаарүйлявдлыгтөсөөлөнзохиож
бичнэ.
2.Уншсанзохиолынсэдэв,голсанаа,
1.Үсгийнбичмэлтигээр
үе,үг,холбооүг,
өгүүлбэр,эхийг
хичээнгүйбичиж

29. 29
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
зориуланхэнийгтөлөөлөн,ямарзорилгоор,хэрхэнбичихээ
сонгон,өөрийнсанаабодол,үнэлэлтдүгнэлтийгтусганбаталж
нотолсонөнгөаясаарбичижсурна.
2.Өргөдөл,заавар,зөвлөгөөзэргийгалбанбичгийнтогтсонбүтэц,
загварындагуубичихдээучиршалтгаан,холбоохамаарлыг
гаргантодорхойбичижсурна.
3.Ямаручраас?,яагаад?зэрэгасуултыгүндэслэнугсруулан
холбохүг(учраас,тулд,хойно,өмнө,дараа),угсрууланхолбох
нөхцөлүүдийгашигланэхийнэхлэл,өрнөл,төгсгөлхэсгийг
уялдаахолбоотойилэрхийлж,жишээбаримтаарбаталжнотлон
бичихчадварэзэмшинэ.
4.Бичижнайруулахдааэхийнсэдэв,агуулгадтохирсонхэлний
нэгж,тухайлбалүг,өгүүлбэрийгзөв,ойлгомжтойнайруулан
бичих,холбохүг,нөхцөлөөсоновчтойгсонгоннайруулжсурна.
5.Өөрийнболонбусдынзохиосонэхийгуншиж,тодрууланасууж
ойлгох,сайжруулахсаналхэлэх,саналыгтэмдэглэх,зөвлөх,
хэлэлцэх,бусдынсанаагтусгансайжруулахзамааройлголцох,
хамтарчажиллахчадвараахөгжүүлнэ.
6.Бүтээврийннийлц,тэмдэгүсэг,цэгтэмдэг,утгаялгажбичдэг
үгсийгзөвбичижсурна.
тодорхойдүрдүрслэлийнталаарх
үнэлждүгнэжбичихдээхүнлэг
энэрэнгүй,эвэетэйбайдал,өөдрөгүзэл
бодолзэргийгхаруулсанжишээбаримт
болонурандүрслэлашиглана.
3.Дүрийнзантөрх,үйлдлийггаргаж
бичихдээбусдыгхөгжөөх,ухааруулах
зорилгоорхошинөнгөаясоруулан
бичнэ.
сурна.
2.Нэр,үйлязгуурыг
төгсгөлөөрньангилан
харьцуулахаргаар
язгуурынтөгсгөлийг
оношилжсурна.
3.Хувилгагч,эс
хувилгагчзалгаврын
бүтэц,хэлбэрийг
харьцуулан
судалснаархолбох
ѐсныдагуузөв
хувилганбичих
чадвартайболно.
4.Кирилээсүндэсний
бичигттольбичиг
ашигланхөрвүүлэг
хийхчадвартайболно.
Ярих-
сонсох
1.Уншсанзохиолбүтээлээстөрсөнсэтгэгдэл,үнэлэлтдүгнэлтээ
тодорхойилэрхийлжсурна.
2.Нийгэмдтулгамдсанасуудлынталаарярилцаж,холбогдох
мэдээлэлолж,ангилж,хэндзориулж,ямарсэдвээр,хэрхэн
ярьжтаниулахаашийдэж,яриагаатөлөвлөжсурна.
3.Яриатанилцуулгахийхдээсонсогчийнбайдлыгмэдрэх,яриагаа
дэмжсанаргахэлбэрийгсонгох,үрдүнтэйашиглахад
суралцана.Мөнбусдыняриатанилцуулгыгсонсожойлгох,
асуултасуужтодруулах,саналаахэлэхчадвараахөгжүүлнэ.
1.Зохиолындүр,орчиндүнэлэлтдүгнэлт
өгч,тэдгээрийгөөрчлөнтөсөөлснөө
сонирхолтойаргахэлбэрашигланярьж
сурна.
2.Зохиолынголсанаа,дүрийнөсөлт,зан
төрхийнөөрчлөлтилэрхийлсэнхэсгийг
харьцууланоновчтойжишээ
баримтаарнотолжярина.
3.Биедаансонгожуншсанзохиолыг
бусдадуншиххүсэлтөрөхүйц,
сонирхолтойбайдлаартанилцуулга
бэлтгэжярих

30. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
30
Есдүгээранги
МонголхэлУранзохиолМонголбичиг
Унших
1.Учиршалтгааныболонтаамаглалдэвшүүлэнтайлбарласанэсээ,
уншигчийнзахидал,шүүмж,сониныөгүүлэл,илтгэлмэдээлэл
зэрэгнийтлэлийнэхийгуншижсудлан,эхийнутга,бүтцийгзадлан
шинжлэх,нэгтгэндүгнэхзамаарэхэддэвшүүлсэнасуудал,түүний
шийдэл,бичлэгийнөнгөаясыгтодорхойлохзамаар
тайлбарламжийнтухаймэдлэгээөргөжүүлнэ.
2.Эхийгуншихдаабаримтбамэдээллийгялгах,шалтгаанбаүр
дагаврынхолбоохарьцааггаргах,баримтбаүзэлбодлыгялгах,
таамаглалдэвшүүлсэнбанотолжбаталсанхэсгийгялган
тодруулахзэрэгчадварэзэмшинэ.
3.Уншсанэхийнхэлнийонцлогийгажигланзадланшинжилж,
тодорхойлох,дүгнэлтгаргах,саналаахэлэлцэхзамаарзохиогчийн
эргэцүүлэл,дүгнэлт,хандлагыгилэрхийлэхэдбаталсан,
таамагласан,үгүйсгэсэнутгатбаймжнэгжчухалболох,ойролцоо
баэсрэгойлголтыгжишижхарьцуулж,угсрууланбазэрэгцүүлэн
холбохүг,нөхцөлашигланнайруулжбичихдээорон,цаг,зорилго,
шалтгааныутгатугсарсаннийлмэлөгүүлбэртхэрэглэсэнхолбохүг
бүтээвэр,нийлмэлөгүүлбэрийнтухаймэдлэгойлголттойболно.
4.Эхийнүгийнсангсудалж,мэргэжлийнүг,нэртомьѐонынайруулгын
үүргийгтодорхойлж,зөвсонгонхэрэглэхойлголттойболно.
Түүнчлэнөөрөөрцагүедбичигдсэнижилсэдэвтэйзохиолынүгийн
сангхарьцуулж,үгийнхэрэглээгдүгнэжсурна.
5.Уншсанэх,өгүүлбэрийннайруулга,хэвбайдал,олонтооны
дагаврынхэрэглээгажиглаж,үг,бүтээвэрилүүдсэн,дутсан,буруу
сонгосон,буруухэлбэржүүлсэн,үг,өгүүлбэрийгбуруухолбосон,
буруубайрлуулсан,баримтынболонучирзүйналдаазэргийг
таньж,засажнайруулах,зассанүндэслэлээтайлбарлахчадвартай
болно.
1.Монголынэртнийтууж,товчоо
шастир,уянга,туульсыншүлэг
найраглал,өгүүллэг,бэсрэгроман,
жүжгийнзохиолзэргээссонгонуншиж
ойлгох,тусганавахчадварыг
хөгжүүлж,нийгэм,шашин,соѐлын
олонянзбайдлыгхүндэтгэнэрхэмлэх
үзэлхандлагатайболжтөлөвшинө.
2.Зохиолынүйлявдал,дүрийнхолбоо
хамаарал,үг,үйлдэл,ижилба
ялгаатайтал,орчиннөхцөлийгсудлах
явцадэзэмшсэнмэдлэгчадвараа
ашигланхэдхэдэнзохиолынсэдэв,
голсанаа,далдутгыгхарьцуулж,
бүрэнбүтэнмэдээлэлтэйболох,
асуудлыголонталаасхарждүгнэх
чадвараахөгжүүлэн,үзэлбодлоо
өргөжүүлжсурна.
3.Зохиолдахьзаримонцлогүг
хэллэгийгсонгосоншалтгааныг
тайлбарлах,урандүрслэл
(амьдчилал,хэтрүүлэл,адилтгал,
егөөдөл,бэлгэдэл)-ийнүүрэг,
хэрэглээгтодорхойлохнарийвчлан
шинжлэхзамаарүгийгоновчтой
сонгохыначхолбогдлыгухаарч
ойлгоно.
1.Дармал,бичмэлэхийг
харьцууланунших,
хурдануншижойлгох
чадвартайболно.
2.Бийрийнбичлэгийг
дармал,
бичмэлтигтэйхарьцуул
ануншижсурна.
3.Монголбичгийнэхэд
байгаатүүхэнүг,
хэллэгийнутгыг
тайлбарлахаргазамаар
тайлбартуншлага
эзэмшсэнбайна.
4.Монголбичгээрбичсэн
түүхэнзохиол,судар
бичгээссонгонуншиж
задланшинжлэхзамаар
түүх,соѐл,өв
уламжлалааойлгож,
хэрэглэхчадвартай
болно.
Бичих
1.Уншихагуулгынхүрээндэзэмшсэнмэдлэг,чадварааашиглан
бичихасуудалдэвшүүлэн,түүнийгшийдвэрлэхаргазамынталаар
таамаглан,түүнийгээбаталж,нотолж,үгүйсгэжбичихзамаарүзэл
бодлооилэрхийлжбичижсурна.Байгаль,нийгэм,эдийнзасгийн
сэдвээролоннийтийнанхааралтатсанасуудлаассонгожбичихдээ
тухайнсэдвийнхүрээндмэдээлэлцуглуулах,эмхлэнцэгцлэх,
өөрийнсанаабодлыгорууландүгнэжбичих,үзэлбодлоо
1.Уншсанзохиолынтодорхойдүр
дүрслэлийнталаархзохиолчийнүзэл
бодлыгөөрийнүзэлбодолтой
харьцууланбичнэ.
2.Уншсанзохиолынсэдэв,голсанаа,
далдутгыгүнэлждүгнэжбичихдээ
нийгэм,шашин,соѐлынолонянз
1.Үсгийнбичмэлтигээр
өгүүлбэр,эхийг
хичээнгүйбичижсурна
2.Эхэдбуйхолбохѐсонд
хамаарахүгсэдзадлал
хийж,тайлбарлах
чадвартайболно.

31. 31
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
үндэслэлтэйгаргах,шалтгаанбаүрдагаврынхолбоогилэрхийлэх
аргадсуралцана.
2.Баримтмэдээллийгзадланшинжилжучиршалтгааныгтодруулах,
эргэцүүлэлтайлбархийхзамаархэлнийнэгжийгхувиргаж,дүрслэн
тоочих,хүүрнэх,тайлбарлах,эргэцүүлэхзэргээрбичлэгийнхэв
маягийгхослууланбичихчадвартайболно.
3.Эхийнсэдэв,утгыгилэрхийлэхбүтэцсонгож,дэвшүүлсэнасуудал,
тайлбар,үзэлбодол,дүгнэлтийгуялдаахолбоотойзөв
байрлуулах,тохирсонхэлнийнэгжийгсонгонхэрэглэхийнзэрэгцээ
баталсан,таамагласан,үгүйсгэсэнутгатбаймжнэгж,бичижбайгаа
зүйлдхамаарахмэргэжлийнүгхэллэг,нэртомьѐо,цэгтэмдэг
ашиглажсурна.
4.Ойролцообаэсрэгойлголтыгжишижхарьцуулждүгнэжбичихдээ,
өгүүлбэрүүдийгугсрууланбазэрэгцүүлэнхолбохүг,нөхцөл
ашигланнайруулжбичихдадлагахийхзамааругсарсаннийлмэл
өгүүлбэрийнтухаймэдлэгойлголтооөргөжүүлнэ.
5.Өөрийнболонбусдынзохиосонэхийгуншиж,тодрууланасууж
ойлгох,сайжруулахсаналхэлэх,саналыгтэмдэглэх,зөвлөх,
хэлэлцэх,бусдынсанаагтусгансайжруулахзамааройлголцох,
хамтарчажиллахчадвараахөгжүүлнэ.
6.Уншсанэх,өгүүлбэрийннайруулгыгажиглаж,дүгнэлтхийнэ.Үг
илүүдсэн,дутсан,буруусонгосон,буруухэлбэржүүлсэн,үг,
өгүүлбэрийгбуруухолбосон,буруубайрлуулсанзэрэгалдааг
таньж,учрыгтайлбарлан,засажнайруулах,зассанүндэслэлээ
тайлбарлахчадварэзэмшинэ.Бичижнайруулахдаабүтээврийн
нийлц,тэмдэгүсэг,цэгтэмдэг,утгаялгажбичдэгүгсийгзөвбичиж
сурна.
байдалдхүндэтгэлтэйхандах,
ялгаварлангадуурхлыгхаруулсан
жишээбаримташиглана.
3.Дүрийнзантөрх,үйлдлийггаргаж
бичихдээбусдыгэргэцүүлэнбодох,
ухааруулахзорилгоорхаруусал,
гунигийнөнгөаясорууланбичнэ.
3.Дуудлагабичлэг
зөрүүтэйүгсийгялгааг
харьцуулантайлбарлах
замаарэх,өгүүлбэрийг
зөвбичихчадвартай
болно.
4.Үндэсниймонгол
бичгийнтольбичиг
ашиглантөрөлбүрийн
зорилготойэхбичвэр
бичихчадвартайболно.
5.Хувилгагч,эсхувилгагч
дагаврыгхолбохѐсны
дагуузөвзалганбичих
чадвартайболно.
6.Үндэснийбичгээр
бичсэнбүтээлийгуншиж
судалснаарэнэньбусад
хэлнийбичгээсялгаатай
болохыгойлгож,монгол
бичгээрөөрийн
сонирхсонхэлбэрээр
бүтээлбичдэгболсон
байна.
Ярих-
сонсох
1.Нийгмийнхүрээндтулгамдсанасуудлынталаарярилцаж,
холбогдохмэдээлэлолж,ангилан,хэндзориулж,ямарсэдвээр,
хэрхэнярьжтаниулахаашийдэж,яриагаатөлөвлөжсурна.Мөн
бусдыняриатанилцуулгыгсонсожойлгох,асуултасуужтодруулах,
саналаахэлэхчадвараахөгжүүлнэ.
2.Мэтгэлцэхүйлявцыганхааралтайажиглансонсож,тодруулах
асуултасуужсурна.
3.Мэтгэлцээнийгудирдаж,зохионбайгуулж,шийдвэргаргажэхэлнэ.
1.Хэдхэдэнзохиолындүр,орчинд
үнэлгээдүгнэлтөгч,түүнийгээ
сонирхолтойаргахэлбэрээр
илэрхийлжярина.
2.Биедаансонгожуншсанзохиолыг
бусдадуншиххүсэлтөрөхүйц,
сонирхолтойбайдлаартанилцуулга
бэлтгэжярина.

32. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
32
6.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
6.5.1. Суурь боловсролын түвшинд монгол хэл бичгийн сургалт нь сурагчдын мэдээлэлтэй ажиллах
арга барилыг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ харилцах чадвар, хэлний үзэгдэл, үг, өгүүлбэрийн хэрэглээг
ажиглах, найруулгын үүргийг судлах зэргээр шинжлэх судлах арга барилд дэмжлэг үзүүлнэ.
6.5.2. Монгол хэлний хичээлээр 6-р ангид хүүрнэсэн, 7-р ангид тоочиж дүрсэлсэн, 8-р ангид мэдээлж,
дүрсэлж тайлбарласан, 9-р ангид эргэцүүлэн тайлбарласан хэв маяг голлосон эхийг сонгож
судална. Хэлний зүйн мэдлэг ойлголтыг нэгтгэн, дахин давтан заах шаардлагатай болон нэг
удаа заагаад өнгөрөх агуулгыг оновчтой тогтоож, аль алиныг нь орхилгүй чухалчилна.
6.5.3. Монгол хэл, уран зохиол, монгол бичгийн хичээлээр сурагчдын бичих, ярих сэдэв сонгох,
хүүхдэд байгалийн болон нийгмийн орчин, түүхэн дурсгалт газар зэргийг ажиглах замаар бичих
сэдэл үүсгэх, мэдрэмж сэтгэгдлээ илэрхийлэх нөхцөл, боломж бүрдүүлэх, мөн номын сан,
музейн үзмэр, кино, жүжиг, үзэсгэлэн, орчин үеийн мэдээллийн технологи ашиглах боломж
олгоход анхаарна.
6.5.4. Монгол хэл бичгийн сургалтын үндсэн хэрэглэгдэхүүн нь төрөл бүрийн эх байх тул сэдэв,
агуулга, хэмжээ, хэл найруулга нь сурагчдын хэрэгцээ, сонирхол, хөгжлийн онцлогт тохирсон
байх шаардлагатай.
6.5.5. Эхийг унших, бичихдээ үгийн утгын тайлбар толь бичиг, зөв бичих дүрмийн толь бичиг, хэлцийн
толь бичиг зэрэг хэрэглэгдэхүүнийг ашиглах нөхцөл боломж олгоход анхаарна.
6.6. ҮНЭЛГЭЭ
6.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил, чадварын хөгжил;
2. Унших, бичих, ярих чадварын хөгжил;
3. Хэлний зүй, уран зохиолын мэдлэг, ойлголт;
4. Эх хэлээ сонирхон судлах хүсэл эрмэлзэл, оролцооны ахиц амжилт.
6.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1. Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил, чадварын хөгжил
Мэдээлэл хүлээн
авах
Унших, сонсох арга
барил эзэмшсэн
байдал
1. Эхийг бүхэлд нь гүйлгэх, нарийвчлах, шаардлагатай хэсгийг түүвэрлэх зэргээр
унших техник эзэмшсэн байдал;
2. Бүтээлч, шүүмжлэлтэй, идэвхтэй уншлагын хэлбэрүүдийг ашиглаж байгаа
байдал;
3. Хүний яриаг анхааралтай, идэвхтэй сонсох техник эзэмшсэн байдал;
4. Уншсан болон сонссоноо утгачлан тогтоож сурсан байдал;
5. Уншсан болон сонссон зүйлээ эргэцүүлж байгаа байдал (асуулт, хариулт);
Мэдээлэл
боловсруулах
Эхийг задлан
шинжилж, нэгтгэн
дүгнэх, үнэлгээ өгч
байгаа байдал
1. Уншсан эхийг хэсэглэх, гол ба гол бус ялгах, холбоо хамаарлыг олох зэргээр
задлан шинжилж байгаа байдал;
2. Задлан шинжилсэн асуудлыг нэгтгэн дүгнэж байгаа байдал;
3. Эхэд дэвшүүлсэн асуудлыг олон талаас нь авч үзэх, дэвшүүлсэн санаа,
зохиогчийн үзэл бодлыг тунгаан бодох, өөрийн бодолтой харьцуулж байгаа
байдал;
4. Эхээс хэлний нэгжийн хэрэглээг ажиглах, үүрэг ач холбогдлыг таамаглах,
хэлэлцэх, тодорхойлох, учир шалтгааныг олж байгаа байдал;
Илэрхийлэх
Яриа ба бичгээр
санаагаа илэрхийлж
байгаа байдал
(ярих, бичих)
1. Ярьж, бичих зүйлээ төлөвлөж байгаа байдал;
2. Баримт мэдээлэлд тулгуурлан үндэслэлтэй бичиж байгаа байдал;
3. Ярьж, бичих зүйлээ уншиж нягтлах, сайжруулах санааг тэмдэглэх, хялбар
ойлгомжтой бичих оролдлого хийж байгаа байдал;
4. Бусдын зөвлөгөөг сонсож, чухал саналыг тусган сайжруулж байгаа байдал;
5. Эхийг эцэслэн бичихдээ агуулгад холбогдох хэрэглэгдэхүүнээр баяжуулж
байгаа байдал (зураг, дүрслэл, бүдүүвч г.м);
6. Ярьж танилцуулга хийхдээ ярианд дэмжлэг болох хэрэглэгдэхүүн ашиглаж
байгаа байдал (зураг, техник хэрэгсэл, үзүүлэн таниулах);

33. 33
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
2. Унших, бичих, ярих чадварын хөгжил
Унших
Төрөл бүрийн эхийг
зорилготойгоор
сонирхон уншиж
эргэцүүлэх замаар
танин мэдэхүй, үзэл
бодлоо өргөжүүлэх
1. Эхийн сэдэв, агуулга, гол санааг ойлгож байгаа байдал;
2. Эхийн утга, гол санааны холбоо хамаарлыг илрүүлж байгаа байдал;
3. Эхийн агуулга, дэвшүүлсэн санааг тохиолдсон үйл явдалтай холбож байгаа
байдал;
4. Эхийн утга, гол санааны холбоо хамаарлыг илрүүлж байгаа байдал;
5. Зохиолын хэл найруулга буюу зохиогчийн хэлний өвөрмөц хэрэглээг үнэлж
цэгнэж байгаа байдал;
Бичих
Бичих зорилгын
хүрээнд эргэцүүлэн
бодох замаар санаа
бодлоо илэрхийлэн
бичих
1. Бичих сэдэв, зорилгод нийцсэн бүтэц, хэлбэрийг сонгосон байдал;
2. Бичлэгийн хэв маягийн онцлогийг гаргасан байдал;
3. Эхийн бүтэц бүрэн, хоорондоо уялдаа холбоотой байдал;
4. Эхийн сэдэв, зорилгод үг, өгүүлбэр, өгүүлбэр, жишээ, баримтыг онож
хэрэглэсэн байдал;
5. Мэдрэмж, сэтгэгдэл, үзэл бодлоо илэрхийлсэн байдал;
6. Зөв бичих, хэл найруулгын шаардлагад нийцсэн байдал;
Ярих, сонсох
Зорилго, нөхцөл
байдалд тохируулан
санаа бодлоо
илэрхийлэх, ярилцах
замаар үзэл бодлоо
өргөжүүлэх
1. Зорилго, нөхцөл байдалд тохируулан санаагаа тодорхой илэрхийлж байгаа
байдал;
2. Ярианы сэдэв, чиг хандлагыг ойлгон харилцаж байгаа байдал;
3. Санаагаа илэрхийлэх замаар үзэл бодлоо өргөжүүлж байгаа байдал;
3. Хэлний зүй, уран зохиолын мэдлэг, ойлголт
Хэлний зүйн
мэдлэг, ойлголт, ур
чадвар
Унших, бичих,
харилцах явцад үг,
өгүүлбэрийн
хэрэглээнээс хэлний
зүйн мэдлэг,
ойлголтоо
гүнзгийрүүлэх
1. Хэлний үзэгдэл, зүй тогтол, дүрэм, тодорхойлолт, онолын мэдлэг түүнийгээ
хэрэглэж байгаа байдал;
2. Хэлний зүй, уран зохиолын хүрээний үг хэллэг, нэр томьѐог ойлгож, хэрэглэж
байгаа байдал;
3. Утга зохиолын хэлний норм, хэм хэмжээ, шаардлагыг мэдэж, хэрэглэж байгаа
байдал;
4. Зөв бичгийн дүрэм, найруулгын шаардлагыг мэдэж, хэрэглэж байгаа байдал;
4. Эх хэлээ сонирхон судлах хүсэл эрмэлзэл, оролцооны ахиц амжилт
Эх хэлээ сонирхон
судлах хүсэл
эрмэлзэл, оролцоо
1. Сурагчдын сонирхол хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байдал;
2. Унших, бичих, ярих, сонсох хүрээ өргөжиж тэлсэн байдал;
3. Эх хэл, үндэсний бичгээ хамгаалах, хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд хувь
нэмэр оруулсан байдал (эсээ бичих, яруу найраг, уран уншлага, уран
бичлэг гэх мэт уралдаан тэмцээн);
6.6.3. Үнэлгээний жишиг шалгуур (ангиар)
Шалгуур YI анги YII анги YIII анги IX анги
Унших чадвар
Төрөл бүрийн
эхийг
зорилготойгоор
сонирхон
уншиж
эргэцүүлэх
замаар танин
мэдэх, үзэл
бодлоо
өргөжүүлэх
Эхийн сэдэв, утга,
агуулга, гол
санааг
тодорхойлж унших
Эхийн сэдэв, утга,
агуулга гол санааг
тодорхойлж унших
Эхэд дэвшүүлсэн
асуудал, гол санаа,
дүгнэлтийг
тодорхойлж унших
Эхэд дэвшүүлсэн
асуудлыг үнэлж
дүгнэж унших
Эхээс өөрт
хэрэгтэй чухал
хэсгийг олох,
тэмдэглэн унших,
тайлбарлах
Эхээс шинэ
мэдээлэл, содон
дүрслэлийг олох,
тайлбарлах
Эхээс далдутгатай
үг, хэллэг,
өгүүлбэрийг ялгах,
тайлбарлах
Эхээс далд утгатай
үг, хэллэг,
өгүүлбэрийг ялгах,
тайлбарлах
Үйл явдлын
дарааллыг цаг
хугацааны утгаар
илрүүлэх
Гадаад, дотоод
шинжийг дүрсэлсэн
арга хэрэглүүрийг
илрүүлэх,
тайлбарлах
Эхийн шалтгаан, үр
дагаврыг ялган
унших, тайлбарлах
Асуудлын шалтгаан
ба үр дагаврыг
дүгнэн бичих
Эхийн агуулга,
утга санааг
амьдралд
тохиолдсон үйл
явдалтай холбох
Зохиогчийн дүрсэлж
бичихдээ
хэрэглэсэн өвөрмөц
үг хэллэгийг олж
тайлбарлах
Эхэд дэвшүүлсэн
асуудлыг өөрийн үзэл
бодолтой
харьцуулах,
тайлбарлах, дүгнэх
Эхэд байгаа
баримт, үзэл бодол,
сэтгэгдэл, мэдрэмж,
дүгнэлтийг ялгах,
тайлбарлах

34. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
34
Бичих
Бичих зорилгын
хүрээнд
эргэцүүлэн
бодох замаар
санаа бодлоо
илэхийлэн
бичих
Цаг, хугацааны
дарааллаар
өрнүүлэн энгийн,
ойлгомжтой бичих
Гадаад, дотоод
шинж, өөрчлөлтийг
шинэ, содон
байдлаар дүрслэх
Юм, үзэгдлийг
мэдээлж ба дүрслэн
тайлбарлаж бичих
Асуудал дэвшүүлж,
үзэл бодлоо
илэрхийлж бичих
Сэдэв, гол
санаанд
тохируулж, үйл
явдлыг онож
бичих
Үйл явдлын орон,
цаг, шинжийг
тоочин дүрслэх
Учир шалтгааныг
тайлбарлаж бичих
Таамаглал
дэвшүүлж баталж,
нотолж, үгүйсгэж
бичих
Эхлэл, өрнөл,
төгсгөл хэсгийг
уялдаа холбоотой
илэрхийлэх
Эхлэл, гол, төгсгөл
хэсгийг дараалал,
уялдаа холбоотой
дүрслэх
Эхлэл, гол, төгсгөл
хэсгийн уялдаа
холбоог тодорхой
дүрслэх
Асуудал, тайлбар,
үзэл бодол,
дүгнэлтийг уялдаа
холбоотой зөв
илэрхийлэх
Дүрсэлж бичихдээ
сэтгэлийн өнгө
аясыг илэрхийлэх
Сэтгэгдэл,
мэдрэмжээ
илэрхийлэх
Бичихдээ үзэл бодол,
сэтгэгдэл, үнэлэмжээ
илэрхийлэн бичих
Өвөрмөц, содон
санаа гаргах, “би”-
ийн зүгээс бичих
Тогтсон бүтэц,
загварын дагуу
бичих
Албан бичгийн
тогтсон бүтэц,
загварын дагуу бичих
Хэл, хэлний
нэгжийн
хэрэглээг
судлах,
хэрэглэх
Жн, Үү, Оцн,
эдгээрийг
төлөөлөх үг
Энгийн өгүүлбэр,
гол гишүүд ба цөм
өгүүлбэр
Нэрийн тийн
ялгал,
хамаатуулах
нөхцөл,
Үйлийн төгсгөх
нөхцөл, цагт
нэрийн дагавар
Тэн, Тон, Оцн,
дуурайх ба дүрслэх
үг
Зэрэгцсэн нийлмэл
өгүүлбэр
Зэрэгцсэн нийлмэл
үг, нөхцөл
Эсрэг ба ойролцоо
утгатай зэрэгцсэн
үг
Баймж нэгж, цэг
тэмдэг
Угсруулан холбох үг,
нөхцөл
Угсарсан нийлмэл үг
Нутгийн аялгууны үг,
гадаад үг
Баталсан,
таамагласан,
үгүйсгэсэн утгат
баймж нэгж
Угсарсан нийлмэл
өгүүлбэр,
Өгүүлбэрийн
гишүүний
холбогдолгүй үг
Мэргэжлийн үг, нэр
томьѐо
Хэв байдал, олон
тооны дагавар
Ярих, сонсох
Зорилго,
нөхцөл
байдалд
тохируулан
санаа бодлоо
илэрхийлэх,
ярилцах
замаар үзэл
бодлоо
өргөжүүлэх
Зорилго, нөхцөл
байдалд
тохируулан
санаагаа
тодорхой ярих
Зорилго, нөхцөл
байдалд
тохируулан
санаагаа тодорхой
ярих
Зорилго, нөхцөл
байдалд тохируулан
байр сууриа
үндэслэлтэй
илэрхийлэх
Зорилго, нөхцөл
байдалд
тохируулан байр
сууриа үндэслэлтэй
илэрхийлэх
Асуудал болоод
чиг хандлагыг
ойлгон харилцан
ярилцах
Харилцагчийн байр
суурийг хүндлэн
ярилцах
Харилцагчийг
мэдэрч, яриаг
өрнүүлэх, асуулт
асуух, үнэлж дүгнэх
Харилцагчийг
мэдэрч, яриаг
сэдвийн хүрээнд
өрнүүлэх, санал
дүгнэлт гаргах
Хэлэлцүүлгийг
анхааралтай
сонсож, ажиглан,
тодруулах асуулт
тавих
Хувийн хандлага,
мэдрэмжтэйгээ
холбон үнэлж
дүгнэх
Мэтгэлцээнийг
анхааралтай сонсож,
ажиглан, тодруулах
асуулт тавих
Мэтгэлцээнийг
удирдах, зохион
байгуулах, шийдвэр
гаргах
6.6.4. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга:
Сурагчдын амжилттай суралцах үндсэн нөхцөл бол сайн уншиж чаддаг, хүний яриаг сонсож чаддаг,
аливааг ажиглаж ангилж чаддаг, ойлгосноо тэмдэглэж, сэргээн санаж, хэрэглэж чаддаг чадварыг эзэмших
явдал юм.
Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил гэдэг нь унших ба сонсох явцдаа яригч, зохиогчийн санаа, асуудал,
хэлний хэрэглээг ажиглан асуудал, таамаглал дэвшүүлж, эх хэлний үзэгдлийн мөн чанар, учир шалтгааны
талаар таамаглах, эрэл хайлт хийх замаар шинэ санаа бүтээж, түүнийгээ илэрхийлэх цогц үйл ажиллагаа
юм.
Мэдээлэлтэй ажиллах арга барил
 Мэдээлэл хүлээн авах. Энэ шатанд унших ба сонсох чадвар чухал үүрэгтэй. Унших ба сонсох
чадвар нь хүлээж авч байгаа мэдлэг, мэдээллээ өөрийн болгож ойлгоход чухал үүрэгтэй. Хүлээж авч

35. 35
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
байгаа мэдээллийн хэмжээг нэмэгдүүлэхэд хурдан, ойлгож унших, тэдгээрээс чухал ба чухал бус,
өөрт хэрэгтэй ба хэрэггүйг ялгаж салган мэдээллийн чанарыг сайжруулах чадвартай болно.
 Мэдээлэл боловсруулах. Энэ шатанд уншсан эхийг задлан шинжилж, гол ба гол бус шинжийг ялгах,
харьцуулах, олон талаас харах, утгачлан тогтоох, нэгтгэн дүгнэх, үнэлгээ өгөх зэргээр судална. Гол ба
гол бус гэдэгт уншигчийн байр сууринаас биш бичсэн хүний байр сууринаас хандах хэрэгтэйг ойлгоно.
Аливаа зохиол бүтээлийг уншихдаа түүнд нуугдаж байгаа далд санааг олж зохиолчийн уран сайхны
мэдрэмж ба сэтгэгдлийг тунгаан бодох замаар гол агуулгыг ойлгон, түүнд үндэслэн өөрийн бодол
санаа ба мэдрэмжийг тогтооно. Энэ нь мэдээлэл дотор байгаа эерэг санааг сонгон авч, өөрийн
бодол санаа, мэдрэмжтэй уялдуулах явц юм.
 Илэрхийлэх. Энэ нь өмнөх шатуудад бий болгосон мэдлэг чадвартаа үндэслэн шинэ сэдэв, санаа
олох, ярьж бичихийн тулд холбогдох мэдээлэл эрж хайх, ангилж бүлэглэх, төлөвлөх, бичиж
боловсруулах, түүнийгээ амаар болон бичгээр илэрхийлнэ. Товчоор хэлбэл, тодорхой “бүтээгдэхүүн”
гаргахад бэлтгэх болон түүнийгээ танилцуулах үйл явцыг хамтад нь ойлгоно.
Унших чадварын зорилго нь төрөл бүрийн найруулгаар бичсэн эхийн учир утга санааг ойлгож, өргөн
хүрээнд холбох, улмаар учир утгатай хэрэглэж сурахад оршино. Тухайлбал,
 Мэдээлэл авах
 Баримт нотолгоо олох
 Үзэл бодлоо өргөжүүлэх, өөрчлөх
 Үнэт зүйл, соѐлын агуулгыг ойлгох зэргээр өргөн хүрээнд холбох чадвар эзэмших юм.
Сонсох ба унших чадвар нь бусдын ярьж, бичсэнээс суралцахад гол үүрэгтэй бол ярих ба зохиож бичих
нь юмс үзэгдлийг хэрхэн ойлгож байгаагаа өөрийн үзэл бодлоор илэрхийлэхтэй холбогддог. Энэ нь
сурагчаас харьцангуй бүтээлч үйл шаардана. Өөрөөр хэлбэл, суурь боловсролын түвшинд унших ба сонсох,
ярих ба бичих энгийн үйлдлийг “ухаарч ярих”, “ухаарч сонсох”, “ухаарч бичих”, “ухаарч унших” чадвар оюуны
гүн үйлдэл болгоно гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, гадаад яриаг дотоод яриа болгох, дотоод яриаг оюуны үйлдэл
болгож, түүнийгээ өөрийн болгон ярьж, бичиж сургах нь чухал бөгөөд энэ нь суралцахуйн үйл ажиллагааны
онолд тулгуурлана. Эдгээрийг сургалтын цөм хөтөлбөрт “зорилготой ярьж, бичих”, “эргэцүүлэн бодох” гэж
томьѐолсон.
“Хэлний зүй, уран зохиолын мэдлэг, ойлголт, ур чадвар” гэдгийн дор сурагчид хэл шинжлэл, уран
зохиол шинжлэлийн ухагдахуун, ойлголт, хууль, дүрэм, тодорхойлолт, зүй тогтол, нэр томьѐог хөтөлбөрийн
хүрээнд ойлгож, өдөр тутмын амьдрал, үйл ажиллагаандаа хэрэглэх чадварыг ойлгоно.
“Эх хэлээ хэрэглэх хүсэл эрмэлзэл, оролцоо” гэдгийн дор өдөр тутмын харилцаанд зөв, ойлгомжтой
ярьж, бичихийг эрмэлзэх, өдөр тутмын амьдрал, нийгмийн орчны хэл ярианы хэрэглээг сонирхон судлах,
асуудал дэвшүүлэх, эрэл хайлт хийх, бичиж боловсруулах, илтгэж танилцуулах, үндэсний хэл бичгийн мөн
чанар үнэ цэнийг тодорхойлох, хөгжүүлэх үйл ажиллагаанд оролцож байгаа байдал, идэвх санаачилга,
хандлагыг ойлгоно.
6.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
6.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр
Сургалтын төлөвлөгөөгөөр монгол хэл, уран зохиол, монгол бичгийн хичээлд оногдсон цагаар
хичээл зохион байгуулах бөгөөд тус бүрийн “Ярих-сонсох”, “Унших”, “Бичих” чадвар эзэмшүүлэх
агуулгыг уялдаа холбоотой байхаар хэрэгжүүлнэ. Ингэхдээ монгол хэл, уран зохиол, монгол бичгийн
хичээлийг агуулга, арга зүйгээр нэгтгэх боломжийг судлан хэрэгжүүлж болно. Иймд хичээлийн
хуваарьт цагийн зохицуулалт, багш нарын үйл ажиллагааг уян хатан байдлаар төлөвлөж болно.
Тухайлбал:
 Монгол хэл, уран зохиол, монгол бичгийн хичээлийг нэг багш гурваас илүүгүй ангид заахаар
зохицуулах
 Олон бүлэгтэй сургуульд багш нар хамтарч хичээлээ төлөвлөх, хамтарч ажиллах боломж
олгосон зохицуулалт хийх
 Анги, агуулга, сэдвийн онцлогийг харгалзан нэг хичээлийн үргэлжлэх хугацааг боломжтой
тохиолдолд хоѐр цагаар буюу 80 минут хичээллэхээр хичээлийн хуваарьт зохицуулалт хийх;
 Багшийн нөөц, анги танхимын хүрэлцээ, сургуулийн дотоод нөөцдөө тулгуурлан сургалтын
төлөвлөгөөний цагийг зохицуулах. Жишээ нь уран зохиолын 70 цагийг 1,2-р улиралд, монгол
бичгийн 70 цагийг 3,4-р улиралд гэх мэтээр шилжүүлэн заах замаар сургалтыг богино хугацаанд
эрчимтэй сургах боломжийг эрж хайх.

36. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
36
 Анги бүрийн монгол хэлний хөтөлбөрийн “ярих-сонсох” агуулгыг хэрэгжүүлэхдээ тусгайлан
зарцуулах цаг нь нэг нэгж хичээлээс хэтрэхгүй байхаар төлөвлөх бөгөөд “бичих”, “унших“ агуулгыг
хэрэгжүүлэхдээ уншиж судлах, мэдээлэл цуглуулах, ангилж бүлэглэх, үр дүнг хэлэлцэх зэрэг үйл
ажиллагааны явцад “ярих-сонсох” чадварыг хөгжүүлэхэд анхаарна. Харин аль ч ангийн хувьд уран
зохиолын агуулгыг хэрэгжүүлэх нийт цагийн гуравны хоѐр нь унших, монгол хэлний нийт цагийн
гуравны хоѐрт бичих чадварыг хөгжүүлэх хичээл байхаар тус тус зохион байгуулна.
6.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр
Монгол хэл бичгийн сургалтын үнэлгээг дараах хэлбэрээр хийнэ.
- Аман: асуулт хариулт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээн
- Бичгийн: бичгийн ажил, зохион бичлэг, тест,
- Бүтээлч ажлын: төсөлт ажил, бүтээлийн сан, ажлын тайлан, реферат
Мэдээлэлтэй ажиллах арга барилыг багшийн ажиглалтын тэмдэглэл, сурагчийн бүтээл зэрэгт үндэслэнэ.
Үүний тулд сурагчдын гүйцэтгэх үйл явц, ярилцлага, боловсруулж бичих, илэрхийлэх үйл явцын оролцоо
зэргийг ажиглана.
Уншиж ойлгох, задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх, тусган хүлээж авах чадварыг асуултад хариулах ба
тестээр; зохион найруулж бичих чадварыг сурагчдын зохиож бичсэн эх (бүтээл)-ээр, зөв бичих чадварыг
чээж бичгээр, ярих чадварыг илтгэл танилцуулга хийх, хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээнд оролцож байгаа байдлаар
тус тус үнэлнэ. Хэлний зүй, зөв бичих дүрэм, уран зохиолын мэдлэг, ойлголтыг амаар болон тестийн олон
хэлбэрээр үнэлж болно. Эх хэлээ сонирхон судлах хүсэл эрмэлзэл, оролцоог үнэлэхдээ багш, эцэг эхийн
ажиглалт, анги хамт олны санал, сурагчийн өөрийн бодол санаа, үйл ажиллагааны илрэл, хичээл ба үйл
ажиллагааны оролцоо, идэвх чармайлтыг үндэслэнэ.

37. 37
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
МАТЕМАТИК
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

38. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
38
7. МАТЕМАТИК
7.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь тоо, хувьсагч, дүрс, хэмжигдэхүүн, өгөгдөлтэй ажиллах, асуудал шийдвэрлэх арга барилд
суралцан, математикийн мэдлэг, чадвараа амьдрал, ахуйд хэрэглэснээр хэл, сэтгэлгээ, танин мэдэх
чадвараа хөгжүүлж, математикийг сонирхон судлах хүсэл, тэмүүлэлтэй, бүтээлч сэтгэлгээтэй иргэн
болж төлөвшинө.
7.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН:
7.2.1. Математикийн нэр, томьѐо, ойлголт, хууль, дүрэм, чанар, зүй тогтлыг танин мэдэх, тэдгээрийн
учир шалтгааныг ойлгох, үндэслэх чадвартай болно.
7.2.2. Математикийн мэдлэг, ойлголтоо хэрэглэн ахуй, амьдралын асуудлыг ойлгох, загварчлах, задлан
шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх, математик арга, сэтгэлгээгээр асуудалд хандах, оновчтой арга,
хувилбарыг сонгож, түүнийг шийдвэрлэх арга барил эзэмшинэ.
7.2.3. Юмс үзэгдлийн математик учир шалтгааныг эргэцүүлэн бодох, тайлбарлах, өөрийгөө илэрхийлэх,
эмх цэгцтэй, учир зүйтэй сэтгэн бодох үйл ажиллагаанд суралцана.
7.2.4. Математикт суралцахуйн ач холбогдлыг ойлгох, өөрийн ололт амжилтаараа бахархах,
математикийг сонирхон судлах хүсэл, тэмүүлэлтэй болно
7.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Математикийн сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилтыг хэрэгжүүлснээр сурагч бүр асуудал шийдвэрлэх арга
барилаа хөгжүүлж YI-YII, YIII-IX анги гэсэн хоѐр шатлалаар дараах чадваруудыг эзэмшинэ.
Чадвар YI-YII анги YII-YIII анги
Асуудлыг олж
харах,
томьѐолох
Өдөр тутмын амьдрал дахь
математикийн асуудлыг олж харах,
ойлгох, өөрийн үгээр болон зураг,
схемээр томьѐолох;
Ахуй амьдрал дахь математикийн асуудлыг
олж харах, ойлгох, математик нэр томьѐо,
ойлголтоо ашиглан томьѐолох;
Асуудлыг
математик
загварт
оруулах,
төлөвлөгөө
боловсруулах
Шаардлагатай мэдээлэл цуглуулах
Өмнөх туршлагатайгаа харьцуулах,
Жишээ олох;
Таамаглал дэвшүүлэх;
Асуудлыг математик загварт оруулах;
Төлөвлөгөө боловсруулах, алгоритм
хэрэглэх;
Шаардлагатай мэдээлэл, статистик тоо, баримт
цуглуулах, хэрэгцээгүй мэдээлэл байгаа
эсэхийг тогтоох;
Өмнөх туршлагатайгаа харьцуулах, ижил
төстэй болон эсрэг жишээ олох;
Тодорхой үндэслэлтэй таамаглал дэвшүүлэх;
Асуудлыг математикийн аргаар загварчлах;
Хувилбарт төлөвлөгөө боловсруулах, алгоритм
зохиох;
Төлөвлөгөөг
хэрэгжүүлэх
Төлөвлөгөөний алхам бүрийг
гүйцэтгэх, хийж буй үйлдлээ
алдаагүй, үнэн зөв бичиж тэмдэглэх;
Тооцоолол хийх, боломжуудыг тооцох,
тухайн тохиолдлуудыг шалгах;
Диаграм, график, байгуулалтыг
ойлгомжтой байдлаар өгсөн
нарийвчлалтай зурах, дүрслэх,
тайлбарлах;
Төлөвлөгөөний алхам бүрийг гүйцэтгэх, хянах,
хийж буй үйлдлээ алдаагүй, үнэн зөв бичиж
тэмдэглэх;
Тооцоолол хийх, боломжуудыг тооцох, үнэлэх,
онцгой болон эсрэг тохиолдлуудыг шалгах;
Диаграм, график, байгуулалтын тохирох
нарийвчлалыг сонгон, өөртөө болон бусдад
ойлгомжтой байдлаар зурах, дүрслэх,
үндэслэлтэй тайлбарлах;
Дүгнэлт
гаргах, үр
дүнг
тайлбарлах
Дүгнэлтээ математик тэмдэглэгээ, нэр
томьѐо ашиглан тайлбарлах;
Дүгнэлтээ бусадтайгаа хэлэлцсэний
үндсэн дээр сайжруулах;
Асуудлыг шийдвэрлэх өөр арга зам
байгаа эсэхийг тодорхойлох;
Шийдсэн асуудалтай холбоотой өөр
бодлого, асуудал дэвшүүлэх;
Дүгнэлтээ математик нэр томьѐо, тэмдэглэгээ,
ойлголтоо ашиглан тодорхой үндэслэлтэй
тайлбарлах;
Дүгнэлт нь асуудалд бүрэн хариулт өгч байгаа
эсэхийг тооцох, дүгнэлтийг бусадтайгаа
хэлэлцсэний үндсэн дээр сайжруулах;
Асуудлыг шийдвэрлэх өөр арга зам байгаа
эсэхийг тодорхойлох;
Шийдсэн асуудалтай холбоотой илүү өргөн,
ерөнхий эсвэл явцуу асуудлыг дэвшүүлэх;

39. 39
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
7.4.АНГИТУСБҮРИЙНАГУУЛГА
МатематикийнхөтөлбөрийнагуулгыгангитусбүрээрТоотоололбаАлгебр,ГеометрбаХэмжигдэхүүн,МагадлалСтатистикгэсэнагуулгынхүрээгээр
тодорхойлсонболно.
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
ТоотоололбаАлгебр
1.Бүхэлтоо,зэрэг,язгуур:Эерэг,сөрөг
тооныахуйамьдралдахьхэрэгцээг
ойлгох,бүхэлтооныүйлдлийгтоон
шулуун,бусадзагварашиглан
гүйцэтгэх;бүхэлтооныквадратзэргийг
олох,түүнийурвууүйлдлийгойлгох,
квадратязгуурыголох;тооны
хуваагдлыншинжхэрэглэннэгбахоѐр
оронтойтоонуудынХИЕХ,ХБЕХ-ийг
хялбараргааролох,хэрэглэх;
2.Тоогжиших,тоймлох:Тооныбичлэг
дэхцифрийнбайршлынутгыг
тайлбарлах,олоноронтойтооболон
аравтынбутархайг10,100,1000болон
0.1,0.01,0.001-ээрүржүүлэх,хуваахын
харилцанхамаарлыгойлгох,нэгж
шилжүүлэхэдхэрэглэх;олоноронтой
тооболонаравтынбутархайгжиших,
эрэмбэлэх,хэмжээнүүдийгжиших
агуулгатайахуйамьдралынасуудал
шийдвэрлэх;олоноронтойтоог10,
100,1000,10000-ааргэхмэттоймлох,
аравтынбутархайгбүхлээрболон
аравны,зууны,мянганыхэсгээр
тоймлох,асуудалшийдвэрлэх;
3.Аравтынбаэнгийнбутархай,
процент:Аравтынбутархайнүйлдэл
гүйцэтгэх;энгийнбутархайгхураах,
жиших,нэмэх,хасах,үржүүлэх,хуваах;
нэгтоогнөгөөтооныхэсэг,процентоор
илэрхийлэх,ахуйамьдралынжишээн
дээртайлбарлах;энгийн,аравтын
бутархай,проценторолцсончээж
1.Тоонолонлог,зэрэг,
язгуур:Тоонымодулийг
хэрэглэх,тооншулуун
дээрххоѐрцэгийн
хоорондохзайголох;бүхэл
тоонууддээрүйлдэл
гүйцэтгэх;тооныкубзэрэг,
кубязгуурыголох,натурал
илтгэгчтэйзэргийнбичлэг
хэрэглэх;олоноронтой
тооганхнытоон
үржигдэхүүндзадлах
аргаарХИЕХ,ХБЕХ-ийг
олох,зураг,схемээр
загварчлах;
2.Тоогжиших,тоймлох:
Олоноронтойтооболон
аравтынбутархайгжиших,
эрэмбэлэх,тоймлох,ахуй
амьдралынасуудал
шийдвэрлэх;
3.Аравтын,энгийн
бутархай,процент:
Аравтынбаэнгийн
бутархайнүйлдэл
гүйцэтгэх;процентийн
үндсэнбодлогуудбодох,
ахуйамьдралынагуулгатай
процентийнөсөлт,бууралт
бүхийасуудал
шийдвэрлэх,статистиктоо,
баримтцуглуулах,
хэрэглэх;
1.Тоонолонлог,зэрэг,язгуур:
Рационалтоогтаних,тэмдэглэх,жиших,
үйлдэлгүйцэтгэх,натуралилтгэгчтэй
зэрэгдэвшүүлэх,үетаравтынбутархайг
энгийнбутархайдшилжүүлэх;рационал
тоонызэргүүдийгүржүүлэх,хуваахад
зэргийнчанархэрэглэх;квадратязгуур
эсвэлкубязгуурньрационалтообайх
язгуурыгтооцоолжолох,тоонымашин
хэрэглэх;олонлогбатүүний
үйлдлүүдийг(олонлогийннэгдэл,
огтлолцол,гүйцээлт)тэмдэглэх,Эйлер-
Веннийндиаграмаарзагварчлах,одоо
хүртэлхүзсэнтоонолонлогтойгоо
холбонтайлбарлах;
2.Тоогжиших,тоймлох:Бүхэлтоо
болонаравтынбутархайг10-ынбүхэл
илтгэгчтэйзэргээрүржүүлэх,хуваах;тоо,
хэмжээгнарийвчлалынзэргээрболон
тэмдэгтийнтоогоортоймлох,тоймлох
арга,нарийвчлалынзэргээсонгох;
статистиктоо,баримтцуглуулах,
хэрэглэх,асуудалшийдвэрлэх;
3.Процент:Хувьхүн,өрхийн
санхүүгийнтооцоо,процентийнөөрчлөлт
оролцсонамьдрал,ахуйнасуудал
шийдвэрлэх;хольц,хайлш,уусмалын
хялбарбодлогуудбодох,математикийн
хичээлийнбусадхичээлүүдтэйхолбогдох
хамаарлыгойлгох;
4.Харьцаа,пропорц:Харьцааг
хэрэглэнөгсөнмасштабаарзургийг
багасгах,томсгох,нарийвчлалсайтай
1.Тоонолонлог,зэрэг,язгуур:,
Иррационалтоогтаних,тэмдэглэх,
иррационалтооныойролцооутгыг
өгсөннарийвчлалтайолох;
язгуураасүржигдэхүүнийггаргах,
язгуурындороруулах,үйлдлийн
чанарыгхэрэглэниррационал
илэрхийллийгхялбарчлах,утгыг
олох;тоонолонлогуудынхамаарлыг
дүрслэх,загварчлах;
2.Тоогжиших,тоймлох:Тоо,хэмжээг
тоймлох,тооцооллыгүнэлэх,
багцаалах,тохирохнарийвчлалыг
сонгожхэрэглэх;тоогстандарт
дүрсэдшилжүүлэх,тооныстандарт
бичлэгийгшинжлэхухаандхэрхэн
хэрэглэдэгталаарсонирхолтой
баримт,мэдээлэлцуглуулах,
асуудалшийдвэрлэх;
3.Процент:Ашиг,алдагдлыгтооцон
процентоорилэрхийлэх,энгийнба
нийлмэлхүүгээртооцоолохзэрэг
санхүүгийнагуулгатайасуудал
шийдвэрлэх;хольц,хайлш,
уусмалынхүндэвтэрбодлогууд
бодох,бусадхичээлдматематикийн
ойлголт,чадвараахэрэглэх;
4.Харьцаа,пропорц:Харьцаа,
пропорц,шуудбаурвуу
пропорционалхамааралоролцсон
төрөлбүрийнасуудалшийдвэрлэх;
5.Илэрхийлэл,тэгшитгэл,томьѐо:
Олонгишүүнтийгүржигдэхүүн

40. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
40
тооцоололхийх,тэдгээрийгхарилцан
шилжүүлэх;үйлдлийнгишүүдболонүр
дүнгийнхамаарлыгхэрэглэх,хялбар
аргаартооцоолох,үрдүнгээшалгах;
4.Харьцаа,пропорц:Тоо,хэмжээгөгсөн
харьцаагаархоѐрболонгурванхэсэгт
хуваах,тоо,хэмжээгхарьцуулахад
процентийгхэрэглэх;харьцаа,
пропорцоролцсонхялбарасуудал
шийдвэрлэх;шуудпропорционал
хамаарлыголох,таних,өдөртутмын
амьдралдахьхэрэглээгойлгох,
тайлбарлах;
5.Илэрхийлэл,тэгшитгэл,томьѐо:
Алгебрийнилэрхийлэл,томьѐогахуй
амьдралынжишээндээртулгуурлан
зохиох,бүхэлкоэффициенттэй
алгебрийншугаманилэрхийллийг
хувиргах,хялбарчлах,тоонутгыголох;
Бүхэлкоэффициенттойхялбар
шугамантэгшитгэлзохиох,бодох
алхмаатөлөвлөх,тэнцэтгэлийнүндсэн
чанарыгхэрэглэх,үрдүнгшалгах;
6.Дараалал,функц:Тоонболондүрсэн
дарааллынгишүүдийнзүйтогтлыг
илрүүлэх,тайлбарлах,дарааллыг
үргэлжлүүлэх;
7.Функцийгхаргалзаагаардүрслэх,
харгалзуулахдүрмийгүгээрэсвэлүсэг,
тэмдэгтхэрэглэнтодорхойлох;
координатынтэнхлэгүүдтэйпараллель
шулуунытэгшитгэлбичих,шулууныг
байгуулах,координатынэхийгдайрсан
шулуунөгөгдсөнүедтэгшитгэлийг
олох;
4.Харьцаа,пропорц:Тоог
өгсөнхарьцаагаархуваах,
пропорцынүндсэнчанарыг
хэрэглэх,тоо,хэмжээг
харьцуулах,жишихэд
энгийнбааравтын
бутархай,процентийн
харилцанхамаарлыг
хэрэглэх;шууд
пропорционалхамаарлыг
томьѐогоорзагварчлах,
ахуйамьдралдахьасуудал
шийдвэрлэх;
5.Илэрхийлэл,тэгшитгэл,
томьѐо:Алгебрийнбүхэл
илэрхийллийгхялбарчлах,
тоонутгыголох,амьдрал,
ахуйдахьжишээтэй
холбонтайлбарлах;
Шугамантэгшитгэлзохиох,
бодох,шалгах,үрдүнг
тайлбарлах;модультай
хялбартэгшитгэлбодох;
6.Дараалал,Функц:Шугаман
дарааллынерөнхий
гишүүнийдүрмийголох,
тайлбарлах,хэрэглэх;
Шуудпропорционал
хамаарлынграфик
байгуулах,хэрэглэх;
y=kx+bшугаман
функцийнграфикийгтаних,
хүснэгтийнаргаар
байгуулах,хэрэглэх;
зурах,масштабынүндсэнбодлогууд
бодох,газрынзурагтайажиллахарга
барилэзэмших;шуудбаурвуу
пропорционалхамаарлынялгаагойлгох,
хэрэглэх,математикийнасуудал
шийдвэрлэх;
5.Илэрхийлэл,тэгшитгэл,
томьѐо:Хоѐршугаманилэрхийллийг
үржүүлэх,квадратгурвангишүүнтийг
үржигдэхүүнболгонзадлах,нийлбэр,
ялгаврынквадрат,квадратуудын
ялгаврынтомьѐогмэдэх,хэрэглэх,бүхэл
илтгэгчтэйзэргийнчанархэрэглэн
алгебрийнилэрхийллийгхувиргах,
хялбарчлах;
Шугамантэгшитгэлрүүшилжиххялбар
рационалтэгшитгэлбодох,өгүүлбэртэй
бодлогыгтэгшитгэлзохиохаргаарбодох,
шийдийгшинжлэх,шугаман
тэгшитгэлийнсистемийгнэмэхба
графикийнаргаарбодох,шинжлэх;
хялбаршугамантэнцэтгэлбишбодох,
шийдийгтооншулуундээрдүрслэх,
олонлогийнталаархойлголтоохэрэглэх;
6.Дараалал,Функц:Арифметик
прогрессийнүндсэнчанарыгматематик
аргаарүндэслэх,nдүгээргишүүний
томьѐоголох,шалгах,томьѐохэрэглэн
асуудалшийдвэрлэх,геометр
прогрессийгтаних,зүйтогтлыголох;
Ax+By=Cтэгшитгэлийнграфик
байгуулах,y=kx+bхэлбэрт
шилжүүлэх,шулууныналалтыголох;
шугаманфункцийнурвууфункцийголох,
урвуупропорционалхамаарлынграфик
байгуулах,хэрэглэх;функцийн
графикийгтаних,байгуулах,хэрэглэх,
графикийгнарийвчлалсайтайзурахарга
барилэзэмших,асуудалшийдвэрлэх;
болгонзадлах,бутархайнүндсэн
чанар,үйлдэлдүрмээхэрэглэн
алгебрийнхялбарбутархайг
хувиргах,хялбарчлах,тоонутгыг
олох;
Нэгхувьсагчтайшугаман
тэгшитгэлийгхэрэглэх;хялбар
иррационалтэгшитгэл,илтгэгч
тэгшитгэлбодох;квадрат
тэгшитгэлийгүржигдэхүүнболгон
задлахаргаарбодох;квадрат
тэгшитгэлийнтомьѐохэрэглэх,
асуудалшийдвэрлэх;шугаман
тэгшитгэлийнсистемийгорлуулах
аргаарбодох,шугамантэнцэтгэл
бишбодох,модультайхялбар
шугамантэнцэтгэлбишбодох;
6.Дараалал,функц:Тоондараалал
зохиох,дараалалөгөхаргуудыг
хэрэглэх;ялгаатайдарааллуудын
харилцанхамаарлыголж,
математикнэр,томьѐо,тэмдэглэгээ
ашиглантайлбарлах,дарааллын
ерөнхийгишүүнийголохдүрмийг
томьѐолох,асуудалшийдвэрлэх;
Шугаманфункцийнграфик
байгуулах,шулуунуудпараллель
эсэхийгтогтоох;шугаман
тэгшитгэлийнсистемийншийдийг
графикийнаргааролох;квадрат
функц,функцийнграфикийг
байгуулах,квадраттэгшитгэлийн
язгуурыгграфикашигланшинжлэх,
тэгшитгэлийнязгуурыг
ойролцоогооролох;

41. 41
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ГеометрбаХэмжигдэхүүн
1.ДүрсбаБиет,чанар:Параллель,
перпендикуляршулуун,огтлолцсон
хоѐршулууныхоорондохөнцгийн
чанарыгмэдэх,хэрэглэх,хамарба
босооөнцгийнчанар,гүйцэдөнцгийг
хэрэглэнтооцоолох;гурвалжны
дотоодөнцгүүдийннийлбэрийн
чанарыгхэрэглэндөрвөнөнцөгт,
олонөнцөгтийндотоодөнцгүүдийн
нийлбэрийголох;гурвалжин,дөрвөн
өнцөгт,олонөнцөгтийнтал,өнцгийн
чанаруудыгтогтоох,хэрэглэх;
дүрсүүдийгялгаатайболонижил
төстэйшинжчанаруудаарнь
ангилах;шугам,гортиг,транспортир
ашигланхэрчим,өнцөг,дүрсийг
хэмжих,зурахаргабарилэзэмших;
биетүүдийг(конус,бөмбөрцөг
шинээрүзнэ)таних,зурах,ижил
төстэйболонялгаатайшинжээрнь
ангилах,талс,ирмэг,оройнтоогнь
олжхарьцуулах,дүгнэлтхийх;
2.Байршил,хөдөлгөөн:Тэгшөнцөгт
координатынхавтгайдбүхэлтоон
координаттайцэгүүдээрхялбар
дүрсбайгуулах;дүрсийнтэгшхэмт
чанарыгялгажтогтоох,тайлбарлах;
дүрсийнтэгшхэмийнтэнхлэг(төв)-
ийгтаних,зурах,эргэлтийнтэгш
хэмийнэрэмбийголох,тэгшхэмийн
хоѐртэнхлэгтэйдүрсийггүйцээж
зурах;тэгшхэм,эргүүлэлт,
параллельзөөлтөөрдүрсийг
хувиргах,хувиргалтыгтаних;тэнцүү
дүрсүүдийнчанар,гурвалжны
тэнцүүгийншинжийгойлгох,
хэрэглэх;
1.Дүрсбабиет,чанар:
Параллельшулуунуудыггурав
дахьшулуунаарогтлоходүүсэх
өнцгүүдийнчанарыгойлгох,
хэрэглэх;дөрвөнөнцөгтүүдийг
шинжчанараарньангилах;
гурвалжныдотоодөнцгүүдийн
нийлбэр180°,дөрвөнөнцөгтийн
дотоодөнцгийннийлбэр360°,
гурвалжныгадаадөнцөгнь
өөртэйгөөхамарбишдотоод
хоѐрөнцгийннийлбэртэйтэнцүү
байдгийгматематикаргаар
үндэслэх,хэрэглэх;гортиг,
хуваарьгүйшугамашиглан
өгсөнхэрчимтэйтэнцүүхэрчим,
өгсөнөнцөгтэйтэнцүүөнцөг
байгуулах,хэрчмийгталлан
хуваах,өнцгийнбиссектрис
байгуулах,өгсөншулуунд
перпендикуляршулуун
байгуулах;гортиг,шугам,
транспортирашиглантойрог,
тойргийннумбайгуулах,
гурвалжныгтүүнийхоѐртал,
хоорондохөнцөг,нэгталтүүнд
налсанхоѐрөнцөг,гурван
талаарньбайгуулах,тэгш
өнцөгтгурвалжныгнэгкатет,
гипетонузаарньбайгуулах;
2.Байршилбахөдөлгөөн:
Дүрсүүдийнтэгшхэмтчанарыг
тогтоох;эргүүлэлт,параллель
зөөлт,тэгшхэмийндараалсан
хувиргалтхийх,эдгээр
хувиргалтаархэрчмийнурт,
өнцөгхадгалагддаггэдгийг
1.Дүрсбабиет,чанар:
Зөволонөнцөгтийндотоодба
гадаадөнцгийннийлбэрийголох,
хэрэглэх,практикаргаарнотлох;
математикаргаарүндэслэх;
гурвалжин,дөрвөнөнцөгт,зөв
олонөнцөгт,тойргийнчанаруудыг
хэрэглэнасуудалшийдвэрлэх;
тойрогбашулууныхарилцан
байршил,тойрогбаөнцгийн
байршлыгмэдэх,хэрэглэх;
тойргийгтэнцүүхуваахаргаарзөв
олонөнцөгтзурах,байгуулах;
Пифагорынтеоремыгмэдэх,
математикаргаарүндэслэх,
нотлох,тэгшөнцөгтгурвалжны
бодлогободоход
хэрэглэх;Байршилбахөдөлгөөн:
Биетийгпроекцоорньтаних,
проекцийгньзурахзамааророн
зайнтөсөөллөөдүрслэх;призм,
цилиндр,пирамид,конусынтэгш
хэмтчанарыгтогтоох,эдгээрийн
тэгшхэмийнхавтгайгтаних,зурах;
чиглэлтөнцгийнталаар
ойлголттойболох,зай,чиглэлийг
ойлгох,тодорхойлоходхэрэглэх;
тэгшхэм,эргүүлэлт,параллель
зөөлт,гомотетийгбүрэн
тодорхойлоходюушаардлагатайг
ойлгох,инвариантчанарыгмэдэх,
асуудалшийдвэрлэх,тэгшөнцөгт
координатынсистемашиглах;
2.Хэмжигдэхүүн:Хурдболонбусад
нийлмэлнэгжийгхэрэглэнахуй
амьдралынасуудалшийдвэрлэх,
1.Дүрсбабиет,түүнийчанар:Дүрс
болонбиетийнтэгшхэмтчанарыг
хэрэглэнтөрөлбүрийнасуудал
шийдвэрлэх;тэгшхэмтэйдүрс,
биетийгтаних,зурах,зохиох;тойргийн
тэгшхэмтчанаруудыгтогтоох,таних,
хэрэглэх,хоѐртойргийнхарилцан
байршихболомжуудыгтаних,зурах,
тайлбарлах,хэрэглэх,тойрогба
өнцгийнбайршлыгхэрэглэнасуудал
шийдвэрлэх;тэгшөнцөгтгурвалжны
бодлогободоходПифагорынтеорем,
тригонометрхарьцаахэрэглэх;
векторынталааройлголттойболох,
векторуудыгнэмэх,хасах,тоогоор
үржүүлэх,векторынуртыгтомьѐогоор
олох,хэрэглэх;гурвалжныөндөр,
медиан,биссектриссбайгуулах,
эдгээрийнхялбарчанаруудыгойлгох,
хэрэглэх;
2.Байршилбахөдөлгөөн:
Призм,цилиндр,пирамид,конусын
хавтгайогтлолзурах,байгуулах
замаароронзайнтөсөөллөөхавтгай
дээрдүрслэх;хялбардүрсийг
координатынтэнхлэгүүдийнхувьд
тэгшхэмтэйхувиргах,дүрсийноройн
цэг,талындундажцэгийгтойруулан
эргүүлэх,параллельзөөлтөөр
хувиргах,эерэгкоэффициенттэй
гомотетоорхувиргах,координатын
тэнхлэгтперпендикуляраарсунгах,
координатынтэнхлэгийндагуусунгах,
налуулаххувиргалтуудхийх,
хувиргалтыгтаних,тодорхойлох;
чиглэлтөнцгийгхэрэглэнзовхис
тодорхойлох,асуудалшийдвэрлэх;

42. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
42
3.Хэмжигдэхүүн:Урт,масс,хугацааг
хэмжихбагаж,хэрэгслийнхуваарь
унших,хуваалтыгтайлбарлах;нэгж
шилжүүлэхагуулгатайасуудал
шийдвэрлэх,хариугтохиромжтой
аргаартоймлох;
Тэгшөнцөгтүүдээстогтохнийлмэл
дүрсийнталбай,периметрийголох,
асуудалшийдвэрлэх;куб,тэгш
өнцөгтпараллелепипедийн
дэлгээсийгтаних,гадаргуунталбай,
эзлэхүүнолох,нэгбахоѐрхэмжээст
хэмжигдэхүүнүүдийнхоорондын
хамаарлыгойлгох,хэрэглэх
ойлгох,хэрэглэх;дүрсийг(өгсөн
цэгттөвтэй,натуралтоон
коэффициенттэйтомруулах)
гомотетээрхувиргах,тэгш
өнцөгткоординатынсистем
хэрэглэх,бүхэлбабутархай
тоонкоординаттайцэг
тэмдэглэх,хэрчмийндундаж
цэгийнкоординатыголох,
хэрэглэх;төсөөтэйдүрсүүдийн
чанар,гурвалжнытөсөөгийн
шинжийгойлгох,хэрэглэх;
3.Хэмжигдэхүүн:Урт,масс,
талбай,эзлэхүүноролцсонахуй
амьдралынасуудал
шийдвэрлэх,тохиромжтой
нэгжийгсонгожхэрэглэх;
Монголынуламжлалт
хэмжилтийннэгжүүдийгмэдэх,
ямартохиолдолдхэрэглэж
болохыгойлгох;
Гурвалжин,параллелограмм,
трапецийнталбайболон
периметрийголох;тойргийнурт,
дугуйнталбайголох;призм,зөв
4өнцөгтпирамидындэлгээсийг
таних,зурах,гадаргуунталбайг
олох,нэг,хоѐр,гурван
хэмжээстхэмжигдэхүүнүүдийн
хоорондынхамаарлыгойлгох,
хэрэглэх,асуудалшийдвэрлэх;
хурднынэгжийгшилжүүлэх,
физикийнхичээлтэйхолбон
ойлгох,тайлбарлах;
Дугуйнталбай,тойргийнуртыг
олох,хэрэглэх,тоонымашин
ашиглах,хариугаатохиромжтой
аргаартоймлох;шулуунпризмийн
ирмэгийнурт,цилиндрийнөндөр,
гадаргуунталбай,эзлэхүүнийг
олох,асуудалшийдвэрлэх;
3.Хэмжигдэхүүн:Хэмжигдэхүүн
оролцсонтөрөлбүрийнагуулгатай
асуудалшийдвэрлэх,мөнгө,
санхүүгийнтооцоололхийх;дэлхийн
цагийнбүсийгхэрэглэнасуудал
шийдвэрлэх,монголцаг,тооллыг
мэдэх,ахуйамьдралдхэрэглэх;Тэгш
өнцөгт,гурвалжин,параллелограмм,
трапец,зөволонөнцөгтболон
эдгээрийннийлмэлдүрсийн
периметр,талбайголох;тойргийн
урт,дугуйнталбай,дугуйнсекторын
талбай,нумынуртыголох,хэрэглэх;
цилиндр,призмийнэзлэхүүн,
гадаргуунталбайголох,хэрэглэх;
призм,цилиндр,пирамид,конусын
хавтгайогтлолынталбайголох;
тэнцүүболонтөсөөгийнчанарыг
хэрэглэнтөрөлбүрийнасуудал
шийдвэрлэх,төсөөтэй
гурвалжнуудынталбай,төсөөтэй
биетүүдийнэзлэхүүнийхамаарлыг
олох,

43. 43
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Магадлал,статистик
1.Өгөгдөлтэйажиллах:Өгөгдөл
цуглуулах,бүртгэх,ахуйамьдралын
жишээндээртулгуурландавтамжийн
хүснэгтзохиох;пиктограм,баганан
диаграм,шугаманграфикунших,
байгуулах,өгсөнзагвардээрдугуй
диаграмбайгуулах,график,диаграмаа
математикнэр,томьѐо,ойлголтоо
ашиглантайлбарлах;моод,медиан,
далайц,арифметикдундажолохтүүнийг
хэрэглэнхоѐрхялбартүүврийг
харьцуулах,дүгнэлтгаргах,асуудал
шийдвэрлэх;
2.Магадлал:Олонлогбахэллэгийнталаар
анхныойлголттойболох,юмсыг
тодорхойшинжээрньбүлэглэх,
олонлогийногтлолцолбанэгдлийг
Эйлер-Веннийндиаграмаарзагварчлах;
боломжтоолох,нийлбэр,үржвэрийн
зарчмыгахуйамьдралынжишээндээр
хэрэглэх,үрдүнгшалгах,тайлбарлах;
магадлалынталааройлголттойболох,
ахуйамьдралтайхолбох;магадлалын
хэмжээснь0ба1-ийнхоорондбайж
болохыгойлгох,тайлбарлах;ижил
боломжтойүрдүндсуурилсанүзэгдлийн
магадлалыголох;тухайннэгүзэгдлийн
хувьдгарчболохбүхүрдүнголох,
тоочинбичихзамаарюмсынзүйтогтол,
учиршалтгааныголох,эргэцүүлэн
бодох,эрэлхайгуулхийхчадварыг
хөгжүүлэх;тухайнтохиолдлоосерөнхий
дүгнэлтгаргах,асуудалдлогик
сэтгэлгээгээрхандах,логикдүгнэлт
гаргахзэрэгаргабарилдсуралцах;
1.Өгөгдөлтэйажиллах
:Өгөгдөлцуглуулахарга,
түүврийнхэмжээгсонгох,
хүснэгтзохиох,хэрэглэх;
баганан,дугуйдиаграм,
пиктограм,шугаманграфик
байгууланөгөгдлийг
шинжлэх;дискретба
тасралтгүйөгөгдлийгтаних,
ялгаагмэдэх,эдгээрийг
хүснэгт,диаграм,графикаар
дүрслэх;хоѐртүүврийг
харьцуулах,дугуй
диаграмуудыгхарьцуулах,
дүгнэлтгаргах,асуудал
шийдвэрлэх;
2.Магадлал:Ижилболомжтой
үрдүндсуурилсанмагадлал,
эсрэгүзэгдлийнмагадлал
олох;нийлмэлүзэгдлийн
бүхүрдүнголох,системчлэн
бичих;туршилтынүрдүнгээр
таамаглалдэвшүүлэх,
харьцангуйдавтамжийг
олох,харьцуулах,дүгнэлт
гаргах,тухайн
тохиолдлуудыгшалгахзэрэг
аргабарилдсуралцах
1.Өгөгдөлтэйажиллах:Өгөгдөл
цуглуулахарга,хэмжигдэхүүний
нарийвчлал,түүврийнхэмжээг
сонгох,анхдагчболонхоѐрдогчэх
үүсвэрийнөгөгдлийгцуглуулах;
статистикөгөгдлийгзадлан
шинжлэх,график,диаграмсонгон
дүрслэх,тайлбарлах;гистограм
байгуулах,корреляцийнталаар
ойлголттойболох;тухайн
асуудлыгшийдвэрлэхэд
шаардлагатайстатистик
характеристикуудыгсонгох,олох;
түүврүүдийгхарьцуулах,
таамаглалдэвшүүлэх,түүврийн
хэлбэрттохирохстатистик
характеристикхэрэглэндүгнэлт
гаргах;
2.Магадлал:Магадлалыгнэмэх
(“Бүхэгэлүзэгдлүүдийн
магадлалыннийлбэр1”байдгийг
ойлгох,нийцгүйүзэгдлүүдийн
нэгдлийнмагадлалыгтооцоолох),
асуудалшийдвэрлэх;нийлмэл
үзэгдлийнбүхүрдүнголох;
харьцангуйдавтамжийгтооцоолох,
магадлалыгүнэлэхэдхэрэглэх;
төсөөтэйнөхцөлболонүрдүнгийн
хоорондынхолбоогтаних,
таамаглалаанотлохэсвэл
няцаасанхудалболохыг
харуулсанэсрэгжишээолох,
нөхцөл,хязгаарлалттавихынүр
нөлөөгмэдэх,хэрэглэхарга
барилдсуралцах;
1.Өгөгдөлтэйажиллах:
Статистикөгөгдлийгцуглуулах;
статистикдиаграмууд,цэгэндиаграм,
түүнийхандлагыншулуунбайгуулах,
тайлбарлах,эерэг,сөрөг,тэг
корреляцийгтаних,бодитертөнцдэх
хэрэглээгойлгох;гистограм,
хуримтлагдсандавтамжийнграфик
байгуулах,үрдүнгтайлбарлах;
өгөгдлийндалайц,дундаж,медиан,
моодыгхэрэглэгдэжбайгаазорилгоос
хамааруулжялгажтооцоолох,
оновчтойгсонгох,тодорхой
үндэслэлтэйтайлбарлах;
2.Магадлал:Үлхамаарахүзэгдлүүдийн
магадлал,магадлалыгүржүүлэх,
нийлмэлүзэгдлийнмагадлалыголох,
асуудалшийдвэрлэх;харьцангуй
давтамжийгхэрэглэнмагадлалыг
үнэлэх;хүснэгт,моднысхемашиглан
нийлмэлүзэгдлийнмагадлалыголох;
геометрмагадлалынталаар
ойлголттойболох,хялбарасуудал
шийдвэрлэх;нийлбэр,үржвэрийн
зарчимхэрэглэнкомбинаторикийн
хялбарасуудалшийдвэрлэх;
харьцуулах,таамаглалдэвшүүлэх,
ерөнхийдүгнэлтгаргах,онцгой
тохиолдол,эсрэгжишээолохзэрэг
аргабарилдсуралцах;

44. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
44
7.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
7.5.1. Арга зүй
Математикийн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд сургалтын арга зүй чухал нөлөө үзүүлэх бөгөөд
багшлахуй, суралцахуйн зарчмуудыг анхаарч ажиллах хэрэгтэй.
Багшлахуйн дараах зарчмуудыг хэрэгжүүлнэ. Үүнд.
- Асуудал шийдвэрлэх үйл явцад сурагчдын юмс үзэгдлийг ойлгох, танин мэдэх, эрэгцүүлэн бодох,
эрэл хайгуул хийх, эмх цэгцтэй, учир зүйтэй сэтгэн бодох, тайлбарлах, үндэслэх, дүгнэлт гаргах
чадварыг хөгжүүлэх
- Математикийн хичээлийг асуудал шийдвэрлэх, танин мэдэх, сэтгэн бодох үйл ажиллагаан дээр
тулгуурлан явуулах
- Сурагчдын хүсэл, сонирхол, идэвх, оролцоог нэмэгдүүлэхийн тулд сургалтын идэвхтэй, бүтээлч
аргуудыг хэрэглэх
- Математикийг бодит ертөнц, ахуй амьдралтай холбох, бодит ертөнц дэх асуудлыг загварчлах
математикийн олон арга байдгийг ойлгуулах, сурагчдын мэдээлэл харилцааны технологийг
ашиглах чадварыг хөгжүүлэх
- Сурагчдын ялгаатай байдлыг харгалзан сургалтын арга, хэлбэрээ сонгох
- Явцын үнэлгээний тохиромжтой аргуудыг хэрэглэх
- Хэрэглэгдэхүүнийг оновчтой сонгох, гарын доорх материал ашиглан хийх, цахим хэрэглэгдэхүүн,
интернэт бусад эх сурвалжийг ашиглах
Суралцахуйн дараах зарчмуудыг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:
- Сурагчдын өмнөх мэдлэг, чадвар дээр тулгуурлах
- Сурагчдын сонирхол, хэрэгцээнд тулгуурлах, тэднийг идэвхжүүлэх
- Сургалтын таатай орчин бүрдүүлэх, сурагчдад өөрийгөө илэрхийлэх боломж олгох
- Сурагчдын үйл ажиллагаан дээр тулгуурлах, бие даан ажиллах болон багаар ажиллах чадварыг
хөгжүүлэх
7.5.2. Орчин, хэрэглэгдэхүүн
Математик сургалтын үр дүнг нэмэгдүүлэхэд сургалтын орчин, нөхцөл, хэрэглэгдэхүүн чухал үүрэг
гүйцэтгэнэ. Сургалтын орчин, нөхцлийн хувьд хот, хөдөө, аймгийн төв, сумын төв, улсын болон хувийн
хэвшлийн сургууль гэх мэт сургууль, орон нутгийн онцлогтой уялдан харилцан адилгүй боловч, боломж,
нөхцөлөө ашиглан сургалтын таатай орчинг бүрдүүлэх нь сурагчдын ахиц, амжилтад эерэгээр нөлөөлнө.
Хэрэглэгдэхүүний хувьд дараах зүйлсийг анхаарч ажиллана. Үүнд:
- Хэмжих, зурах, байгуулалт хийх багаж, хэрэгсэл, шугам, гортиг, транспортир, термометр,
миллитрийн хэмжээстэй сав, аналог болон дижитал цаг гэх мэт гарын дор материал ашиглах
- Их болон маш бага тоон дээр үйлдэл гүйцэтгэх, хариугаа шалгахад зарим үед тооны машин ашиглах
нь үр дүнтэй байдаг. Гэхдээ тухайн ангийн агуулгатай холбогдон ихэвчлэн VIII-IX ангид голлон
хэрэглэнэ. Арифметикийн үйлдлүүдээс гадна ялангуяа дунд ангид шинээр үзэж байгаа зэрэг
дэвшүүлэх, квадрат язгуурыг олох, тоо, хэмжээг өгсөн нарийвчлалаар тоймлох, процентийн өсөлт,
бууралтыг олоход тооны машин хэрэглэх
- Багшийн цаг, завыг хэмнэсэн, хэрэглэхэд хялбар, бэлэн материал, сурагчийн ажлын хуудас,
математик сэтгэлгээг хөгжүүлэх тоглоомуудыг хэрэглэх
- Зарим тохиолдолд математикийн хичээлд компьютер болон проектор, дэлгэц ашиглан сурагчдад
процессийг үзүүлэх, тайлбарлах, график, диаграмыг харуулах
- Интернет ашиглан тодорхой асуудлаар мэдээлэл, статистикийн тоо, баримт цуглуулах,
боловсруулах, график диаграмаар дүрслэх, математикийн түүхийг судлах гэх мэт олон аргууд байж
болно.
7.6. ҮНЭЛГЭЭ
7.6.1. Үнэлгээний зорилт:
1. Математикийн мэдлэг, ойлголт;
2. Математикийн мэдлэг, ойлголтоо хэрэглэх, асуудал шийдвэрлэх арга барилын хөгжил;
3. Өөрийгөө илэрхийлэх, сэтгэн бодох чадвар;
4. Идэвх, оролцоо, сонирхол, хандлага.

45. 45
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
7.6.2. Үнэлгээний шалгуур:
Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1. Математикийн
мэдлэг, ойлголт
1.Математикийн нэр, томьѐо, ойлголт
2.Чанар, хууль, дүрэм
3.Зүй тогтол, харилцан хамаарлыг ойлгон хэрэглэж буй байдал
2. Математикийн
мэдлэг ойлголтын
хэрэглээ, асуудал
шийдвэрлэх арга
барилын хөгжил
1. Математикийн мэдлэг, ойлголтоо хичээлд хэрэглэж буй байдал
2. Математикийн мэдлэг, ойлголтоо ахуй амьдралд хэрэглэж буй байдал
3. Асуудлыг ойлгон томьѐолж буй байдал
4. Асуудал шийдвэрлэх оновчтой аргыг сонгон, төлөвлөж буй байдал
5. Төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж, математик аргаа хэрэглэж буй байдал
6. Дүгнэлт гарган, үр дүнг үндэслэлтэй тайлбарлаж буй байдал
3. Өөрийгөө
илэрхийлэх,
сэтгэн бодох
чадвар
1. Математик хэллэг, бичиглэл, тэмдэглэгээ ашиглан өөрийн санаа бодлоо
илэрхийлж буй байдал
2. Юмс, үзэгдлийн математик зүй тогтол, харилцан хамаарлыг илрүүлж буй
байдал
3. Асуудлыг өөр өнцгөөс харж, олон аргаар шийдвэрлэж буй байдал
4. Ангилах, харьцуулах, эрэмбэлэх, тухайн тохиолдлууд, онцгой болон эсрэг
тохиолдлыг олох, ерөнхий дүгнэлт гаргаж буй байдал
4. Идэвх оролцоо,
сонирхол,
хандлага
1. Хичээлд оролцож буй байдал (Багаар болон бие даан ажиллах чадвар)
2. Юмс үзэгдлийг сонирхон судалж, хандаж буй байдал
7.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга:
Математикийн мэдлэг, ойлголт гэдэг нь сургалтын явцад эзэмшсэн математикийн нэр, томьѐо, ойлголт,
хууль, дүрэм, чанар, зүй тогтол, харилцан хамаарлын талаарх ойлголтоо хэрэглэж буй байдал юм.
Математикийн мэдлэг, ойлголтоо хэрэглэх, асуудал шийдвэрлэх арга барилын хөгжил гэдэг нь
математикийн мэдлэг, ойлголтоо хэрэглэн ахуй амьдрал дахь асуудлыг загварчлах, оновчтой арга,
хувилбарыг сонгон төлөвлөх, төлөвлөснөө хэрэгжүүлэх, дүгнэлт гаргах замаар асуудал шийдвэрлэх арга
барилд суралцаж буй байдлыг ойлгоно.
Өөрийгөө илэрхийлэх, сэтгэн бодох чадвар гэдэг нь математик хэллэг, бичиглэл, тэмдэглэгээ ашиглан
өөрийн санаа бодлоо илэрхийлж буй байдал, юмс, үзэгдлийн математик зүй тогтол, харилцан хамаарлыг
илрүүлэн, асуудлыг өөр өнцгөөс харж, олон аргаар шийдвэрлэн, ангилах, харьцуулах, эрэмбэлэх, тухайн
тохиолдолд онцгой болон эсрэг байдлыг олох, ерөнхий дүгнэлт гаргаж буйг ойлгоно.
Идэвх, оролцоо, сонирхол, хандлага гэдэг нь бодит ертөнц дэх юмс үзэгдлийг математик аргаар
сонирхон судлах, түүнийгээ өдөр тутмын амьдралтай холбож ойлгохыг эрмэлзэх, математикт суралцахуйн
ач холбогдлыг ойлгох, бие даан болон багаар ажиллах чадвартай болох зэрэг эерэг хандлагыг чухалчлан үг
яриа, үйл хөдлөл, оролцоогоор нь үнэлгээ хийнэ.
7.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
7.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
Сургалтын төлөвлөгөөнд тусгасан цагийг агуулгаар хэрэгжүүлэхдээ сургалтын хөтөлбөрийн агуулга анги
дээшлэх тусам хэрхэн өргөсөн гүнзгийрч байгааг ойлгох нь чухал. Өөрөөр хэлбэл тодорхой агуулга нь 2-3
ангид давтагдан орж, өргөсөн гүнзгийрэх гэсэн ерөнхий бүтэцтэй байгаа нь хөтөлбөрийн онцлог болно.
Агуулгыг дахин судлах боломжийг бий болгох нь сурагчдад тухайн агуулгыг өөр өнцгөөс харах, мэдлэг,
чадварыг гүн бат эзэмших боломжийг олгож буй давуу талтай. Ялангуяа өдөр тутмын амьдралд өргөн
хэрэглэгддэг тооцоолол хийх, тоо, хэмжээг жиших, тоймлох, дүрс, биет, хэмжигдэхүүнтэй ажиллах, хүснэгт,
диаграм, графиктай ажиллах гэх мэт математикийн үндсэн чадваруудыг эзэмшүүлэхэд анхаарна. Дахин
давтагдаж буй агуулгын хувьд анги дээшлэх тутам агуулгын өргөсөл, гүнзгийрэл дээр төвлөрөн судлах
бөгөөд даалгавар болон шийдвэрлэх асуудлаар нь гүнзгийрүүлэх стратегийг барьж ажиллах нь чухал.
7.7.2. Судлагдахууны агуулгыг хэрэгжүүлэх чиглэлээр:
Математикийн агуулгыг сургалтын хөтөлбөрийн зорилго, зорилт, асуудал шийдвэрлэх арга барилтай
холбон хэрэгжүүлнэ. Асуудал шийдвэрлэх арга барилыг математикийн үйл ажиллагаагаагаар дамжуулан
эзэмшинэ. Математикийн үйл ажиллагаа гэдэг нь математикийн хичээлтэй хамаарал бүхий төрөл бүрийн
үйлийг хэлнэ.
Агуулгын хувьд Геометр ба Хэмжигдэхүүн, Магадлал, статистикийн агуулгын хүрээнд өдөр тутмын
амьдрал дахь математик хэрэглээтэй холбогдон нэлээд өөрчлөлт орсон. Тухайлбал, дүрсийн хувиргалтууд,

46. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
46
аяллын график, дэлхийн цагийн бүс, нийлмэл нэгжийг хэрэглэх, тэнцүү завсраар бүлэглэсэн дискрет
өгөгдлийн моод бүлэг, медиан, далайцыг олох, тасралтгүй өгөгдлийн моод бүлэг, медиан, далайц, дунджийг
олох, гистограм, хуримтлагдсан давтамжийн график байгуулах, үр дүнг тайлбарлах, корреляцийг ойлгох,
тайлбарлах, түүврүүдийг харьцуулах, статистик характеристик хэрэглэн харьцуулах, дүгнэлт гаргах,
туршилтын үр дүн буюу харьцангуй давтамжийг хэрэглэн магадлалыг үнэлэх, дүгнэлт гаргах гэх мэт
агуулгууд шинээр орсон.
Харин Тоо тоолол ба Алгебр агуулгын хүрээнд тоо, хэмжээг жиших, тоймлох, үнэлэх, багцаалах, стандарт
дүрсэд бичих, мөнгө, санхүү, процентийн өөрчлөлт оролцсон тооцоолол хийх, харьцаа, пропорц, шууд ба
урвуу пропорционал хамаарлыг ашиглан асуудал шийдвэрлэх арга барил эзэмшүүлэхэд анхаарна. Мөн
өдөр тутмын амьдралд өргөн хэрэглэгддэг алгебрийн илэрхийлэл, томьѐо, тэгшитгэл, тэнцэтгэл биш,
дараалал, функцийн талаар судлах бөгөөд ахлах ангид үргэлжлүүлэн, гүнзгийрүүлж судална. Математик
нэр, томьѐоны хувьд олон улсад хэрэглэгддэг зарим нэр, томьѐог хэрэглэх нь нэг талаас математик дэлхий
нийтийн хэл болдог, нөгөө талаас цаашид олон улсын үнэлгээний төвөөр боловсролын чанараа үнэлүүлэх
зорилготой холбогдон гарч ирсэн. Тухайлбал, “шулууны өнцгийн коэффициент” гэдгийг “шулууны налалт”
гэж ойлгох, “пиктограм”, “гистограм”, ”хуримтлагдсан давтамжийн диаграм”, “корреляц” гэх мэт шинэ нэр,
томьѐонуудыг ойлгон хэрэглэж чаддаг болоход анхаарна.
Мөн агуулгыг хэрэгжүүлэхдээ танин мэдэхүйн түвшин, үйл явцтай холбон, тухайлбал “танин
мэдэх” “ойлгох” “хэрэглэх” “асуудал шийдвэрлэх” гэсэн дарааллаар бичигдсэн болохыг анхаарах
хэрэгтэй.
7.7.3. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр
- Юуны тулд үнэлэх вэ? (Хүүхдийн хөгжлийг дэмжих, ахицыг тодорхойлох)
- Юуг үнэлэх вэ? (Мэдлэг ойлголт, хэрэглээ, арга барил, сэтгэлгээ, хандлага)
- Яаж үнэлэх вэ? (Үнэлгээний арга, хэлбэр, хэрэгслээ сонгох) гэдгээ тодорхойлох нь чухал.
Үнэлгээний даалгаврыг боловсруулахдаа:
- Тухайн үнэлгээний даалгаврын тоо, танин мэдэхүйн түвшинг тогтоох, хэмжээсжүүлэх
- Даалгавруудыг боловсруулах
- Даалгавруудад харгалзах үнэлгээний шалгуур үзүүлэлт боловсруулах
- Түүнийгээ ашиглан сурагчдын мэдлэг, чадвар, хандлагыг үнэлэх, дүгнэх, хэрэглэх гэсэн үе шатыг
баримжаалж болно.
- Даалгаврын төрөл нь сонгох, нөхөх, харгалзуулах гэх мэт тестийн аргуудаас гадна эсээ бичих,
график, диаграммаар илэрхийлэх, зураг, загвар зохиох гэх мэт олон төрөл байж болно. Мөн
дадлага ажил, асуулт, хариулт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг хийх аргаар үнэлж болно. Хичээлийн явцад
сурагчдыг асуудал шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд чиглүүлэх, сурагчдын мэдлэг, чадвар, хандлагыг
үнэлэхэд сурагчийн ажлын хуудас, багшийн ажиглалтын хуудас нь чухал хэрэгсэл болно.

47. 47
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
МЭДЭЭЛЛИЙН
ТЕХНОЛОГИ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

48. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
48
8. МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕХНОЛОГИ
8.1. ЗОРИЛГО
Мэдээлэл боловсруулах, асуудлыг шийдвэрлэх үйл ажиллагаандаа мэдээлэл, харилцаа холбооны
технологийг бүтээлчээр ѐс зүйтэй хэрэглэдэг, мэдээлэлжсэн нийгэмд соѐлтой амьдарч, хамтран ажиллах
чадвартай иргэн болгон төлөвшүүлнэ.
8.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН:
8.2.1. Сургалт, ахуй амьдралд тулгарсан асуудлыг танин мэдэх, шийдвэрлэх, боловсруулах, түгээхдээ
тохиромжтой мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг эрх зүй, ѐс зүйн зөрчилгүй, соѐлтой сонгон
хэрэглэнэ.
8.2.2. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг болон мэдээлэл боловсруулах үндсэн зарчмыг ойлгох,
хөгжлийн чиг хандлагыг ухаарах, мэдээллийн технологийн нэр томьѐо, үг хэллэгийг зөв хэрэглэх,
мэдээллийн технологийн хэл эзэмшинэ.
8.2.3. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг сургалт, ахуй амьдралд хэрэглэх, өөрийгөө хөгжүүлэх,
авьяас чадвараа нээн илрүүлэх хэрэгсэл болгон ашиглах, мэдээлэлжсэн нийгэмд ажиллаж амьдрах
чадвар, төлөвшилтэй болох, бие даан болон хамтран суралцах үйлдээ мэдээлэл харилцаа холбоо
технологийг бүтээлч, хариуцлагатай хэрэглэнэ.
8.2.4. Интернэт дэх мэдээллийг ашиглах, бусадтай хуваалцахдаа оюуны өмч, зохиогчийн эрхийг хүндэтгэх,
цахим орчинд бусадтай хүндэтгэлтэй, соѐлтой харилцах, ахуй амьдралдаа байгальд ээлтэй ногоон
технологийг сонгон хэрэглэнэ.
8.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Мэдээллийн технологийн сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI-YII, YIII-IX ангид
мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийг хэрэглэн асуудал шийдвэрлэх арга барилд суралцаж, дараах
чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII анги VIII-IX анги
Мэдээлэл
харилцаа
холбооны
технологи
/МХХТ/,
мэдээллийг
таньж мэдэх,
хэрэгцээт
мэдээллийг
тодорхойлох
- Мэдээллийг таних, ойлгох,
тодорхойлох, өөрийн үгээр
тайлбарлах
- Мэдээллийг шинж чанар, ач
холбогдлоор нь ялган ангилах,
үнэлэх
- Хэрэгцээндээ тохирсон
мэдээллийг цуглуулах, зөв
ашиглах
- МХХТ-ийн хэрэгслийг таньж
мэдэх, зөв зохистой ашиглах
аргад суралцах
- Бусад хичээл, ахуй амьдралд тулгарсан асуудлыг
ойлгох, түүнийг шийдвэрлэхэд шаардлагатай
мэдээллийг боломжит эх сурвалжийн хамтаар
тодорхойлох, сонгон ашиглах
- Мэдээллийн бодитой, хэрэгцээтэй, үр ашигтай
байдалд дүн шинжилгээ хийх, үнэлэлт өгөх
- Нийгэмд мэдээлэл, МХХТ-ийн гүйцэтгэх үүргийг
ойлгох
- Хүрээлэн буй орчны (яриа, хэвлэл мэдээллийн
хэрэгсэл, интернэтийн) тухай мэдээллийг олон
талаас авч үзэх, сонгох
- МХХТ-ийн нэмэлт хэрэгслийг таньж мэдэх,
ажиллагааны зарчмыг ойлгох
Мэдээлэл
боловсруулах
ажлыг
төлөвлөх, арга
аргачлал
гаргах
- Мэдээлэл боловсруулах хялбар
аргуудыг ойлгох, тайлбарлах,
хэлэлцүүлэх
- Ахуй амьдрал, бусад хичээлийн
мэдээллийг боловсруулах
үйлдлийн дарааллыг төлөвлөх
- Бусад хичээл, ахуй амьдралд тулгарсан асуудлыг
шийдвэрлэх боломжит арга замуудыг сонгох
- Боломжит арга замуудаас оновчтойг нь сонгох,
сонгосон үндэслэлээ тайлбарлах
- Асуудал шийдвэрлэх алхмуудыг зөв, оновчтой
төлөвлөх
Технологи
сонгон
мэдээллээ
боловсруулах
- Мэдээллийн загвар
боловсруулах
- Мэдээллийн шинж чанар,
онцлогоос хамааруулан түүнийг
боловсруулах технологийг
тодорхойлох
- Ахуй амьдрал, бусад хичээлийн
мэдээллийг технологи ашиглан
боловсруулах
- Бусад хичээл, ахуй амьдралд түгээмэл тохиолдох
юм үзэгдлийн нийтлэг шинж чанарыг
тодорхойлох, түүний хялбар загварыг байгуулах
- Мэдээлэл боловсруулах арга замаа алхмуудад
хуваан төлөвлөх
- Мэдээллийн шинж чанар, онцлогоос хамааран
түүнийг боловсруулах тохиромжтой, оновчтой
арга зам, технологийг сонгох

49. 49
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Мэдээлэл,
МХХТ-
ийгхэрэглэх,
үнэлэх, түгээх,
хамтран
эзэмших
- МХХТ-ийн хэрэглээний болон
хамтран эзэмших соѐл, ѐс зүйд
суралцах
- Мэдээллийг ашиглах, түгээх,
хуваалцах, сайжруулан
боловсруулахдаа МХХТ-ийг
оновчтой хэрэглэх
- Мэдээллийн эх үүсвэрээс хичээлд болон ахуй
амьдралд хэрэгцээт мэдээллийг олж цуглуулах,
шинжлэх, ашиглах
- МХХТ-ийг зөв зохистой ашиглах, боловсруулсан
мэдээллээ түгээх, хуваалцах, хамтран ашиглах
- МХХТ-ийн хэрэглээний соѐл, ѐс зүйн хэм хэмжээг
мэддэг, мөрддөг байх
- МХХТ-ийн программ, хэрэгслийн хэвийн үйл
ажиллагааг хангах, хамгаалах аргыг мэдэх,
хэрэглэх
8.4. АНГИ ТУС БҮРИЙН АГУУЛГА
“Мэдээллийн технологийн үндсэн ойлголт”, “Мэдээлэл боловсруулах технологи” гэсэн агуулгын хүрээгээр
тодорхойлсон мэдээллийн технологийн агуулгыг МХХТ-ийг хэрэглэн асуудал шийдвэрлэх арга барилд
үндэслэн хэрэгжүүлнэ.
“Мэдээллийн технологийн үндсэн ойлголт” агуулгад мэдээлэл, загвар, үйлдлийн дараалал, компьютер
болон файлтай ажиллах, “Мэдээлэл боловсруулах технологи” агуулгад бичиг баримт, зурган, танилцуулга
(үзүүлэн), хүснэгтэн мэдээлэл боловсруулах, мэдээлэл ба харилцааны технологийн талаарх агуулга тус тус
багтсан болно.

50. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
50
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Мэдээллийнтехнологийнүндсэнойлголттойболох
1.Мэдээлэл,объект,загвар
Мэдээ,мэдээллийгтаних,
тодорхойлох,ялгах,
тайлбарлах;мэдээллийг
дүрслэхбичвэр,тоон,график
хэлбэрүүдийгмэдсэний
үндсэндээрөгсөн
мэдээллийгтохиромжит
хэлбэрээрдүрслэнхаруулж,
тайлбарлах
Объект,түүнийшинжчанар,
орчингтодорхойлох,
объектынүзүүлэлтийг
илэрхийлэхаргуудыг
хэрэглэх,жишээгарган
тайлбарлах
Тодорхойзорилгод
нийцүүлэнзагварыг
тодорхойлох,материаллагба
мэдээллэнзагварбүтээх,
бүтээсэнзагвараа
тайлбарлах
2.Компьютер
Компьютерийнтехникийн
үндсэнижбүрдлийгтаних,
нэрлэх,үүрэгзориулалтыг
мэдэх,компьютерийгасаах,
унтраах,оруулах,гаргах
үндсэнтөхөөрөмжийг
хэрэглэх,гарынтовчлуурыг
ашиглах
Сургалт,ахуйамьдралдахь
гарутас,зөөврийн
компьютер,тоонтелевиз
зэрэгМХХТ-ийнтоног
1.Мэдээлэл,мэдээллийн
процесс
Мэдээллийнпроцессыг
танинмэдэж,төрөлбүрийн
мэдээллийгхүлээнавах,
боловсруулах,хадгалах
аргыгхэрэглэх,зураглан
харуулах,тайлбарлах
Мэдээллийншинжчанарыг
тодорхойлох,тайлбарлах,
хэрэгцээгтодорхойлон
гаргах
Мэдээллийгкодчилох
шаардлагаболонаргуудыг
танинмэдэх,жишээгарган
тайлбарлах
2.Компьютер
Компьютертмэдээллийг
дүрслэх,мэдээллийг
дүрслэххоѐртынкодчилол,
тоондүрслэлбахоѐртын
кодчиллынхоорондын
холбоохамаарлыгмэдэх,
тайлбарлах
Файлудирдахсистемийг
хэрэглэх,файл,хавтасны
үүрэгзориулалтыгмэдэх,
файлболонхавтсыгзүй
зохистойзохионбайгуулах,
хуулах,зөөх,нэрсолих,
хэрэглэх
Компьютерийнмэдээлэл
боловсруулалтыгмэдсэний
үндсэндээрпрограмнь
мэдээллийгболовсруулах
1.Мэдээлэл,загвар,загварчлал
Мэдээллийгхэмжихнэгж,түүний
хэрэглээгойлгох,мэдээллийн
хэмжээгнэгжхоорондхөрвүүлэх
Мэдээлэлболовсруулахажлыг
төлөвлөх,төлөвлөлтийндагуу
хийжгүйцэтгэх,үрдүнгүнэлэх,
тайлбарлах
Загварбайгуулахүешатыг
мэдсэнийүндсэндээрөгсөн
өгөгдлөөрзорилгоднийцүүлэн
хүснэгтэнзагварбайгуулах,
ашиглах,математикзагвар
байгуулахэнгийнжишээтэй
танилцах
2.Компьютер
Үйлдлийнсистем,компьютерийн
бүрдэлхэсгүүдийнүндсэн
үзүүлэлтийгмэдэх,тайлбарлах,
харьцуулах,хэрэгцээндээ
тохируулансонгох,тоон
төхөөрөмжийгкомпьютерт
холбонашиглахдаа
шаардлагатайпрограмыгсуулгах
ѐстойгойлгох,файлшахах,
задлахзэрэгпрограмхангамж
шинээрсуулгах,хэрэглэх
Олонпрограмынорчныталаар
ойлгох,өргөнхэрэглээнийхэд
хэдэнпрограмашиглан
мэдээллийгболовсруулах
Компьютерийнхэрэглээний
соѐлыгойлгох,хэрэгжүүлэх
3.Алгоритм,үйлдлийндараалал
Тавьсанзорилгохүрэх,асуудлыг
1.Мэдээлэл,загвар,загварчлал
Мэдээллийннийгэм,мэдээлэлболонМХХТ-
ийннийгэмдгүйцэтгэхүүргийгтанинмэдэх,
тайлбарлах,харьцуулах,дүгнэлтгаргах
Мэдээллийннийгмийнѐсзүйннаадзахын
хэмхэмжээгмэдэх,даганмөрдөх
Математикзагварынерөнхийбүтцийг
ойлгосныүндсэндээрматематикболон
шаталсанзагварбайгуулах,байгуулсан
загвартдүншинжилгээхийх,үнэлэх
Мэдээллийннийгэм,нийгэмдэхМХХТ-ийн
хэрэглээнийталаарбичилсудалгаахийх,
харьцуулах,дүгнэлтгаргах
2.Компьютер,компьютерийнсүлжээ
Компьютерийнсүлжээнийзохион
байгуулалт,төхөөрөмжүүд,сүлжээнийтөрөл,
сүлжээнийгеометрзохионбайгуулалт,
компьютерийнсүлжээгээрөгөгдөлхэрхэн
дамждагталааройлгожмэдэх,сүлжээгээр
мэдээлэлсолилцох,нэгсүлжээндбуйнэг
компьютерээснөгөөдхандах,мэдээлэл,
төхөөрөмжийгхамтранэзэмших
УтасгүйсүлжээндМХХТ-ийнхэрэгсэл
ашигланхолбогдох
Сүлжээнийаюулгүйбайдлыгхангахэнгийн
дүрмийгмэдэх,хэрэгжүүлэх
Чөлөөт,нээлттэйэхийнпрограмхангамж
болонтүүнийстандартынталааройлгох,
нээлттэйэхийнпрограмыгхэрэглэхнээлттэй
эхийнүйлдлийнсистем,хэрэглээнийбагц
програмыгмэдэх,ашиглах,өргөнхэрэглээ
(audacity,chrome,firefoxг.м)-ийчөлөөт
програмхангамжийгхэрэглэх
3.Алгоритм,үйлдлийндараалал
Мэдээллийгболовсруулахүйлдлийн

51. 51
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
төхөөрөмжийнхэрэглээний
талаармэдэх,тайлбарлах,
зөвхэрэглэх
Компьютерээрмэдээлэл
боловсруулахдавуутал,
мэдээлэлболовсруулах
ажлындарааллыгойлгож,
өгсөнажлындарааллыг
төлөвлөх,гүйцэтгэх,
гүйцэтгэлээдүгнэх
Өргөнхэрэглээнийхялбар
програм,тухайлбалтооны
машинашигланхялбар
тооцоохийх,дуртайдуу
хөгжмөөдуутоглуулагч
ашиглантоглуулахзэргээр
хэрэгцээндээнийцүүлэн
хэрэглэх
үйлдлийндараалалболохыг
ойлгох,тайлбарлах,
зурагланхаруулах
Мэдээлэлхадгалах
төхөөрөмж(шуурхайсанах
ой,хатуудиск,хуруудиск,
зөөврийндискгэхмэт)-ийн
онцлог,шинжчанар,
хэмжээгмэдэх,тэдгээрийг
хэрэглэх
Вирус,хөнөөлтпрограмаас
компьютерийгхамгаалах
шийдвэрлэхэдшаардагдахүйл
ажиллагаагтөлөвлөххэрэгцээг
ойлгосныүндсэндээрхялбар
үйлдлийндарааллыгдүрслэх,
үйлдлийндарааллыгүгээр
илэрхийлэх,үгээрилэрхийлсэн
үйлдлийндарааллыгбиелүүлж,
үрдүнгтооцоолох
Програмнькомпьютер
биелүүлэхээр,түүнд
ойлгомжтойгоорбичигдсэн
үйлдлийндараалалболохыг
ойлгох,үйлдлийндараалалнь
нөхцөлөөсхамаарчөөрөөр
үйлдэлхийжболохыгойлгох,
жишээгээртайлбарлах
дарааллыгтөлөвлөх,төлөвлөлтөддүн
шинжилгээхийх,төлөвлөсөнүйлдлийн
дарааллыгхялбарөгөгдөлдээрхэрэгжүүлэх,
үрдүнгтооцоолох,тайлбарлах
Алгоритмньоролтынмэдээлэлд
боловсруулалтхийж,үрдүнгийнмэдээлэл
гарганавахүйлажиллагааболохыгойлгох,
алгоритмынтөрлийгмэдсэнийүндсэндээр
шугаман,салаалсан(нөхцөлшалгахүйлдэл,
нөхцөлтилэрхийллийгалгоритмдашиглах,
нөхцөлшалгахүйлдлийгбичих,хэрэглэх),
давталттайалгоритмыгүгээрболонблок
схемээрдүрслэх,жишээгаргах,тайлбарлах,
шугаман,салаалсан,давталттайалгоритмыг
биелүүлэх,үрдүнгтооцоолох,дүгнэлтхийх
Мэдээлэлболовсруулахтехнологийгхэрэглэхэдсуралцах
1.Баримтбичиг
боловсруулах
технологи
Гарынхуруунызөв
байрлалаарбичвэр
мэдээллийгкомпьютерт
оруулж,үгүсгийналдааг
шалганзасварлах,
хадгалах,хэрэгцээ
шаардлагаднийцүүлэн
үсгийнфонт,хэмжээ,
өнгийгөөрчлөх,тод,
налуу,доогуурзурах
зэргээрхэлбэржүүлж,
эмхцэгцтэй
харагдуулах,гарчиг,дэд
гарчиг,үндсэнхэсгийг
ялгахзорилгоор
1.Баримтбичигболовсруулах
технологи
Бичвэрмэдээллийгтавигдсан
шаардлагындагууоруулж,
засварлах,хэлбэржүүлэх,
зэрэгцүүлэх,цаасныхэмжээг
сонгох,хуудасдугаарлах,
хуудаснытохиргоохийх
Баримтадзураг,бэлэндүрс
оруулах,засварлах(хэмжээг
өөрчлөх,дүүргэжбудах,хүрээний
өнгө,хэлбэрийгөөрчлөх,эффект
оруулах,эргүүлэх)
Тавигдсанзорилго,өгөгдлөөр
хүснэгтүүсгэнмэдээлэлоруулах,
хүснэгтээзасварлах(нүднэгтгэх,
нүдхуваах,мөр,багананэмэх,
устгах)хэлбэржүүлэх,бичвэр
1.Баримтбичигболовсруулахтехнологи
Хэрэгцээшаардлагаднийцүүлэнбичвэрболон
хүснэгтийгпрограмынбэлэнхэлбэрийг
ашигланхэлбэржүүлэх,баримтбичгийнбэлэн
загварашиглах,сургалт,ахуйншаардлагад
нийцүүлэнбаримтынбэлэнзагваршинээр
үүсгэх,ашиглах
Баримтадбичгийнталбар,гоѐмсогбичиг,
бүдүүвч,график,толгойүсэгоруулах,ашиглах,
засварлах,хэлбэржүүлэх
Хоѐрөгөгдлийнуялдаагхүснэгтболонграфик,
диаграмаарилэрхийлэх,тайлбарлах
Тавигдсанзорилго,өгөгдсөнсэдвийнхүрээнд
баримтбичгийнагуулга,бүтцийгтодорхойлох,
зохиомжлох,боловсруулах,баримтбичгийн
боловсруулалтаддүншинжилгээхийх
2.Зурагболовсруулахтехнологи
Бэлэндүрсашигландавтамжтайзурахүүсгэх
1.Баримтбичигболосруулах
технологи
Хэрэгцээшаардлагаднийцүүлэн
баримтадавтоматгарчиг,хөл,толгойн
мэдээлэл,тусгайтэмдэгт,томьѐо
оруулах,ишлэл,зүүлт,тайлбархийх,
засварлах
Олонхуудастайбаримтаднүүрхуудас
оруулах,бичвэрболонхуудсыг
хүрээлэх
Тавигдсанзорилго,өгөгдсөнсэдвийн
хүрээндбаримтбичгийнагуулга,
бүтцийгтодорхойлох,зохиомжлох,
боловсруулах,баримтбичгийн
боловсруулалтаддүншинжилгээхийх,
танилцуулах,бусадтайхуваалцах
2.Зурагболовсруулахтехнологи
Компьютертзургийгдүрслэхзарчим,

52. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
52
зэрэгцүүлэх
2.Зураг
боловсруулах
технологи
Компьютерийнзургийн
төрөл,зураг
боловсруулаххялбар
технологийгэзэмшсэний
үндсэндээрзурагзурах,
зурахявцдаазөвзурах
технологи,дэс
дарааллыгойлгох,
зурсанзургаазасварлах
(хэмжээгөөрчлөх,
тайрах,зөөх,устгах,
эргүүлэх),зурагт
тайлбар,өгүүлэмж
нэмэх,зурсанзургаа
тайлбарлах,
Шулуун,муруй,бэлэн
дүрсашигланморь,
хонь,загас,хээ,барилга
байшинзэргийгхялбар
зурахаргыгэзэмшин
зурагзурах
Тодорхойагуулгаар
зурагзохиомжлох,өөр
агуулгабүхийзургуудыг
нэгтгэнзохиомжлон
зурахзамаарзураг
зурахтөсөөллөө
хөгжүүлэх
3.Цахимхарилцаа,
интернэт
технологи
Интернэт,вэбсайт,
түүнийнэршил,хаягийг
мэдээллийгхүснэгтэнхэлбэрт
оруулах
2.Зурагболовсруулахтехнологи
Зургийндавхаргабүхийпрограм
(Paint.net)ашигланажлынталбар,
хуудас,зургийнхэмжээг
тохирууланзурагзурж,засварлах
Давхарганэмэх,устгах,зөөх,
эргүүлэх,нэгтгэх,нэрийгөөрчлөх
зэргээрдавхаргатайажиллах,
давхаргабүхийзурагзурах,
засварлах(таванхошуумалбүхий
хөдөөнутагг.м)хийх,үнэлэх
Өгсөнсэдвээрзургийнзохиомж
бүтээх,зохиомжийндагуузургаа
зурах,зурсанүнэлэх
Давтамжтайзургийгзохиомжлох,
гаргасанзохиомжийндагуузураг
бүтээх,задгайзохиомжийнаргаар
зурагурлах,зурсанзургааүнэлж
тайлбарлах
Зурагболонбичвэрийнбичвэрийн
хэвийгөөрчлөх,эффекторуулан,
эффектийнтөрлийгашиглантөрөл
бүрийнхээугалзбүтээх
3.Танилцуулгаболовсруулах
технологи
Тавигдсанзорилго,өгөгдсөн
сэдвийнхүрээндасуудлаа
тодорхойлох,мэдээлэлцуглуулах,
танилцуулгынагуулгабабүтцийг
төлөвлөх,төлөвлөсөнагуулгаба
бүтцийндагуутанилцуулгашинээр
үүсгэх,агуулгадтохирсонзураг,
диаграм,бүдүүвчсонгоноруулах,
танилцуулгадбуйобъектод
хөдөлгөөн,хөдөлгөөнийнөлөө
Тунгалагзурагүүсгэх,зургийгцайруулах,
тодруулах,зургийнгэрэлтүүлгийгзасварлах
Байгальсэдвийнхүрээндуусалт,тунгалагшил
бүхийдавхаргатайзурагзурах,бусадэх
үүсвэрээсавсанзургаарбүтээлхийх,
зохиомжлох
Хэрэгцээндээтохирууланөнгөнийгорим(RGB,
CMYK)-ыгсонгох,өнгөтооцоологчийгашиглан
шаардлагатайөнгийггарганавах,өнгөний
зохицолашиглантөрөлбүрийнзураг(зурах
зохиомжлох,зурах(чимэглэлийнмонголзураг
г.м),тайлбарлах
Гэрэлзургийгдижиталзурагболгох,
шаардлагахангахгүйзургийгзасварлах,хар
зургийгөнгөтзурагболгох
Зургаатохирохформатаархадгалах,хэрэглэх
3.Танилцуулгаболовсруулахтехнологи
Танилцуулгаболовсруулахүйлажиллагааг
төлөвлөх,хэрэгцээ,шаардлагадаатохирсон
танилцуулгынзагвар(template)бүтээх,
засварлах,ашиглах
Слайдболонобъектодхөдөлгөөн
дагалдуулах,аудио,видеобичлэгоруулах,
үзүүлэхгоримынхугацаанытохиргоохийх,
бүтээлээбусдадтолилуулах,бүтээлээ
автоматаартоглохгоримдхадгалах
Тодорхойсэдвийнхүрээндтанилцуулга
боловсруулахүйлажиллагаагтөлөвлөхдөө
мастерхуудасашиглах,шаардлагатай
хуудасныболонслайдынтохиргоохийх,
мастерхуудас(Агаарынбохирдолбаэрүүл
мэндг.м)бүтээх,холбоосхийхзамаарбусад
технологиорболовсруулсанмэдээллийг
танилцуулгадоруулах,хэрэгцээндээ
нийцүүлэнхадгалах,танилцуулах
Танилцуулгаддуу,дүрснийэффекторуулах,
богинохэмжээнийкинобүтээх,бүтээлд
өнгөнийгоримбапикселийнталаар
мэдэх,зурагзурахбазасварлахад
ашиглах
Файлынсангаасхэрэгцээтбэлэн
зургийгавчашиглах,зураг,бичвэрт
эффекторуулахнэмэлтплагин
програмтайажиллах,плагины
төрлүүдийгмэдэх,ашиглах
Гэрэлзургийгзасварлах(шүдний
өнгийгцайруулах,нүднийулаан
арилгах,нүүрнийнөсөөбатолбыг
арилгахг.м),зургийгцайруулах,
тодруулах
Эвлүүлэгхийх,зохиомжлох,бүтээлч
эрэлхийлэлхийснийүндсэнөөрийн
бүтээлийггаргах,тайлбарлах,
бүтээлийгүнэлэх,бүтээлээбусдад
толилуулах
3.Хүснэгтэнмэдээлэл
боловсруулахтехнологи
Тавигдсанзорилго,өгөгдсөн
мэдээллээршаардлагатайхүснэгтийг
тодорхойлох,хүснэгтүүсгэх,хүснэгтэд
мэдээлэлоруулах,хэлбэржүүлэх
Нүдэндоруулахөгөгдлийнтөрлийг
ялгантаних,сонголтхийх,өгөгдлийг
тодорхойшинжчанараарэрэмбэлэх,
хайлт,шүүлтхийх,тооцоололхийх,үр
дүнгтайлбарлах,ашиглах
Математикийнфункцашигланхялбар
тооцоололхийх,үрдүнгшинжлэх,
функцашигландавууталыг
тайлбарлах
Цахимхүснэгтийнөгөгдлөөрграфик,
диаграмбайгуулах,засварлах,
хэлбэрийгөөрчлөх
Өгөгдөлхэмжигдэхүүнийхамаарлыг

53. 53
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
мэдсэнийүндсэндээр
вэбхаягаарвэбсайтын
зориулалт,чиглэлийг
таних,вэбмэдээллийн
онцлогийгтайлбарлах
Интернэтийнорчинд
ажиллахүндсэнхэм
хэмжээгмэдэх,даган
мөрдөх,интернэтболон
кинотеатр,сургууль
зэрэгбусадорчинд
баримтлаххэмхэмжээг
хэрхэнмөрдөжбуйд
дүгнэлтхийх,
шүүмжлэлтэйхандах
Интернэтийнхөтөч
програмашиглан
www.google.mnвэб
хуудсыгашиглан
интернэтээсмонгол
хэлээрмэдээлэл(цаг
агаарынмэдээ,шүлэг,
өгүүлэл,үлгэр,ном,
зураг)үзэх,хэрэгцээт
мэдээллээцуглуулах,
бусадтайхуваалцах
Вэбхуудаснаасбичвэр,
зургийгтодорхойлсон
хавтсандхадгалах,
ашиглах
Интернэтийнөргөн
хэрэглэгддэгүйлчилгээ,
тэдгээрийнзориулалтыг
мэдэх,жишээгарган
тайлбарлах.
(эффект)оруулах,танилцуулгаа
толилуулах,хэвлэх
4.Цахимхарилцаа,интернэт
технологи
Цахимхарилцаа,технологиуд,
интернэт,үүрэнхолбоонд
суурилсанцахимхарилцааны
талаармэдэх,тайлбарлах,цахим
харилцааныѐсзүйндүрэмжурмыг
мэдэх,даганмөрдөх,өөрийн
болонбусадхүнийцахим
харилцаа,ашиглажбуй
технологиудыгхарьцуулах,
шүүмжлэлтэйхандах,дүгнэлтөгөх
Мэдээлэлашиглах,түгээх,
бусадтайхуваалцах,хамтран
ажиллахадинтернэт,үүрэн
холбоогашиглах
Цахимшуудангийнхаягнээж,
захиагаазөвбичих,бичсэн
захиагааилгээх,захиахүлээн
авах,хүлээнавсанзахиагаа
бусдаддамжуулах
Цахимяриаашигланбусадтайѐс
зүйтэй,соѐлтойзөвхарилцах
Цахимшуудан,гарутсаарзурвас
бичихдээзөвгалигланбичих
Хайлтынсистемтэйажиллах,
ахуйнболонсургалтынхэрэгцээт
мэдээллийгтодорхойлж,хайлтын
системашигланхайх,хайжолсон
зураг,бичвэрмэдээллийгтатан
авах,хадгалах,ѐсзүйтэйгээр
ашиглах,бусадтайхуваалцах
үнэлэлтөгөх
4.Хүснэгтэнмэдээлэлболовсруулах
технологи
Цахимхүснэгтийнүндсэнобьектууд(хуудас,
ном,нүд,нүднийхаяг,муж,хүрээшугам),
тэдгээрийншинжчанарыгмэдэх,нүдэнд
өгөгдөлоруулж,хэлбэржүүлэх
Томьѐоашигланхамгийнихутга,хамгийнбага
утга,дундажутгаолох,илэрсэналдааг
оношлох
Функцашиглантомьѐохуулах,хэрэглэх,
хялбарфункцашигланбусадхичээлийн
асуудлыгшийдвэрлэх,үрдүнгшинжлэх
5.Цахимхарилцаа,интернэттехнологи
Хичээлболонахуйамьдралдшаардлагатай
мэдээллийгтодорхойлох,МХХТашиглан
цуглуулах,түгээх,хуваалцах
Нийгмийнсүлжээнийѐсзүйгмэдэх,даган
мөрдөх,нийгмийнсүлжээгѐсзүйтэй,аюулгүй,
зөвашиглах,үзэлбодлоосоѐлтой,зөв
илэрхийлэх,бусадтайхарилцах,хамтран
ажиллах,нийгмийнсүлжээндгарчболзошгүй
асуудал,үрдагаврыгмэдэх,сүлжээнийорчинд
асуудалбаүйлдэлдшүүмжлэлтэйхандах
Фэйсбүүксүлжээгашиглах,хувийнтохиргоог
хийх,өөрийнболонбусдынцахимхарилцаанд
үнэлэлт,дүгнэлтхийх
Интернэтээсхэрэгцээтмэдээллээхэдхэдэн
түлхүүрүгээрхайжолох,эрхийнзөрчилгүй
мэдээлэл,файл,програмтатанавах,хадгалах,
ашиглах,цахимшуудангаарфайлхавсарган
илгээх,хүлээнавахзамаарбусадтаймэдээлэл
хуваалцдаг,хамтранэзэмших
цахимхүснэгтэдзагварчлах
4.Цахимхарилцаа,интернэт
технологи
Үүрэнхолбоонытехнологийнталаар
ойлгох,гарутсыгзөвхэрэглэх,гар
утсандхэрэгцээтпрограмыгтатаж
авах,ашиглах
Зохиогчийнэрх,зохиогчийнэрхээр
хамгаалагдахбүтээлийгмэдэх,ялгах,
сургалтболонахуйнамьдралдаа
зохиогчийнэрхийнзөрчилгүйбүтээлийг
ашиглах,мэдээллийнэхсурвалжийг
дурдах,интернэтдэхмэдээлэл,файл,
програмынзохиогчийнэрхийгнь
шалгасныүндсэндээрашиглажзанших
Цахимүйлчилгээ(онлайнномынсан,
цахимдэлгүүр,цахимбанкг.м),
ажиллахзарчмынталаарүндсэн
ойлголттойболж,цахимүйлчилгээнд
мөрдөхэнгийндүрмийгмэдэх,даган
мөрдөх,түгээмэлцахимүйлчилгээг
үйлчилгээнийнөхцөлийгзаавалуншиж,
танилцсаныүндсэндээрхэрэглэх(ТҮЦ
машинашиглах,GoogleEarthашиглан
байршилхайх,тодорхойлохг.м)
Хайлтынсистемийнажиллахзарчмыг
ойлгосныүндсэндээринтернэтээс
ахуйнболонсургалтадшаардлагатай
мэдээллийгоновчтойнарийвчилжхайх,
хэрэглэх,хайлтынүрдүнгхарьцуулах,
үнэлэх
Цахимхарилцаа,хэрэглээнийталаар
бичилсудалгаахийх,үнэлэх,дүгнэлт
гаргах

54. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
54
8.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
8.5.1. Мэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөрийг сургалтын орчинд уялдуулан сургалтын
төлөвлөгөөг баримтлан хэрэгжүүлнэ. Уг хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд сургуулийн болон сургалтын
МХХТ-ийн орчин чухал нөлөөтэй. Тухайлбал, мэдээллийн технологийн хичээлийн лабораторийн нэг
компьютерт 1-2 сурагч ногдож байх нь хөтөлбөрийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх боломжтой. Нэг
компьютерт гурав болон түүнээс дээш тооны сурагч ногдож байгаа үед хөтөлбөрийн хэрэглээний
чадвар эзэмшүүлэх зорилтыг хэрэгжүүлэхэд хүндрэл үүсэх учраас сургуулийн удирдлага болон
мэдээллийн технологийн багш хамтран сургалтын орчин, хичээлийн зохион байгуулалт (бүлгээр
хичээллэх, блокоор зохион байгуулах)-ын асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай.
8.5.2. Мэдээллийн технологийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд МХХТ-ийг хэрэглэн асуудал шийдвэрлэх арга
барил эзэмших, хэл харилцаанд суралцах, хичээл хоорондын агуулга, арга зүйн уялдаа холбоог
тооцох, хийсэн ажлынхаа үр дүнг танилцуулах үйл ажиллагаа нь хугацаа их шаардагдах тул долоо
хоногт хоѐр цагаар, хоѐр улирал заахаар төлөвлөх боломжийг авч үзнэ.
8.5.3. Сургалтыг зохион байгуулахдаа тодорхой зорилготойгоор, суралцахуйн зорилтыг хэрэгжүүлэхүйц, үр
дүнд хүрэхүйц үйл ажиллагааг төлөвлөх, түүнийг гүйцэд хэрэгжүүлэх, хийсэн зүйлээ эргэцүүлэн
бодох, алдаа оноогоо хэлэлцэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа зохион байгуулна.
8.5.4. Сурагчид сэтгэн бодох, асуудал шийдвэрлэх, мэдээлэлтэй ажиллах, харилцан ярилцах, нэг
нэгнээсээ туршлага солилцох, хийсэн ажлаа тайлагнах, тайлбарлах нөхцөл боломжоор хангана.
Сурагчдын чадварыг хөгжүүлэхэд багшлахуйн болон суралцахуйн дараах стратегийг баримтална.
Үүнд:
• Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг ашиглан асуудал шийдвэрлэх арга замыг сурагчид
ойлгомжтой байдлаар таниулах, загварчлах, үлгэрлэх, хэрэгцээнд нь тулгуурлан сургалт,
амьдралын практик жишээгээр баяжуулах
• Сургалтын технологийн орчин, нөхцөл байдалд нийцүүлэн сургалтыг төлөвлөх, зохион
байгуулах, сурагч бүрийн тэгш, идэвхтэй оролцоог хангах, сурагчдын ялгаатай байдлыг тооцох,
үнэлэх
• Идэвхтэй эрэл хайгуул, судалгаанд суурилсан суралцахуйг МХХТ-оор дэмжих
• Сургалтын агуулгыг сургалтын орчин, сурагчийн идэвх оролцоонд нийцүүлэн өргөсгөх, сурагчийн
бие даан хөгжихийг дэмжих
• Ганцаарчилсан, багийн үйл ажиллагаа, сургалтын идэвхтэй аргуудаар хичээлийг үр дүнтэй
зохион байгуулах
• Сургалтын үр дүнг бодитой илэрхийлэх, сурагч нэг бүрийн ахиц дэвшлийг илрүүлж байхаар
үнэлгээ хийх
8.6. ҮНЭЛГЭЭ
8.6.1. Үнэлгээний зорилт:
1. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг хэрэглэн хэрэгцээт мэдээллээ боловсруулах,
асуудал шийдвэрлэх арга барилын хөгжлийг дэмжих
2. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн нэр томьѐо, үг хэллэгийг зөв ойлгон хэрэглэх,
нөхцөл байдал, хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн ѐс зүйтэй, соѐлтой хэрэглэх, бүтээл хийх,
тайлбарлах, бусадтай хуваалцах, хамтран ашиглах
3. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг сонирхон судлах хүсэл эрмэлзэл, оролцоо, идэвх,
санаачилгатай байх
8.6.2. Үнэлгээний шалгуур:
Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1. Мэдээлэл
харилцаа холбооны
технологийг хэрэглэн
хэрэгцээт мэдээллээ
боловсруулах,
асуудал шийдвэрлэх
арга барилын
хөгжлийг дэмжих
1. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн үндсэн болон нэмэлт
хэрэгслийг таньж, үйл ажиллагааны зарчмыг ойлгосон байдал;
2. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн хэвийн үйл ажиллагааг хангах,
хамгаалах аргыг хэрэглэх байдал;
3. Олон эх үүсвэр (ном, домог үлгэр, аман яриа, музей, зурагт, интернэт гэх
мэт) ашиглан нэгэн төрлийн мэдээлэл цуглуулж буй байдал;
4. Зорилго, хэрэгцээ шаардлагадаа нийцүүлэн хэрэгцээт мэдээллээ
тодорхойлж, хайж, ангилж, ялгаж, эрэмбэлж, ашиглаж байгаа байдал;
5. Мэдээлэл боловсруулах үе шат, үйлдлийн дарааллыг ойлгон төлөвлөж
буй байдал;

55. 55
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
6. Мэдээллэн загвар бүтээх үйлдлийн дарааллыг тогтоож, загвар бүтээж,
түүнд шинжилгээ хийж буй байдал;
7. Мэдээллийн төрлөөс хамаарч оновчтой технологи сонгож буй байдал;
8. Тоон мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж, графикаар дүрсэлж буй байдал;
9. Асуудлыг олон талаас нь харж, бүтээлчээр сэтгэж, ажиллаж байгаа
байдал;
10. Асуудлыг шийдвэрлэх үе шат, алхмыг оновчтойгоор төлөвлөн гүйцэтгэж,
үр дүнд хүрч, түүнийгээ хэрэглэж, тайлбарлаж, хэлэлцүүлж буй байдал;
11. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг ѐс зүйтэй хэрэглэж,
хэрэглээний соѐлд суралцаж буй байдал;
12. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн давуу болон сул талыг үнэлж,
дүгнэж буй байдал;
13. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг ашиглан өөрийгөө хөгжүүлэх,
бусад хичээлд ашиглаж буй байдал;
14. Цахим ертөнцөд хувийн аюулгүй байдлаа хангаж, бусдыг хүндэтгэн
харилцаж, хамтран ажиллаж буй байдал.
2. Мэдээлэл
харилцаа холбооны
технологийн нэр
томьѐо, үг хэллэгийг
зөв ойлгон хэрэглэх,
нөхцөл байдал,
хэрэгцээ шаардлагад
нийцүүлэн ѐс зүйтэй,
соѐлтой хэрэглэх,
бүтээл хийх,
тайлбарлах, бусадтай
хуваалцах, хамтран
ашиглах
1. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн нэр, томьѐо, ухагдахууныг
ойлгон хэрэглэж буй байдал;
2. Мэдээлэл боловсруулах програм хангамжийг хэрэгцээнд тохируулан
сонгож буй байдал;
3. Бусадтай харилцах, хамтран ажиллах, түгээхдээ мэдээлэл харилцаа
холбооны технологийг ѐс зүйтэй, соѐлтой, оновчтой сонгон хэрэглэж буй
байдал;
4. Хувь хүн, нийгмийн амьдралд мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн
гүйцэтгэх үүрэг, хувь нэмэр, мэдээлэлжсэн нийгмийн хөгжлийн чиг
хандлагыг ухаарах;
5. Хичээл сургалтдаа мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг бие даан
болон бусадтай хамтран ашиглаж буй байдал.
3. Мэдээлэл
харилцаа холбооны
технологийг сонирхон
судлах хүсэл
эрмэлзэл, оролцоо,
идэвх, санаачилгатай
байх
1. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн түүх, хөгжлийн талаар
сонирхон судалж буй байдал;
2. Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг ашиглан өөрийгөө хөгжүүлэх
(насан туршийн боловсрол) хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байдал;
3. Хичээлд оролцож буй байдал (Багаар болон бие даан ажиллах);
4. Цахим үйлчилгээ, үйл ажиллагаанд идэвхтэй, бүтээлчээр оролцож,
шинийг эрэлхийлэн санаачилгатай хандаж, санал бодлоо ѐс зүйтэй,
соѐлтой илэрхийлж буй байдал;
5. Байгальд ээлтэй ногоон технологийг мэддэг, ашиглах эрмэлзэлтэй болсон
байдал.
8.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга:
Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг хэрэглэн хэрэгцээт мэдээллээ боловсруулах, асуудал
шийдвэрлэх арга барилын хөгжлийг дэмжих гэдэг нь:
- тавигдсан асуудлыг шийдвэрлэхэд шаардлагатай мэдээллийг цуглуулах;
- мэдээлэл боловсруулах аргачлал, арга зүйг тодорхойлох;
- тохиромжтой технологи сонгон мэдээллийг боловсруулах;
- боловсруулсан мэдээллээ МХХТ-ийг ашиглан бусадтай хуваалцах, хамтран эзэмших мэдлэг,
чадвар, хандлагыг ойлгоно.
Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн нэр томьѐо, үг хэллэгийг зөв ойлгон хэрэглэх, нөхцөл
байдал, хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн ѐс зүйтэй, соѐлтой хэрэглэх, бүтээл хийх, тайлбарлах,
бусадтай хуваалцах, хамтран ашиглах гэдэг нь сургалтын явцад эзэмшсэн мэдээлэл харилцаа холбооны
технологийн ухагдахуун, нэр, томьѐог зөв хэрэглэх, технологийн хэл эзэмших, техник тоног төхөөрөмж,
програмын хэрэгслийг сургалт, ахуй амьдралын асуудлыг шийдвэрлэхэд хэрэглэх мэдлэг, чадварыг үнэлнэ.

56. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
56
Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийг сонирхон судлах хүсэл эрмэлзэл, оролцоо, идэвх,
санаачилгатай байх гэдэг нь сургалт, ахуй амьдралдаа хэрэглэх, суралцахуйн ач холбогдлыг ойлгож,
түүний ололт, амжилтаар бахархах, мэдээллийн технологийг сонирхон судлах хандлагыг чухалчлан идэвх,
оролцоогоор нь үнэлнэ.
8.7. ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
8.7.1. Судлагдахууны агуулгыг хэрэгжүүлэх чиглэлээр:
 МХХТ-ийн үндсэн ойлголт, ажиллагааны зарчим, түүний амьдрал, нийгэм дэх хэрэглээг ойлгон
ухаарах, өргөн хэрэглээний технологийг бусад хичээл, ахуй амьдралын асуудлыг шийдвэрлэх
практик жишээгээр баяжуулан зохион байгуулахад анхаарна.
 Сургалтад ашиглах технологи (бичиг баримт, үзүүлэн, зураг боловсруулах, дуу хөгжмийн програм,
үгийн алдаа шалгагч, компьютерийн үйлчилгээний програм гэх мэт)-ийг сонгохдоо зохиогчийн
эрхийн зөрчилгүй, сургалт, ахуй амьдралын бодит хэрэглээтэй, хэрэглэхэд хялбар байдал,
найдвартай ажиллагааг харгалзан үзнэ.
 Сурагч нь гарын хурууны зөв байрлалаар алдаагүй, хурдан бичих, МХХТ-той ажиллах хэрэглээний
зөв дадал хэвшилд суралцсан байна.
 Онлайн номын сан, виртуаль музей, цахим хичээл зэрэг сурагчийн нас сэтгэхүйн онцлогт тохирсон
агуулгыг ашиглах, орчин үеийн мэдээллийн технологийн дэвшилтэт шийдэлтэй танилцуулахад
анхаарна.
 Цахим харилцаа, интернэтийн орчинд соѐлтой, аюулгүй ажилладаг болгон төлөвшүүлэхэд
чиглүүлнэ.
8.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр:
 Мэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөрийн зорилго, зорилтыг үндэслэн үнэлгээг хийнэ.
Сургалтын хөтөлбөрийн үнэлгээ нь сурагчдын хөгжил, сонирхол, эзэмшсэн мэдлэг, чадварт гарч
байгаа ахиц, өөрчлөлтийг илрүүлэхэд чиглэнэ. Үүнд:
 Гарааны үнэлгээ, явцын үнэлгээ, өөрийн болон бусдын (багшийн, сурагчид бие биеэ үнэлэх, зөвлөх,
урамшуулах, дэмжих) үнэлгээ, нэгжийн, улирлын, жилийн эцсийн үнэлгээ байна. Үнэлгээг тодорхой
тодорхой шалгуурын дагуу хийнэ.
 Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд сургалтын материаллаг орчин, сурагч бие даан суралцаж хөгжих
нөхцөл боломжийг бүрдүүлэхийг чухалчилна. Хүүхэд бүрийн хөгжих сургалтын орчинг бүрдүүлж,
сургалтын хэрэглэгдэхүүн, лаборатори, кабинет, тоног төхөөрөмжөөр хангасан байна.

57. БАЙГАЛИЙН УХААН
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

58. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
58
9.4. АНГИ ТУС БҮРИЙН АГУУЛГА
- Физикийн сургалтын агуулгыг “Энерги, гэрэл, дулаан”, “Цахилгаан соронзон”, “Механик”, “Бидний
эргэн тойрон дахь физик” хүрээнд тодорхойлсон.
- Биологийн сургалтын агуулгыг “Амьд биеийн үндсэн шинж, ангилал”, Амьд биеийн бүтэц, амьдралын
үйл ажиллагаа”, “Амьд биеийн үржил, хөгжил”, “Амьд бие хоорондын болон орчны харилцан холбоо”
гэсэн хүрээгээр тодорхойлсон.
- Химийн сургалтын агуулгыг “Бодис, материал”, “Бодис, материалын шинж”, “Бодис, материалын
өөрчлөлт”, “Хими ба амьдрал” хүрээнд тодорхойлсон.
- Газар зүйн сургалтын агуулгыг “Гео орон зайн дүрслэл”, “Дэлхий бидний орон гэр”, “Хүн ам ба
сууршил”, “Байгаль нийгмийн орчин”, “Байгаль нийгмийн хамаарал, бүс нутаг” хүрээнд
тодорхойлсон.
9. БАЙГАЛИЙН УХААН
9.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь байгалийн юмс, үзэгдлийг танин мэдэх арга барилаа хөгжүүлж, тасралтгүй суралцдаг,
хүрээлэн буй орчиндоо ээлтэй, түүнийг хайрлан хамгаалахад хувь нэмрээ оруулдаг иргэн болж
төлөвшинө.
9.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
9.2.1. Байгалийн юмс, үзэгдлийн мөн чанар, учир шалтгааны талаар таамаглал дэвшүүлэх, зорилготойгоор
ажиглалт, туршилт хийх, үр дүнг нэгтгэх, боловсруулах, бусдад илэрхийлэх замаар шинжлэх ухаанч
арга барилаа хөгжүүлнэ.
9.2.2. Өдөр тутмын амьдралд тохиолдох түгээмэл үзэгдлийг тайлбарлахад байгалийн ухаан, математик
болон орчин үеийн техник, технологийн мэдлэг, чадвараа хэрэглэж, байгалийн ухааны хэл
эзэмшинэ.
9.2.3. Байгалийн ухаанд суралцахын ач холбогдол, хэрэгцээ шаардлагыг мэдэрч, түүнийг судлах
сонирхол, хүсэл эрмэлзэлтэй болж, бие даан болон хамтран суралцах үйл ажиллагаандаа
бүтээлчээр хандана.
9.2.4. Байгалийн юмс үзэгдлийг судлах явцдаа байгаль, нийгмийн харилцан хамаарлыг ойлгож, хүний үйл
ажиллагааны байгальд үзүүлж буй сөрөг нөлөөллийг тодорхойлон түүнээс урьдчилан сэргийлэх,
байгаль орчноо хамгаалах үүрэг, хариуцлагаа ухамсарлаж, үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог
болно.
9.3.СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Байгалийн ухааны сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI-YII, YIII-IX ангид шинжлэх ухаанч
арга барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII анги VIII-IX анги
Асуудал,
таамаглал
дэвшүүлэх
- өмнөх төсөөлөл болон ажиглалтад
суурилан байгалийн юмс, үзэгдэл, түүний
өөрчлөлтийн талаар асуулт асуух;
- таамаглах;
- тулгарч буй асуудлын талаар санал
бодлоо илэрхийлэх;
- баримт нотолгоо, шинжлэх ухааны мэдлэгт
суурилан байгалийн юмс, үзэгдлийн учир
шалтгаан, зүй тогтлыг эрэлхийлсэн асуулт
асуух;
- таамаглал дэвшүүлэх;
- зайлшгүй шийдвэрлэх асуудлыг томьѐолон
хэрэгцээг тодорхойлох
Шинжлэн
судлах
ажлыг
төлөвлөх
- асуудлаа шийдвэрлэх, таамаглалаа
батлах ажлын дарааллыг багштайгаа
хамтран төлөвлөх;
- ажиглалт, туршилтын үед өөрчлөгдөх
хэмжигдэхүүнийг ялган таних;
- хэрэглэх багаж хэрэгслийг нэрлэж сонгох;
- аюулгүй ажиллагааны талаар эргэцүүлэн
бодох
- асуудлаа шийдэх, таамаглалаа шалгах ажлын
төлөвлөгөө гаргах;
- сорил туршилтын үед тогтмол болон хувьсах
хэмжигдэхүүнийг сонгох;
- ашиглах тохиромжтой багаж төхөөрөмжийг
сонгож үндэслэлээ тайлбарлах;
- туршилтын явцад тохиолдож болох эрсдлийг
тооцох, үнэлэх
Баримт
нотолгоо
гаргах,
тайлагнах
- Ажиглалт, туршилт, хэмжилтийг нягт
нямбай хийх;
- Ажиглалт, тэмдэглэл, хэмжилтийн үр дүнг
бичвэр, зураг, хүснэгт, баганан диаграм,
шугаман графикаар илэрхийлэх;
- Ажиглалт, туршилт, хэмжилтийг зөв хийж
хянах, шаардлагатай тохиолдолд давтан хийх;
- Ажиглалт, тэмдэглэл, хэмжилтийн үр дүнг
бичвэр, зураг, хүснэгт, математик статистик
диаграмаар илэрхийлэх;
Баримт
нотолгоо
ба үр дүнг
нягтлах,
үнэлэх
- ажиглалт, туршилт, мэдээлэл
боловсруулах явцыг таамаглалтай тохирч
буй эсэхийг нягтлах;
- өөрийн алдааг олж, түүнийг засах санаа
дэвшүүлэх;
- үр дүнгээс дүгнэлт гаргах
- ажиглалт, туршилтыг сайжруулах санаа
дэвшүүлэх
- Ажиглалт, туршилт, мэдээлэл боловсруулах
явцыг байгалийн ухааны хэл ашиглан
танилцуулж, таамаглалтай тохирч буй эсэхийг
тодорхойлж үнэлэх;
- Өөрийн болон бусдын алдааг олж засах;
- ажиглалт, туршилтыг сайжруулах шинэ санаа,
хувилбарыг дэвшүүлэх

59. 59
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!48
ФИЗИК
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Энерги,гэрэл,дулаан
1.Энерги.Өдөртутмынамьдрал
ахуйдтохиолдохаливаабиетийн
хөдөлгөөнийгажиглаж,сорилт
туршилтаардамжуулж,эрэл
хайгуулсудалгаашинжилгээ
хийх,тэдгээрийнсуурь
ухагдахуунбахуулийгшинжлэх
ухаанчбайдлаармэдэрч,
хөдөлгөөнболонэнергийн
талаарсуурьмэдлэгтэйболно.
2.Гэрэл.Байгальдээрхгэрлийн
ӫзэгдлийгажиглаж,гэрлийн
тарах,ойх,шингэх,хугарах,
задрахӫзэгдлийнталаарсуурь
мэдлэгтэйболно.Ахуйн
хэрэглээнийтользэргийг
ашиглангэрэлхэрхэнтарж
байгааболонгэрлийнтусгал
аливаабиетдээрхэрхэнтусаж,
ойж,шингэж,хугарч,задарч
байгааг,гэрлийнэрчимболон
халалтзэргийгхарьцуулан
гэрлийншинжчанарыгшинжлэн
судалжамьдралдболжбуй
ӫзэгдлийгтанинмэдэхсонирхол
төрж,физиктсуралцаххӫсэл
эрмэлзэлтэйболно.
1.Дуу.Дууавиагаргажбайгаа
аливаабиеийнчичирхийлэлт,
чичирхийллийнтоохэмжээ,
чичирхийллийнхӫрээндгарах
дууавиагаардамжуулан
биетэдгарчбайгааөөрчлөлт
зэргийгэнергитэйхолбон
тайлбарлана.(Долгионд
хадгалагдажбайгааэнергийн
тухайойлголтынталаар
давхарсудална.)
2.Агаарынбөөмийн
хөдөлгөөнийгзагварчлан
судалждуунышинжчанарыг
илэрхийлэх,чангасулба
далайц,өндөрнамба
давтамжийнхоорондох
холбооныталаармэдлэг
бӫтээнэ.
Дууӫӫсгэжбайгаахоёрөөр
төрлийнтуршилтыгнэгзэрэг
хийжгӫйцэтгэнтэдгээрээсгарч
байгаадууныдолгионы
ялгаатайшинжийгилрӫӫлэх
сорилтуршилтхийхзэргээр
долгионыойлтболонтӫӫний
давхцалыгсудалжмэднэ.
1.Энерги.Дэлхийнийтийн
тулгамдсанасуудлыннэг
болохэнергихангамжийн
асуудлыгсудалж,энергийн
хямралбахӫнийнөлөөтӫӫнээс
урьдчилансэргийлэхаргазам,
байгальорчноохэрхэн
хамгаалахталаарөөрийнӫзэл
бодолтойболно.
2.Биеийнхөдөлгөөнийгажиглаж,
туршилтхийжбайрлалын
энергитэйхолбон
тайлбарлана.
3.Хӫчнийхэмжээбаявсан
зайнаасажилхэрхэн
хамаарахыгтуршилтаар
судалжилэрхийл(тооцоо
хийхгӫй)
4.Чадал:
Тохиромжтойжишээнийхувьд
хийсэнажилбазарцуулсан
хугацаагчадалтайхолбож
тайлбарлана.(тооцоохийхгӫй)
1.Дулаан.Дулааныӫзэгдлийнмөнчанар,
учиршалтгааныталаартаамаглал
дэвшӫӫлэх,зорилготойгооражиглалт,
туршилтхийх,ӫрдӫнгнэгтгэх,
боловсруулах,бусдадилэрхийлэх
замааршинжлэхухаанчаргабарилаа
хөгжӫӫлжхатуу,шингэн,хийнӫндсэн
шинжчанарынталаархмэдлэг
ойлголтоомолекулярзагвараар
гӫнзгийрӫӫлнэ.Тӫӫнчлэндотоодэнерги
болонбодисынгурвантөлөвбайдалтай
холбожсудална.
Цахилгаан,соронзон
1.Цахилгаан.Өөрсдийнэргэн
тойрондбайгааэдзӫйлсийг
шинжлэнсудалж,соронзонд
татагддаг,татагдахгӫйзӫйлсийг
төрлөөрньболоншинж
чанараарньангилжчаддаг
1.Цахилгаан.Цахилгаанжих,
энгийнцахилгаанхэлхээ,
гӫйдлийнсоронзоншинжийн
талаарсудлахынзэрэгцээ
ажиглалтболонсорил
туршилтынаргаарфизик
1.Цахилгаан.Цахилгаанжихтухай
мэдлэгээцэнэгтэйшилжилттэйхолбон,
цахилгаанжихынмөнчанарыг
гӫнзгийрӫӫлэнсудалж,тайлбарлана.
Цахилгаанорнытухай,орныгилрӫӫлэх,
судлахаргынмэдлэгийгсоронзонорны

60. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
60
49
болно.
2.Соронзон.Соронзонньөмнөд
болонхойд2туйлтайболохыг
таних,соронзонгийнхоёр
туйлуудыгойртуулжӫзэхэд
соронзонхоёртуйлаараа
таталцаж,тӫлхэлцэжбайгаа
гэдгийгтуршилтаармэдэжавах,
соронзнытатаххӫчийгхэрхэн
яажнэмэгдӫӫлэхталаар
туршилтхийжмэдлэгбӫтээнэ.
хэмжигдэхӫӫн,тэдгээрийнхолбоо
хамаарлынталаарсуурьойлголт
авч,өдөртутмынамьдралболон
нийгмийнамьдралтайхолбон
тайлбарлахмэдлэгтэйболно.
Бөөмөнзагварыгэнгийнӫзэгдэлд
хэрэглэнэ.Цахилгаанжих
ӫзэгдлийгсорилтуршилтаар
илрӫӫлжцахилгаанжсанбиеийн
харилцанӫйлчлэлийнонцлогийг
таньжмэдэнцэнэгийнтухай
ойлголтоохэрэглэнэ.Энгийн
цуваа,зэрэгцээхэлхээзурах,
цахилгаанхэлхээний
элементӫӫдийгзагварчлан
мэдлэгбӫтээнэ.Амперметрээр
гӫйдлийнхӫчийгхэмжих,цуваа
базэрэгцээхолболтынӫеийн
гӫйдлийнхӫчнийзӫйтогтлыг
туршилтаарсудалжойлгоно.
Вольтметрээрхӫчдэлийг(тоон
мультметрашиглажболно)нягт
нямбайхэмжиж,хӫчдэлийнтухай
анханшатныойлголтой
болсноорхэмжилтийнарга
техниктсуралцана.
2.Соронзон.Гӫйдэлсоронзон
шинжтэйболохыгтуршилтаар
судалж,соронзонхӫчнийхэмжээ
ороодсынтоо,гӫйдлийнхӫчнээс
шуудхамаардагболохыг
тогтооно.Гӫйдлийнсоронзон
чанарынталаартуршилтхийж,
гӫйдэлтэйдамжуулагчийн
орчимдӫӫсэхсоронзончанарыг
нээжилрӫӫлнэ.
болонбусадмэдлэгтээтулгуурлан
харьцууланбӫтээнэ.Мөнцахилгаан
гӫйдлийнхӫчнийтухаймэдлэгээ
цахилгаанхөдөлгөгчхӫч,хӫчдэл,
эсэргӫӫцэлгэсэнойлголттойхолбон
зэрэгцээбацуваахолболтодхэрэглэнэ.
Цахилгаанхэлхээнийзӫйтогтлыг
илрӫӫлж,зӫйтогтлыгтайлбарлахдааӫг,
зураг,графикаарилэрхийлэхаргыг
хослуулна.Өмнөхмэдлэгээцахилгаан
чадал,энергийнойлголттойхолбоно.
2.Физикийншинжлэхухаанболонорчин
ӫеийнтехник,технологийнмэдлэг,
чадвараахэрэглэж,физикийншинжлэх
ухааныхэлийгөдөртутмынцахилгаан
хэрэгслӫӫдтӫӫндявагддагӫзэгдлийг
тайлбарлахадашиглана.
3.Цахилгааныаюулучрахнөхцлийг
ӫндэслэжфизикийншинжлэхухаанд
суралцахыначхолбогдол,хэрэгцээ
шаардлагыгмэдэрнэ.Ӫӫнд:
Тусгаарлагчийнбӫрээсгэмтэх,кабель
утасшалбарсанбайх,чийгтэйнөхцөл,
хэлхээндгалхамгаалагч,автомат
унтраалгыгашиглахтухайойлголтой
болно.Ингэснээрцахилгааныталаар
судлахсонирхол,хӫсэлэрмэлзэлтэй
болж,биедаанболонхамтрансуралцах
ӫйлажиллагаандбӫтээлчээрханддаг
болно.
4.Соронзон.Сурагчидтогтмолсоронзон,
олонгӫйдлийнсоронзнытухаймэдлэгээ
соронзонорнытухайойлголтоор
баяжуулан,орнышинжчанар,ӫзэгдлийг
тайлбарлахадфизик,математикболон
орчинӫеийнтехник,технологийн
мэдлэг,чадвараахэрэглэж,шинжлэх
ухааныхэлсуралцана.

61. 61
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!50
5.Механик
1.Хђч,харилцанђйлчлэл.
Ӫндсэнсуурьухагдахуун
болгож“Агаарынэсэргӫӫцэл
баӫрэлт”,“Биеийн
хөдөлгөөндхӫчнийӫзӫӫлэх
нөлөө”,“Биедӫйлчлэх
гравитацийннөлөө”зэргийг
туршилтаарсудланшинжилж
хӫчнийшинжчанарыг
тодорхойлж,дӫрслэнӫзӫӫлнэ.
2.Хєдєлгєєн.Өдөртутмынахуй
амьдралдтохиолдохюмс
ӫзэгдлийнхөдөлгөөнийг
ажиглантуршиж,хөдөлгөөний
шинжчанарыгтаньжмэднэ.
1.Хэмжилт.Эргэнтойрондахь
биетӫӫдийнурт,хугацаа,зай,
эзлэхӫӫн,масс,нягт,дундаж
хурдзэргийгтуршилтын
тохиромжтойбагажуудашиглан
хэмжилтхийж,эдгээр
ухагдахууныталаарсуурь
ойлголттойболж,хэмжилтхийх
аргабарилдсуралцана.
1.Хђч,харилцанђйлчлэл.Хий,
шингэн,хатуубиетийн
даралтыгхӫчнийӫйлчлэлээр
ӫӫсдэгболохыгтуршилтаар
илрӫӫлнэ.Хӫчбаталбайг
даралттайхолбон
тайлбарлана.
2.Хӫчньямарнэгэнбиеийн
хэлбэрхэмжээгөөрчилдөг
болохыгтуршилтааршалгаж
хөшӫӫргийнэргэхшалтгааннь
хӫчболохыгмэдэж,эргӫӫлэх
моментындӫрмийнталаар
ойлголттойболно.Хӫчний
моментэргӫӫлэхӫйлчлэлийн
хэмжӫӫрболохыг
тайлбарладагболно.
3.Энгийн,шингэнтбарометрийг
дӫрслэх,тӫӫнийгагаарын
даралтхэмжихэдхэрхэн
ашиглахмөншингэнийгӫний
даралтыггӫнбанягттай
холбожсудлах,Манометрийг
хэрэглэх,хэрхэнашиглах
талааражиглалт,туршилт
хийх,ӫрдӫнгнэгтгэх,
боловсруулах,бусдад
илэрхийлэхӫйлдчиглэнэ.
4.Хєдєлгєєн.Биеийн
хөдөлгөөнийгажиглах,тухайн
хөдөлгөөнийгилэрхийлэх
хэмжигдэхӫӫнийгялгаж,
хөдөлгөөнийгграфикаар
дӫрсэлнэ.Мөнхөдөлгөөнийг
механикэнергитэйхолбоно.
Хӫчнийхэмжээгхамаарчболох
бусадхэмжигдэхӫӫнӫӫдтэй
холбонтайлбарлана.

62. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
62
51
Биднийэргэнтойрондахьфизик
1.Энерги.Энергибатӫӫний
хэрэглээнийталаарөмнөх
мэдлэгээтуршилтсудалгааны
ажлааргӫнзгийрӫӫлэнсудалж
хӫнтөрөлхтнийамьдрал
ахуйдааашигладагус,нар,
салхиныэнерги,чулуужсан
нӫӫрсньэнергиболохтухай,
тэдгээрийнонцлогшинж
чанар,хэрэглээнийтухай
мэдлэгээгӫнзгийрӫӫлнэ.
2.Бӫхийлтөрлийнцахилгаан
ӫӫсгӫӫрийнхэмжээбатӫӫнд
зарцуулагдахцагхугацааны
хэмжӫӫрзэргийгтоолох,тус
бӫрийнцахилгаанӫӫсгэж
байгааонцлогшинж,
харилцанхамааралзэргээс
ашигтайцахилгаанэнергийн
хэрэглээнийталаарсудалгаа
хийх,ажиглах,хэмжилтхийх,
судалгааныӫеийнхөдөлмөр
аюулгӫйнажиллагаатай
холбоотойасуудлыг
шийдвэрлэжцахилгаан
энергийннийтзарцуулалтын
хэмжээ,галаасгарахболон
ус,нар,цөмийнэнергийн
талаархойлголтоо
гӫнзгийрӫӫлнэ.
1.Одонорон.Нар,сар,одныцаг,
хоног,сар,жилийн“харагдах”
хөдөлгөөнийгажиглалтаар
илрӫӫлнэ.Тэнгэрийнэрхсийн
байрлал,хөдөлгөөндажиглалт
хийх,цагагаар,хөрсусны
улирлынхамаарлынсудалгаа
хийнэ.
1.Энергийнхямралбахђний
нєлєє.Төрөлбӫрийнэнергийн
эхӫӫсвэр,тӫӫнийхэрэглээболон
энергийгболовсруулахын
байгальдӫзӫӫлжбуйсөрөг
нөлөөллийгтодорхойлонтӫӫнээс
урьдчилансэргийлэх,
байгальорчноохамгаалах
асуудлынталаарсудална.
Дэлхийнэнергийнхэрэгцээний
талаарӫзэлбодлооилэрхийлэх,
хӫрээлэнбуйорчиндахьхӫний
нөлөө,тӫӫнийӫрдагаврыг
тайлбарлах,сэргээгдэхбаӫл
сэргээгдэхэнергийнэх
ӫӫсвэрӫӫдийнталаар
мэдээллийнэхсурвалжуудыг
ашигландэлхийнэнергийн
хэрэгцээгнягтлах,энергийн
хувирлынмөнчанарболон
ӫӫсгэжбайгаацахилгааны
хэмжээзэргийгсудалж,
тулгамдсанасуудлыгдэвшӫӫлэн
тӫӫнийгшийдвэрлэхэд
суралцана.
2.Дулааныэнергизөөгдөх
процесс/дамжуулал,конвекци,
цацаргалт/-ыгялгантаньж,
эдийнзасагтайхолбон
тайлбарлажчаддагбайна.
1.Гэрэл.Оптиксистемийнталаар
судалгааныажил(төсөлтажил)хийж
толинддӫрсбайгуулах,хугарлынхууль,
нимгэнлинз,линзэддӫрсбайгуулахзэрэг
геометроптикийнзаримсуурь
ойлголтуудыгсудална.Эндгӫйцэтгэх
бичилсудалгааныажлуудньтуршилтын
талаархойлголтболонсурагчдынпрактик
чадвар,шинжлэхухаанчаргабарилыг
хөгжӫӫлэхэдчиглэнэ.

63. 63
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
2.Бүхийлтөрлийнцахилгаанүүсгүүрийнхэмжээ,түүндзарцуулагдахцагхугацааныхэмжүүрзэргийгтоолжүзэх,тусбүрийнцахилгаанүүсгэжбайгаа
онцлогшинж,харилцанхамааралзэргээсашигтайцахилгаанэнергийнхэрэглээнийталаарсудалгаахийх,ажиглах,хэмжилтхийх,судалгааны
үеийнхөдөлмөраюулгүйнажиллагаатайхолбоотойасуудлыгшийдвэрлэжцахилгаанэнергийннийтзарцуулалтынхэмжээ,усны,галаасгарах,
цөмийн,нарныэнергийнталаархойлголтоогүнзгийрүүлнэ.
7-ранги:
1.Нар,сар,одныцагийн,хоногийн,сарын,жилийн“харагдах”хөдөлгөөнийгажиглалтаарилрүүлнэ.Тэнгэрийнэрхсийнбайрлал,хөдөлгөөндажиглалт
хийх,цагагаар,хөрсусныулирлынхамаарлынсудалгаахийнэ.
БИОЛОГИ
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Амьдбиеийнүндсэншинж,ангилал
1.Амьдбиеийнүндсэншинж.Сургуулийнхашаан
доторхболонсургуулийнэргэнтойронд
ургасанургамал,өөрсдийнтэжээдэг,гэрийн
тэжээвэрамьтдыгажиглажтэмдэглэлхөтлөх,
ажиглалтадүндэслэнамьдбиеийнүндсэн
шинжүүдийгсудлах,хооллох,амьсгалах,
ялгаруулах,мэдрэх,үржих,хөдлөх,өсөж
хөгжихамьдбиеийнүндсэншинжийг
туршилтынүрдүнтэйхолбонтайлбарлана.
2.Амьдбиеийнолонянзбайдал.Амьдбиеийн
үндсэншинжидүндэслэнороннутгийнхаа
ургамал,амьтдынүндсэнбаонцлогшинжийг
харьцууланялгаатайбайдлаарньбүлэглэн
ангилна.
1.Амьдбиеийнүндсэншинж.Амьд
биеийнүндсэншинжийгМонгол
орныболонбусадорныянзбүрийн
амьдбиеэржишээлэнтайлбарлах,
заримшинжийгтуршилтаарнотолж
шинжлэхухаанымэдлэгойлголтоо
гүнзгийрүүлэнбататгана.
2.Амьдбиеийнангилал.Амьдбиеийн
5аймагбаургамал,амьтныаймгийн
үндсэнбүлгүүдийгялгантаних,
төрөлжүүлэнангилах,YIангид
судалсанбичилбиетнийагуулгыг
нэгэстэнбавирусзэрэгбичил
биетнээрдэлгэрүүлэнсудална.
1.Биологийнолонянз
байдалба
ангилал.Амьтан,
ургамлын
төлөөлөгчдийг
ажигласантэмдэглэлд
үндэслэнбиеийн
онцлогийгмэдэх,хүрээ,
ангийнонцлогшинжийг
ялгантаних,
тодорхойлохтүлхүүрийг
хэрэглэхбазохиож
сурна.
1.Биологийнолонянзбайдалба
ангилал.Амьтан,ургамлын
төлөөлөгчдийгажигласан
тэмдэглэлдүндэслэнбиеийн
онцлогийгмэдэх;амьтан,
ургамлынбаг,овог,зарим
төрөл,зүйлийнонцлог
шинжийгялгантаних,
тодорхойлохтүлхүүрзохиож,
хэрэглэжсурна.

64. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
64
Амьдбиеийнбүтэц,амьдралынүйлажиллагаа
1.Эс,эд,эрхтэн.Эсийн
судалгааныголбагажболох
микроскопийнбүтэцтэй
танилцажтүүнийгашиглан
эсийнбүтэц,хэлбэрийг
судланэсньамьдбиеийн
бүтцийнүндсэннэгжболохыг
ойлгож,эсийнбүтэцнь
гүйцэтгэхүүрэгтэйгээнягт
холбоотойболохыг
тайлбарлана.
2.Эсүүднэгдэжэд,эрхтэн,
эрхтэнийтогтолцоогбүтээн,
амьдралынидэвхтэйүйл
ажиллагаагявуулдаг
болохыгойлгоно.
3.Бичилбиетнийүйл
ажиллагаа.Хөрөнгөмөөгийг
хүнснийүйлдвэрлэлд
хэрэглэх,нянгүйдэлхийг
төсөөлөхзамаарзарим
бичилбиетнүүдхүндашиг
тустайбайхадзаримньхор
хөнөөлтэйболохыгойлгож
шинжлэхухаан,технологийн
хөгжилдэвшилньхүний
амьдралтайхолбогддог
болохыгтайлбарлана.
1.Эсийнбүтэц,зохион
байгуулалт.Микроскоптой
ажиллахчадвараахөгжүүлж,
ургамал,амьтныэсийн
бүтцийнонцлогялгаагмэдэх,
дараагийнбүлгүүдэдүзэх
ургамал,амьтнызарим
онцлогэсийнбүтцийг
судалж,тэдгээрэсийн
бүтцийггүйцэтгэхүүрэгтэйнь
холбонтайлбарлана.
2.Хүнийхооллолт.Хүнсний
бүтээгдэхүүнийнайрлага
илчлэгийгтодорхойлж,хүний
хооллолт,хоолнынайрлага,
шимбодисынүүргийгтаньж
мэдсэнээрхооллоххэв
маягаахянажсурна.
3.Амьсгал.Хүнийамьсгал
авах,амьсгалгаргахүед
амьсгалынэрхтэндгарах
өөрчлөлтийгтуршилтаар
илрүүлж,амьсгалынэрхтэн
тогтолцооныбүрэлдэхүүн
хэсгүүдийнбайрлал,үүргийг
мэдэжтайлбарлана.
4.Хүнийбиедбодис
зөөвөрлөгдөх.Хүнийцусны
эсүүдийнзурагболон
байнгынбэлдмэлийг
микроскопоорхаржялган
таньж,бүтцийгүүрэгтэйнь
холбонтайлбарлаж,цусны
эргэлтийнэрхтэнтогтолцоо-
зүрх,судасныбайрлал,
үүргийгсудална.
1.Эсийнбүтэц,зохионбайгуулалт.
Эсийнхуваагдлыгзураг,байнгын
бэлдмэлажиглажойлгохын
зэрэгцэээсийнмитозхуваагдалнь
амьдбиеийнөсөлттэйхолбогддог
болохыгтайлбарлана.
2.Хүнийхооллолт.6,7-рангид
эзэмшсэнмэдлэг,чадварыг
гүнзгийрүүлж,хоолболовсруулах
эрхтэнүүдийнүүргийгхэлэлцэх,
хоолтэжээлээравсаншимбодис
задрах,нийлэгжихявцыг
загварчилж,шимбашимбус
бодисуудынбиологийнач
холбогдлыгтайлбарлана.Зарим
витамин,эрдэсбодисдутагдахад
илрэхшинжтэмдгийгхэлэлцэж
эрүүлмэндээхамгаалахад
анхаарна.
3.Амьсгал.7-рангидамьсгалавах,
амьсгалгаргахүедамьсгалын
эрхтэндгарахөөрчлөлтийгмэдэж
авснаагүнзгийрүүлж,уушгиндхийн
солилцооявагдахадгарах
өөрчлөлттэйхолбонтайлбарлана.
4.Хүнийбиедбодисзөөвөрлөгдөх.7-
рангидсудалсанагуулгыгэрхтэн
тогтолцоогоорньгүнзгийрүүлэн
судална.Цуснэгчигтурсахыг
зүрхнийбүтэцтэйхолбонойлгож,
цусныихбагаэргэлтийнхоорондын
хамаарлыгтайлбарлана.Артери,
вен,хялгасансудасныбүтэцнь
гүйцэтгэхүүрэгтэйгээзохицсон
болохыгмэдэж,заримэрхтнүүдэд
очижбайгааболонгарчбайгаа
1.Эсийнхэмжээ,эсийнхуваагдал.Амьдбиеийн
эс,түүнийэрхтэнцрүүдийнхэмжээгмм-ээр
илэрхийлж,өсгөлтийгтооцохдадлагаажил
хийх;эсийнмейозхуваагдлыгамьдбиеийн
үржилхөгжилтэйхолбонтайлбарлана.
2.Хүнийхооллолт.8-рангидсудалсанхоол
боловсруулахэрхтэнүүдийнүүргийг
гүнзгийрүүлж,хоолболовсруулахэрхтэн
тогтолцооныбүтэц,үүргийгтайлбарлана.Хоол
хүнсэндагуулагдахзаримбодисуудыг
илрүүлэх,энзимхоолболовсруулахад
биохурдасгуурынүүрэгтэйгойлгоно.Дэлхийн
хүнамынхүнстэжээлийнхүрэлцээхангамжийн
талаархэлэлцэнэ.
3.Амьсгал.Аэробамьсгалыгтайлбарлаж,үгэн
тэгшитгэлээрилэрхийлнэ.
4.Хүнийбиедбодисзөөвөрлөгдөх.Хүнийцусны
эргэлтийнэрхтэнтогтолцооныталаархөмнөх
мэдлэгээбататганзүрхнийбүтцийнхэсгүүднь
үйлажиллагаатайгаазохилдсонболох,цусны
эргэлтийнхурдаддасгалхөдөлгөөн
нөлөөлөхийгилрүүлнэ.Цуснызөөвөрлөх
үүргийнталаархмэдлэг,ойлголтоо
гүнзгийрүүлнэ.Зүрхсудасныүйлажиллагаанд
нөлөөлөххүчинзүйлийнталаархэлэлцэж,
эрүүлмэндээхамгаалахадсуралцана.
5.Зохицуулга.Мэдрэл-шингэнийзохицуулгыг
арьсныхялгасансудасныханаөргөсөхболон
нарийсахзамаардулаанзохицуулагддаг,
глюкагон,инсулинньцусандагуулагдах
глюкозынхэмжээгзохицуулахадоролцдог
болохооржишээлэнтайлбарлана.
6.Ургамлынхооллолт.Автотрофхооллолтын
нэгхэлбэрболохфотосинтезээрцардуулүүсч
хуримтлагдах,фотосинтезэдгэрлийнэнерги
ашиглагдах,фотосинтезийнэрчимдгэрэлба

65. 65
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
5.Ургамлынхооллолт.
Ургамлыннавчныэнгийн
бүтцийгсудалж,
фотосинтезээрхүчилтөрөгч
ялгардагийгажиглах,
фотосинтезэднүүрсхүчлийн
хий,гэрэлбахлорофилл
шаардлагатайгтуршиж
илрүүлнэ.
судасуудыгнэрлэнэ.
5.Бодисэрүүлмэндэднөлөөлөхнь.
Эм,антибиотик,архи,тамхи,хар
тамхигеройнньхүнийэрүүл
мэндэднөлөөлдөгболохыг
хэлэлцэх,антибиотикийгбактерийн
халдварыгэмчлэхэдхэрэглэдэгч,
вирустнөлөөлдөггүйболохыг
тайлбарлах,тамхи,согтууруулах
ундаа,мансууруулахбодисоос
татгалзахчадвартсуралцана.
6.Ургамлынхооллолт.
Фотосинтезийгтодорхойлж,үгэн
тэгшитгэлээрилэрхийлэхийнтулд
фотосинтезгэрлийгшингээгч
ногоонөнгийнхлоропластбүхий
навчиндявагддагболоннавчны
амсраархийнсолилцооявагдахыг
мэдэх,фотосинтезийнэрчмийг
ялгарчбуйхүчилтөрөгчийнхийн
бөмбөлгийнтоогоорхэмжижсурна.
7.Ургамлынбиедбодис
зөөвөрлөгдөх.Ургамлынүндэсний
үсэнцэр,флоэмбаксилемийн
бүтцийгмикроскопоорхарж,үндэс,
иш,навчныдамжуулахэдээрус
зөөвөрлөгддөгболохыгтуршилтаар
илрүүлнэ.
нүүрсхүчлийнхийнконцентрацийнөөрчлөлт
хэрхэннөлөөлөхийгилрүүлнэ.
7.Ургамлынбиедбодисзөөвөрлөгдөхба
навчаарусуурших.Навчныбүтцийг
нарийвчлансудалж,түүнийбүтэц,үүргийгүйл
ажиллагаатайньхолбонтайлбарлана.
Ургамлаасусуурших,ургамалдусдутагдах
буюугандах,флоэмээршимбодис
зөөвөрлөгдөхүзэгдлүүдийгтайлбарлаж
ууршилтынэрчимдчийг,температур,гэрлийн
эрчимнөлөөлөхийгтуршилтаарилрүүлнэ.
8.Ургамлынхариуүйлдэл.Ургамалгэрэл
(фототропизм),хүндийнхүчнийүйлчлэл
(геотропизм)-дхариуүйлдэлүзүүлдэгболохыг
туршилтаарбатлана.

66. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
66
Амьдбиеийнүржил,хөгжил
1.Хүнийүржил.Шилжилтийн
насныхныбиемахбод
болонсэтгэлсанаанд
гарахөөрчлөлтийг
тайлбарлаж,эрүүл
мэнддээанхааралтавих
чадвартсуралцана.
2.Ургамлынүржил.
Ургамлынүрургахадус,
хүчилтөрөгч,температур;
ургамлынөсөлтөдгэрэл,
эрдэсбодисхэрхэн
нөлөөлөхийгтуршилтаар
илрүүлэх,хүрээлэнбуй
орчнооөөрчлөхөд
оролцоно.
1.Үржлийнтухай.Бэлгийнбус
үржлийгтөмс,мөөг,
бактерийнжишээгээр
тайлбарлажамьдбиеийн
үндсэншинжийнойлголтоо
бататгана.
2.Хүнийүржил,хөгжил.Биений
юмнымөчлөг,хуанли
хөтлөхийнучиршалтгааныг
ойлгож,хэрэглээболгоно.
3.Ургамлынүржил.Ургамлын
үржлийнэрхтэнболох
цэцгийнбүтцийгажиглан,
цэцэгтургамлынбэлгийн
үржлийнэрхтэндохиур,үр
боловсрохорон,тэдгээрийн
бүтцийнхэсгүүдийнонцлог,
үүргийгсудалжшинжлэх
ухаанчаргабарилаа
хөгжүүлнэ.
1.Хүнийүржил,хөгжил.7-рангид
бэлгийнбусүржлийгсудалж
мэдсэн.Энэангидбэлгийнүржил
буюухүнийэр,эмбэлгийнэсийн
бүтцийгхарьцуулансудалж,нөхөн
үржихүйнтогтолцооныэрхтнүүд,
тэдгээрийнүүргийгтайлбарлана.
2.Ургамлынүржил.Цэцэгтургамлын
тоосхүртэх,үртогтох,үр
боловсрох,үртархахыгсудалж,
ургамлынбэлгийнүржлийнталаар
ойлголттойболно.
3.Селекци,шалгарал.Шинжтэмдэг
эцэгэхээсүртөлддамждагболохыг
ойлгож,селекцийнүрдүндшинэ
үүлдэр,сорт,омогхэрхэнбий
болохыгтайлбарлана.
4.Байгалийншалгарлынтухай
Дарвиныболовсруулсанонолын
талаархэлэлцэнэ.
1.Үржлийнтухай.Бэлгийнбабэлгийнбус
үржлийнялгаатайталуудыгхэлэлцэнэ.
2.Хүнийүржил.Хүнийүртогтолт,хөврөлийн
болонургийнхөгжилхэрхэнявагдажхүүхэд
төрдөгтухайсудалжмэдэх,жирэмслэлтээс
сэргийлэхаргуудболонбэлгийнзамаар
дамжиххалдварынталааройлголттойболж
өөрийгөөболонбусдыгэрсдлээсхамгаалахур
чадвартсуралцана.
Амьдбиехоорондынболонорчныхарилцанхолбоо
1.Амьдбиебаорчин.
Ороннутгийнхааамьдбиеийн
амьдрахорчныгажиглан,
тэдгээрийнидэштэжээлийн
хэлхээнийбүдүүвчийг
загварчилж,байгалийн
харилцаа,уялдаахолбоонд
нөлөөлжбайдаггэдгийг
ухаарчойлгонбусдад
тайлбарлана.
1.Амьдбиебаорчин.Орон
нутгийнхааургамаламьтдын
амьдрахорчныгажиглаж,
идэштэжээлийнгинжин
хэлхээнийзүйтогтол
алдагдахадхүнийүйл
ажиллагаанынөлөөллийг
илрүүлж,байгальорчныг
хамгаалах,шинжлэх
ухаанчаарэргэцүүлэнбодож
тасралтгүйүргэлжилжбайгаа
амьдралыгхамгаалахньчухал
гэдгийгойлгоно.
1.Амьдбиебаорчин.7-рангидидэш
тэжээлийнгинжинхэлхээнийзүй
тогтолалдагдахадхүнийүйл
ажиллагаанөлөөлдгийгсудалж
мэдсэн.Энэагуулгыггүнзгийрүүлж
ургамалболонбусадамьдбие
энергийнхувьдхарилцан
хамааралтайбайдгийгмэдэжамьд
биеийнтоотолгойднөлөөлөххүчин
зүйлийнталааройлголттойболно.
1.Амьдбиебаорчин.Экосистемдэхидэш
тэжээлийнгинжинхэлхээнийтүвшинтаваасцөөн
гишүүнтэйбайдгийг,идэштэжээлийнхэлхээнд
амьдбиеийнэзлэхтүвшин,энергийналдагдал,
тоотолгой,биомассынсуваргаартайлбарлана.

67. 67
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ХИМИ
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Бодис,материал
1.Бодисынтөлөв.Эргэнтойрондбуй
хатуу,шингэн,хийнтөлөвторших
бодисыгтуршиж,тэдгээрийншинж
чанарыг;халаах,хайлах,хөргөх,
хөлдөх,буцлах,ууршихзэрэг
үзэгдлийгтуршиж,төлөвийн
өөрчлөлтийгбодисынжижиг
хэсгийнонолоортайлбарлана.
2.Туршилтынбагажтөхөөрөмж.6-р
ангидхийхтуршилтынявцадгарын
доорхболонхимийнхялбаршил
савсуулга,багажтөхөөрөмжийг
ашиглахбөгөөдтэдгээрийгзөв,зүй
зохистойхэрэглэхаргабарилд
суралцана.Туршилтынявц,түүний
үрдүндгарчбуйөөрчлөлтнь
сурагчийгхимидсонирхолтой
болоходнөлөөлнө.
1.Бодисынтөлөв.Хатуу,шингэн,хийншинж,төлөвийн
өөрчлөлтийнталаар6-рангидэзэмшсэнмэдлэг,
чадварыггүнзгийрүүлж,хийндаралтболон
диффузийнталааршинжлэнсудалж,хийндаралтнь
хийнсавныдотоодханатаймөргөлдөжбуйжижиг
хэсгийнтоо,температураасхэрхэнхамаардгийг;хий,
хатуутөлөвторшихбодисындиффузийгтайлбарлаж
чаддагболно.
2.Туршилтынбагажтөхөөрөмж.6-рангидсудалсан
холимгоосхимийннэгдлийгялгахаргууд(тунгаах,
шигших,соронздох,шүүх)-ынталаархмэдлэг
гүнзгийрч,ахуйамьдралдтохиолдоххолимгоос
химийннэгдлийгшүүх,ууршуулахаргаарцэвэрлэж
сурна.Мөнхлорид,сульфат,оксид,гидроксидзэрэг
химийннэгдлийггарганавахдаадээрхаргуудыг
хэрэглэж,туршилтадхэрэглэхбагажтөхөөрөмжийг
сонгож,тэдгээрийгтехнологийндагууашиглах
чадвархөгжинө.
1.Бодисынтөлөв.Бодисынтөлөв
байдлыгилэрхийлэхкинетик
онолдтулгуурланбодисын
төлөвийгтодорхойлж,түүний
шилжилтийгтайлбарлаж,хий,
шингэндэхжижигхэсгийн
хөдөлгөөнийгбатална.
2.Туршилтынбагажтөхөөрөмж.
Хугацаа,температур,масс,
эзэлхүүнийгхэмжих,бюретка,
пипетка,хэмжээстцилиндр
зэрэгбагажхэрэгслийнталаар
мэдэж,тодорхой
зорилготойгоорхэрэглэж
сурснаархимийнбагаж
төхөөрөмжийнталаархмэдлэг
ойлголтньгүнзгийрч,химид
суралцахсонирхлыгдэмжинэ.
1.Туршилтынбагаж
төхөөрөмж.
Тохирохуусгагч
ашиглах,нэрэх
(хэсэгчилсэн
нэрлэгийнбагаж)
аргыгхэрэглэн
холимгоосхимийн
нэгдлийгялгах
аргыгэзэмшиж,
эдгээраргань
бусадаргаас
ялгагдахонцлогийг
тайлбарлана.
Бодис,материалыншинжчанар
1.Металлбаметаллбиш
шинж.Өдөртутам
хэрэглэгддэгматериал,
тэдгээрийнбатбэх,хэврэг,
уян,зөөлөнзэрэгбагаангид
судалсаншинжийнталаарх
мэдлэгээгүнзгийрүүлж,ус
шингээгчбауснаас
тусгаарлагч,тунгалагба
тунгалагбусшинжийнталаар
шинэмэдлэгэзэмшинэ.
Дулаан,цахилгаан
дамжуулахшинжийн
1.Металлбаметаллбиш
шинж.Металлынхатуу,уян
хатан,нягт,хайлахцэгзэрэг
шинжийгсудалснаар
металлыннийтлэгба
ялгаатайфизикшинжийг
илрүүлэхээсгаднаонцлог
шинжтэйметаллыгсудална.
Металлынхэрэглээгтүүний
шинжтэйхолбонтайлбарлах
явцадсурагчдынлогик
сэтгэлгээ,холбоохамаарлыг
тогтоохчадвархөгжинө.
1.Металлбаметаллбиш.Металл
баметаллбишийншинжийг
шинжлэнсудлахявцадбодис,
материалыншинжчанарыг
судалдагаргабарилыгэзэмшинэ.
Металлыншинжийгтуршин
металлынидэвхийнэгнээгбүтээж,
түүнийгтуршилтаарнотолж
чадсанаарөөртөөитгэхтитгэл
хөгжиж,аливаагхийххүсэл
эрмэлзлэлнэмэгдэнэ.
2.Атом.Атомынбүтцийг
тодорхойлж,үелэххүснэгтийн
1.Атом.Протон,нейтрон,электронынтоо,
харьцангуймасс,цэнэгийгтодорхойлж,
электроныгдавхраагаархуваариландүрсэлж,
загварчлахаргадсуралцана.Изотопынталаар
мэдэж,цацрагидэвхтбацацрагидэвхтбиш
изотопынхэрэглээгсудалснаархимийн
шинжлэхухааныололт,амжилтыгамьдралд
хэрэглэдэгталааройлгоно.
2.Химийнэлемент,нэгдэл,холимог.Химийн
нэгдлийннайрлага,бүтцийгзадланшинжилж,
ялгаатайбатөсөөтэйшинжийгилрүүлснээр
хүчил,суурь,давсыгялгах;оксидыгхүчлийн,
суурийноксидгэжангилжчаддагболно.

68. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
68
туршилтынүрдүн,нэмэлт
мэдээллийнэхсурвалжид
тулгуурланметаллба
металлбишшинжтэй
материалыгангилжчаддаг
болно.Энэньмэдээлэл,
баримтнотолгоондүндэслэн
бодис,материалыгангилах
чадварыгхөгжүүлнэ.
Металлбаметаллбиш
(натри,лити,магни,төмөр,
зэс,нүүрстөрөгч,хүхэр)-ийн
ус/усныууртайхарилцан
үйлчлэхурвалыгсудалснаар
металлбаметаллбишийн
ялгаагхимишинжид
үндэслэнтодорхойлжсурна.
2.Атом.Атомньбодисын
жижигхэсгүүдээсхамгийн
энгийнхэлбэрболох,
элементньзөвхөннэг
төрлийнатомыгагуулдаг,
өөрбодисүүсгэнзадардаггүй
болохыгойлгоно.Зарим
судлаачдынсорил,туршилт
хийдэгаргатайтанилцаж,
түүнийүрдүнгатомын
бүтцийнбөмбөрцгөнзагвар
дээртайлбарлана.
3.Химийнэлемент,нэгдэл,
холимог.Химийнэлемент,
нэгдэл,холимгийннайрлага,
бүтцийгшинжлэхухаанчарга
барилаарсудалж,
тэдгээрийнялгааг
тодорхойлохявцад
харьцуулах,задлан
шинжлэх,оюундүгнэлтхийх
чадвархөгжинө.Хоѐр
төрлийнэлементийгурвалд
оруулахтуршилтхийж,
элементийннэгдэхурвалаар
химийннэгдэлүүсдэг
болохыгойлгоно.Химийн
нэгдлийннайрлагадахь
металлыгдөлнийөнгөөрнь
эхний20элементийнатомын
бүтцийгхарьцуулна.Резерфордын
нээлтболонатомынбүтцийг
тодорхойлдогаргуудыгсудалж,
өнгөрсөнүеийнсудлаач,
эрдэмтдийнтуршилтхийдэг,
баримтнотолгоогаргадаг,
бүтээлчээрсэтгэдэгаргабарилаас
суралцана.
3.Химийнэлемент,нэгдэл,холимог.
Заримтүгээмэлнэгдлийгнэрлэж,
түүнийбайгуулалтынтомьѐо
бичих,молекулынбүтцийг
дүрслэх,загварчлахаргадсурна.
4.Үелэххүснэгт.Үелэххүснэгтийн
бүтцийгойлгож,үелэххүснэгтийн
үе,бүлгийндагуубодисыншинж
өөрчлөгдөхзүйтогтлыгилрүүлэх
туршилтхийж,өөрийгөө
судлаачийнбайрсууриндтавьж,
аливааасуудлыгшинжлэх
ухаанчаарэргэцүүлэнбодох
хандлагыгтөлөвшүүлнэ.
Элементийнхимийнтэмдгийгашиглан
түгээмэлнэгдлүүдийнбайгуулалтынтомьѐог
бичих,метан,этан,этен,этанол,этаныхүчил
зэрэгорганикмолекулынбүтцийгзурж,
дүрсэлжсурснаарбодисыннайрлага,бүтцийг
загварчлахаргахөгжинө.Өргөнхэрэглэгддэг
органикнэгдлүүдньгомологүүсгэдгийг
тайлбарлаж,нэгангилалдбагтахорганик
нэгдлийнхолбоохамаарал,зүйтогтол,
ялгаатайшинжийгтодорхойлоходсурна.
3.Үелэххүснэгт.I,VIIбүлгийнэлементийн
шинжийгтаамаглантүүнийгбаталснаараливаа
асуудлыгшинжлэхухаанчааршийдвэрлэхэд
суралцана.Инертийнхийнхэрэглээг
тайлбарлаж;шилжилтийнэлементүүдньнягт
ихтэй,өндөртемпературтхайлдаг,өнгөт
нэгдэлүүсгэдэг,тэдгээрийгкатализаторболгон
ашигладгийгтодорхойлно.
4.Химийнхолбоо.Ионыбаковалентхолбоо
үүсэхтухайIбаVIIбүлгийнэлементийн
жишээндээрсудалж,химийнхолбоогдүрслэх
аргадсуралцана.Ионтболонковалент
холбоотойнэгдлүүдийнхоорондохшинж
чанарынялгаагхимийнхолбоонытөрөлтэй
холбонтайлбарлажсурна.Зариморганик
молекулынжишээндээратомуудынхарьцангуй
тооноосхялбарнэгдлийнтомьѐоггаргах;
молекулынзагварболонзураглалаасхялбар
нэгдлийнтомьѐобичихчадварыгэзэмшинэ.

69. 69
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ялгантаньжчаддагболно.
Төрөлбүрийнхолимгийг
найрлагаасньхамаарч
цэвэрлэхаргыгтаамаглан
нэгдлийгхолимгоосньялгах
буюухуурайдавсыг
ууршуулахаргааргарган
авахтуршилтыггүйцэтгэнэ.
Бодис,материалынөөрчлөлт
1.Хүчиллэгбасуурилаг
шинж.Индикаторынцаас
болонхүнсний
бүтээгдэхүүн(улаан
байцаа,хүрэнманжин
г.м)-ийгиндикатор
болгонашиглаж,өдөр
тутамхэрэглэгддэг
бодис,материалын
хүчиллэг,суурилаг
шинжийгтодорхойлж
сурна.
2.Химийнурвал.Хүчиллэг,
суурилагуусмалыг
холиходсаармагжих
үзэгдэлявагддагболохыг
тайлбарлана.Ахуй
амьдралдахь
саармагжихүзэгдлийн
хэрэглээгсудалснаар
өдөртутмынасуудлаа
шийдвэрлэхэдхимийн
мэдлэгээхэрэглэх
боломжтойгойлгоно.
1.Хүчиллэгбасуурилагшинж.
Металлбасуурийноксидын
хүчилтэй,заримдавснынатрийн
гидроксидтойхарилцанүйлчлэх
урвалынявцадбодисын
хүчиллэг,суурилагшинж
өөрчлөгдөжбайгаагуниверсаль
индикаторашиглан
тодорхойлсноорхүчиллэг,
суурилаг,саармагшинжийн
талаархойлголтгүнзгийрч,өмнөх
мэдлэгойлголтооашиглан
тайлбархийхчадвархөгжинө.
2.Химийнурвал.Химийннэгдлийн
задрахурвалаарметаллба
металлбишэлементгарганавч
болдгийг,металлнь
шингэрүүлсэнхүчилтэйхарилцан
үйлчлэлцдэгболохыг
туршилтаартодорхойлж,
үзэгдлийнмөнчанарыг
илэрхийлэхүгэнтэгшитгэл
бичихэдсуралцана.Физик,
химийнүзэгдлийгялгантаньж,
хлорид,сульфат,оксид,
гидроксидыггарганавахдаа
холбогдохүгэнтэгшитгэлбичих
чадвархөгжинө.
1.Химийнурвал.Металлба
металлынкарбонатаасдавс
гарганавахтуршилтыгхийж,
эдгээрурвалыгүгэнтэгшитгэлээр
илэрхийлэнхимийннэгдлийг
гарганавахталаархмэдлэг,
чадвараахөгжүүлнэ.Металлын
хүчилтөрөгч,ус,шингэрүүлсэн
хүчилтэйурвалдорохчадварыг
тодорхойлж,металлынидэвхийн
эгнээгбүтээх,туршилтаар
нотлохынзэрэгцээтуршилтыг
төлөвлөх,гүйцэтгэх,түүнийүр
дүнгээсшинэсанааолжавах
чадвархөгжинө.Хялбар
туршилтыгтөлөвлөж
гүйцэтгэснээрхалалцахурвалын
мөнчанарыгойлгож,жишээгаргаж
чаддагболно.Мөсхайлах,шатах,
исэлдэхзэрэгүзэгдлийнжишээн
дээрэндотермийн,экзотермийн
урвалыгтуршиж,туршилтаас
мэдлэгбүтээнэ.Урвалынхурдад
концентраци,бодисынхэмжээ,
температур,катализаторын
үзүүлэхнөлөөгтайлбарлана.
1.Хүчиллэг,суурилагшинж.Хүчил,суурийн
талаархмэдлэггүнзгийрч,уусмалынорчиннь
түүндэхOH
-
,H
+
ионыхэмжээгээр
тодорхойлогддогболохыгойлгож,саармаг,
харьцангуйхүчиллэг,суурилагчанарыгрН-ын
үндсэндээртайлбарлаж(зөвхөнбүхэл
тоогоор)сурна.
2.Химийнурвал.Өмнөхангиудадсудалсан
химийнурвалынталаархмэдлэгээбататган
физик,химийнүзэгдлийнялгаа,химийн
урвалынтөрлийгтодорхойлно.Исэлдэх,
ангижрахойлголтыгтайлбарлаж,түүний
жишээндээрхимийнурвалыгүгээрболон
тэгшитгэлээрилэрхийлэхчадварыгхөгжүүлнэ.
Түлшнийшаталтаардулааныэнергиүүсдэгийг
тайлбарланустөрөгчийгтүлшболгон
ашигладгийгмэдэж,ахуйамьдралдахь
химийнхэрэглээнийталаархойлголтхөгжиж,
химийгсудалснаартулгамдсанасуудлыг
шийдвэрлэхболомжтойгойлгоно.

70. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
70
Химибаамьдрал
1.Судлаачболоханхныалхам.
Хүчиллэгшинжтэйбодис,
материалынхүнийэрүүлмэнд,
байгальорчиндүзүүлэх
нөлөөллийгхүчиллэгбороогоор
жишээлэн,аналогитуршилтаар
шинжлэнсудалсныүрдүндхүний
үйлажиллагааныбайгальорчинд
үзүүлэхнөлөөллийгойлгож,
байгалиахамгаалахсэтгэлтэй
болохыгдэмжинэ.
2.Бохирдол.Бохирдолухагдахууныг
томьѐолж,усахуйнхогхаягдлаар
бохирдохшалтгааныголж
тайлбарлахадсуралцана.Ахуйн
нөхцөлдбохирдлооссэргийлэх,
түүндоруулаххувьнэмрээ
тодорхойлжчаддагболно.
1.Судлаачийннээлт
Өдөртутмынамьдралдтулгарчбуй
асуудлыгшинжлэхухаанчарга
барилындагууцогцоорньсудалж,
дараагийнтүвшнийагуулгыгсудлах
суурийгтавина.
2.Бохирдол.Бохирдлынталаарх
ойлголтоогүнзгийрүүлэнсурагчийн
амьдарч,хичээллэжбуйороннутагт
ус,агаарынбохирдожбуйжишээ
гаргаж,түүнийшалтгааныгилрүүлж,
шийдвэрлэхаргазамыг
тодорхойлно.Мөнбохирдлоос
сэргийлэх3Rзарчмыгойлгосноор
байгальорчноохамгаалах
сэтгэлтэйболоходнөлөөлнө.
1.Судлаачийнмөрөөр.Шинжлэх
ухаанчаргабарилыгхэрэглэн
эрдэмтэнсудлаачийнзарим
нээлт,судалгааныаргабарилтай
танилцаж,өөрсдөөаливаа
асуудалдсудлаачийнбайр
сууринаасхандаж,тодорхой
асуудлыгшийдвэрлэхэд
оролцоно.
2.Бохирдол.Усхимийнбодисоор,
агаарньтоос,тоосонцороор
бохирдохшалтгаан,түүнээс
сэргийлэхаргазамынталаар
эргэцүүлэнбодож,химийн
мэдлэгийнүүднээсхандан
бохирдлооссэргийлэхарга
замыгтодорхойлжчаддагболно.
1.Бохирдол.Бохирдлыншалтгааныг
туршилтаарилрүүлж,түүнийг
баримтнотолгоо,нэмэлт
мэдээллийнэхсурвалжтай
харьцуулснаарус,агаар,хөрсний
бохирдлооссэргийлэхаргазамын
талааршинжлэхухааныүндэстэй
саналдэвшүүлэхэдсуралцана.Энэ
ньсурагчийгбайгальорчноо
хамгаалахсэтгэлтэй,түүнийг
хамгаалахадидэвхтэйоролцдог,
бүтээлчиргэнболонтөлөвшихөд
нөлөөлнө.
ГАЗАРЗҮЙ
VIIангиVIIIангиIXанги
Гео-оронзайндүрслэл
1.Газарзүйнзураг.Глобусболонгазарзүйн
зурагтдэлхийнгадаргыгдүрслэхялгааг
туршилтаарилрүүлжгажилтүүсэж
байгаагбатална.Танихтэмдэгашиглан
газарзүйнзурагунших,масштабашиглан
хэмжилтхийх,том,жижигмасштабын
зургийгхарьцуулах,жиших,байрлал
(уртраг,өргөрөг,солбицол)тодорхойлох,
газардээрболонгазарзүйнзурагдээр
зүгчигтодорхойлох,зайхэмжих
чадвараахөгжүүлжэнгийнзураглалхийж
1.Газарзүйнзураг.Газарзүйнзурагтюмсын
дүрслэгдсэнбайдлыгажигланмасштаб,
агуулгыгньхарьцуулах,ангилах,анализ
хийжчаддагболно.Дэлхийнбөмбөрцгийг
хавтгайдээрбуулгахтуршилтхийж,
газарзүйнзургийнтусгагийнтөрлүүдийн
ялгаагбаталжтодорхойлно.Томмасштабын
газарзүйнзургаас(байрзүйнзураг)
байгалийн(гадарга,голмөрөн,нуур,
ургамалжилтг.м)болоннийгмийн(суурин,
үйлдвэр,зам,худагг.м)юмс,үзэгдлийгялган
1.Газарзүйнзураг.Сэдэвчилсэнгазарзүйнзургийг
бусадзургаасялгах,дүрслэлийнаргуудыг
судалжнийгэм-эдийнзасгийнүзэгдэл,юмсын
тархалт,байршилт,холбоохамааралдүнэлэлт
дүгнэлтгаргах,тоонүзүүлэлт,бусадмэдээлэл
ашигланхялбарзурагзохиохаргабарил
эзэмшинэ.Томмасштабынгазарзүйнзураг
(байрзүйнзураг)дээрзай,талбай,өнцөг(үнэн
азимут,соронзоназимут,чиглэлийнөнцөгг.м)
хэмжихаргабарилдсуралцанкадастрынзураг
ашигладагболох;зурагтдүрслэгдсэнбайгаль-

71. 71
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
сурна.
2.Гео-оронзайндүрслэл.Гео-оронзайн
дүрслэлийн(газарзүйнзураг,глобус,
агаарынболонсансрынзураг,хотын
план,график,диаграмг.м)төрлүүдийг
хоорондньялгах,унших,сонгонхэрэглэх
чадвартайболно.Интернэтээсгазарзүйн
зураг,бусадгео-оронзайндүрслэлийг
сонгожашигладагболно.
3.Оронзайнцахиммэдээлэл.Цахимзураг
ашиглансонирхсонгазарорныхоо
талаармэдээлэлцуглуулах,газарзүйн
нээлтийнтүүхийгинтернэтээсолж
судалжоронзайнтөсөөллөө
хөгжүүлснээраяллынзамыгнэргүй
газрынзурагттэмдэглэж,тайлбарладаг
болно.
унших,ашиглахчадвартайболно.
2.Гео-оронзайндүрслэл.Газарзүйнзураг,
газардээрюмсынбайрлалтодорхойлох
талаарөмнөхангидүзсэнмэдлэг,чадвараа
гүнзгийрүүлж,газарорныүнэмлэхүй,
харьцангуйбайрлалыгялгантодорхойлж,
газарзүйнхэлээрилэрхийлэх,сонирхсон
газарнутгийнхаабайрлалындавуу,давуу
бусбайдалдүнэлэлтдүгнэлтөгөх,ашигтай
байрлалыгсонгохчадварэзэмшинэ.
3.Оронзайнцахиммэдээлэл.Байгалийн
үзэгдэл,юмс(үерусныбайдал,түймрийн
тархалтг.м)-ыннөхцөлбайдлынтархалтыг
үзүүлсэнзургийгинтернэтээсолжашиглах,
дүгнэлтгаргантайлбарладагболно.Жишээ
нь:Цөлжилтийнсангийнзурагг.м.
нийгмийнюмсүзэгдлийнхолбоохамаарлыг
илрүүлэнтайлбарлажсурснааражахуйэрхлэх,
амьдрахгазраазөвсонгохчадвартайболно.
2.Гео-оронзайндүрслэл.Гео-оронзайн
дүрслэлийн(газарзүйнзураг,глобус,агаарын
болонсансрынзураг,хотынплан,график,
диаграмг.м)төрлүүдээснийгэм-эдийнзасгийн
үзүүлэлтийгялгах,сэдэвчилсэнзургуудыг
харьцуулах,тулганхарьцуулахзамаарсудалж
байгаль-нийгмийнхамаарлыгшинжлэхсудлах
аргабарилэзэмшинэ.
3.Оронзайнцахиммэдээлэл.Цахиммэдээлэл
ашигланнийгмийнүзэгдэл,юмсынтархалт
байршилтадүнэлгээөгөх,байгаль-нийгмийн
хамаарлынучиршалтгааныгтайлбарлах,
дүгнэлтхийдэгболно.
Дэлхийбиднийоронгэр
1.НарныаймгийнгарагуудбаДэлхий.Нарныаймаг,
одэрхсийнталаармэдээлэлцуглуулж,гарагуудын
хэмжээ,нарнаасалслагдсанзайгтуршилтаар
үзүүлэх,загварчлахзамаароронзайнтөсөөллөө
хөгжүүлснээргарагуудынонцлогттулгуурлан
ангилах,дэлхийгарагийнбайрлалынонцлогийг
илрүүлэнүүдэнгарахүрдагаврыгтайлбарлан
шинжлэхухаанчаргабарилдсуралцана.
2.Дэлхийнхөдөлгөөн,үрдагавар.Дэлхийн
хөдөлгөөндүндэслэнхоногбажилийнхэмнэл,
улирлынсолигдох,цагийнялгааүүсэхшалтгааныг
туршилтаарнотолжшинжлэхухааныүндэстэй
тайлбарладагболно.
3.Усбахуурайгазар.Усбахуурайгазрын
хуваарилалт,далайбаэхгазрынхэсгүүд(арал,
булан,хойг,тэнгисг.м)-ийгсудалж,харьцуулж
ялгах,газарзүйнзурагтзаах,газарорнынэрийгзөв
нэрлэх,нэргүйзурагттэмдэглэхаргабарил
эзэмшинэ.
1.НарбаДэлхий.Нарбадэлхийнхарилцан
байрлалаасшалтгаалж,өдрийн
үргэлжлэххугацааөөрчлөгдөндэлхийн
гадаргадээргэрэл,дулааны
хуваарилалтынялгаатайбайдал(туйлба
экватортг.м)үүсдэгшалтгааныг
туршилтаарнотолж,шинжлэхухаанчарга
барилдсуралцана.Энгийнбагажбүтээж
(транспортирашигланөнцөгхэмжигчхийх
г.м)нарнытусгалынөнцөгхэмжих
туршилтхийх,нарныөндөрбаөдрийн
үргэлжлэххугацааныхамаарлыг
графикаардүрслэх,дүгнэлтхийхаргад
суралцана.
2.Дэлхийнхөдөлгөөн,үрдагавар.Тухайн
газарорныоршижбуйуртрагтүндэслэн
цагийнбүсийнялгаагтодорхойлон
амьдралахуйдаахэрэглэдэгболно.
1.Нар-Сар-Дэлхийнхарилцанбайрлал.Нар,
дэлхий,сарныхарилцанбайрлалын
өөрчлөлтбатүүнээсгарахүрдагаврыг
туршилтаарнотолж,сарныхарагдаххэлбэр,
нарсарныхиртэлтийнучрыгтайлбарлах,
аргынбабилгийнтооллынялгааг
тодорхойлонхэрэглэдэгболно.
2.Дэлхийнхөдөлгөөн,үрдагавар.Улирлын
ялгаа,нарнытусгал,өдрийнүргэлжлэх
хугацаазэрэгньнийгмийнамьдралдхэрхэн
нөлөөлжбайгаагбаримтадтулгуурлан
тайлбарладагболно.

72. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
72
Хүнамбасуурьшил
1.Тивтивийнхүмүүс.Дэлхийн
өөрөөргазарнутгийн
хүмүүсийнамьдрал,ажахуй
эрхлэхонцлог,соѐлынорон
зайнялгаагжишээбаримт
ашигланхарьцуулна(Ази
тивдшарарьстанамьдардаг,
цагаанбудаатариалдаг,
Африктхарарьстан
амьдардагг.м).Бусадулс
оронүндэстнийсоѐлыг
хүндэтгэдэг,энхтайвныг
эрхэмлэхүзэлтөлөвшинө.
2.Хүнамынтархалт,
суурьшил.Дэлхийдээр
хүмүүсийнсуурьшилнягт,
сийрэгянзбүрбайгааг
судалжбаримтадтулгуурлан
шалтгааныгбайгалийн
нөхцөлтэйхолбон
тайлбарладагболно.
1.Хүнамынтообанягтшил.Хүнамын
тоо,өсөлт,нягтшлыгөөрийнорны
жишээндээрсудалжнөлөөлөххүчин
зүйлсийгтодорхойлонтайлбарлана.Хүн
амынтооныөөрчлөлтийгстатистик
мэдээлэл,баримтматериалцуглуулан,
боловсруулахзамаархүснэгт,график,
диаграмаарилэрхийлэн,цагхугацаа,
оронзайнхувьдхарьцуулалтхийх,үр
дүнгнэгтгэндүгнэж,тайлбарлажчаддаг
болно.Тоонмэдэээлэлашигланхүн
амыннягтшилынзураглалзохиохарга
барилэзэмшинэ.
2.Хүнамынугсаатныбүтэц.Хүнамын
бүтэцбүрэлдэхүүн,үндэстэн,ястан,
угсаатныялгаагбаримтмэдээлэлд
тулгуурланМонголорныжишээндээр
судлах,тархалтсууршилтыгньгазарзүйн
зурагттэмдэглэх;ястанугсаатныонцлог,
соѐл,түүхэнуламжлалынталаар
сонирхонсудалдагболно.
1.Хүнамынөөрчлөлт.ХүнамыншилжиххөдөлгөөнийгМонголорны
жишээндээрсудлахынтулдтөрөлбүрийнмэдээлэлашиглан
боловсруулалтхийх,дүгнэлтгаргах,гадаад,дотоодшилжилтийн
чиглэл,түүнднөлөөлөхтатагч,түлхэгчхүчинзүйл,үрдагаврын
тухаймэдлэгбүтээнэ.Хүнамыншилжилттэйхолбоотойорон
нутагттулгамдажбуйасуудлынталаарсанал,дүгнэлтгаргах
шинжлэхухаанчаргабарилдсуралцана.
2.Хүнамыннасхүйсийнбүтэцбахөдөлмөрийннөөц.Хүнамын
талаархтоонмэдээлэлашигланнасхүйсийнбүтцийнграфик(хүн
амынсуварга)байгуулах,Монголорныболонөөрийнороннутгийн
жишээгашигланнасхүйсийнбүтцийгтодорхойлох,бичвэрхэлбэрт
шилжүүлэх,нийгмийнөөрчлөлттэйхолбонавчүзэхзэргээрдүгнэлт
гаргахаргабарилэзэмшинэ.Эдийнзасгийнидэвхтэйхүнамба
ажилгүйдлийнтүвшингстатистикийнтоонматериалдээрүндэслэн
судлах,тооцоолох,үрдүнгграфик,диаграммаардүрслэндүгнэлт
гаргах,тайлбарлахчадвартайболно.
3.Хүнамынсуурьшил.Хүнамынсуурьшилтбанөлөөлөххүчин
зүйлийгМонголорныжишээндээрсудалж,тайлбарлах,хот,
хөдөөгийнхүнамынбүтцийгдиаграмаардүрслэх,хотынангилал,
хотжилтынтүвшингтодорхойлох,хотынзохионбайгуулалтын
хэлбэрийгбүдүүвчээрдүрслэх,хотуудыгнэргүйзурагттэмдэглэх
чадварыгэзэмшихдээшинжлэнсудлахаргабарилдсуралцана.
Байгаль-нийгмийнорчин
1.Газрынгадарга.Уулбаталынталаарх
өмнөхангидэзэмшсэнмэдлэг
чадвартаатулгуурланхотгоргүдгэрийг
өндөр,төрхбайдлаарньялгах;түүнд
нөлөөлдөггадаад,дотоодхүчин
зүйлсийгтуршилтаарнотлох;гео-орон
зайндүрслэлашиглангадаргынхэлбэр,
тархалтбайршлыгтодорхойлох,нэргүй
зурагттэмдэглэх,гадаргыгхаяалбараар
дүрслэх,уншихчадварэзэмшинэ.
2.Эрдэсчулуулаг.Ороннутагтэлбэг
тохиолддогчулуулгийгцуглууланшинж
1.Газрынгадарга.Физикгазарзүйнзурагашиглан
газрынгадаргынялгаатайбайдлыгМонголорны
жишээндээрсудалж,өндрийншатлал,танихтэмдэг
ашигланортографийнсхемүйлдэх,гадаргын
харьцангуйбаүнэмлэхүйөндрийгтодорхойлон
харьцуулах;туршилтхийхзамааргадаргыг
хаяалбараардүрслэхтухайойлгодогболно.Том
масштабынгазарзүйнзурагдахьхаяалбарыг
ашигланхотгоргүдгэрийнзүсэлтбайгуулах,
гадаргынхэвгийгтодорхойлжчаддагболснооргазар
ашиглалтынасуудлыгшинжлэхухаанчаархарах
аргадсуралцана.
1.Байгалийннөхцөл,нөөц.Нийгэм-эдийнзасагт
байгалийннөхцөлболоннөөцхэрхэн
нөлөөлдгийгбаримтадтулгуурлантодорхойлох,
байгалийннөөцийгангилан(сэргээгддэгба
сэргээгддэггүйг.м),ажахуйнхөгжил,байршилд
гүйцэтгэхүүргийгдүгнэхдээМонголорныболон
ороннутгийнжишээгээртайлбарладагболно.
2.Эрдэсчулуулаг,ашигтмалтмалыннөөц.Ашигт
малтмалыннөөцийнхэрэглээ,ангиллынталаар
судланстратегийнордгазруудынбайрлалыг
зурагттэмдэглэж,байрлалбагаралүүслийн
учрыгтайлбарлах,нийгэм-эдийнзасагтүзүүлэх

73. 73
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
чанарыгтодорхойлох,ялгаххялбар
туршилтхийж,ахуйамьдралдаа
хэрэглэхболомжийгсудалж
тайлбарлана.
3.Цагагаар.Цагагаарынхэмжилтийн
хялбарбагажхийж,ажиглалт,хэмжилт
хийх,үрдүнгграфикдиаграм(уур
амьсгалындиаграм,салхинызүгчигийн
давтагдлынграфикг.м)-аарилэрхийлэн
анализхийх,цагагаарөөрчлөгдөх
шалтгааныгтуршилтаарнотолж
(агаарынмасс,фронтынялгаагүзүүлэх
г.м)дүгнэлтгаргах,шинжлэнсудлах
аргабарилдсуралцана.
4.Уурамьсгал.Уурамьсгалын
элементүүдийноронзайн
хуваарилалтыггазарзүйнзурагдээр
дүрсэлдэгаргыгойлгох,зурагуншиж,
ашиглахаргабарилдсуралцана.Уур
амьсгалынялгааүүсэхийгтуршилтаар
нотолж,тодорхойгазарорныжишээн
дээр(Антарктидэдхүйтэн,Африкт
халуунг.м)тайлбарладагболно.Уур
амьсгалындиаграмашиглансонгон
авсангазарорныуурамьсгалынхэв
шинжийгтодорхойлж,газарзүйн
байрлалыгньтаамаглахчадвар
хөгжинө.Янзбүрийнцагхугацаандуур
амьсгалямарбайсанталаарбаримт
цуглууланболовсруулж,уурамьсгалын
өөрчлөлтийнталааршинжлэнсудлах
сонирхолтойболно.
5.Уснынөөц.Уснынөөцийгбүрдүүлэгч
хэсгүүдийгнэрлэж,газарзүйнзураг
бусадгео-оронзайндүрслэлашиглан
оронзайнтархалтыгтодорхойлох,
байгальдахьусныэргэлтийг
2.Эрдэсчулуулагбаашигтмалтмал.Чулуулгийн
гаралүүслийнялгаабаэрдэсчулуулгийнэргэлтийг
туршилтаарүзүүлэнучиршалтгааныгтайлбарладаг
болно.Геологи,ашигтмалтмалынзурагуншиж,
ашиглахзамааргеологийнгаралүүсэл,ашигт
малтмалынтөрөлангилал,тархалт,байршлынтухай
мэдлэгбүтээжтархалтыгнэргүйзурагтдүрсэлдэг
болно.Мэдээлэлдүндэслэнашигтмалтмал
ашиглалтынэерэгбасөрөгүрдагавар,газрын
доройтлынталаардүгнэлтгаргажтанилцуулна.
3.Цагагаар.Цагагаарынзурагтэлементүүдийг
дүрсэлдэгонцлог,танихтэмдгийгойлгожашиглаж
сурснаарцагагаарынтөлөвбайдлыгтодорхойлох,
урьдчилантаамаглах,ажиглалтхэмжилтийнүрдүнг
зурагттэмдэглэх,дүрсэнхэлбэрээрилэрхийлэх
(диаграм,графикг.м)замаармэдлэгбүтээнэ.
4.Уурамьсгал.Уурамьсгалбүрэлдэнтогтоход
нөлөөлдөгхүчинзүйлсийгтуршилтаарнотолж
Монголорныуурамьсгалынжишээндээр
тайлбарлана.Уурамьсгалынзурагашиглан
элементүүд(температур,тунадас,даралтг.м)-ийн
оронзайнтархалтынталаармэдээлэл
боловсруулах,тодорхойнутагдэвсгэрийнхүрээнд
авчүзэнграфик,диаграмхэлбэртшилжүүлэн,
анализхийх,тодорхойлонбичих,хамаарлыг
тайлбарлахзэргээршинжлэнсудлахчадвараа
хөгжүүлнэ.
5.Циклонбаэсрэгциклоныялгаа,агаарчийгээрханах,
тунадасорохнөхцөлбүрдэхзэргийгтуршилтаар
нотлон,тайлбарладагболно.Баримт,мэдээлэлд
тулгуурлануурамьсгалынөөрчлөлтийнявцын
талаардүгнэлтгаргах,өөрчлөлтийгсааруулахба
дасанзохицохынтулдамьдралынзөвхэвмаягийг
сонгоходсуралцана.
6.Уснынөөц.Гадаргынболонгазардоорхуснынөөц,
тархалтуурамьсгалаасхэрхэнхамаарчбайгаад
дүгнэлтхийх,физикгазарзүйнзурагашигланголын
нөлөө,хэтийнтөлвийгтаамагландүгнэх,
чадвартайболно.
3.Газарашиглалт.Газрыннөөцийнталаар
судалж,газарашиглалтын(Монголулсынгазрын
нэгдмэлсанг.м)төрлүүдийгтоммасштабын
газарзүйнзурагдээрялгантодорхойлох,тоон
үзүүлэлт,баримтмэдээллийгболовсруулах
(бүтцийгдиаграммаардүрслэхг.м)тайлбарлах,
дүгнэлтгаргахзамаармэдлэгбүтээнэ.
4.Ажүйлдвэр.Ажүйлдвэрийнбүтэц(уулуурхай,
түлшэрчимхүч,хартөмөрлөг,өнгөттөмөрлөг,
машин,химийнүйлдвэрг.м),хөгжил,байршлын
талаармэдээлэлцуглууланболовсруулж,
байршилднөлөөлөхбайгалийнболоннийгмийн
хүчинзүйлсийгжишээндээрсудална.Аж
үйлдвэрийнбайршлынзарчимдүндэслэн
нийгэм,эдийнзасаг,байгальдүзүүлэхэерэг,
сөрөгнөлөөгдүгнэх,ДНБ,экспорт,импортод
эзлэхбайрсуурийгтөрөлтусбүрээр
тодорхойлохдоостатистикүзүүлэлт,дүрсэн
мэдээлэлболовсруулан(диаграмм,график
ашиглах,текстэнхэлбэртшилжүүлэхг.м)
шинжлэнсудлахаргабарилаахөгжүүлнэ.Аж
үйлдвэрийнбайршлынзурагүйлдэхдээ
сэдэвчилсэнзургийндүрслэлийнаргыгашиглан
гүйцэтгэнэ.
5.Хөдөөажахуйноронзайнялгарал.Хөдөөаж
ахуйнбүслэгшинж,бүтэц(малажахуй,
ургамлынажахуйг.м),хөгжилбайршлыг
байгалийннөхцөл,агроуурамьсгалыннөөцтэй
холбонтайлбарлахдаамэдээлэлцуглуулж
боловсруулах,анализхийх,үрдүнгтанилцуулах
зэргээргазарзүйншинжлэхухаанчаргабарил
эзэмшинэ.Уурамьсгалынзурагашигланнарны
цацрагийнхуваарилалт,чийгдулааныхарьцаа,
агроуурамьсгалыннөөцийгтодорхойлж,эрхлэх
ажахуйдтохиромжтой(ногооныажахуйг.м)

74. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
74
туршилтаарнотлох,ачхолбогдлыг
ойлгонухаардагболно.
6.Далайбахуурайгазрынус.Далайба
цэнгэгуснышинжчанар(давсжилтг.м)-
ынялгаагтуршилтаарилэрхийлэх,
далайнурсгал,голмөрөн,нуурын
тархалтыгзурагттэмдэглэннэрлэхдээ
газарзүйнхэлашигладагболно.Голын
урт,нуур,далайнталбайзэрэгтоон
үзүүлэлтийгхарьцуулсанграфик,
диаграмбайгуулах,дүгнэлтгаргаж
мэдлэгбүтээнэ.
7.Усныашиглалтбахэрэглээ.Өрх
гэрийнусныхэрэглээгтооцохзамаар
усыгзохистойашиглахаргынталаар
мэдэж,усыгхайрланхамгаалах,ариг
гамтайхэрэглэхэдсуралцана.
8.Хөрс,ургамал,амьтныаймгийн
тархалт.Хөрс,ургамал,амьтны
аймгийнтархалтньуурамьсгал,
гадарга,усанхангамжийннөхцлөөс
хамаардгийгтодорхойгазарнутгаар
жишээлэнбодитбаримтадтулгуурлан
тайлбарладагболно.
айсав,усхагалбарыншугамыгтодорхойлох,голын
унал,урт,зарцуулалтыгтооцоолох,үрдүнгээтөрөл
график,диаграмаардүрслэнхарьцуулждүгнэлт
гаргахзэргээршинжлэнсудлахаргабарилаа
хөгжүүлнэ.Гол,нуурынусныгорим,найрлагаба
тэжээлийнбайдалньулирал,хуртунадасны
хуваарилалтаасхэрхэнхамаардгийггазарзүйнзураг
бусадэхсурвалжашиглантаамаглах,батлах,гүний
ус,нуурүүсэхбайдлыгтуршилтаарүзүүлжгарал
үүслээрньангиланзурагттэмдэглэнэ.
7.Усныашиглалтбахэрэглээ.Уурамьсгалын
өөрчлөлтгадаргынбагүнийуснынөөц,олонжилийн
цэвдэгтхэрхэннөлөөлжбайгаагжишээбаримтаар
нотолжтайлбарлана.Уснынөөцийнзохистойба
зохисгүйашиглалтыгялгах,түүнийгхамгаалахарга
замыгүгээрболонзургаарилэрхийлэх,усны
хэрэглээгянзбүрийнтүвшиндтооцондүгнэлтхийдэг
болно.
8.Хөрс,ургамал,амьтныаймгийнтархалт.Хөрсний
бүтэц,шинжчанарыгтодорхойлохтуршилтхийх,
хөрснийзүсэлтхийжбичиглэхзэргээршинжлэн
судлахаргабарилаахөгжүүлэнхөрснийхэв
шинжийнтархалтаднөлөөлөххүчинзүйлийг
тодорхойлох,хөрс,ургамал,амьтныхарилцан
хамаарал,нөлөөлөххүчинзүйлийгтодорхойлох,
баримтаарнотлохчадварэзэмшинэ.
газарнутгийгсонгохчадвартайболно.Статистик
тоонмэдээлэлболовсруулан,зураглаж(цэгийн,
ареалын,өнгөтдэвсгэрийн,картодиаграмм,
картограммг.м),тархалт,байршилтын
хамаарлыгжишээгээртайбарлаждүгнэдэг
болно.
6.Замтээвэр.Замтээврийнбүтэц,хөгжил,
байршил,түүнднөлөөлөххүчинзүйл,зам
тээврийнгүйцэтгэхүүргийгмэдээлэл
боловсруулахзамаартодорхойлохдоозам
тээврийнсүлжээнийзурагхийх,эдийнзасгийн
үзүүлэлтээртооцоохийх,диаграмграфик
байгуулах,ороннутгийнзамынсүлжээгзураглах,
хэтийнтөлвийгтөлөвлөжүрашгийгтайлбарлах
зэрэгаргабарилдсуралцана.
7.Үйлчилгээбааялалжуулчлал.Үйлчилгээний
салбарболонаялалжуулчлалынэдийнзасаг,
нийгэм,байгальдүзүүлэхнөлөөгмэдээлэл,
баримтадтулгуурлансудалж,эдийнзасгийн
үзүүлэлтийгдиаграм,графикаардүрсэлжэдийн
засаг,улсорныхөгжилдоруулаххувьнэмрийг
дүгнэдэгболно.
Байгальнийгмийнхамаарал,бүснутаг
1.Байгалийнбүс,бүслүүрийнялгарал.
Байгалийнбүс,бүслүүрүүсэхшалтгааныгуур
амьсгал,гадаргатайхолбонтайлбарлах,
газарзүйнзурагттэмдэглэх,байгалийнбүсийг
харьцуулжялгаагтодорхойлох,ургамал,
амьтнызургийгхаанабайжболохыгтаамаглах,
дэлхийнтомоохонуулсынбосообүслүүрийг
зураглахаргабарилдсуралцана.
2.Байгалийнбүсбахүмүүсийнамьдрал.
1.Байгалийнбүс,бүслүүрийнонцлог.Монгол
орныбайгалийнхамбүрдлийн(гадарга,уур
амьсгал,ус,хөрс,ургамал,амьтныаймаг)
ялгаатайбайдалдтулгуурланбайгалийн
бүсийнонцлогийгхарьцуулантодорхойлно.
2.Байгальхамгаалал.Байгальхамгаалах
уламжлалтзанүйл,тусгайхамгаалалттай
газарнутгийнталаармэдээлэлцуглуулан
боловсруулж,тархалтыгзурагттэмдэглэнач
1.Бүснутгийгялгахшалгуурыг(газарзүйн
байрлал,байгалийннөхцөл,эдийнзасаг-улс
улстөрийнхэлхээхолбоог.м)үндэслэннутаг
дэвсгэрийгбүсчлэхүндэслэл,ачхолбогдлыг
тайлбарлах,зураглах,харьцуулах,хөгжлийн
хэтийнтөлвийгтодорхойлохзэргээршинжлэх
ухаанчаргабарилэзэмшихдээМонголорон,
өөрийнороннутгийнжишээ,баримтад
тулгуурлана.

75. 75
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Хүмүүсийнэрхлэхажахуй,амьдралынхэв
маяг,хүнамнягт,сийрэгсууршихялгаань
байгалийнбүстэйхолбоотойболохыг
мэдээлэлболовсруулахзамаарнотолжорон
зайнтөсөөллөөхөгжүүлнэ.
холбогдлыгдүгнэж,ороннутагтаатулгарч
буйбайгальорчнытулгамдсанасуудлууд
(хогхаягдалг.м)-ыгхэрхэншийдвэрлэх
талаарсаналааболовсруулна.
2.Байгаль-нийгмийнтогтвортойхөгжил.
Байгальнийгэмэдийнзасгийнхамаарлыг
баримтадтулгуурлантайлбарлаж,тогтвортой
хөгжлийнтулгуурухагдахуун,тулгамдсан
асуудал,хэрэгжүүлэхаргазамыгнутагорны
жишээндээрсудалждүгнэнэ.Байгалийн
нөөцийнзохистойбазохисгүйашиглалтыг
ялгах,тогтвортойхөгжилдбайгалийннөөц
ашиглалтямарнөлөөүзүүлжбайгаагжишээгээр
тайлбарлана.Байгальхамгаалахасуудлыг
шинжлэхухаанчаарэргэцүүлэнбодоххандлага
төлөвшинэ.

76. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
76
9.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
9.5.1. Байгалийн ухааны хичээл хоорондын уялдаа холбоог ханган, сурагч аливаа асуудалд шинжлэх
ухаанчаар ханддаг, эрэл хайгуул хийдэг, байгалийн юмс үзэгдлийг зорилготойгоор судалдаг болоход
сургалтыг чиглүүлнэ. Тухайлбал, 6-р ангийн биологийн хичээлээр судлах ургамлын үр ургах,
ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг тодорхойлох агуулгыг химийн хүчиллэг бороо ургамлын
өсөлтөд нөлөөлөхийг судлах агуулгатай холбон зааж болно. Хүчиллэг бороо ургамлын өсөлтөд
үзүүлэх нөлөөг вандуй ба өргөст хэмхийн үрийн соѐололт, ургалтад нөлөөлж буй туршилтаар
илрүүлж болно.
9.5.2. Ээлжит хичээлийг төлөвлөхдөө шинжлэх ухаанч арга барил эзэмшихэд чиглэсэн үйл ажиллагаанд
анхаарч, тодорхой зорилготойгоор, суралцахуйн зорилтыг хэрэгжүүлэхүйц, үр дүнд хүрэхүйц үйл
ажиллагааг төлөвлөнө. Түүнийг гүйцэд хэрэгжүүлэх, хийсэн зүйлээ эргэцүүлэн бодох, алдаа оноогоо
хэлэлцэхэд чиглэсэн үйл ажиллагааг зохион байгуулна. Сурагчдыг сэтгэн бодуулах, асуудал
шийдвэрлэх, мэдээлэлтэй ажиллах, харилцан ярилцах, нэг нэгнээсээ туршлага солилцох, хийсэн
ажлаа тайлагнах, тайлбарлах нөхцөл боломжоор хангана.
9.5.3. Ажиглалт, туршилт гүйцэтгэх явцдаа өөрийн болон бусдын эрүүл мэндийг хамгаалдаг, аюулгүй
ажиллагааны дүрэм, технологийн горимыг баримталдаг, орчин үеийн техник, технологийн дэвшлийг
ойлгодог, хэрэглэдэг, байгаль орчноо хамгаалах, хайрлах сэтгэлгээтэй болохыг чухалчилна.
9.5.4. Ажиглалт, туршилт хийхэд 6-р ангид гарын доорх материал, зарим хялбар багаж хэрэгслийг, 7-р
ангид байгалийн ухааны зориулалтын багаж төхөөрөмжийг багшийн заавар, удирдамжийн дагуу, 8-9
дүгээр ангид бие даан туршилтын зорилго, зорилтод нийцүүлэн багаж төхөөрөмжөө сонгон зөв
хэрэглэхэд сургана.
9.5.5. Ажлын хуудас, тарааж өгөх материал, даалгавар, бодлого зэрэг хичээлийн хэрэглэгдэхүүнийг олон
хувилбартай боловсруулан сурагчдын хөгжлийн онцлог, ялгаатай байдалд нийцүүлэн хэрэглэхээс
гадна даалгаврын тавил нь хийж бүтээх сэдэл тэмүүллийг төрүүлсэн, үйлд хөтөлсөн байна.
9.5.6. Асуултыг сургалтын нэг хэрэглүүр болгон үзэж, нээлттэй болон Блуумын таксономийн задлан
шинжлэх, үнэлэх, бүтээх түвшний асуултыг боловсруулан ээлжит хичээлд хэрэглэх бөгөөд сурагчийн
боломжит хариултад баримжаалан хичээлийн уян хатан төлөвлөлтийг хангана.
9.6. ҮНЭЛГЭЭ
9.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Байгалийн юмс, үзэгдлийг судлах явцад сурагчдын эзэмшсэн сорил туршилт хийх, мэдээлэлтэй ажиллах
чадвар
2. Байгалийн шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголт
3. Шинжлэх ухаанд сонирхолтой болж, байгалийн ухааныг судлах хүсэл эрмэлзэл
4. Байгаль, орчин тойрноо хайрлах сэтгэлтэй болж, түүнийг хамгаалах үйл ажиллагаанд суралцагчдын
бүтээлч, санаачилгатай оролцоо
9.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Байгалийн ухааны сургалтын үнэлгээний зорилтыг бодитоор илрүүлэх нэг нөхцөл нь үнэлгээний шалгуурыг
оновчтой боловсруулах явдал юм. Үнэлгээний шалгуур нь суралцахуйн явц, сурагчдын ахиц амжилт, хүрч
буй үр дүнг үнэлэх хэмжүүрийг ил тод болгож, суралцахуйг удирдан чиглүүлэх, сурагчдад зөвлөн туслахад
чухал ач холбогдолтой.
Үнэлгээний
зорилт
Үнэлгээний шалгуур
1. Байгалийн юмс, үзэгдлийн учир шалтгаан, зүй тогтлыг эрэлхийлсэн асуулт
зохиож, асууж буй байдал;
2. Баримт нотолгоо, шинжлэх ухааны мэдлэгт суурилан таамаглал дэвшүүлж буй
байдал;
3. Таамаглалаа шалгах ажиглалт, туршилтын ажлаа төлөвлөж буй байдал;
4. Сорил туршилтын тогтмол болон хувьсах хэмжигдэхүүнийг сонгож, хэмжих
аргачлалаа боловсруулж буй байдал;
5. Тохиромжтой багаж төхөөрөмжийг сонгож, үндэслэлээ тайлбарлаж байгаа
байдал;
6. Туршилтын явцад тохиолдох эрсдэлийг тооцон үнэлж, аюулгүй ажиллах

77. 77
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
1.Байгалийн юмс,
үзэгдлийг судлах
явцад сурагчдын
эзэмшсэн сорил
туршилт хийх,
мэдээлэлтэй
ажиллах чадвар
удирдамжийг боловсруулан мөрдөж буй байдал;
7. Ажиглалт, туршилт, хэмжилтийг зөв хийн хянаж, шаардлагатай тохиолдолд
давтан хийж буй байдал;
8. Оновчтой аргыг сонгон тэмдэглэл хөтөлж буй байдал;
9. Математик арга болон мэдээллийн технологи хэрэглэн хэмжилтийг
нарийвчлалтай тооцоолж буй байдал;
10. Юмс, үзэгдлийн холбоо хамаарлыг илрүүлж байгаа байдал;
11. Мэдээлэл, хэмжилт, тэмдэглэлийн үр дүнг бичвэр, зураг, хүснэгт, математик
статистикийн диаграмаар илэрхийлж байгаа байдал;
12. Үр дүнд үндэслэн оюун дүгнэлт хийж байгаа байдал;
13. Ажиглалт, туршилт, мэдээлэл боловсруулах явцыг байгалийн ухааны хэл
ашиглан бусдад ойлгомжтойгоор танилцуулж буй байдал;
14. Ажиглалт, туршилтын үр дүнг анх дэвшүүлсэн таамаглалтай харьцуулан
тайлбарлаж байгаа байдал;
15. Өөрийн болон бусдын алдааг олж харах, засах боломжийг бүрдүүлж байгаа
байдал;
16. Ажиглалт, туршилт болон шинжлэн судлах ажлын төлөвлөлтийг сайжруулах
шинэ санаа, хувилбарыг дэвшүүлж буй байдал;
2. Байгалийн
шинжлэх ухааны
мэдлэг, ойлголт
1. Шинжлэх ухааны үзэгдэл, баримт, хууль, тодорхойлолт, зарчим, онол;
2. Шинжлэх ухааны үгсийн сан, нэр томьѐо, олон улсын тэмдэг, тэмдэглэгээ, тоо
хэмжээ;
3. Шинжлэх ухааны багаж, тоног төхөөрөмж;
4. Шинжлэх ухааны хэмжигдэхүүн, нэгж, тэдгээрийн тодорхойлолт;
5. Нийгэм, эдийн засаг, хүрээлэн буй орчин дахь шинжлэх ухаан, технологийн
хэрэглээ;
3. Шинжлэх ухаанд
сонирхолтой
болж, байгалийн
ухааныг судлах
хүсэл эрмэлзэл
6. Байгалийн юмс, үзэгдлийг судлан шинжлэх сонирхолтой болж буй байдал;
7. Эзэмшсэн мэдлэгээ өдөр тутмын амьдралтай холбон ойлгох эрмэлзэлтэй
болж байгаа байдал;
8. Хичээлийн идэвх, оролцоо нэмэгдэж буй байдал;
9. Шинэ асуудлыг дэвшүүлэн түүнийг судлах хүсэл эрмэлзэл бий болж буй
байдал;
4.Байгаль, орчин
тойрноо хайрлах
сэтгэлтэй болж,
түүнийг
хамгаалах үйл
ажиллагаанд
суралцагчдын
бүтээлч,
санаачилгатай
оролцоо
1. Байгаль болон орчин тойронд хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үзүүлэх
нөлөөг судалж, тодорхойлж буй байдал;
2. Байгаль орчноо хайрлан хамгаалах хэрэгцээ бий болж буйг ойлгож
ухамсарлаж буй байдал;
3. Байгаль орчноо хамгаалах үйл ажиллагаанд оролцож буй байдал, идэвх
санаачлага;
9.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
 Үнэлгээний зорилтыг хэрэгжүүлэхдээ багш зөвхөн сурагчийг үнэлж, дүн тавихаар хязгаарлах бус
сурагчдын сонирхол, хүсэл эрмэлзэлийг өдөөх, оролцоог нэмэгдүүлэх, илүү ихийг хийх, бүтээхэд
чиглүүлэх нь чухал юм. Иймээс үнэлгээний зорилтыг зөвхөн үнэлэх гэхээс илүүтэй дэмжлэг үзүүлэх,
хөгжлийг дэмжих гэж томьѐолсон болно.
 Байгалийн юмс, үзэгдлийг судлах явцад сурагчдын эзэмшсэн сорил туршилт хийх, мэдээлэлтэй
ажиллах чадвар гэдэгт байгалийн юмс, үзэгдлийн мөн чанар, учир шалтгааны талаар таамаглал
дэвшүүлэх, түүнийг батлахын тулд төлөвлөгөөтэйгээр ажиглалт, туршилт хийх, үр дүнг нэгтгэх,
боловсруулах, бусдад илэрхийлэх цогц үйл ажиллагааг ойлгоно. Мэдээлэлтэй ажиллах чадвар гэдэгт
мэдээллийг цуглуулах аргаа сонгох, мэдээллийг бүртгэн тэмдэглэх, нэгтгэн дүгнэх, задлан шинжилгээ
хийх, мэдээллийг хэрэглэх зэргийг багтаан ойлгоно. Энэ зорилтын хүрээнд дээр дурдсан үйл
ажиллагааг хэрэгжүүлэх явцад сурагчдын эзэмшиж буй чадвар, түүний түвшинг үнэлж, шинжлэх ухаанч

78. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
78
арга барилыг хэрэглэхэд тэдэнд тулгарч буй бэрхшээлийг тодорхойлж, дараагийн сургалтаа төлөвлөх
үндэс болж өгнө.
 Байгалийн шинжлэх ухааны мэдлэг, ойлголт гэдэгт сурагчдын эзэмшсэн ухагдахуун, ойлголт,
хууль, дүрэм, зүй тогтлын талаарх мэдлэг болон юмс, үзэгдлийн мөн чанар, учир шалтгааныг хэрхэн
тайлж, тэдгээрийг амьдрал, үйл ажиллагаандаа хэрхэн бүтээлчээр хэрэглэж байгааг үнэлэхийг зорино.
Сурагчид мэдлэг бүтээх явцдаа алдаа гаргаж байдаг бөгөөд үнэлгээний үр дүнд алдааг нь илрүүлэн
түүнийг засах, алдаанаас сэргийлэх арга замыг тодорхойлж, зөвлөн тусалж чадсанаар тэдний хөгжлийг
дэмжих болно.
 Шинжлэх ухаанд сонирхолтой болж, байгалийн ухааныг судлах хүсэл эрмэлзэл гэдэгт байгалийн
юмс, үзэгдлийг хэр сонирхон судалж байна, түүнийгээ өдөр тутмын амьдралтай холбож ойлгохыг хэр
эрмэлзэж байна, хичээл сурлагадаа хэр идэвхтэй, бүтээлч хандаж байна, өөрийн сонирхсон асуудлыг
судлах хүсэл эрмэлзэл хэр бий болж байна зэргийг үнэлж, тэдний үйл ажиллагааг нь дэмжих,
чиглүүлэхийг чухалчилна.
 Байгаль, орчин тойрноо хайрлах сэтгэлтэй болж, түүнийг хамгаалах үйл ажиллагаанд
суралцагчдын бүтээлч, санаачилгатай оролцоо гэдэгт юмс, үзэгдлийг судлах явцдаа түүнд хүний
амьдрал, үйл ажиллагаа хэрхэн нөлөөлж байгааг илрүүлэн, өөрийн үйл үйлдлийг хянах, үнэлэх аргад
хэр суралцаж байна, байгаль орчин тойрноо хамгаалах үйл ажиллагаанд хэр оролцож байна, ямар
шинэ санаа, хувилбарыг дэвшүүлж байна, хэр бүтээлч ажиллаж байгаа зэргийг үнэлж, тэдэнд урам
хайрлан, дэм өгч илүү идэвхжүүлж, сэдэлжүүлэхийг зорино.
9.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
9.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
 Байгалийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ сургалтын төлөвлөгөөг баримтална.
 Байгалийн ухааны сургалтын явцад сурагчид ажиглалт, туршилт, шинжлэн судлах ажлыг төлөвлөх,
гүйцэтгэх, үр дүнгээ боловсруулах, хийсэн ажлаа бусдад танилцуулах зэрэг шинжлэх ухаанч арга
барилд суралцахад хугацаа их шаардагдах тул сургуулийн зохион байгуулалт, менежментийг
зохицуулан нэг удаагийн хичээл нь хоѐр дараалсан цаг байхаар төлөвлөх нь зүйтэй.
 Сургалтыг дэмжих үйл ажиллагааны хүрээнд хэрэгжүүлэх “Иргэний боловсрол”, “Амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагаа”, “Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”-г зохион байгуулж буй ангийн багштай
хамтран ажиллаж, тухайн насны, нэг орон нутагт амьдардаг сурагчдын өмнө тулгарч буй асуудлыг
шийдвэрлэх үйл ажиллагааг байгалийн ухааны сургалтын агуулгатай нягт уялдаатайгаар зохион
байгуулна. Тухайлбал, биологийн “Амьд бие хоорондын болон орчны харилцан хамаарал”, химийн
“Хими ба амьдрал”, газар зүйн “Байгаль нийгмийн орчин” агуулгын хүрээнд амьд биес хоорондын холбоо
хамаарал, орчны нөлөө, ус, агаар, хөрсний бохирдлын талаар судлах агуулгыг “Хичээлээс гадуурх үйл
ажиллагааны цаг”-тай холбож болно.
 Анги танхим дахь сургалтаар бус орон нутагт аялал экскурс хийх, музей үзэх, үйлдвэрийн үйл
ажиллагаа, технологитой танилцах, шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтнуудтай
уулзах, байгаль орчны сургалтын төвүүдтэй хамтран үйл ажиллагаа зохион байгуулахад анхаарна.
9.7.2. Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр
 Байгалийн ухааны сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үнэлгээнд явцын, эцсийн үнэлгээнээс
гадна сурагчийн өөрийн, сурагч бүрийн харилцан нэг нэгнийгээ үнэлэх үнэлгээг чухалчилна.
 Сургалтын явцад үнэлгээний олон аргыг зөв хослуулан хэрэглэх шаардлагатай бөгөөд шинжлэх
ухаанч арга барилыг үнэлэхэд асуулт хариулт, хэлэлцүүлэг, ажиглалт зэрэг аргыг хэрэглэн тохирох
үнэлгээний хэрэгсэл болох сурагчийн ажлын хуудас болон бичгийн ажлын гүйцэтгэл, туршилтын
тайлан, асуулт, багшийн хянах хуудас (checklist), ажиглалтын хуудас (observation list) зэргийг
хэрэглэнэ.
 Байгалийн ухааны мэдлэг, ойлголтыг үнэлэхэд аман болон бичгийн үнэлгээний хэлбэрийг хэрэглэх
боломжтойгоос гадна сорил, туршилтын ажлын гүйцэтгэлээр үнэлбэл илүү үр дүнтэй.
 Байгалийн ухааныг судлах сонирхол, хүсэл эрмэлзлийг тэдний үг яриа, үйл хөдлөл, аливаа зүйлд
хандаж буй байдлаас үнэлж, сэтгэл ханамжийн асуулга, хоѐр од, нэг хүсэл зэрэг үнэлгээний тодорхой
арга техникийг хэрэглэх боломжтой.
 Байгаль орчноо хамгаалах сэтгэл, оролцоог ангидаа байгаа цэцгийг услахаас эхлээд сургуулийн орчин
тойрон дахь ургамал, амьтныг хайрлан хамгаалах цаашилбал, хичээлээс гадуур зохион буй үйл
ажиллагаанд оролцож буй байдал, идэвх, санаачлага, бүтээлч хандлагаар үнэлнэ.

79. ТҮҮХ, НИЙГМИЙН
УХААН
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

80. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
80
10. ТҮҮХ, НИЙГМИЙН УХААН
10.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь түүх, нийгмийн үйл явдал, үзэгдлийг танин мэдэх арга барилтай, үндэсний бахархал, соѐл,
уламжлалаа дээдлэн өвлөж, хүн төрөлхтний нийтлэг үнэт зүйлсийг хүндэтгэдэг иргэн болж төлөвшинө.
10.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
10.2.1. Түүх, нийгмийн, үйл явдал, үзэгдлийг шинжлэн судлах, асуудлыг шийдвэрлэх, түүхийг тайлбарлах ур
чадвар болон үзэл бодлоо хөгжүүлэх замаар сурах арга барил эзэмшинэ.
10.2.2. Түүх, нийгэмд болж буй үйл явдал, үзэгдлийг танин мэдэх явцад ашиглаж буй ойлголтыг тайлбарлаж
хэрэглэнэ.
10.2.3. Өөрийн улс үндэснийхээ болон дэлхий дахины өнгөрсөн болон одоог ойлгох, илрүүлэх сонирхолтой,
суралцах үйлээ өөрөө удирдан хэрэгжүүлдэг болно.
10.2.4. Монгол үндэсний нийтлэг адилсал болох эх хэл, урлаг соѐл, зан заншил, уламжлал, байгаль
орчинтойгоо зохицон амьдрах мэдлэг ухаан шингэсэн нүүдлийн иргэншлийн үнэт зүйлээ өвлөх,
өвлүүлэх арга ухаанд суралцана.
10.2.5. Ардчиллын үнэт зүйлсийг эрхэмлэдэг, ардчиллыг бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулдаг болно.
10.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Түүх, нийгмийн ухааны сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжүүлснээр сурагчид YI-YII, YIII-IX ангид шинжлэн
суралцах арга барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар YI-YII анги YIII-IX анги
Асуулт
тавих, асуудал,
таамаглал
дэвшүүлэх
- хэзээ, хаана, юу, хэрхэн, яагаад болсон
зэрэг асуух үгсийг ашиглан нийгэм,
түүхийн үйл явдлын учир шалтгаан, адил
болон ялгаатай талыг тодруулах асуулт,
асуудлыг багшийн дэмжлэг, чиглүүлгийн
дагуу тавих, дэвшүүлэх;
- түүх, нийгмийн үйл явдал, үзэгдлийн
шалтгаан, явц, үр дагавар болон холбоо,
хамаарал, нөлөөлөл, өөрчлөлтийг
илрүүлэхийн тулд бие даан асуулт гаргах,
асуудал, таамаглал дэвшүүлэх;
Үйлийг
төлөвлөх,
мэдээлэл
цуглуулах
- тавьсан асуултад хариулах, дэвшүүлсэн
асуудлаа шийдвэрлэхийн тулд хэрхэн,
юу хийхээ төлөвлөх, шаардагдах баримт
мэдээллийг эрж хайх, цуглуулах,
тэдгээрийг ангилах үйлийг багшийн
тусламжтайгаар гүйцэтгэх;
- дэвшүүлсэн асуудал, таамаглалаа
шийдвэрлэхийн тулд хийж гүйцэтгэх үйл,
үйл ажиллагааг төлөвлөх, шаардагдах
мэдээллийг холбогдох эх сурвалжаас эрж
хайх, цуглуулах;
Мэдээлэл
боловсруулах
- багшийн зааж, зөвлөсөн аргын дагуу
мэдээллийг задлах, нэгтгэх, дүгнэх;
- цуглуулсан мэдээллийг өөрийн сонгож
авсан арга хэрэгслийг ашиглан ангилж,
задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх замаар
дэвшүүлсэн асуудал, таамаглалаа
нотлох, няцаах;
Үр дүнг
хэлэлцэх, шинэ
санаа гаргах
- шинжилгээний үр дүнг гаргах,
танилцуулах, бусдын саналыг сонсох,
шинэ асуулт гаргах, асуудал дэвшүүлэх
үйлийг багшийн зааврын дагуу гүйцэтгэх;
- шинжилгээний үр дүнг гаргах,
хэлэлцүүлэх, танилцуулах, шинэ санаа,
асуудал, таамаглал дэвшүүлэх, түүнийгээ
тайлбарлах;

81. 81
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
10.4.АНГИТУСБҮРИЙНАГУУЛГА
Түүхийнагуулгыгангибүрээр,түүхийнүечлэлийндагуутодорхойлсон.Түүхийнүетусбүрээсгол,зангилааүйлявдал,үзэгдлийгтүүхэнцагхугацаа,
газарнутаг;түүхэнүйлявдал,үзэгдлийнөөрчлөлтбауялдаахолбоо;шалтгаан,үрдагавар;ачхолбогдол,сургамж(тухайнцагүеэүнэлэх);түүхэнхүмүүс
гэсэнхүрээндшинжлэнсудална.Нийгмийнухаанысургалтынагуулгыгангитусбүрээр,хувьхүнбанийгэм,нийгмийнхарилцаа,хувьхүнбасоѐл,хувьхүнба
эдийнзасаг,хүнийэрхбахууль,нийтийнудирдлагагэсэнхүрээгээртодорхойлсон.
ТҮҮХ
6-ранги7-ранги8-ранги9-ранги
1.Түүхийгойлгох(судлах)арга1.Түүхийгойлгох
(судлах)арга
1.Түүхийгтанинмэдэх
(судлах)арга
1.Түүхийгойлгох
(судлах)арга
1.Сурагчдынсайнмэддэгтүүхэн
зүтгэлтэн,үйлявдлаардамжуулан
түүхсудлахадзайлшгүйхэрэгтэй
түүхийнцагхугацаагтооцоолох,
газрынзурагсудлахбэлтгэлтэй
болно.Түүхийнүечлэлийнталаар
ойлголттойболжэртнийтүүхийн
үечлэл,цагхугацаагмэдэжавна.
1.Дундадзууныүеийннийгэм,соѐлын
зүтгэлтэн,түүхэнхүмүүс,үйлявдлаар
дамжуулантүүхийнэнэүеийнонцлогт
анхаарлаахандуулж,түүхсудлахад
зайлшгүйхэрэгтэйтүүхийнцагхугацааг
тооцоолох,газрынзураг,эхсурвалжийг
судлахбэлтгэлтэйболно.Дундадзууны
түүхийнүечлэлийнталааройлголттой
болно.
1.ТүүхийншинэүебуюуXY-ХХ
зууныэхэнүеийнтүүхэнчухал
үйлявдлуудадтулгуурлан
тухайнүеийнонцлог,шилжилт
өөрчлөлтөданхаарал
хандуулж,шинэүеийнтүүхийн
үечлэлийнталааройлголттой
болно.
1.ТүүхийнорчинүебуюуXY-ХХ
зууныэхэнүеийнтүүхэнхүмүүс
болончухалүйлявдлаассонгон
тухайнүеийнонцлог,шилжилт
өөрчлөлтөданхаарлаахандуулж,
орчинүеийнтүүхийнүечлэлийн
талааройлголттойболно.
2.Түүхийнүйлявдлыгболсонгазар
нутаг,цагхугацаагаарнь
дараалуулах,зэрэгцүүлэх,голбагол
бусзүйлсийгялгах,шалтгаанүр
дагаврыгхолбохзэргээртүүхийг
ойлгох,судлахаргатайболно.
2.ДундадзууныМонголынболондэлхийн
улсуудынтүүхэнчухалүйлявдлуудыг
болсонгазарнутаг,цагхугацаагаарнь
дараалуулах,зэрэгцүүлэх,голбаголбус
зүйлсийгялгах,шалтгаанүрдагаврыг
холбохзэргээртүүхийгойлгох,судлах
аргатайболно.
2.ШинэүеийнМонголынболон
дэлхийн,бүснутгийн
орнуудынтүүхэнүйлявдлыг
зэрэгцүүлэнсудалж,холбоо
хамаарлыгилрүүлэхзамаар
түүхийгсудлахаргабарилаа
хөгжүүлнэ.
2.ОрчинүеийнМонголынболон
дэлхийн,бүснутгийнорнуудын
түүхэнүйлявдлыгзэрэгцүүлэн
сонирхож,холбооуялдааг
илрүүлэхзамаартүүхийгсудлах
аргабарилаахөгжүүлнэ.
3.Түүхэндболжөнгөрсөнүйлявдал,
болонтүүхэнхүмүүс,олонтүмний
хичээлзүтгэлийнүрдүнгөөрсдийн
амьдарчбуйөнөөгийннийгэмтэй
холбонойлгож,эхорныхоотүүхийг
сонирхонсудлах,түүхийндурсгалыг
хайрлах,бахархахсэтгэлтэйболно.
3.Дундадзуундболжөнгөрсөнүйлявдлууд,
болонтүүхэнхүмүүс,олонтүмнийхичээл
зүтгэлийнүрдүнгөөрсдийнамьдарчбуй
өнөөгийннийгэмтэйхолбонойлгож,эх
орныхоотүүхийгсонирхонсудлах,
түүхийндурсгал,өвсоѐлоохайрлах,
түүгээрбахархахсэтгэлтэйболно.
3.Түүхийншинэүедболж
өнгөрсөнүйлявдлууд,тухайн
үеийнтүүхэнхүмүүсийнололт
амжилтыгхолбонойлгоно.
Монголбаэртнийдэлхий:Нэн
эртнээсЧингисийнөмнөхүехүртэл
Монголбадундадзуун:Чингисийнөмнөх
үеэсXYзуун
Монголынэзэнтгүрнийдараах
Монголбашинэүеийндэлхий
дахин:(XY-ХХзууныэхэн)
Монголбаорчинүеийндэлхий
дахин:1911оноосөнөөүе

82. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
82
1.Эртнийхүмүүсийнхувьсал,
өөрчлөлт,ажамьдрал,тэдний
суурьшилболоннүүдэлтархалт,
хөгжлийнталаар,монголнутагтхүн
амьдарчэхэлсэнтухай,тэднийаж
амьдралынталаарсонирхон
судлахдаа6.1.1,2агуулгынхүрээнд
эзэмшсэнонцагийгтооцоолох,
баримжаалах,газрынзурагунших
мэдлэг,чадварааашиглана.
2.Дэлхийнэртнийсоѐлиргэншил,
түүнийдоторнүүдлийнсоѐл
иргэншлийнталаар,энэхүүиргэншил
ньмонголчуудыниргэншлийнүндэс
суурьболохыгойлгох,тухайлан
Монголнутагдахьэртнийнүүдэлчид,
хүнбайгалийнхолбоо,зохицол,
нүүдлийнмалажахуйньнүүдлийн
иргэншлийнголонцлогболохыг
монголчуудынэрхлэхажахуй,хоол
хүнс,хувцасхэрэглэл,гэрсууцын
түүхийгсурвалжлахзамааролж
мэднэ,түүхийгсонирхожбуйгаа
илтгэнхаруулна.
3.Анхнытөртулс,бичигүсэгүүссэн
Шумер,мөнЭртнийЕгипет,Энэтхэг,
ХятадэртнийГрек,Ромынтүүхийг
сонирхонсудалж,өнөөгхүртэл
уламжланирсэнбичигүсэг,барилга
байгууламж,театр,олимпийнтоглолт
зэрэгтүүх,соѐлынгайхамшигтөвийн
талаарярилцана.
4.Монголчуудынбайгуулсананхны
төртулсХүннүболонСяньби,Жужан
улсынтөр,нийгмийнамьдрал,аж
ахуйсоѐлынхөгжлийнталаар
түүхийнэхсурвалжидүндэслэн
1.ЧингисийнөмнөхүеийнМонгол:
Монголчуудынугсаагарал,язгууртүүхийг
сонирхонсудлах,энэхүрээндтүрэг
угсааныулсуудынүеийнмонголчууд,
тэднийнүүдэл,суурьшилбаЭргүнэ
гүнийнмонголчуудынтүүхийгсудлах,V-
XIIзууныМонголчуудболонмонголнутаг
дахьаймаг,улсуудтэдгээрийнажахуй,
нийгэм,соѐлынхөгжлийгойлгожавна.
МөнмонголынДарлиган,Ниругун
аймгуудынүүсэл,бүрэлдэхүүнийгавч
үзнэ.
2.ЧингисийнөмнөхүеийнДорно,Өрнө
дахин(НТV-XIIзуун):
-Арабынбайлдандагуулалт,эзэнт
гүрэн,лалыншашныүүслийгсудлах
явцдааэртнийдундадүеийнлалын
ертөнцтэйтанилцана.
-Хятад,Энэтхэг,Японытүүхээр
дамжууландорнодахинытөртулсуудын
талаартөрзасаг,хүмүүсийнаж
амьдрал,бурхнышашныдэлгэрэлтийг
сонирхонсудална.
-Франц,Англи,Герман,Итали,Орос
зэрэгЕвропынулсуудынтүүхийг
судална.(ИхКарлбаВердены
хуваагдал,Викингүүд(Дани,
Норвегийн)-ийнгазарзүйнбайрлал,аж
ахуй,соѐл,аялал)
-Европынфеодалыннийгмийнүүсэл
базагалмайтныертөнцийнталаар
ойлголттойболж,эзэнхарьяатынѐс,
шашин,сүмхийдийнтогтолцоо,Папын
засаглал,соѐл,боловсролынталаар
мэдэжавна.
-Америктивийнуугуулоршин
суугчид,тэднийамьдралзанзаншил
1.Монголынэзэнтгүрний
дараахМонголбашинэүеийн
дэлхий(XY-XYIIIзууныэхэн):
-Монголулснэгдмэлбайдлаа
алдсанышалтгаан,үр
дагаврыгтодруулах,
сургамжийгэргэцүүлэх,
Монголулсаанэгтгэхийн
төлөөхүйлажиллагааболон
Монголынхаантулсуудын
талаармэдэх,энэүеийн
Монголулсынгадаадорчны
талааравчүзнэ.
-XY-XYIIIзууныэхэнүеийн
монголчуудынболондэлхийн
бусадардтүмнийаж
амьдрал,соѐлдгарсан
өөрчлөлт,шашиншүтлэгийг
сонирхонсудална.
2.Дэлхийнтүүхийгөөрчилж,
шинэүеийгэхлүүлсэнгазар
зүйнихнээлтшинэүеийн
эхлэл,колончилол,шашны
шинэтгэлбасэргэнмандалт,
хувьсгалзэрэгтүүхийн
асуудлуудыгтүүхэнхүмүүсийн
амьдрал,үйлажиллагаагаар
дамжуулансонирхонсудлах,
эдгээрүйлявдлынүр
дагаврыгөнөөдөртэйхолбон
эргэцүүлэнтайлбарлаж,
ирээдүйгтөсөөлнө.
3.Монголчуудынболон
дэлхийнбусадулстүмний
соѐл:XYIII-XXзууныэхэн
үеийнмонголчуудынболон
дэлхийнулстүмнийаж
амьдрал,соѐлдгарсан
өөрчлөлттэйтанилцана.
4.XYIII-XXзууныэхэнүеийн
Монголбадэлхийдахины
түүхийнхүрээнд
-Манжийнэрхшээлийнүеийн
1.“Монголынтөрийнсэргэн
мандалтбадэлхий(1911-1924
он):
-1911оныҮндэснийхувьсгалын
үрдүндМонголынтөрсэргэн
тогтсоныгойлгох,Богдын
засгийнгазраасүндэсний
тусгаартогтнол,эдийнзасаг,аж
ахуй,соѐлынхөгжлийнталаар
авчхэрэгжүүлсэнбодлого,үйл
ажиллагаагойлгож,өнөөгийн
байдалтайхолбонярилцана.
-1921оныардынхувьсгал,
МонголулстухайнүеийнОрос
улстайхэрхэнхолбогдож
байсныгболонхувьсгалындараа
хийсэнулстөр,нийгэмэдийн
засаг,соѐлболовсролдхийсэн
шинэчлэлийнталаархасуултад
төрөлбүрийнэхсурвалжид
тулгуурланхариуөгөхба
мэдээлэлхарилцааны
хэрэгслийгашиглана.
-Түүхэнүйлявдлыгөөрөөрбайр
сууринаастайлбарлажбайгааг
ойлгонэргэцүүлнэ.
-Түүхийнөөрчлөлтийнтухай
мэдээлэлдүндэслэн,ирээдүйн
тухайхувилбаруудыг
таамаглана.
2.Дэлхийнтүүхээс1дүгээрдайны
тухайбаримт,эхсурвалжид
үндэслэнсудлахынзэрэгцээ
Оросын1917оныОктябрийн
эргэлтийгМонголынболон
дэлхийнтүүхтэйхолбогдуулан
судалж,түүхэнүйлявдлыгөөр

83. 83
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
судална.Түрэгугсааныулсуудын
талаармэдэжавна.
5.Эртнийтүүхийнүеийнхүмүүсийн
ахуйамьдралынталаартэдний
шүтлэгбишрэл,урлаг,соѐлын
түүхтэйхолбонсудална.
болонмонголчуудтайхолбоотой
болохыгилрүүлэнсудална.
3.Чингисхааныүе(ИхМонголулс,
Монголынэзэнтулсууд):
-Монголынтүүхийнбахархал,
мянганысуутхүнэзэнЧингисхааны
тухай,түүнийбидэндүлдээсэнөвийг,
1206оныИхМонголулсбайгуулсанүйл
явцыг"Монголыннууцтовчоо","Судрын
чуулган"зэрэгтүүхийнэхсурвалжид
үндэслэнсудалж,эхтүүхээрээ,түүхийн
зүтгэлтнүүдийнгүйцэтгэсэнүүргээр
бахархана.
-ЭзэнЧингисхаанболонтүүний
залгамжлагчдынбайгуулсанМонголын
аугаагүрэн,эзэнтулсуудынтүүхийг
танинмэдэж,монголчуудындэлхийн
түүхэндоруулсанхувьнэмрийг
тодрууланавчүзэхбаэхтүүхээсээ
бахархал,эргэцүүлэл,ухаарал,сургамж
авна.
-Монголынэзэнтулсуудынтүүхийн
хүрээндИхЮаньулс,Алтанордныулс,
Цагаадайнулс,Илхаадынулсын
түүхийгавчүзнэ.
4.Монголынэзэнтгүрнийүеийнбусадулс:
XIII-XYзуун
-БаруунЕвропынфеодалыннийгэм,хот,
гарурлал,худалдааныхөгжил,
загалмайтнысүмийнхүчирхэгжилт
болонзагалмайтныаяндайнтүүнийүр
дагаврыгмэдэжавна.
-XI-XVзууныБаруунЕвропынФранц,
Англи,Герман,мөнЗүүнРомынэзэнт
улсынтөр,нийгмийнзохионбайгуулалт,
ажахуй,шашин,соѐлынхөгжлийг
судална.
Монголыннийгэм,
монголчуудынамьдрал,соѐл,
Манжийншинэзасгийн
бодлогыгсудлан,энэүеийн
тухайтодорхойүзэл
ойлголттойболох,төр,улсын
тусгаартогтнолынүнэцэн,ач
холбогдлыгухаарч,ойлгох,
тусгаартогтнолоохамгаалах,
бэхжүүлэхталаарөөрийн
саналбодлыгилэрхийлнэ.
-Монголдбурхнышашин
өргөндэлгэрсэнтүүхийг
судална.
-Дорнодахиныбусадулс
орнуудынтүүхээсавчүзнэ.
-XYIII-XXзууныэхэнүеийн
өрнөдахиныажүйлдвэржсэн
нийгэм,шинжлэхухааны
ололт,нээлтүүд,Напеолоны
үеийнөрнөдахин,шинэ
хүчирхэггүрнүүдийндорно
дахиныгколончилохбодлого,
дэлхийншинэгазрынзураг
зэргийгхолбогдохбаримт,эх
сурвалжтайажиллахзамаар
танинмэднэ.
өөрбайрсууринаастайлбарлаж
байгаагойлгонэргэцүүлнэ.
3.ОрчинүеийнМонголынтүүхэн
дэхбурханшашин,түүнийхувь
заяаныталаарбаримт,эх
сурвалжашиглансудална.
4.СоциализмынүеийнМонголулс
бадэлхийдахин(1924-1990он)
-Монголулссоциалистзамыг
сонгосонтухай,социализмын
үеийнБүгдНайрамдахМонгол
АрдУлс(БНМАУ)-ынэдийн
засаг,нийгэмсоѐл,боловсролын
хөгжлийгсудалж,энэүеийн
түүхийналдааоноогэргэцүүлнэ.
-Дэлхийн2дугаардайн,хүйтэн
дайнзэрэгдэлхийнтүүхийнүйл
явдлыгтухайнүеийнМонгол
улсынхаатүүхтэйхолбон
судална.
-Социализмынжилүүдэдболсон
улстөрийнхэлмэгдүүлэлт,
тухайнүедгарчбайсан"зэвсэгт
бослого,тэрслүүүзэлтнүүд,
сэхээтнийтөөрөгдөл"зэргийн
талаарбаримт,эхсурвалжид
үндэслэнсудалж,түүхэн
сургамжийгтодорхойлно.
5.АрдчилсанМонголулсбаорчин
үеийндэлхийдахин:(1990оноос
өнөөүе):
6.Дэлхийнсоциалистсистем
задранунаж,хүйтэндайн
төгссөнзэрэгорчинүеийн
дэлхийнтүүхийнзангилааүйл
явдлыгсудалж,тэдгээрийнучир
шалтгаан,уялдаа,холбоог

84. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
84
-БаруунЕвропынорнуудынсоѐлын
хөгжил,загалмайтнысоѐлбүрэлдсэн
түүхэнүйлявцыгшинжлэнсудалж,
дэлхийдахинысоѐлынхөгжилд
оруулсанөвөөрбахархана.
тайлбарлахыгоролдоно.
Монголынболондэлхийн
түүхийнгазрынзурагтгарсан
өөрчлөлтийгмэдэж,эдгээрийг
газрынзурагттайлбарлана.
7.1989оныМонголынардчилсан
хувьсгалынүрдүндмонголчууд
төрулсынтусгаартогтнолоо
жинхэнэутгааролж,ардчилал,
хүнийэрхийгдээдэлсэн
хүмүүнлэгнийгэмсонгосныгавч
үзнэ.
8.Ардчилсанхувьсгалынүрдүнд
Монголулсынолонулсадэзлэх
байрсуурь,гадаадхарилцаа,
нийгэм,эдийнзасгийнамьдралд
гарсансуурьөөрчлөлтийгтанин
мэдэж,өнөөгийнамьдралын
бодитбайдал,ардчиллынүнэт
зүйлтэйхолбонярилцана.
НИЙГМИЙНУХААН
VIIангиVIIIангиIXанги
Хувьхүнбанийгэм:
1.Гэрбүл,ангихамтолныбүтэц,харилцаа,онцлог,
гарчбуйөөрчлөлтийгажиглах,тайлбарлах
замаарсурагчбүртодорхойанхдагчбүлгийн
гишүүнгэдгээойлгох,өөрийгөөбүхэлзүйлийн
нэгхэсэггэдгийгмэдэрнэ.
1.Ороннутгийнбайгууллагууд,бусад
бүлгүүдийн(гэрбүл,төрөлсадан,орц,хот
айлг.м)зорилго,чигүүргийнуялдаахолбоо
(ороннутгийнбүтэц),эдгээрийнөөрчлөлт,
хувьхүнийамьдралдүзүүлжбуй
нөлөөллийгсудланилрүүлэхзамаар
ойлголтоохөгжүүлнэ.
1.Хүмүүсхоорондынөдөртутмынхарилцаанытухай
жишээ,тохиолдлыгшинжлэхзамаархарилцан
үйлдэлньхэрхэнявагддаг,бэлгэтэмдгийнбуюу
утгынтогтолцоохэрхэнбүрэлддэг,өөрчлөгддөг
болохыгтанинмэдэж,холбогдохойлголтуудын
талаархөөрийнтөсөөллөөхөгжүүлнэ.
2.Өөрийнсургуулийнбүтэц,харилцаа,үйл
ажиллагаагсудалсныүндсэндээрхоѐрдогч
бүлэгболохбайгууллагынтухайойлгох,сургууль
2.Ороннутгийнхүрээндтулгамдажбуй
асуудлуудньхүмүүсийнбайрсуурь,үүрэг
(бүтэц),соѐлынялгаанаасхэрхэнхамаарч
2.Хүмүүсхоорондынхарилцаагажиглахзамаарөөр
хоорондооүгээрболонүгийнбусхэлбэрээрхэрхэн
харилцдаг,энэхүүхарилцаандоролцогч

85. 85
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
өөртньямарнөлөөүзүүлжбуйгэргэцүүлэхийн
зэрэгцээсургуулийнүйлажиллагаандоролцох
идэвх,оролцоонэмэгдэнэ.
байгаагтодруулахзамаарнийгмийнбүрдэл
хэсгүүдийнхоорондзөрчилүүсэхнөхцөлийг
дүгнэн,энэхүүзөрчлийнэерэгхийгээдсөрөг
талыгойлгонухаарч,үлойлголцол,
зөрчлөөссэргийлэхаргазамдсуралцана.
субъектүүдийнбайрсуурь,үүрэг(бүтэц)-ийнялгаа
хэрхэнилэрчбайгааталаардүгнэлтөгөн,бусадтай
үрашигтайхарилцахаргазамдсуралцана.
3.Гэрбүл,найзнөхөд,сургуулийнорчиндбусадтай
эелдэгхарилцах,зөрчилмаргаанаасурьдчилан
сэргийлэхболонөөрийгөөхянах,удирдах,
зөрчилүүсвэлшалтгааныгтодорхойлон
зохистойгооршийдвэрлэхаргазамдсуралцана.
3.Ороннутгийнхөгжилдөөрийнхувьнэмрээ
оруулах,идэвхсанаачилгатайоролцох
талааршинэсанаа,хувилбаруудыг
дэвшүүлэхийнзэрэгцээбусдыгуриалах,
оролцуулахаднөлөөлөхчадварт
суралцана.
3.Хүмүүсийнхоорондынхарилцаагажиглахзамаарүл
ойлголцол,маргаанзэргийнучиршалтгааныгсудлан,
эдгээрзөрчлийгшийдвэрлэхүрнөлөөтэйаргуудыг
харилцаандааашиглахчадварэзэмшин,стресс,
бухимдлаасангидбайхыгэрхэмлэн,үйл
ажиллагаагаарааилтгэнхаруулна.
Хувьхүнбасоёл:
1.Өөрийнхөөболонгэрбүлийнхээүнэтзүйл,өв
соѐлынтухайтанилцуулах,ярилцахзамаарсоѐл
хэмээхойлголтыгэнгийнтүвшиндэзэмшиж,би
өөрөөсоѐлыгбүтээгчтүүнчлэнсоѐлынхооорчинд
ажтөрж,амьдардаггэдгээухааранойлгоно.
1.Ороннутгийнхааөвсоѐлынтухайсудлан,
онцлог,өөрчлөлтийгтаньжмэдэх,түүгээрээ
бахархахэрмэлзэлтэйболно.
1.Соѐлынолонтөрөл,тэдгээрийнхарилцаннөлөөлөл,
өөрчлөлтийгилрүүлэхтаамаглалдэвшүүлэн
шинжлэнсудлах,өөрийнүнэлэлтдүгнэлтөгөх,олон
соѐлыннөхцөлдзохицонамьдрахчадварт
суралцана.
2.Гэрбүл,сургуулийнорчиндбусдынсоѐлыг
ойлгодог,хүндэтгэдэгэрмэлзэлтэйболж,
үйлдлээрээилтгэнхаруулна.
2.Амьдарчбуйнийгмийнорчиндбусдын
соѐлыгойлгодог,хүндэтгэдэгэрмэлзэлтэй
болж,үйлдлээрээилтгэнхаруулна.
2.Соѐлболүнэтзүйлсийнтогтолцооболохыгухааран
ойлгожхүндэтгэх,дээдлэх,өвлөхүүргээойлгох
хүсэлэрмэлзэлтэйболно.
3.Монголчуудынсоѐлынамьдрал,түүнийүнэт
зүйлс,онцлогийгтодорхойжишээгээрнотлон
тайлбарлах,үндэснийболонхүнтөрөлхтнийсоѐл,
үнэтзүйлсийгхүлээнзөвшөөрч,хүндэтгэн
дээдлэхаргаухаандсуралцана.
3.Ороннутагдахьсоѐлынхожимдлын
тулгамдажбуйасуудлаартаамаглал
дэвшүүлэн,шинжлэнсудалжэнэхүүсоѐлыг
дээшлүүлэхэдөөрийнхувьнэмрийг
оруулахадсуралцана.
Хувьхүнбаэдийнзасаг:
1.Өрх,гэрбүлийнхээхэрэгцээ,орлого,зарлагыг
судалсныүндсэндээрхэрэгцээхязгааргүй,
түүнийгхангахнөөцбаялагньхязгаарлагдмал
шинжтэйболохыгойлгон,ухаалагхэрэглээнд
суралцана;
1.Ороннутгийнхааүйлдвэрийнгазруудынүйл
ажиллагаатайтанилцахзамаархүмүүс
баялгийгхэрхэнүйлдвэрлэдэг,
үйлдвэрлэлийнзохионбайгуулалтынямар
хэлбэрүүдийгашигладаг,үйлдвэрлэлийн
нөөц,түүнийхязгаарлагдмалболохыг
ойлгожнөөцийнашиглалттайхолбоотой
1.Хөдөлмөрийнзахзээлийнталаарсудалгаахийж
цалинхөлс,түүнднөлөөлөххүчинзүйлсийг
илрүүлэх,ажил,мэргэжлийнэрэлтэдсудалгаахийж
энэталаарзөвтөсөөлөлтэйболно.

86. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
86
ороннутагтгарчбайгааасуудлуудыгшийдэх
хувилбаруудыггаргажтүүндөөрийнхувь
нэмрийгүндэслэжхэрэгжүүлдэгболно.
2.Өрх,гэрбүлийнгишүүдийнхөдөлмөрийн
хуваарийгажиглан,өөрийноролцоог
тодорхойлон,хувьнэмрээоруулдагболно.
2.Ороннутгийнбүтээгдэхүүнийзахзээлийг
шинжлэнсудлахзамаарзахзээлийнталаар
ойлголттойболжтүүнийгшинжлэнсудлах
аргабарилдсуралцана.
2.Ирээдүйдэзэмшихмэргэжлийнчигбаримжаатай
болжхувийнзорилго,зорилтоотодорхойлох,
ирээдүйнамьдралаазурагланбуулгах,өдөртутмын
амьдралдаахэвшүүлжсурна.
3.Сургуулийнхааэдийнзасгийнталаархтөсөөллөө
өргөжүүлжсургалтынзардлынталаармэдээлэл
цуглууландүншинжилгээ,тооцоололхийх
чадвартсуралцажзардлыгхэмнэхэрмэлзэлтэй
болжтөлөвшинө.
3.Жижигбизнесийнтөсөлболовсруулах
чадвартайболжүйлдвэрлэлийнэдийн
засгийнүндсэнүзүүлэлтүүдийгтооцохарга
барилдсуралцана.
3.Мөнгө,банкнынийгэмдгүйцэтгэхүүрэг,мөнгөний
худалданавахчадварынталаартөсөөллөө
өргөжүүлэх,хуримтлалыначхолбогдлыгойлгож
түүнийгямархэлбэрээрхадгалахболонарвижуулах
аргазамуудыгсудалжхэрэгжүүлэххүсэл
тэмүүлэлтэйболно.
Хүнийэрхбахууль:
1.Хүүхэдөөрийнхөгжих,сурчболовсрох,
хамгаалуулах,нийгмийнамьдралдоролцох
хэрэгцээгээилрүүлэх,эдгээрхэрэгцээгээ
хангахадэцэг,эх,багшнар,ахмадхүмүүс,
иргэд,төрзасгаастэдэндүзүүлжбуйхайр
халамж,тусламж,үйлчилгээгэргэцүүлэн
ярилцахзамаархүүхдийнэрхийнтухай
ойлголтообаяжуулж,өөрийнэрхээ
хариуцлагатай,хүндэтгэлтэйханддагчадварт
суралцана.
1.Хүнийэрх,эрхчөлөөнийтүүхэнхөгжлийн
талаархбаримт,мэдээлэлдээражиллах
замаархүнийэрхийнзаяагдмалмөнчанарын
талаархойлголтоохөгжүүлнэ.
1.Хүнийэрхийнтөрөл,хэлбэр,ангиллыгсудлахзамаар
иргэнийболонулстөрийнэрхэээдлэхньчухал
болохыгухаарах,ардчиллынүнэтзүйлс,итгэл
үнэмшлээхөгжүүлнэ.
2.Хүүхэдөөрийнэрх,үүрэг,хариуцлагаа
ухамсарланойлгож,хэрэгжүүлэхгүйбайхынүр
дагаврыгтодорхойлж,бусдадсаадболохгүйгээр
эрхэээдлэх,үүргээбиелүүлэхийгэрмэлзэж,
үйлдлээрээилтгэнхаруулна.
2.Хүнбүрадилтэгшбөгөөдүлялгаварлагдах,
түгээмэл,салшгүй,хуваагдашгүй,харилцан
хамааралтайэрхтэйболохыгхүлээн
зөвшөөрч,хүнбүр,байгууллага,төрзасагнь
хүнийэрхийгхүндэтгэх,хамгаалахталаар
хариуцлагахүлээдэгболохыгтанинмэдэж,
өөрийнэрхээхамгаалах,бусдынэрхийг
хүндэтгэх,хариуцлагахүлээхэдсуралцана.
2.Иргэнхүнэрхэээдлэх,үүрэг,хариуцлагаабиелүүлэх
ньчухалболохыгжишээ,тохиолдлыгшинжлэх
замааройлгож,үйлдлээрээилтгэнхаруулахчадварт
суралцана.
3.Сургуулийнорчиндхүүхдийнэрхийгхэрхэн
хамгаалдагболохыгсудлантаньж,дүрэм,
журам,хуульньхүнийэрхийгхамгаалахарга,
хэрэгсэлболохыгойлгож,дагажмөрдөх
3.Ороннутгийнамьдрал,үйлажиллагааны
жишээндээрхүнийэрхийнзөрчлийгялган
таньж,дүрэмжурам,хуулийнхүрээндхүний
эрхийгхэрхэнхамгаалдагталаардүгнэлт
3.Тодорхойхуулиудаархүнийэрхийгхэрхэн
хамгаалдагболохыгтодорхойлж,эрхээхамгаалах,
зөрчигдсөнэрхээсэргээхийнтулдямарүйлдэлхийх
ѐстойгзадланшинжилж,үйлдлээрээилтгэнхаруулах

87. 87
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
эрмэлзэлтэйболно.гаргаж,зөвлөмжболовсруулахаргачлалд
суралцана.
чадвартсуралцана.
Нийтийнудирдлага:
1.Анги,хамтолноороохэлэлцэнбаталсан
шийдвэр,түүнийгдаганбиелүүлэхийнач
холбогдлыгсудлантанихзамаархамтын
удирдлагабашийдвэрийнүнэцэн,түүндөөрийн
оролцоо,хувьнэмэрчухалболохыгухаарч,
хэрэгжүүлэхийгэрмэлзэнэ.
1.Баг,хороо,сум,дүүрэг,аймаг,нийслэлийн
хүрээндбодлого,шийдвэрхэрхэнгардаг,
түүнийгхэрхэнхэрэгжүүлдэгболохыг
судлахзамааророннутагдахьнийтийн
удирдлагынтухайойлголтоохөгжүүлнэ.
1.УИХ,Засгийнгазар,Шүүхийнбайгууллагынэрх
хэмжээ,гүйцэтгэхүүрэг,үйлажиллагааныонцлог,
уялдаахолбоогсудлахзамаарзасаглал
хуваарилалтынталааройлголттойболно.
2.Ангийнболонсургуулийнхаасурагчдынөөрийн
удирдлагынбайгууллагынталаармэдээлэл
цуглуулах,үйлажиллагаандньидэвхтэй
оролцохзамааругбайгууллаганьтэднийэрх
ашиг,оролцоогхангасанардчилсанбайгууллага
болохыгойлгох,идэвхтэйоролцогчбайхыг
эрмэлзэнэ.
2.Ороннутгийннийтийнудирдлагын
түвшиндхүүхэдтэйхолбоотойгарсан
шийдвэрүүдийгсудландүншинжилгээ
хийж,өөрийнсаналбодлооилэрхийлэх,
оролцоххүсэлэрмэлзэлтэйболно.
2.Хуультогтоох,гүйцэтгэхзасаглалынүйл
ажиллагаандиргэдийноролцохболомжуудыг
судалж,оролцоххүсэлэрмэлзэлтэйболно.
3.Ардчилсанболонардчилсанбусдэглэмбүхий
нийгмүүддэхиргэнийүнэтзүйлс,итгэлүнэмшлийн
ялгаагтодорхойнэгүзүүлэлтээртодруулан,
ардчиллыгбэхжүүлэхэдиргэдийноролцоо,хувь
нэмэрчухалболохыгойлгосныүндсэндээр
ардчиллынүнэтзүйлс,итгэлүнэмшлийгөөртөө
төлөвшүүлэхийгэрхэмлэнэ.

88. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
88
10.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
10.5.1. Түүх, нийгмийн ухааны хичээлээр сурагч бүрт нийгэм, түүхийн үзэгдэл үйл явдлыг өөрсдөө шинжлэн
судалдаг арга барил эзэмшүүлэхийг чухалчилна. Мөн хүүхэд бүрийг асуудал шийдвэрлэдэг,
тохиолдол шинжилдэг, түүхийг тайлбарлан судалдаг болгоход анхаарна. Ингэснээр зорилгын 1,
зорилтын 1, 2 дахь хэсэг хангагдана.
10.5.2. Түүх, нийгмийн ухааны хичээлийн гол онцлог болсон итгэл үнэмшил, үнэт зүйлсийг сурагчдад
эзэмшүүлэхэд анхаарч сургалтын хөтөлбөрийн зорилгын 3, зорилтын 4 дэх хэсгийг хичээл, үйл
ажиллагаа бүрт шингээн арга зүйг боловсруулна.
10.5.3. Хичээлд баялаг хэрэглэгдэхүүн болон мэдээлэл харилцааны технологийг өргөн ашиглана. Сурагчид
өөрсдөө мэдээлэл цуглуулах, тэдгээрийг ангилах, үнэлэх, дүгнэх замаар баялаг хэрэглэгдэхүүнийг
бий болгож ашиглана. Сурагчдын мэдээлэл цуглуулах, ашиглахад мэдээллийн ѐс зүй, зохиогчийн
эрхтэй холбоотой анхаарах зүйлсийг багш сануулан, баримталж хэвшихэд нь анхаарна.
10.6. ҮНЭЛГЭЭ
10.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Түүх, нийгмийн үүднээс хийх эргэцүүлэл, сэтгэлгээ, илэрхийлэл;
2. Түүхийн эх сурвалж болон нийгмийн амьдралтай холбоотой мэдээ, мэдээлэлтэй ажиллах
чадварын эзэмшилт;
3. Түүх, нийгмийн талаарх мэдлэг, ойлголтыг тайлбарлаж, ашиглаж буй байдал;
4. Түүх, нийгмийн үзэгдэл, үйл явдлыг сонирхож, судлах, оролцох идэвх зүтгэл.
10.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Үнэлгээний зорилтын хэрэгжилтийг бодитойгоор илрүүлэхэд үнэлгээний шалгуурыг ашиглана.
Үнэлгээний шалгуур нь сурагчдын хөгжил, төлөвшлийн явц болон үр дүнг үнэлэх хэмжүүрийг ил тод
болгож, тэдний ахиц, амжилтыг шударгаар үнэлэх үзүүлэлт болно.
№ Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1 Түүх, нийгмийн үүднээс
хийх эргэцүүлэл,
сэтгэлгээ, илэрхийлэл
1. Түүх, нийгмийн үйл явдлуудын хүрээнд асуудлыг олж илрүүлсэн
байдал;
2. Асуудал болон үйл явдлыг олон талаас нь харснаа баримт
нотолгоотойгоо холбон илэрхийлж буй байдал;
3. Асуудал, үйл явдалд нийгэм, түүхийн үүднээс хандан шийдвэрлэх,
тайлбарлах, өнөөдөртэй холбож буй байдал;
4. Шийдвэр, тайлбар гаргасан үйл явц болон үр дүнг тохиромжтойгоор
илэрхийлж буй байдал;
2 Түүхийн эх сурвалж
болон нийгмийн
амьдралтай холбоотой
мэдээ, мэдээлэлтэй
ажиллах чадварын
эзэмшилт
1. Дэвшүүлсэн асуудал, судалж буй үйл явдлын хүрээнд төрөл бүрийн эх
сурвалжийг цуглуулах, сонгох (түүхийн он цаг ба түүхийн газрын зураг,
баримт, олдвор г.м) чадварын эзэмшсэн байдал;
2. Мэдээллээ уншиж ойлгох, салгаж задалсан байдал;
3. Бүдүүвч, хүснэгт, зураглал зэргээр нэгтгэн илэрхийлж буй байдал;
3 Түүх, нийгмийн талаарх
мэдлэг, ойлголтыг
тайлбарлаж, ашиглаж
буй байдал
1. Түүх: Монголын болон дэлхийн түүхийн үечлэл, тэдгээрийн онцлог, үе
тус бүрийн гол үйл явдлыг мэдэх, ойлгох түвшин;
2. Нийгэм: Социологи, эдийн засаг, улс төрийн холбогдолтой нэр томьѐо,
ойлголтыг тайлбарлаж буй байдал;
4 Түүх, нийгмийн үзэгдэл,
үйл явдлыг сонирхож,
судлах, оролцох идэвх
зүтгэл
1. Нийгэм, түүхийн үйл явдал, тэдгээрийн үр дагавар, сургамж, өнөөтэй
холбогдох байдлыг сонирхож буйгаа илэрхийлэх байдал;
2. Шинжлэн судлах хүсэл, эрмэлзлээ илэрхийлж байгаа байдал;
3. Эх орныхоо түүх болон өнөөгийн нийгмийн талаар эргэцүүлэн бодож
буй байдал;

89. 89
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
10.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга:
Багш нар болон сургуулийн удирдлагууд нь 10.6.1-д буй үнэлгээний зорилтыг түүх, нийгмийн ухааны хичээл,
бүлэг, сэдэв бүрт ашиглахдаа дараах тайлбарын дагуу нэгдсэн байдлаар ойлгоно.
Түүх, нийгмийн үүднээс хийх эргэцүүлэл, сэтгэлгээ, илэрхийлэл:
 Түүх, нийгмийн үзэгдэл, үйл явдалд баримт, эх сурвалжид үндэслэн хандах, сэтгэлийн хөдөлгөөнөөр
асуудлыг шийдэхгүй байх, түүхэн болон тухайн нийгэм, цаг үеийнх нь байдалтай холбон олон талаас
нь аль болох өргөн хүрээнд авч үзэх зэргийг ойлгож, үнэлнэ.
 “... илэрхийлэл” гэдэг нь суурь мэдлэг чадвараа ашиглан, түүх, нийгмийн ухааны сургалтын цөм
хөтөлбөрийн агуулгын хүрээнд сэтгэн бодсон, шийдвэр гаргасан зүйлээ сурагчид тайлбарлах,
мэтгэлцэх, ярих зэрэг хэлэхүйн үйл ажиллагаагаар дамжуулан илэрхийлж буй байдлыг үнэлнэ гэсэн
санаа болно.
Түүхийн эх сурвалж болон нийгмийн амьдралтай холбоотой мэдээллийг боловсруулах,
илэрхийлэх чадварын эзэмшилт:
 Түүх, нийгмийн үзэгдэл, үйл явдлыг судлахтай холбоотой эх сурвалж, мэдээ, мэдээлэл зэрэг
хэрэглэгдэхүүн цуглуулах, түүнээсээ сонголт хийх, унших, задлах шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх зэргийг
ойлгож, үнэлнэ.
 Мэдээлэл боловсруулсан явц, гарсан үр дүнгээр зураг дүрслэл, бүдүүвч, хүснэгт хийх, бичвэр эх
боловсруулах байдал нь "илэрхийлэх ур чадвар"-ыг харуулна.
Түүх, нийгмийн талаарх мэдлэг, ойлголтыг тайлбарлаж, ашиглаж буй байдал:
 Түүх, нийгмийн ухааны хичээл, сургалтын үр дүнд сурагчдын олж авсан мэдлэг болон ойлголтыг
үнэн зөв тайлбарлаж, суралцахуйн болон бусад үйл ажиллагаанд тэдгээрийг ашиглан харилцаж
буй байдлыг илрүүлснээр "Түүхэнд болж өнгөрсөн, нийгэмд болж буй үйл явдал, үзэгдлийг танин
мэдэх явцад ашиглаж буй ойлголтыг тайлбарлах, хэрэглэх" зорилтын хэрэгжилтийг үнэлж чадна.
Түүх, нийгмийн үзэгдэл, үйл явдлыг сонирхох сонирхол, идэвх зүтгэл, эрмэлзэл:
 “Сонирхол, эрмэлзлэл” гэдэг нь сурагчдын хичээлийн болон хичээлээс гадуурх түүх, нийгмийн
ухааны чиглэлийн үйл ажиллагаанд өөрийн сонирхлоор оролцож, эх түүхээрээ бахархаж, түүний өв
соѐлыг хайрлан хамгаалахыг эрмэлзэж буй байдлаар илэрнэ.
 Түүхийн үйл явдлыг өнөөдөртэй холбон асуух, өөрийн санал дүгнэлтийг илэрхийлэх, түүхийн эх
сурвалжийг өөрийн санаачилгаар хайж олохын төлөө санаачилга гаргах зэрэг нь сурагч сонирхож
буйгийн илэрхийлэл гэж ойлгож болно. Мөн сурагчийн гайхах, эргэлзэх, өрөвдөх, дургүйцэх зэрэг
сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж нь сонирхол, эрмэлзэлтэй байгааг илтгэнэ.
 Сурагчийн "идэвх зүтгэл"-ийг илрүүлэхдээ түүний сурах үйлээ төлөвлөж, төлөвлөгөөгөө
хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллаж буй үйл ажиллагааг үнэлнэ.
 Хариуцлагатай, үнэт зүйлсийг эрхэмлэдэг иргэн төлөвшихтэй холбоотой зорилтын хэрэгжилтийг
илрүүлэхэд чиглэнэ.
 Нийгмийн шинжтэй анги хамт олны болон сургуулийн ажилд оролцох, тэдгээрт өөрийн хувь нэмрийг
оруулахын төлөөх санал санаачилгыг энэ үнэлгээнд хамааруулж болно.
10.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
10.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
 Хичээл сургалт нь дан ганц багшийн бус сурагч бүрийн үйл ажиллагаанд тулгуурлан явагдахад цаг
хугацаа шаардлагатай тул ялангуяа 8, 9 дүгээр ангид хичээлийг 2 цагаар (80 минут) судлахаар заах
аргын төлөвлөлтийг хийх, үүний тулд сургуулийн хичээлийн хуваарь боловсруулахад багш нар
санаачилгатай оролцож, сургалтын менежер болон мэргэжлийн багш нартай хамтран ажиллана.
 Түүх, нийгмийн ухааны сургалтын хөтөлбөрийг “Иргэний боловсрол”, “Амьдрах чадварт суралцах
үйл ажиллагаа”, “Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”-тай холбон хэрэгжүүлэхэд анхаарна.
10.7.2. Агуулгыг хэрэгжүүлэх чиглэлээр:
 Түүх, нийгмийн ухааны хичээлээр сурагч бүрт нийгэм, түүхийн үзэгдэл үйл явдлыг өөрсдөө шинжлэн
судалдаг арга барил эзэмшүүлэхийг чухалчилна. Мөн хүүхэд бүрийг асуудал шийдвэрлэдэг,
тохиолдол шинжилдэг, түүхийг тайлбарлан судалдаг болгоход анхаарна. Ингэснээр зорилгын 1,
зорилтын 1, 2 дахь хэсэг хангагдана.
 Түүх, нийгмийн ухааны хичээлийн гол онцлог болсон итгэл үнэмшил, үнэт зүйлсийг сурагчдад
эзэмшүүлэхэд анхаарч сургалтын хөтөлбөрийн зорилгын 3, зорилтын 4 дэх хэсгийг хичээл, үйл
ажиллагаа бүрт шингээн арга зүйг боловсруулна.

90. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
90
10.7.3. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр
Сурагч бүрийн сурах арга барилын хөгжил, түүх, нийгмийн ухааны хэлийг эзэмшиж түүнийг ойлгож,
хэрэглэж буй байдал, тэдний түүхийн мэдрэмж, бахархлаа хэрэгжүүлэхээр хийсэн үйл ажиллагаа,
нийгмийн үнэт зүйлсийг хадгалан хөгжүүлэх санал санаачилга зэрэг нь түүх, нийгмийн ухааны
сургалтын хөтөлбөр хэрэгжсэний эцсийн үр дүнг хэмжих, үнэлэх гол үзүүлэлт байна.
 Үнэлгээ нь бүхэлдээ суралцахуй, багшилахуйн талаар мэдээлэл цуглуулах үйл явц бөгөөд
тодорхой арга, хэрэгслийг шаарддаг. Түүх, нийгмийн ухааны хичээлээр сурагчдыг үнэлэхдээ
ажиглах, сурагчтай харилцан ярих, бичгийн шалгалт авах зэрэг үнэлгээний аргаас сонгон хамгийн
үр дүнтэй, зөв үнэлэх аргыг сонгох нь чухал юм. Бичгийн шалгалт нь үнэлгээ хийх үр дүнтэй аргын
нэг боловч дангаараа үнэлгээний зорилтыг бүрэн хангаж, сурагчийн суралцахуй, шинжлэн судлах,
асуудал шийдвэрлэх чадвар, арга барилын хөгжлийг тал бүрээс нь хэмжихүйц мэдээлэл өгөх
эсэхийг сайтар тунгаан бодох нь зүйтэй.
 Үнэлгээний аргыг амжилттай ашиглаж, сурагч бүрийг үнэлэхэд түүний хэрэгслүүд туслана.
Тухайлбал, ажлын хуудас боловсруулан, түүн дээр сурагчийн хийсэн ажил (асуултад хариулах,
хариултыг сонгох, мэдээлэл цуглуулсан, боловсруулсан үр дүнгээ тэмдэглэх гэх мэт)-уудаас зөвхөн
мэдлэг, ойлголтоор зогсохгүй “сонирхол, идэвх зүтгэл”, “сэтгэн бодох, шийдвэр гаргах,
илэрхийлэх”, “ур чадвар” зэргийг үнэлэх мэдээллийг цуглуулж болно. Хэрвээ та ажиглалтаар
үнэлэхээр шийдсэн бол танд заавал ажиглалтын хуудас хэрэгтэй болно. Ажлын хуудсыг үнэлгээний
зорилт болон шалгуурыг үндэслэн сурагч бүр дээр "ажиглалтын карт" нээх замаар ашиглаж болно.
 Сурагчийн өөрийн үнэлгээ, сурагчид хоорондоо харилцан үнэлгээ өгөх арга нь түүх, нийгмийн
ухааны хичээлд чухал байр суурьтайг анхаарч хэрэгжүүлнэ.
 Сургуулийн жилийн ажлын төлөвлөгөөнд түүх, нийгмийн ухааны хичээлийн бүлэг сэдэв, нэгж
хичээлийн явцын болон эцсийн үнэлгээний тохиромжтой хугацаа, арга, хэрэгслийг тусган
мөрдөж ажиллана.

91. УРЛАГ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

92. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
92
11. УРЛАГ
11.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь аливаа юмс, үзэгдэл, урлагийн бүтээлийг танин мэдэх арга барилтай, өөрийн авьяас, гоо
сайхны мэдрэмжээ бүтээлчээр илэрхийлж, хөгжүүлэх хүсэл эрмэлзэлтэй, урлаг соѐлыг эрхэмлэдэг
иргэн болж төлөвшинө.
11.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН:
11.2.1. Урлагийн бүтээлийг мэдэрч ойлгох, сонирхон судлах, бүтээх хөгжүүлэх, илэрхийлэх, үнэлэх
замаар бүтээлч эрэлхийллийн арга барилд суралцана.
11.2.2. Урлагийн бүтээлийг сонирхон судалснаар урлагийн хэл, нэр томьѐог ойлгож хэрэглэнэ.
11.2.3. Гүйцэтгэлийн ур чадвараа хөгжүүлэх явцдаа урлагийн сайхныг мэдэрч, гоо зүйн мэдрэмжээ
илэрхийлэх, хөгжүүлэх, насан туршдаа сонирхдог болно.
11.2.4. Үндэсний болон хүн төрөлхтний урлагийн баялаг өв сан, үнэт зүйлсийг хүндэтгэн бахархаж,
хамгаалдаг болно.
11.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Урлагийн сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид VI-VII, VIII-IX ангид бүтээлч
эрэлхийллийн арга барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII VIII -IX
Мэдэрч
ойлгох
- Урлагийн бүтээлийн сайхныг
мэдэрч, ойлгох, тэдгээрийн талаар
эргэцүүлж, асуулт асуух;
- Бүтээлийн санаа, үүрэг зорилгыг
мэдэх;
- Бүтээлийн дүр, дүрслэлийн талаар
таамаглах, асуулт асуух, асуултад
хариулах, дүрслэн бодох;
- Урлагийн бүтээлийн төрөл хэлбэр, хэв
маягийн талаар эргэцүүлэн бодох, асуудал
дэвшүүлэх
- Урлагийн илэрхийллийн арга, хэрэглэгдэхүүн,
бүтээлийн санаа, үүрэг зориулалт, эрэлт
хэрэгцээг мэдэх, ойлгох;
- Бүтээлийн онцлог, ач холбогдол, үр нөлөөг
илрүүлэх асуулт асуух, асуудал дэвшүүлэх;
Сонирхон
судлах
- Шинэ бүтээлийн санаа олохын тулд
хүрээлэн буй орчин, урлагийн
бүтээлийн талаар мэдээлэл
цуглуулах, ангилах, уншиж судлах;
- Санаагаа илэрхийлэх арга замыг
багштайгаа хамтран төлөвлөх,
хэрэглэгдэхүүнээ сонгох;
- Олсон санаагаа бодитойгоор
зохиомжлон дүрслэх, найруулах;
- Бүтээлийн арга, хэрэглэгдэхүүнийг
харьцуулах, задлан шинжлэх,
нэгтгэн дүгнэх;
- Бүтээлийн шинэ санаа эрж хайх явцдаа
урлагийн бүтээлийн агуулга, арга барилын
талаар мэдээлэл цуглуулах, ангилах,
материал хэрэгслийг судлах
- Санаагаа илэрхийлэх арга замыг бие даан
төлөвлөх, хэрэглэгдэхүүнээ сонгох олсон
санаагаа бодитойгоор зохиомжлон дүрслэх,
мэдрэмж, сэтгэгдлээ бүтээлдээ тусгах;
- Бүтээлийн хэв маяг, төрөл, илэрхийлэх
аргуудыг харьцуулах, задлан шинжлэх, нэгтгэн
дүгнэх;
Бүтээх,
хөгжүүлэх
- Уран бүтээлийн дүр, дүрслэл,
агуулгыг мэдэрч гүйцэтгэх,
гүйцэтгэлийн талаар санаа бодлоо
хуваалцах;
- Гүйцэтгэлийн чадвартаа тулгуурлан
төрөл бүрийн хэрэглэгдэхүүн
ашиглан жижиг хэлбэрийн бүтээл
хийх, зохион найруулах;
- Бүтээлийн санаагаа сайжруулах,
хувилбар боловсруулах;
- Урлагийн илэрхийллийн сайхныг мэдэрч,
бүтээлийн санаагаа янз бүрийн аргаар
илэрхийлэх, зохиомжлох, найруулах зэргээр
гүйцэтгэх чадвараа хөгжүүлэх;
- Бүтээлийн санаагаа илэрхийлэхийн тулд
өөрийн чадвар, техник, технологийг ашиглан
найруулах, зохион бүтээх;
- Хийсэн бүтээлээ сайжруулах, шинэ хувилбар
боловсруулах, хамтын бүтээл хийх;
Илэрхийлэх,
үнэлэх
- Бүтээлийн санаа, арга барил,
хэрэглэгдэхүүний талаар илтгэх,
туршлагаа хуваалцах, үнэлэх;
- Хамтарч хийсэн бүтээлийн агуулга,
дүр, хэрэглэгдэхүүний талаар
бусдад танилцуулах, үнэлэх.
- Бүтээлийн илэрхийллийн арга болон үйл
явцад шүүмжлэлтэй хандаж, санал бодлоо
хуваалцах, үнэлж, дүгнэх;
- Хамтарч болон бие даан хийсэн бүтээлийн үр
дүн, ач холбогдлыг бусдад танилцуулах,
үнэлэх;
- Бусдын болон өөрийн бүтээлийг үнэлэх,
дүгнэх.

93. 93
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
11.4.АНГИТУСБҮРИЙНАГУУЛГА
Дүрслэхурлаг,хөгжмийнхичээлньзорилго,сурахаргабарил,хүрэхүрдүнгээрээнэгдсэнхэдийчүйлийнтөрөл,гүйцэтгэлийнаргахэлбэрээрээялгаатай,бие
даасантусдааагуулгыгсудална.Хөтөлбөрийнагуулгыгхэрэгжүүлэхдээбүтээлчэрэлхийллийнаргабарилыгхөгжүүлж,мэдэрчойлгох,сонирхонсудлах,бүтээх
хөгжүүлэх,илэрхийлэхүнэлэхгэсэнүешатадтулгуурлана.
Хөгжим
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Танинмэдэх
1.Уранзохиол,дүрслэхурлаг,театр,
бүжиг,кинозэрэгурлагийнтөрлүүдийн
үүрэгзорилго,тэдгээрийнхоорондын
холбоохамаарлыгсонирхонсудалж,
илэрхийллийнаргуудыгхарьцуулах,
задланшинжлэх,нэгтгэндүгнэх
замааронцлог,ялгаагойлгожмэднэ.
2.Дуу,романс,кантат,оратори,реквием,
дуурьзэрэгдуулаачийнтөрлүүдийг
сонсож,сонирхонсудлахзамаар
тэдгээрийнонцлогялгаа,
илэрхийллийнаргахэлбэрүүдийг
таньжмэднэ.
3.Аяз,этюд,прелюди,серенада,сонат,
концертзэрэгданхөгжмийнзохиолын
төрлүүдийгсонсож,сонирхонсудалж,
тэдгээрийнонцлогялгаа,
илэрхийллийнаргахэлбэрүүдийг
таньжмэднэ.
4.Тайзныхөгжмийнтөрлөөртуурвигдсан
бүтээлийгүзэжсонсон,эргэцүүлэн
бодох,зохиолынагуулгадүр,
илэрхийллийнаргахэлбэр,онцлогийг
таньжмэднэ.
1.Монголардынурлагийн
төрлүүдболонмонголардын
дуу,данхөгжим,бүжгийнурлаг,
тэдгээрийнилэрхийллийн
аргуудыгүндэснийсоѐл,түүх
болонбусадурлагтайхолбон
судалж,холбоохамаарал,
онцлогийгойлгожмэднэ.
2.Монголардынаманзохиолын,
хөгжимттөрөл,тэдгээрийн
онцлог,илэрхийллийнарга
хэлбэрээссонирхонсудалж,
бусдадтанилцуулна.
3.Монголардынданхөгжмийн
бүтээлээссонсож,ардын
хөгжмийнзэмсгүүдтэй
танилцаж,тэдгээрийнэгшиглэх
онцлогийгмэдэрч,
илэрхийллийнаргуудыгойлгож
мэднэ.
4.Монголардынбүжиглэхурлаг,
ардынбүжгийннамбатөрх,
онцлогийгмэдэрч
илэрхийллийнаргыгтаньж
мэднэ.
1.Сонгодогурлагийнүүсэл
хөгжлийнталаармэдээлэл
цуглуулж,уншижсудлах,
сонгодогурлагийнтөрөл,
хэлбэр,илэрхийллийнаргууд,
тэдгээрийнонцлогийгойлгож
хэрэглэнэ.
2.Дуулаачийнхөгжмийнбүтээлээс
үзэжсонсонтөрөл,хэлбэр,
илэрхийллийнаргууд,
тэдгээрийнонцлогийгмэдэрч,
ойлгонхэрэглэнэ.
3.Сонгодогсимфони,дан
хөгжмийнбүтээлүүдээссонсож,
симфонинайралхөгжмийн
зэмсгүүд,тэдгээрийнэгшиглэх
онцлог,илэрхийллийнарга,
найралхөгжимдгүйцэтгэх
үүргийгсонирхонсудалж,
мэдэрч,ойлгоно.
4.Сонгодогдуурь,бүжгийн
жүжгээсурлагийнтөрлүүдийн
нэгдмэлчанар,зохиолын
агуулга,дүр,илэрхийллийн
арга,онцлогийгмэдэрч,
ойлгоно.
1.Орчинүеийнхөгжмийнурлагийн
төрөл,хэлбэр,илэрхийллийнарга
барилдгарсаншинэчлэлтөөрчлөлт,
тэдгээрийнонцлогийгмэдэрч,
ойлгон,хэрэглэнэ.
2.Орчинүеийндуулаачийнхөгжмийн
бүтээлээсүзэжсонсож,тэдгээрийн
төрөл,хэлбэр,илэрхийллийнарга
хэлбэрийгсонирхонсудалж,мэдэрч
ойлгоно.
3.Орчинүеийнсимфони,дан
хөгжмийнбүтээлээсүзэжсонсон,
хөгжмийнзэмсэгхэрэглэгдэхүүн,
тэдгээртгарсанөөрчлөлт,эгшиглэх
онцлогийгмэдэрчойлгоно.
4.Тайзныхөгжмийнтөрөлдбийболсон
шинэтөрөлхэлбэрджаздуурь,
мюзиклийнтөрөлтэйтанилцаж,
зохиолынагуулга,дүр,
илэрхийллийнаргуудынонцлогийг
мэдэрч,ойлгожмэднэ.

94. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
94
Дуулах
1.Бүтээлийнсэдэв,агуулга,дүр,бүтэц,төрөл,
хэлбэр,аялгууныцараа,хөгжмийнхамсраа,
илэрхийллийнаргуудыгхарьцуулждуулна.
2.Дуунышүлгийнсанаа,онцлогийгмэдэрч,
илэрхийлэхаргааболовсруулж
хэрэглэгдэхүүнээсонгонхялбархамсраа
зохиохыгэрмэлзэнэ.
3.Дуулаачийнхөгжмийнтөрлөөртуурвисан
хөгжмийнзохиолчдынбүтээлийнутгасанаа,
аялгуугсонсож,өөрийнмэдрэмжээр
илэрхийлэхарга,хэлбэрээсонгождуулна.
4.Ая,шүлэг,өөрийнмэдрэмжгурвыннэгдлээр
утгасанаагзөвилэрхийлждуулна.
5.Цөөхүүлболоннайрлаардуулахдаахоолой
тусбүрийнүүргийгсонсожмэдэрч,гоцлол,
хоршил,гурвал,дөрвөл,чуулга,найрал
хэлбэрийнүүрэг,онцлогийгтайлбарладаг
болно.
1.Монголардындууны
сэдэв,агуулга,дүр,
төрөлхэлбэр,ардын
дуучдындуулахарга
барилыгхарьцуулж,
өөрийнсанааг
илэрхийлэн,үнэлэлт
өгнө.
2.Ардындууныутгасанаа,
аялгуунычиглэл,
хөдөлгөөнийгмэдэрч
дуулна.
3.Гоцлол,хоршил,гурвал,
дөрвөл,чуулга,найрал
хэлбэрээрдуулахдаа
хоолойтусбүрийн
үүргийгсонсожмэдрэнэ.
1.Сонгодогдуурь,дуулаачийн
хөгжмийнтөрөл,хэлбэр,
онцлогийгмэдэрч,сонирхон
судалж,илэрхийллийнаргуудыг
таньжмэднэ.
2.Гоцлол,хоршил,гурвал,дөрвөл,
чуулга,найралхэлбэрээр
дуулахдаахоолойтусбүрийн
үүргийгсонсожмэдэрнэ.
3.Дуулаачийнхөгжмийншилдэг
бүтээлүүдээсүзэжсонсон,өөрийн
мэдрэмжээрилэрхийлэхаргаа
боловсруулждуулна.
4.Сонгодогхөгжмийншилдэг
бүтээлээссонирхонсудлах,бие
даанүзэжсонсох,урынсан
бүрдүүлэх,өөрийнсанаабодлыг
бусадтайхуваалцаана.
1.Орчинүеийнхөгжмийн
зохиолчдындуулаачийншилдэг
бүтээлийнталаарсонирхон
судлах,биедаанүзэжсонсох,
урынсанбүрдүүлэх,өөрийн
санаабодлыгбусадтай
хуваалцана.
2.Эстрад,рок,поп,джазхөгжмийн
уранбүтээлийнонцлогийгмэдэрч
ойлгох,сэтгэлхөдлөлөө
илэрхийлждуулна.
3.Гоцлол,хоршил,гурвал,дөрвөл,
чуулга,найралхэлбэрээр
дуулахдаахоолойтусбүрийн
үүргийгсонсожмэдэрнэ.
4.Орчинүеийнхөгжмийнхэл,
зэмсэгхэрэглэгдэхүүн,
найруулгыгмэдэрч,өөрийнхөө
мэдрэмжидтулгуурландуулна.
Хөгжимдөх
1.Зохиолынаялгуугмэдэрч,
илэрхийлэхаргаабодож,
хөгжимдөнө.
2.Хөгжмийнбүтээлийгтеатртболон
дүрсбичлэгээсүзэжсонсох,санаа
бодлоосолилцоно.
3.Өөрийнсонирхсонхөгжмийнзэмсгийг
сонгон,гоцлол,хоршил,гурвал,
дөрвөл,чуулга,найралхэлбэрээр
хөгжимдөхаргабарилэзэмшинэ.
4.Сургууль,ангихамтолныурлаг
соѐлынүйлажиллагаандхамтлаг,
багаарааоролцоно.
1.Монголардынданхөгжмийн
бүтээлийнхэмнэл,аялгуу,
хурд,хүч,зэмсэгжилтэд
задланшинжлэлхийж,
тэдгээрийнонцлогшинжийг
мэдэрчойлгон,өөрийн
санаагилэрхийлнэ.
2.Хүүхдийнболонардын
хөгжмийнхялбарбүтээлээс
сонгон,илэрхийлэхарга
хэлбэрээболовсруулж,
хөгжимдөнө.
3.Өөрийнсонгосонхөгжмийн
зэмсгийнхээгүйцэтгэхүүрэг,
онцлогийгмэдэрч,
1.Данхөгжмийнбүтээлийг
сонирхонсудлахзамаар
сонгодогхөгжмийнзохиолчдын
аргабарил,бүтээлийнталаар
мэдээлэлцуглуулах,задлан
шинжлэлхийх,сонсоххөгжмийн
урынсанбүрдүүлж,бусадтай
санаабодлоохуваалцаана.
2.Өөрийнсонгосонхөгжмийн
зэмсгийнхээгүйцэтгэхүүрэг,
онцлогийгмэдэрч,илэрхийлэх
аргааоновчтойсонгон
боловсруулж,гоцлол,хоршил,
гурвал,дөрвөл,чуулга,найрал
хэлбэрээрхөг,хэмнэл
1.Хөгжмийнбүтээлийгсонирхон
судлахзамаарорчинүеийн
хөгжмийнзохиолчдынаргабарил,
бүтээлийнталаармэдээлэл
цуглуулах,задланшинжлэлхийх,
сонсоххөгжмийнурынсан
бүрдүүлж,бусадтайсанаабодлоо
хуваалцана.
2.Орчинүеийнхөгжмийнхэл,зэмсэг
хэрэглэгдэхүүн,найруулгыгмэдэрч,
өөрийнхөөмэдрэмжидтулгуурлан
илэрхийлэхаргаасонгон
боловсруулжхөгжимдөнө.
3.Өөрийнсонгосонхөгжмийн
зэмсгийнхээгүйцэтгэхүүрэг,

95. 95
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
илэрхийлэхаргааоновчтой
сонгонболовсруулж,гоцлол,
хоршил,гурвал,дөрвөл,
чуулга,найралхэлбэрээр
хөг,хэмнэлнийцүүлэн
хөгжимдөнө.
нийцүүлэнхөгжимдөнө.
3.Сонгодогхөгжмийншилдэг
бүтээлээсүзэжсонсон,өөрийн
мэдрэмжээрилэрхийлэхаргаа
боловсруулжхөгжимдөнө.
4.Сургууль,ангихамтолныурлаг
соѐлынүйлажиллагаанд
хамтлаг,багаарааоролцоно.
онцлогийгмэдэрч,илэрхийлэхаргаа
боловсруулж,гоцлол,хоршил,
гурвал,дөрвөл,чуулга,найрал
хэлбэрээрхөг,хэмнэлнийцүүлэн
хөгжимдөнө.
4.Сургууль,ангихамтолныурлаг
соѐлынүйлажиллагаандхамтлаг,
багаарааоролцоно.
Зохионнайруулах
1.Урлагийнтөрлүүдэдижилсэдвээр
бичигдсэнбүтээлүүдийгхарьцуулан
ялгааголжтодорхойлох,өөрийн
хувилбарыгболовсруулжүрдүнг
танилцуулна.
2.Хөгжмийнбүтээлийнагуулгадүрийг
янзбүрийнарга,хэрэглүүрашиглан
өөрийнхөөрөөхувиргах,хөрвүүлэх
баяжуулах,илэрхийлэхзэрэг
чадварыгхөгжүүлнэ./зураглах,
өгүүлэх,шүлэглэх/
3.Тайзныхөгжмийнбүтээлийннэгдмэл
чанарыгмэдэрчойлгох,өөрсдийн
санаагнэмэх,боловсруулах,
түүнийгээбусдадтанилцуулна.
1.Тодорхойсэдэвтардынуран
бүтээлүүдийгхарьцуулж,
онцлогялгаагтодорхойлох,
өөрийнсанаагнэмж,янз
бүрийнаргахэрэглүүрийг
ашигланөөрчлөнхөрвүүлж,
зохионнайруулна.
2.Монголардынданхөгжмийн
бүтээлдөөрийнсанаагнэмж,
агуулгадүрийгянзбүрийн
аргахэрэглүүрашиглан
баяжуулж,илэрхийлэх
чадвараахөгжүүлнэ.
/зураглах,өгүүлэх,шүлэглэх,
хөдөлгөөнөөр/
3.Ардындуухөгжимдорчин
үеийнхөгжмийннөлөө,арга
барилхэрхэнтуссаныголж
илрүүлэн,тайлбарлаж,
харьцуулах,өөрсдийн
хувилбарыгболовсруулна.
1.Сонгодогхөгжмийнбүтээлийн
агуулгадүрийгянзбүрийнарга
хэрэглүүрашиглан,баяжуулан,
хувиргаж,илэрхийлнэ.
2.Тайзныхөгжмийнбүтээлүүдээс
биедаанүзэжсонсох,агуулга
дүрийгхарьцуулансудлах,
өөрсдийнмэдрэмжойлголтыг
бусадтайхуваалцана.
3.Сонгодогхөгжмийнбүтээлийг
театртболондүрсбичлэгээс
үзэжсонсох,өөрийнбайр
сууринаассанаабодлоо
хуваалцана.
1.Орчинүеийнурлагийнүүсэл
хөгжлийнталаармэдээлэл
цуглуулж,боловсруулах,өөрийн
санаагянзбүрийнаргахэлбэр,
хэрэглэгдхүүнашигланилэрхийлж,
зохиомжилно.
2.Орчинүеийнхөгжмийнзохиолчдын
бүтээлийнагуулгадүрийгянз
бүрийнаргахэрэглүүрашиглан,
өөрийнсанаагаарбаяжуулах,
хувиргажилэрхийлнэ.
3.Орчинүеийнхөгжмийнзохиолчдын
тайзныхөгжмийнбүтээлүүдээсбие
даанүзэжсонсох,агуулгадүрийг
харьцуулансудлахявцдаа
өөрсдийнавьяас,туршлагадаа
тулгуурланхувилбарболовсруулж,
зохионнайруулна.
4.Хөгжмийнтеатртболондүрс
бичлэгээсорчинүеийнхөгжмийн
бүтээлийгүзэжсонсон,өөрийн
санаабодлыгнэмэх,бусадтай
саналсолилцоно.

96. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
96
Дүрслэхурлаг
VIангиVIIангиVIIIанги
1.Дүрслэлийнхэлийггүнзгийрүүлэнсудалж,
зураас,зурааслалынонцлогийгойлгон,санаа
бодлоозургаарилэрхийлнэ.
2.Дүрсбабиетийнялгаагсудалжмэдэн,
тэдгээрийндүрслэлдгүйцэтгэхүүрэг,
онцлогийгмэдсэнийүндсэндхэрэглээболгож
сурна.
3.Монголзургийнөнгөхоршуулах,харшуулах
аргыгевропынэрстэсөнгө,өнгийнялгарлыг
харьцууланзуржбудахаргыгмэдэрч
суралцана.
4.Монгол,ази,болоневропзургийнонцлог,арга
барил,илэрхийллийнялгамж,дүрслэлийг
таньжмэднэ.
5.Хээугалзынбэлгэдлийгзурах,дүрслэх,наах,
чимэглэх,баримлааражиллахдааурлах
зүйлдээхолбогдууланашиглахыгхичээнэ.
6.Зургийнголбатуслахдүрээрдамжуулан,гоо
сайхнымэдрэмжээбаяжуулах,төсөөлөх
болонургууланбодох,сэтгэхчадвараа
хөгжүүлнэ.
7.Монголынчулуунзэвсгийнүеийн
бүтээлүүдтэйтанилцандүрслэхурлагийн
түүхэнхөгжлийнүешатаасмэдэж,урлагийн
бүтээлийгхайрланхүндэтгэжхамгаалдаг
болжтөлөвшинө.
8.Дэлхийнэртнийулсуудындүрслэхурлагийн
бүтээлүүдтэйтанилцсанаарөөрийнболон
бусадорныурлагийгсонирхонсудалж
хамтыннөхөрлөлийгбэхжүүлэхэдхувь
нэмрээоруулна.
1.Зохиомжийнхэрэгсэлболохцэг,толбо,зураас,
дүрс,өнгө,алслалт,оронзайзэргээр
дамжууланурлагийнбүтээлхэрхэнбий
болдгийглавшруулансудалж,суралцан
өөрийгөөилэрхийлэхчадварэзэмшинэ.
2.Урлагийнгоосайхныбүтээлийгмэдэрчойлгон
судалж,ахуйамьдралынхэрэгцээтзүйл
тухайлбалөмсөххувцас,оронгэр,өрөө
тасалгааныөнгөзохицлыгсайжруулахчадвраа
нэмэгдүүлнэ.
3.Урлагийнбүтээлийнбиетхоорондынхарьцаа,
хамаарал,алслалт,гэрэл,сүүдрийнялгамж,
оронзайнилэрхийллийгойлгохынтулд
төсөөлөх,ухаарах,ургууланбодох,сэтгэх
чадварааахиулна.
4.Үндэснийуламжлалтурлагзүмбэр,шуумал
хийж,ардынбашүтээнзургийнялгаа,
онцлогийгтанинмэдэж,ардтүмнийхээ
гайхамшигтбүтээлүүдээрбахархаж,өвлөх,
сурталчлах,эхорончүзлээбатжуулна.
5.Хүрээлэнбайгаагооүзэсгэлэн,байгалийн
сайхандтатагдахньхүнийсэтгэлхөдлөлийн
илэрхийлэлболдог.Урлагийнбүтээлээсолж
авсанмэдрэмж,танинмэдсэнойлголтоо
баяжууланхөгжүүлнэ.
6.МонголулсынхааXIV-XVIIзууныүеийн
Монголындүрслэхурлагийнбүтээлүүд,дундад
зууныүеийндэлхийнурлагийнбүтээлүүдтэй
танилцаж,тэдгээрийнялгаа,онцлогийгмэдэж,
тайлбарлах,өөрийнбодол,сэтгэгдлээ
илэрхийлэхэдсуралцана.
1.Дүрсийнбаөнгийнзохиомж,хуульашиглан
дүрслэхаргабарилдсуралцаж,гоосайхныг
мэдэрнэ.
2.Сурагчидмэдлэгбүтээхүйлхийхдээ
урлагийнсайханмэдрэмжтөрүүлэхүйц
бүтээлээрдамжуулан,сайнсайханбүхнийг
мэдэрч,сэтгэлхөдлөх,баярланбахархах,гоо
сайхныгтанинмэдэж,өөртөөсэтгэлийн
гайхамшигбийболгоно.
3.Тэмдэгт,мэдээллийнтэмдэгтийгойлгох,
зохионзурж,бараа,худалдаа,олоннийтийнүйл
ажиллагаандамжилттайоролцохболомжоо
нэмэгдүүлнэ.
4.Урлагийнбүтээлээстөрсөнсэтгэгдлээзурж
илэрхийлэх,урансайхныфотозурагавах,
боловсруулахаргабарилдсуралцан,гоосайхны
мэдрэмж,мэдлэг,таашаалавчурлагийн
сайхнаарбахархдагболно.
5.Монголзургийнаргаарертөнцийнсайхан,гоо
үзэсгэлэнгсэдэвлэнзурах,эхорноорообахдан,
байгалийнсайхныгдүрсэлнэ.
6.Дэлхийнсэргэнмандалтынүеийндүрслэх
урлагийнбүтээлүүдийгтанинойлгож,оюун
ухаанаахөгжүүлнэ.
7.Урлагийнбүтээлээсолжавсанмэдрэмж,
танинмэдсэнойлголтообаяжуулж,дүрсхэлбэр,
өнгийнзохицол,хослолоорзурждүрслэн,
өөрийгөөилэрхийлэхчадварэзэмшиж,урлагийн
бүтээл,түүхсоѐлынөвийгхүндэтгэх,хайрлан
хамгаалдагболно.

97. 97
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
11.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
11.5.1. Сурагчийн эзэмшвэл зохих тодорхой чадварт баримжаалан сурах арга барилын эзэмшилт болон
авьяас чадварыг хөгжүүлэхтэй холбогдуулж, дараах зүйлийг анхаарч ажиллана. Үүнд:
- Хичээл тус бүрийн агуулга нь мэдэрч ойлгох, сонирхон судлах, бүтээх, илэрхийлэхтэй холбоотой чадварыг
хөгжүүлэхэд чиглэгдсэн бөгөөд үйл ажиллагааг бүх сурагчдад хүртээмжтэй байхаар зохион байгуулна.
- Урлагийн олон талт үйл ажиллагааг бие даасан болон хамтарсан хэлбэрээр гүйцэтгэх, үйлийн явцад
суралцах, энгийнээс аажмаар өргөжин гүнзгийрэх арга зүйд суурилна.
- Сурагчдад мэдэрч ойлгох, мэдрэмжээ хөгжүүлэх, илэрхийлэхэд нь чиглэсэн дасгал, даалгаврыг
боловсруулах бөгөөд даалгаврын тавил нь тэдэнд хийж бүтээх сэдэл сонирхлыг төрүүлсэн, үйлд хөтөлнө.
- Хичээлийн уламжлалт хэв маягийг цөм хөтөлбөрийн дагуу өөрчлөн сайжруулах, бүрдүүлэхэд анхаарч, анги
танхимын тохижилт, материаллаг орчин, сургалтын хэрэглэгдхүүнийг шинэчлэн боловсруулна.
- Мэдээллийн технологийн дэвшилд суурилан, урын сангийн сонголтыг оновчтой хийж, сурагч бүрийн
авьяасыг хөгжүүлэхийн тулд илэрхийлэх арга хэлбэрийг чөлөөтэй сонгох боломж олгох, сургууль болон
сурагчийн нөхцөл байдалд тохируулан үр дүнтэй заах арга зүйг боловсруулахыг чухалчилна.
- Өөрийн болон бусад улс орны дүрслэх урлагийн бүтээл, дуу хөгжмөөс хичээлийн зорилготойгоо уялдуулан
сурагчдад ойлгоход дөхөм, сонирхол, эрэлт хэрэгцээнд нь нийцсэн бүтээл сонгоно.
- Сурагчдын эрэлт хэрэгцээ сонирхлыг харгалзан театр музей, галерей, үзэсгэлэн үзүүлж, монгол ардын
болон сонгодог, орчин үеийн урлагийн бүтээлүүдтэй танилцах боломжийг бүрдүүлж, соѐлын өв, урлагийн
үнэт бүтээлүүдийг хайрлах, хамгаалах төлөвшил олгоход анхаарна.
11.6. ҮНЭЛГЭЭ
11.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Урлагийн бүтээлийг судлах хүсэл, сонирхол, суралцах чадварын хөгжил
2. Бүтээлчээр хөгжих чадвар
3. Гүйцэтгэх чадварын ахиц
4. Урлагийн мэдлэг, ойлголт
11.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Зорилт Үнэлгээний шалгуур
1.Урлагийн
бүтээлийг
судлах
хүсэл,
сонирхол,
суралцах
чадварын
хөгжил
1. Аливаа юмс үзэгдэл, урлагийн бүтээлийг өдөр тутмын амьдралтай холбон ойлгож, урлагт
хандах хандлага, сонирхол нь нэмэгдэж буй байдал;
2. Бие даан болон хамтран хичээллэх идэвх, оролцоо нэмэгдэж буй байдал;
3. Урлагийн төрөл, илэрхийлэл, дүр дүрслэлийн талаар төсөөлөн, ургуулан бодож, эргэцүүлж,
асуудал дэвшүүлж буй байдал;
4. Бүтээлийн үүрэг, зорилго, ач холбогдол, үр нөлөөг илрүүлэх асуулт зохиож, асууж буй
байдал;
5. Шинэ бүтээлийн санаа олохын тулд мэдээлэл цуглуулж, түүнийгээ ангилан, боловсруулж
буй байдал;
6. Урлаг, соѐлын үйл ажиллагаанд оролцож буй байдал;
2.Бүтээлч-
ээр хөгжих
чадвар
1. Санаагаа илэрхийлэх аргаа төлөвлөж буй байдал
2. Өөрийн бүтээлээ оновчтой арга, хэрэглэгдэхүүн сонгон илэрхийлж буй байдал
3. Ажиглалт, мэдээлэл, гүйцэтгэлийн үр дүнг бичвэр, зураг, хүснэгт, диаграмаар илэрхийлж
буй байдал
4. Хамтарч болон бие даан хийсэн бүтээлийн алдааг олж засах, сайжруулах шинэ санаа,
хувилбарыг боловсруулж буй байдал
5. Мэдээллийн технологи хэрэглэн бүтээлийнхээ агуулга, дүр, хэрэглэгдэхүүний талаар
бусдад танилцуулж буй байдал
6. Олсон санаагаа зохиомжлон дүрсэлж, найруулан, үндэслэлээ тайлбарлаж буй байдал
3.Гүйцэтгэл
-ийн
чадварын
ахиц
1. Бүтээлээ илэрхийлэхийн тулд дуулах, хөгжимдөх, зохион найруулах, зурах, дүрслэх, барих,
наах, чимэглэх, зохиомжлох чадварыг эзэмшсэн байдал
2. Шаардлагатай тохиолдолд давтан хийж, сайжруулж буй байдал
3. Дуулах, хөгжимдөх, зурах, дүрслэх үйлийг гүйцэтгэж буй байдал
4. Гүйцэтгэхдээ сэтгэл хөдлөл, мэдрэмжээ илэрхийлж буй байдал
4.Урлагийн
мэдлэг,
ойлголт
1. Урлагийн хэл, нэр томьѐо, тэмдэг, тэмдэглэгээг өдөр тутмын амьдралтай холбон ойлгож,
хэрэглэж буй байдал
2. Хөгжмийн зэмсэг, зургийн хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжийг хэрэглэж буй байдал
3. Нийгэм болон хүрээлэн буй орчин дахь урлагийн хэрэгцээг ойлгож, ухамсарлаж буй байдал

98. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
98
11.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
 “Урлагийн бүтээлийг судлах хүсэл, сонирхол, суралцах чадварын хөгжил сурагчдын ахиц
амжилт”-ыг үнэлэхдээ урлагийн төрлүүдийг сонирхон судалж, эргэцүүлэх түүнийгээ өдөр тутмын
амьдралтай холбон ойлгож, илэрхийлэх чадвар, тэдгээрийн хөгжлийг үнэлнэ.
 “Бүтээлчээр хөгжих чадвар”-ыг үнэлэхдээ бие даан болон хамтран бүтээлийн сэдэв, агуулга, дүр
дүрслэлийг ойлгож мэдрэхийн тулд өөрийн хувилбарыг боловсруулах, туршилт хийх, бусдад
илэрхийлэх, тайлагнах нэгдмэл үйл ажиллагааг ойлгох бөгөөд урлагт хандах хандлага, урлаг, соѐлын
үйл ажиллагаанд оролцох идэвх оролцоо, санаачлагыг чухалчилна.
 “Гүйцэтгэлийн чадварын ахиц”-ыг үнэлэхдээ зурах, дүрслэх, барих, наах, чимэглэх, дуулах,
хөгжимдөх, зохион найруулах, чадварыг эзэмшиж, бүтээлчээр хандаж байгаа болон өөрийн мэдрэмж,
сэтгэгдлээ илэрхийлж байгааг үнэлэн, гүйцэтгэлийг нь хянаж, зөвлөн тусалж, чиглүүлнэ.
 “Урлагийн мэдлэг, ойлголт”-ыг үнэлэхдээ сургалтын явцад эзэмшсэн урлагийн суурь мэдлэг ойлголт,
нэр томьѐо, ухагдахуун болон тэдгээрийн үүрэг зориулалт, тэмдэг тэмдэглэгээг амьдрал, үйл
ажиллагаандаа бүтээлчээр хэрэглэх чадварыг багтаан үнэлнэ.
11.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
11.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
 Дүрслэх урлаг VI–VIII, хөгжим VI–IX ангид долоо хоногт нэг цаг орохоор сургалтын төлөвлөгөөнд
тусгагдсан. Жилийн болон нэгж хичээлийн төлөвлөлт хийхдээ урлагийн судлагдахууны зорилго нэг
боловч тус тусын агуулгаар мэдэрч ойлгох, сонирхон судлах, бүтээх хөгжүүлэх, илэрхийлэх үнэлэх арга
барил эзэмшүүлж, гоо зүйн хандлага төлөвшүүлэхээр тусгасан байгааг анхаарах хэрэгтэй. Урлагийн
судлагдахууны зарим агуулгыг хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаатай уялдуулан хэрэгжүүлэх боломжтой.
11.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр:
 Сонсох, дуулах, хөгжимдөх, бичих, зурах, дүрслэн бүтээх зэрэг үйл ажиллагааны үр дүнд сурагчдын
гүйцэтгэлийн ур чадвар хөгжинө. Өөрийн болон бусад улс орны соѐл урлагтай танилцан, тэдгээрийн
ижил болон ялгаатай тал, онцлог шинж чанарыг ялган таних, харьцуулах, бусдын соѐлыг хүндэтгэх,
сонирхон судлах, үнэлэх дүгнэх боломжтой дасгал, даалгаврын хувилбаруудад тулгуурлан үнэлгээг
хийнэ. Үнэлгээ нь сурагчдын суралцахуйг дэмжих, багшийн шийдвэр гаргахад шаардлагатай
мэдээллийг цуглуулах, түүнийг хэрэглэх үйл ажиллагаа юм. Өөрөөр хэлбэл, үнэлгээ нь шалгах, хэмжих
гэдгээс илүү өргөн утгаар хэрэглэгдэнэ. Үнэлгээний зорилтыг хэрэгжүүлэхдээ багш, сурагчийг үнэлж,
дүн тавихаас илүүтэй сурагчдын өөрийгөө илэрхийлэх, шинэ бүтээлийг бий болгох, үйл ажиллагаанаас
баяр баясгаланг мэдрэх, урлагт дур сонирхолтой болох, сэтгэлгээгээ баяжуулж, урлаг соѐлын талаарх
мэдлэгээ улам бэхжүүлж, урлагаар дамжуулан сайн сайхныг мэдрэх боломж олгоход чиглүүлэх
хэрэгтэй. Эдгээр нь хичээлийн явцын болон эцсийн үнэлгээгээр баталгаажна.
 Хичээл эхлэхийн өмнө сурагчдын мэдлэг, чадвар, сонирхлыг тодорхойлохын тулд сургалтын өмнөх
үнэлгээг хийнэ.
 Хичээл бүрийн үйл ажиллагааны онцлогт тохируулан сурагчдын хөгжлийн үе шат бүрт ажиглалт хийх,
сурагчидтай харилцах, тэмдэглэл хөтлөх, дасгал ажлын хуудас ажиллуулах, суралцахуйн карт,
сурагчдын бүтээл, бие даалт, бичгийн шалгалт, тест, асуулт хариулт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг,
мэтгэлцээн зэрэг үнэлгээний олон арга, хэрэгслүүдээс тухайн нөхцөлд тохирсон, сурагчдыг бодитоор
үнэлэх арга хэрэгслийг сонгон хэрэглэж болно. Бичгийн шалгалт нь үнэлгээний үр дүнтэй аргуудын нэг
мөн ч, сурагчдын мэдлэг, чадварыг бүх талаар нь илрүүлж чаддаггүй учраас өөр аргуудыг хослуулан
үнэлэх хэрэгтэй.
 Урлагийн хичээлээр сурагчдын авьяас чадварыг үнэлэх тохиромжтой аргыг сонгохдоо илэрхийлэх
болон гүйцэтгэлийн чадварыг илрүүлэн хөгжүүлэхэд анхаарч илтгэл, төсөл бичих, бүтээлийн үзэсгэлэн,
тайлан тоглолт зэргээр үнэлж болно.
 Үнэлгээг хэт олон янзаар ойр ойрхон хийх нь мэдээлэл цуглуулах сайн талтай ч хичээл, сургалтын
чанарт нөлөөлөх муу тал байгааг анхаарна. Багш бүр өөрийн сургуулийн онцлог, ажлын туршлага,
бусад багш нарын дэвшилтэт арга барилыг үндэс болгож, богино хугацаанд, оновчтой байдлаар
сурагчдыг үнэлэх үнэлгээний арга техникийг боловсруулж ашиглана.
 Сурагчдын мэдлэг, чадварын ахиц амжилтыг үнэлж, үр дүнд дүгнэлт хийн дараагийн хичээлийн
төлөвлөлт, сургалтын чанарыг сайжруулахад тусгах хэрэгтэй.

99. ДИЗАЙН, ТЕХНОЛОГИ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

100. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
100
12. ДИЗАЙН, ТЕХНОЛОГИ
12.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь дизайн, техник, технологийн үйл явцыг танин мэдэх арга барилаа хөгжүүлж, байгаль,
үндэсний соѐлоо дээдэлсэн, бүтээлч сэтгэлгээтэй, дизайны шийдэл гаргах, бүтээх, үнэлэх чадвар
эзэмшсэн иргэн болж төлөвшинө.
12.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
12.2.1. Дизайны шийдэл гаргах, бүтээх, үнэлэх замаар бүтээлч эрэлхийллийн арга барилд суралцана.
12.2.2. Дизайн, техник, технологийн үйл явцын талаарх мэдлэг ойлголт, түүнийг хэрэглэх, мэдээлэл
харилцааны технологийг ашигладаг болно.
12.2.3. Ахуй амьдрал, нийгэмд чиглэсэн дизайн технологийн асуудлыг шийдвэрлэхэд өөрийн хувь нэмрээ
оруулж хамтран ажилладаг болно.
12.2.4. Уламжлалт болон орчин үеийн технологи, материал, багаж хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжийг сонгон
хэрэглэхдээ байгаль орчинд аюулгүйн талаас нь авч үзэх хандлагатай болно.
12.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР:
Дизайн, технологийн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI-YII, YIII-IX ангид бүтээлч
эрэлхийллийн арга барилд суралцаж дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII анги VIII-IX анги
Асуудал
болон
хэрэгцээг
илрүүлэх
- Өөрийн, өрх гэрийн, хамт олны
хүрээн дэх дизайн технологийн
асуудлаас хэрэгцээг илрүүлж, учир
шалтгааныг хэлэлцэх, эргэцүүлэн
бодож зорилгоо тодорхойлох, анхны
санаа гаргах;
- Сургууль болон орон нутгийн хүрээн дэх дизайн
технологийн асуудлыг судалж хэрэгцээг илрүүлэх,
тэдгээрийн учир шалтгааныг тайлбарлах,
үндэслэлтэйгээр зорилгоо тодорхойлж, анхны
санааг хувилбартайгаар гаргах;
Мэдээлэл
цуглуулах,
дүн
шинжилгээ
хийх
- Асуудлыг шийдвэрлэхдээ
шаардлагатай мэдээллийг
цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх;
- Эдлэл, бүтээгдэхүүний дизайнд
хийсэн дүн шинжилгээний үр дүнг
тэмдэглэл, бичвэр, зураг, хүснэгт,
диаграм, шугаман графикаар
илэрхийлэх;
- Олон эх сурвалжаас зорилготойгоор мэдээлэл
цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх;
- Эдлэл, бүтээгдэхүүний дизайнд хийсэн дүн
шинжилгээний үр дүнг тэмдэглэл, бичвэр, зураг,
хүснэгт, диаграм, шугаман графикаар
илэрхийлэхдээ МХТ ашиглах;
Дизайны
шинэ санаа,
шийдэл
гаргах
- Өмнөх мэдлэг ойлголт,
судалгаандаа үндэслэн анхны
санаагаа сайжруулж, дизайны шинэ
шийдэл гаргах;
- Өмнөх туршлага, судалгаа болон шинжлэх
ухааны баримтад үндэслэн дизайны оновчтой
шийдлүүдийг гаргах, тэдгээрээс сонголт хийх;
Бүтээх,
хөгжүүлэх
- Дизайны санаагаа хэрэгжүүлэхдээ
материал, багаж хэрэглэгдэхүүнийг
сонгон, ажлын технологи дарааллыг
төлөвлөх;
- Эдлэлийн ажлын болон эсгүүрийн
зураг зурах, технологи ажилбарыг
зааврын дагуу гүйцэтгэх;
- Дизайны санаа шийдлийг хэрэгжүүлэхдээ
материал, багаж тоног төхөөрөмж, ажлын
технологи дараалал болон бусад нөөцийг тусган
төлөвлөх;
- Төлөвлөлтийн дагуу эдлэл, бүтээгдэхүүний
ажлын зургийг дүрэм стандартын дагуу зурах,
технологи ажилбарыг гүйцэтгэх;
Үнэлэх,
үр дүнгээ
танилцуулах
- Баримт нотолгоонд үндэслэн
дизайны санаа, үйл явц, шийдэлд
үнэлэлт өгөх, үр дүнгээ танилцуулах;
- Дизайны санаа, үйл явц, шийдлийг шалгуур
боловсруулан үнэлэх, технологийн эерэг сөрөг
нөлөөнд үнэлгээ өгөх, санал дэвшүүлэх;

101. 101
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
12.4АНГИТУСБҮРИЙНАГУУЛГА
“Дизайнтехнологи”-ийнагуулгыгангитусбүрээр”Дизайн,зурагзүй”“Боловсруулахтехнологи”,“Техник”гэсэнхүрээгээртодорхойлсон.Тогтвортой
хөгжлийнүзэлсанаа,ойлголтыгбагтаансудлахаартусгасанба1)сурахаргабарил;2)мэдлэгойлголт;3)хүсэлсонирхол;4)хандлагыгилэрхийлнэ.
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Дизайн,зурагзүй
1.Хүрээлэнбуйэдзүйлсийн
хэлбэр,хэмжээ,өнгө,
чимэглэлийншийдлийг
судална
Дизайнддүншинжилгээхийж
эдлэлдээрхчимэглэлийн
загварзохиомжхийхсанаа
олно.
Санаагааилэрхийлэхдээ
энгийнгеометрбайгуулалтын
аргуудыг(хэрчим,өнцөг,
тойргийгтэнцүүхэсэгт
хуваах)судалжашиглана.
Геометрбайгуулалтын
аргуудыгашиглан
чимэглэлийнзохиомжийн
шийдлийгзуржбүтээнэ.
Хавтгайдүрсүүдээрэд
зүйлсийнзагварбүтээх,
загварчлахтүүнийгээдахин
сайжруулна.
1.Хамтолон,өрхгэрийнхүрээн
дэхасуудлаасхэрэгцээг
илрүүлнэ.
Эдзүйлсийнзагвар
зохиохдоо,зохионбүтээх(гол
обьектийнарга)болон
загварчилгааныаргуудыг
судалжхэрэглэнэ.
Дизайнысанаашийдлээ
илэрхийлэхдээтоймзургаар
зурна.
Эдлэлийнзагвараадэлгээс
хийхаргыгашигланбүтээнэ.
Материал,багажхэрэгсэл,
ажлындарааллыгтөлөвлөх,
төлөвлөлтийндагуузагвараа
бүтээнэ.
Дизайныүйлявц,шийдэлд
үнэлэлтдүгнэлтөгөх,үр
дүнгээтанилцуулна.
1.Өөрийнболонөрхгэр,хамтолон,олон
нийтийнхүрээндэхасуудлаасхэрэгцээг
илрүүлнэ.
Асуудлыгшийдвэрлэхдээолонтөрлийн
эхүүсвэрүүдээсмэдээлэлцуглуулж,
судалгаахийнэ.
Зохионбүтээхболонзагварчлалын
аргуудыгашигланэдлэлийнзагвар
зохионо;
Зохионбүтээхэдлэлийнзагвараа
зурахдаазурагзүйндүрэмстандартыг
баримтланпроекцдүрслэлболон
аксонометрпроекцынаргаарбайгуулалт
хийхталаархмэдлэгойлголтоо
ашиглана.
Эдлэлийнзагвараабүтээхматериал,
багажхэрэглэгдэхүүн,ажлындарааллыг
төлөвлөнө.
Төлөвлөлтийндагуузагвараабүтээх,
дизайныүйлявц,шийдэлдүнэлэлт
дүгнэлтөгөх,сайжруулахсаналгаргана.
1.Өөрийнболонөрхгэр,хамт
олон,олоннийт,ороннутгийн
хүрээндэхасуудлаасхэрэгцээг
тодорхойлно.
Хэрэглэгчийнэрэлтхэрэгцээнд
нийцсэнбүтээгдэхүүнийзагвар
зохионо.
Загварчлахаргуудыгсудална.
Эдлэлбүтээгдэхүүнийажлын
зурагзурахдааогтлол,зүсэлт
зурждүрслэх,биетийн
аксонометрдүрслэлдзүсэлт
хийхталаарсудалжбайгуулалт
хийнэ.
Зурагзүйндүрэмстандартын
дагуузурдагболно.
Ажлынзургийндагууэдлэл,
бүтээгдэхүүнхийх,бүтээхдээ
материал,багажхэрэгсэл,
технологидарааллыгтөлөвлөнө.
Төлөвлөлтийндагуубүтээх,
дизайныүйлявц,шийдэлд
үнэлэлтдүгнэлтөгөх,үрдүнгээ
танилцуулдагболно.

102. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
102
2.Геометрбайгуулалтынарга
(хэрчим,өнцөг,тойргийг
тэнцүүхэсэгтхуваах),
масштаб,зурааснытөрлийн
хэрэглээ,чимэглэлийнөнгө,
зохицолболонхавтгай
дүрсээрзохиомжлонбүтээх
эдзүйлсийнчимэглэлийн
загвар,эдзүйлсийнажлын
зурагзурахаргабарил,
хэрэглэгдэхзургийнбагаж
хэрэгсэл,компьютерийн
зургийнпрограммашиглах
талаархмэдлэгойлголттой
болно.
2.Графикдизайныүндсэн
элементүүд,чимэглэлийн
зохиомжийнтухаймэдлэг
ойлголт,геометрбайгуулалт
(дөлгөөнхолболт,гортигийн
муруй),зурагзүйндүрэм
стандарт(үсэгбичээс),
загварындэлгээсбайгуулах
арга,эдлэлийнаксонометр
тоймзургийнзурахарга
барилынталаархмэдлэг
ойлголттойболно.Дизайны
санаагаазурагтөслийнарга
болонкомпьютерийнзургийн
програмаасашигланзурах,
уншижойлгохталаармэдлэг
ойлголттойболно.
2.Загварынбиохэлбэр,биодизайныүндэс,
эдлэлийнлого,тэмдэг,савбаглааны
тухаймэдлэгойлголттойболох,дизайны
шинэшийдлийнажлынзургийгзурагзүйн
стандарт(дэвсгэрт,хүрээ,хүснэгт)
ашигланпроекцдүрслэлболон
аксонометрпроекцоорбайгуулах,уран
сайхныболовсруулалтхийх,эдлэлийн
болонэсгүүрийнзагварзурахдаагеометр
байгуулалт(лекалийнмуруй)хэрэглэх
талаархмэдлэгойлголттойболно.
Дизайнысанаа,эдлэлийнзагварзургийг
хамтранурансайхныболовсруулатхийж
проекцлохаргаарилэрхийлэнзурснаа
уншижойлгох,зургийндагуухийх
гүйцэтгэхболонзагвар,зураггаргахдаа
зургийнпрограмуудаасашигладагболно.
2.Эдлэлийнхэлбэр,бүтэц,
харьцаанытухайүндсэн
ойлголт,эдангийнхэмжээ,
эргономикийнмэдлэг
ойлголттойболох,дизайны
санаашийдэл,загварынзургийг
проекцболонаксонометр
дүрслэлээр(огтлол,зүсэлт)
илэрхийлэх,холбоос,угсрааны
үндсэнойлголттойболно;
Эдлэл,бүтээгдэхүүнийгадаад
болондотоодбүтцийгогтлол,
зүсэлтийнаргаархаруулан
зурах,унших,холболтын
тэмдэглэл,угсраанызургийг
ойлгох,хэрэглэхзурагзүйн
хэлээрхарилцдагболно.
3.Өөрийнсанаагаазураг
дүрслэлээрилэрхийлэхдээ
бусадтайгаахамтран
ажиллах,бусдынхаашинэ
санаадизайнышийдэлд
хүндэтгэлтэйханддагболно.
3.Дизайнысанаагаахамтран
сайжруулах,бусдынхаашинэ
санаадизайнышийдэлд
хүндэтгэлтэйхандах,ахуй
амьдралдөөрийнхувь
нэмрээоруулахталаарсанаа
илэрхийлдэгболно.
3.Ахуйамьдрал,нийгэмдөөрийнхувь
нэмрээоруулахталаарасуудал
дэвшүүлдэгбусадтайгаахуваалцдаг
болно.
3.Ахуйамьдрал,нийгэмдөөрийн
хувьнэмрээоруулаххүсэл
хандлагааилэрхийлдэг,
бусадтайгаахэлэлцэжшийдэл
гаргадагболно.
4.Материалынгаралүүсэл,
нөөц,үйлдвэрлэл,түүнийг
дахинболовсруулахдахин
хэрэглэхүйлявцынталаар
багштайгаасудлах,хэлэлцэх
эргэцүүлэхзамаар
хэмнэлттэйхандах
хандлагыгнэмэгдүүлнэ.
4.Хэрэглээнээсгарсанхог
хаягдлыгдахин
боловсруулахтайхолбоотой
баримтмэдээллийгсудлах,
хэлэлцүүлэгөрнүүлэхзамаар
хаягдалматериалыгашиглан
хэрэгцээтзүйлбүтээх
хандлагыгнэмэгдүүлнэ.
4.Материалбагаж,хэрэглэгдэхүүнийг
сонгох,бүтээхдээбайгальорчинд
аюулгүйталаархойлголтыгавчүзэх,
хэрэгжүүлэххандлагатайболно.
4.Бүтээгдэхүүнийзагвар,
материалбагаж,
хэрэглэгдэхүүнийгсонгох,
бүтээхдээбайгальорчинхүний
аюулгүйбайдлыгавчүзэх
хандлагатайболно.

103. 103
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Боловсруулахтехнологи
1.Өөрийнболонөрхгэр,хамт
олныхүрээндэхасуудлаас
хэрэгцээголжхарах,түүнийг
шийдэхэдзүйлсийншинэсанаа
олох,зохионбүтээхажилтай
холбогдохмэдээлэлцуглуулж,
эдзүйлсийндизайны
элементүүдэд,хэлбэрхэмжээ,
өнгө,чимэглэл,шинжилгээхийх
замаарсанаагаасайжруулна.
Эдлэлийнэсгүүрийнболон
ажлынзурагзурах,материал
болонбагажажлындарааллаа
төлөвлөхдөөбайгалийнболон
нийлмэлматериалуудынгарал
үүсэл,гарбагажийнтөрөл
зориулалт,хэрэглээгсудлах,гар
багажаарматериал
боловсруулахаргабарил,
технологидсуралцана.
1.Хамтолон,өрхгэрийнхүрээн
дэхасуудлаасхэрэгцээг
илрүүлэн,эдлэлзохионбүтээх
санааолох,түүнтэйхолбоотой
мэдээлэлцуглууланэдлэлийн
дизайндшинжилгээхийнэ.
Дизайнысанаагаазураг
төслийндүрэмстандартын
дагуузурж(ажлынзураг)
бэлтгэх,хэрэгжүүлэх
төлөвлөгөөболовсруулахдаа
байгалийнболоннийлмэл
материалынбүтэц,гарба
цахилгаанбагажхэрэгсэл,
туслахтөхөөрөмжийнтөрөл
зориулалт,ажиллахзарчим
хэрэглээгсудалжсонголтхийж,
төлөвлөлтийндагуугүйцэтгэдэг
болно.Дизайнысанаа,үйлявц,
шийдэлдхамтранүнэлэлт
дүгнэлтөгөх,үрдүнгээ
танилцуулдагболно.
1.Өөрийнболонөрхгэр,хамтолон,олон
нийтийнхүрээндэхасуудлаас
хэрэгцээгилрүүлж,эдлэлзохион
бүтээхсанааолох,зохиомжийнаргууд,
хийхаргабарилтайхолбоотой
мэдээлэлцуглууландизайнд
шинжилгээхийжсанаагаасайжруулна.
Сайжруулсансанаагаатэгшөнцөгт
параллельпроекцийнаргаарзураг
төслийндүрэмстандартындагуузурж
(ажлынзураг)бэлтгэнэ.
Эдлэлийгхийхдээтехнологийн
төлөвлөлтхийж,байгалийнболон
нийлмэлматериалынфизик,механик,
технологийншинжчанар,оѐдлын
болонцахилгаанбагажхэрэгслийн
ажиллахзарчим,хэрэглээгсудалж
сонголтхийх,тэдгээрийгашиглан
материалболовсруулахаргабарил,
технологидсуралцах,бүтээх,дизайны
санаа,үйлявц,шийдэлдшалгуур
боловсрууланүнэлэлтдүгнэлтөгдөг
болно.
1.Өөрийнболонөрхгэр,хамтолон,
олоннийт,ороннутгийнхүрээн
дэхасуудлаасхэрэгцээг
тодорхойлж,хэрэглэгчийнэрэлт
хэрэгцээгсудалж,үндэснийхэв
загварыгтусгасанбүтээгдэхүүний
загварзохиох,эдлэл
бүтээгдэхүүнийдизайнтай
холбоотоймэдээллийголон
төрлийнэхсурвалжаасцуглуулж
судална.Эдлэлбүтээгдэхүүний
ажлынзургийгзурагзүйндүрэм
стандартындагуузуржбэлтгэх,
хийх,гүйцэтгэхтөлөвлөгөө
боловсруулна.Технологийн
төлөвлөлтдөөматериалыншинж
чанарыгөөрчлөх,тусгай
зориулалтынбагаж,тоног
төхөөрөмжийгсонгох,тэдгээрийн
төрөлажиллахзарчим,ажлын
аргабарил,бусаднөөцийгтусгах,
төлөвлөлтийндагуухийхбүтээх,
үнэлэлтдүгнэлтөгдөгболно.

104. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
104
2.Дизайнысанаагааажлын
зургаарилэрхийлэнзурах,
байгалийнболоннийлмэл
материалуудыгялгантанихдаа
туршилтхийх,хагас
боловсруулсанбүтээгдэхүүнээр
хүйтэнзуушбэлтгэжсурах,
хүнснийтөхөөрөмж,гарбагаж
төрөл,зориулалт,хэрэглээ,
аюулгүйажиллагаа,гарбагаж
хэрэгсэлашигланматериал
боловсруулахболонгар
ажиллагаагаархийххялбарсхем
зургийгунших,тайлбарлах
талаармэдлэгойлголттой
болно.
2.Хийхэдлэлийнажлынболон
эсгүүрийнзургийгзурагзүйн
дүрэмстандартындагуузурах
(ажлынзураг),байгалийнболон
нийлмэлматериалыгялган
таних,гарбацахилгаанбагаж
хэрэгсэл,туслах
төхөөрөмжүүдийгнэрлэх,
хэрэглээ,аюулгүйажиллагаа,
тэдгээрийгашигланматериал
боловсруулахтехнологийн
ажилбарыггүйцэтгэх,зууш
ундаабэлтгэхталаархмэдлэг
ойлголттойболно.Эдзүйлс,
бүтээлийнсанаагаазураг
төслийнаргаарилэрхийлэх,
зурснаауншижойлгодогболно.
2.Дизайнысанаа,шийдлээажлынболон
тоймзургаарилэрхийлэхдээтэгш
өнцөгтпараллельпроекцийнаргаар
зурах,эсгүүрийнзурагбайгуулах,
байгалийнболоннийлмэлматериалын
шинжчанар,оѐдлын,хүнснийболон
мод,металлболовсруулахцахилгаан
багажхэрэгслийнажиллахзарчим,
ашиглалтболонматериал
боловсруулахаргууд,ширээзасах
соѐлынталаархмэдлэгойлголттой
болно.
2.Уламжлалтболонорчинүеийн
технологийгхослуулан
бүтээгдэхүүнийсанаа,шийдэл
олох,түүнийгажлынболонтойм
зураг,илэрхийлэхдээзурагзүйн
дүрэмстандартыгбаримтлан
зурах,хэсэгчлэногтлолзүсэлтээр
зуржүзүүлэх,эсгүүрийнзураг
байгуулах,материалыншинж
чанарыгөөрчлөх,урансайхны
боловсруулалтхийх,оѐдлын
болонмод,металлболовсруулах
тусгайзориулалтынбагажтоног
төхөөрөмжийнажиллахзарчим,
ашиглалтболонматериалыгянз
бүрийнаргаарболовсруулах
талаармэдлэгойлголттойболно.
3.Өөрийнболонгэрбүл,хамт
олныхэрэгцээнднийцсэнэд
зүйлсийгзохионбүтээхявцдаа
өөрийнсанаагаазураг
дүрслэлээрилэрхийлэх,
харилцах,бусадтайгаа
хуваалцдагболно.
3.Санаагаасайжруулахталаар
хэлэлцэх,асуудалдэвшүүлэх
шийдэлолохдоохамтран
ажиллах,бусдынсанаабодолд
хүндэтгэлтэйханддагболно.
3.Эдлэлийнтоймбаажлынзураг,
эсгүүрийнзургийгзурах,уншижойлгох,
түүгээрдамжууланхарилцах,асуудлыг
хамтраншийдвэрлэхчадвар
хандлагатайболно.
3.Цагаанидээболовсруулахарга
технологиоссуралцах,ойлголттой
болно.

105. 105
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
4.Уламжлалтгарурлалын
технологитойтанилцах
суралцах,материалсонгохдоо
байгалийнболоннийлмэл
материалынгаралүүсэлтэй
холбоотоймэдээлэл,мэдлэг
ойлголтооашиглах,технологийн
эерэгсөрөгнөлөөнийталаар
өөрсдийнсанаагаахуваалцдаг
болно.Технологиажилбарын
өмнөажлынбайр,аюулгүй
ажиллагааныбэлтгэлхангах,
ажилбарындарааажлынбайр,
багажхэрэгслийгцэгцлэх,
цэвэрлэжсурна.
4.Уламжлалтгарурлалын
технологитойтанилцах
суралцах,материалсонгохдоо
байгалийнболоннийлмэл
материалынбүтцийнталаарх
мэдлэгойлголтооашиглана.
Технологиажилбарийнүед
гарсанхогхаягдлыгангилах
дахинашиглахболомжтойг
ялгах,ажлынбайрныэмхцэгц,
аюулгүйбайдлыгханган
ажиллана.
4.Оѐдлын,хүнснийболонмод,металл
боловсруулахтехнологиоссуралцах
явцдаауламжлалтурлахуйнухаанаас
судалжзохионбүтээлтийнажилдаа
тусгах,уламжлалтболонорчинүеийн
технологийгхослууланхэрэглэнэ.
5.Байгалийнболоннийлмэлматериалын
шинжчанарынталаархмэдлэг
ойлголтооашигланбайгальорчин
хүнийаюулгүйбайдлыгавчүзэн
сонгох,технологиажилбархийхажлын
байрыгбэлтгэх,аюулгүйбайдлыг
ханганажиллах,ажилбарындараа
багажхэрэгсэл,тоногтөхөөрөмжийг
унтраах,хураах,гарсанхогхаягдлыг
ангилжялгахажлынбайраацэвэрлэнэ.
4.Угсраанызурагболонэсгүүрийн
тэмдэгтэмдэглэгээгзурах,уншиж
ойлгох,түүгээрдамжуулан
харилцах,асуудлыгхамтран
шийдвэрлэхчадвархандлагатай
болно.Уламжлалтурлахуйнухаан
судлах,боловсруулахтехнологиос
суралцах,байгальорчин,хүний
аюулгүйбайдлыгавчүзэх
технологиажилбархийхажлын
байрыгбэлтгэх,аюулгүйбайдлыг
ханганажиллах,ажилбарындараа
багажхэрэгсэл,тоног
төхөөрөмжийгунтраах,хураах,
гарсанхогхаягдлыгангилжялгах,
ажлынбайраацэвэрлэнэ.
Техник
1.Техникийнбүтээлийншинэ
санааолохдоотехникийн
хөгжлийнтүүхээссудалж
санааавах,санаагаа
хэрэгжүүлэхдээтехникийнэд
анги,бүтэцангилал,
холболтынтөрөл,энерги,
хүчнийэхүүсвэрүүдийнталаар
судалж,түүнийгбүтээлдээ
тусгах,хэлэлцэх,бүтээлээ
сайжруулах,бүтээх,үнэлэлт
дүгнэлтөгөх,хэрэглээач
холбогдлыгтайлбарлана.
1.Техникийнбүтээлийншинэ
санааолохдоотехникийн
хөгжлийнтовчтүүхээс(авто
машин,хүнсний
төхөөрөмжийнүүссэнтүүх)
судалжсанааавах,санаагаа
хэрэгжүүлэхдээтехникийнэд
анги,бүтэцангилал,
дамжуургаболон
электроникийнтухайсудалж,
түүнийгбүтээлдээтусгах,
хэлэлцэх,бүтээлдээ
сайжруулах,бүтээх,үнэлэлт
дүгнэлтөгөх,хэрэглээач
холбогдлыгтайлбарлана.
1.Техникийнбүтээлийншинэсанаа
олохдоотехникийнхөгжлийнтовч
түүхээс(усанонгоцүүссэнтүүх)
судалжсанааавах,санаагаа
хэрэгжүүлэхдээмеханизмуудын
бүтэц,эдангиболонэлектроникийн
бүрдэлхэсгүүдийнтөрөлангилал
бүтэц,үүрэгзориулалт,ажиллах
зарчмыгсудалжбүтээх,үнэлэлт
дүгнэлтөгчсайжруулах,хэрэглээач
холбогдлыгтайлбарлана.
1.Техникийнбүтээлийншинэ
санааолохдоотехникийн
хөгжлийнтовчтүүхээс(нисэх
онгоц,технологийнмашин)
судалжсанааавах,санаагаа
хэрэгжүүлэхдээцахилгаан
хэлхээнийталаарсудлах,
техникийнбүтээлдээтусгах,
материалбагаж,хэрэглэгдэхүүн
ажлынаргабарилаатусган
төлөвлөх,бүтээх,үнэлэх
сайжруулах,хэрэглээач
холбогдлыгтайлбарлана.

106. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
106
2.Техникийнхялбар
бүтээлүүдтэйтанилцажэд
анги,бүтэцангилал,
холболтынтөрөл,энерги,
хүчнийэхүүсвэрийнтөрлүүд
түүнийхэрэглээтэйхолбоотой
мэдлэгойлголтболонгар
багаж,хэрэгслийнбүтцийг
судалжтайлбарлана.
2.Механизмдамжуулгатүүний
бүтэц,хэрэглээ,ажиллах
зарчим,электроникийн
талаархмэдлэгойлголтой
болох,ойлголтоотехникийн
бүтээлийнжишээндээр
тайлбарлах,гарбацахилгаан
багажхэрэгсэл,туслах
төхөөрөмжийнбүтцийгмэдэх,
энгийнэдангидамжуулгын
ажлынзургийгзурж
тайлбарлана.
2.Механизмуудынбүтэц,эдангиболон
электроникийнбүрдэлхэсгүүдийн
төрөлангилалбүтэц,үүрэг
зориулалт,ажиллахзарчмыгталаарх
мэдлэгойлголтойболох,ойлголтоо
техникийнбүтээлийнжишээндээр
тайлбарлах,цахилгаантоног
төхөөрөмжбүтцийгмэдэж
тайлбарлана.
2.Энгийнболоннийлмэл
цахилгаанхэлхээнийталаар
мэдлэгойлголтоотехникийн
бүтээлийнжишээндээр
тайлбарлана.Технологийн
машиныбүтэц,ажиллахзарчмыг
мэдэх,кинематиксхемболон
техникийнэдангиудыгугсрааба
огтлолзүсэлттэйгээрзурах,
тайлбарлахмэдлэгойлголттой
болно.
3.Техникийнбүтээлийнсанаагаа
зурагдүрслэлээрилэрхийлэн
зурснаабусадтайгаа
хуваалцах,хамтранажиллах,
бусдынхаасаналсанаачлагад
хүндэтгэлтэйхандана.
3.Техникийнбүтээлхийх
явцдаадамжуурга(оосорт,
шүдэт,үрэлтийн)болон
электроникийнбүрдэл
хэсгүүдийнтэмдэг
тэмдэглэгээгунших,ашиглах,
харилцах,хамтрантехникийн
бүтээлхийх,турших
сайжруулахявцдаабусдыгаа
хүндэтгэнэ.
3.Техникийнбүтээлхийхявцдаа
хамтранажиллах,зурагдүрслэл,
механизмболонэлектроникийн
бүрдэлхэсгүүдийнтэмдэг
тэмдэглэгээгзурах,унших,түүгээр
дамжууланхарилцахчадвар
хандлагатайболно.
3.Техникийнбүтээлхийхявцдаа
хамтранажиллах,цахилгаан
хэлхээнийэнгийнболон
нийлмэлсхемунших,ойлгох,
хэрэглэх,зохиохтүүгээр
дамжууланхарилцахчадвар
хандлагатайболно.
4.Хэрэглээнээсгарсандахин
ашиглахболомжтой
материалуудыгсонгон
ашиглах,хэрэгцээтэдзүйл
хийхбүтээххандлагатай
болно.
4.Хаягдалболонхэрэглээнээс
гарсанматериалыгбүтээлдээ
ашиглахсаналсанаачилга
гаргах,хэрэгцээтэдзүйлхийх
бүтээх,түүнийачхолбогдлыг
тайлбарлаххандлагатай
болно.
4.Хаягдалболонхэрэглээнээсгарсан
материалыгсайжрууланбүтээлдээ
ашиглахсаналсанаачилгагаргах,
хэрэглэх,хандлагатайболох.
4.Хаягдалболонхэрэглээнээс
гарсанматериалыгсайжруулж
бүтээлдээашиглах,хэрэглэх
хандлагатайболно.

107. 107
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
12.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
12.5.1. Дизайн технологийн хичээлээр шинэ санаа гаргах, бүтээх, турших үйлийг чухалчлан бүтээлч
эрэлхийллийн арга барил эзэмшүүлэхийн зэрэгцээ амьдралд хэрэгтэй суурь мэдлэг чадвар,
дизайн технологийн ойлголтоо гүнзгийрүүлэн үнэлэх, хэрэглэх чадвар хандлагыг хөгжүүлнэ.
12.5.2. Дизайн технологи хичээлийн агуулгыг бүтээлч эрэлхийллийн арга барилын дараах үе шатуудаар
хэрэгжүүлнэ.
 Асуудал болон хэрэгцээг тодорхойлох
 Мэдээлэл цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх
 Дизайны шинэ санаа, шийдэл гаргах
 Бүтээх, хөгжүүлэх
 Үнэлэх, үр дүнгээ танилцуулах
12.5.3. Дизайн технологийн сургалтын цөм хөтөлбөр нь дизайн зураг зүй, боловсруулах технологи, техник
гэсэн агуулгын 3 хүрээтэй бөгөөд агуулгын уялдаа холбоог харж тохирсон материал ашиглалт,
төлөвлөлтийг хийнэ. Өөрөөр хэлбэл хөтөлбөрийн агуулга, чадвар түүний уялдаа холбоог чухалчлан,
нөгөө талаас орон нутаг, сургуулийн онцлогийг тусган хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой сэдвийг сонгон
төлөвлөнө.
12.5.4. Төлөвлөсөн сэдвийн хүрээнд тухайн ангийн хөтөлбөрийн агуулгаар хэрэгжих чадварууд
эзэмшигдсэн байхыг чухалчлан авч үзнэ. Тухайлбал: Дизайн, зураг зүй бүлгийн хүрээнд тухайн
агуулгын чадваруудад нийцсэн график бүтээл, Боловсруулах технологи бүлгийн хүрээнд технологид
суурилсан бүтээл, Техник бүлгийн хүрээнд техникийн бүтээл байхаар сэдвийг сонгоно.
12.5.5. Агуулгын хүрээн дэх зарим чадварууд бүлэг хүрээнд сонгосон сэдвүүдийн аль алинд нь давтагдан
хөгжих боломжтой байна. Жишээлбэл: Тус бүрийн тойм ба ажлын зураг зурах чадвар график бүтээл,
технологид сурилсан бүтээл, техникийн бүтээл хийхэд аль алинд нь хөгжиж байх юм. Агуулгыг
хэрэгжүүлэхийн хамт тогтвортой хөгжлийн үзэл санаа, ойлголтыг багтаан судлах, төлөвлөлтдөө
заавал тусгана.
12.5.6. Төлөвлөлтөө боловсруулахдаа сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг хэрэгжүүлэх арга зүйн зөвлөмжийг
судалж, ашиглана.
12.5.7. Дизайн, технологи хичээл нь тусгай багаж хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж бүхий зориулалтын кабинетэд
бүлгээр зохион байгуулагдах ба сургалтын заах аргын хувьд өөрийн гэсэн онцлогтой юм. Иймд
сургалтын үйл ажиллагааны төлөвлөлтөд сургалтын байр, багаж хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж,
материалын ашиглалт, осол аюулгүй ажиллах заах арга зүйг эрүүл аюулгүйн талаас заавал тусгах
шаардлагатай. Мөн сурагчийн бие даасан үйлд тулгуурласан сургалтын үйл ажиллагаа явагддагтай
холбоотойгоор багшаас сурагч нэг бүрт хүрч заавар өгч ажиллах хэрэгцээ бий болдог учир нэг
удаагийн хичээллэх хугацааг дараалсан 2 цаг байхаар төлөвлөх шаардлагатай.
12.5.8. Сурагчид нь хүйс харгалзахгүй нэг агуулгаар судлах ба нэхмэл материал боловсруулах технологи,
мод, металл боловсруулах технологи гэсэн хэсгийг 2 бүлгээр сонгож суралцах юм. Дизайн,
технологийн сургалтын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд дараах хэрэглэгдэхүүнээр зайлшгүй хангагдсан
байх шаардлагатай. Үүнд:
- Оѐдол эсгүүрийн гар болон цахилгаан багаж хэрэгсэл,суурь машин
- Мод боловсруулах гар болон цахилгаан багаж хэрэгсэл, суурь машин
- Металл боловсруулах гар болон цахилгаан багаж хэрэгсэл, суурь машин
- Хоол хүнс боловсруулах багаж, тоног төхөөрөмж
- Уламжлалт технологийн гар багаж хэрэгслүүд
- Цахилгаан электороникийн багц хэрэглэгдэхүүнүүд
- Зургийн болон тусгай програм хангамжуудаар хангагдсан компьютер, проектор, дэлгэц,
хэвлэгч, хувилагч машин, сканнер гэх мэт МХТ
- Зурагт үзүүлэн, бүдүүвч, диаграм
- Ажлын хуудас, үйл ажиллагааны удирдамж
- Аюулгүй ажиллагааны зааварчилга
- Ажлын хувцас
- Дизайн технологи сургалтын үйл ажиллагааны үр дүнгээ янз бүрийн хэлбэрээр тайлагнах,
хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны зорилготой уялдуулан зохион байгуулж болно.

108. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
108
12.6. ҮНЭЛГЭЭ
12.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Бүтээлч эрэлхийлэл хийх арга барил, бүтээх чадвар
2. Дизайн, техник, технологийн мэдлэг ойлголт, хэрэглээ
3. Дизайн технологийг судлах хүсэл сонирхол, хандлага
12.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1. Бүтээлч
эрэлхийлэл хийх
арга барил, бүтээх
чадвар
1. Ахуй амьдрал, нийгэм дэх дизайн технологийн асуудлыг олж илрүүлэн хэрэгцээг
тодорхойлж буй байдал;
2. Тодорхой санаагаа товч илэрхийлж, төлөвлөлт хийж буй байдал;
3. Төлөвлөсөн санаагаа хэрэгжүүлэхтэй холбогдох мэдээ, мэдээлэл, баримт
цуглуулж судлан шинжилж буй байдал;
4. Дизайны анхны санаагаа хөгжүүлж, оновчтой шийдэл гаргаж буй байдал;
5. Дизайны санаа шийдлийг хэрэгжүүлэх материал, багаж, технологийг
төлөвлөлтдөө тусгасан байдал;
6. Төлөвлөлтийн дагуу загвар зургийг (зураг зүйн дүрэм стандартын дагуу) зурсан
байдал;
7. Дизайны анхны санаагаа хөгжүүлж буй байдал;
8. Дизайны оновчтой шийдэл гаргасан байдал;
9. Дизайны санаа шийдлийг хэрэгжүүлэх төлөвлөлт хийсэн байдал;
10. Технологи ажилбарыг төлөвлөлтийн дагуу гүйцэтгэж буй байдал;
11. Технологи ажилбарын үед аюулгүй байдлыг ханган ажиллаж буй байдал;
12. Гүйцэтгэх явцад гарсан асуудлыг оновчтойгоор шийдвэрлэж буй байдал;
13. Дизайны санаа, үйл явц, шийдэл, үр дүнгээ үнэлсэн байдал;
14. Байгаль орчин хүний аюулгүй байдлыг авч үзэн дүгнэлт хийж, санал дэвшүүлж
буй байдал;
2. Дизайн
технологийн
мэдлэг ойлголт,
хэрэглээ
1. Дизайн, зураг зүй, техник, технологийн тодорхойлолт, зарчим, онол, нэр томьѐо,
тэмдэг, тэмдэглэгээ;
2. Бүтээгдэхүүний материал, түүний төрөл, сонголт материал боловсруулах арга
барил, аюулгүй ажиллагааны зааварчилга;
3. Зургийн багаж хэрэгсэл болон бүтээгдэхүүний боловсруулах багаж, тоног
төхөөрөмжийн ашиглалт, хэрэглээ;
4. Техник, технологийн хөгжил түүний хүчин зүйлийг олон талаас баримттайгаар
авч үзэх байгаль орчинд аюулгүй технологийн хэрэглээ;
3. Дизайн
технологийг
судлах хүсэл
сонирхол,
хандлага
1. Монголын уламжлалт технологи, бүтээлээр бахархах, хайрлах эрмэлзэл;
2. Ахуй амьдрал, нийгэмд чиглэсэн дизайн технологийн асуудлыг шийдэхэд өөрийн
хувь нэмрээ оруулах хүсэл сонирхол;
3. Дизайны шинэ санаа гаргах, хэрэгжүүлэхдээ уламжлалт технологиос тусгах
эрмэлзлэл;
4. Байгаль орчинд аюулгүйн талаас авч үзэх хандлага;
5. Хичээлийн оролцоо, хамтран ажиллах, идэвх санаачлага;
12.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
 Бүтээлч эрэлхийлэл хийх арга барил, бүтээх чадвар гэдгийг хүрээлэн буй орчны дизайн
технологийн асуудлуудаас хэрэгцээг илрүүлэх, түүнийг шийдвэрлэх шинэ санаа гаргах, холбогдох
мэдээлэл цуглуулж, судлах замаар санаагаа хөгжүүлэх, хэрэгжүүлэх төлөвлөлт хийх, төлөвлөлтийн
дагуу бүтээх, үнэлэх, үр дүнгээ танилцуулах чадвар, үйл ажиллагааны цогц гэж ойлгоно. Уг зорилтын
хүрээнд дизайн технологийн асуудлаа олж харах түүнийг шийдвэрлэх үйл ажиллагааг төлөвлөх,
хэрэгжүүлэх, үр дүнг мэдээллийн тохиромжтой хэлбэрээр илэрхийлж дүгнэлт хийх, хэрэгжүүлсэн үйл
ажиллагааныхаа талаар эргэцүүлж сайжруулах шинэ санаа дэвшүүлж буй байдал зэргийг үнэлнэ.
 Дизайн, техник, технологийн мэдлэг, ойлголт, хэрэглээ гэсэн зорилтын хүрээнд дизайн
технологийн суурь мэдлэг ойлголт, нэр томьѐо, хууль зарчим, онолыг тайлбарлаж буй байдал,
тэдгээрийг ашиглах, харилцах, ахуй амьдрал, нийгэмд чиглэсэн дизайн технологийн асуудлыг

109. 109
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
шийдвэрлэх явцдаа хэрэглэж буйг үнэлнэ. Ингэснээр сурагчын дизайн технологийн болон амьдралтай
холбоотой бодит асуудалд шинжлэх ухаанчаар хандах хандлагыг нэмэгдүүлэх юм.
 Дизайн технологийг судлах хүсэл сонирхол, хандлага гэдэгт ахуй амьдрал, нийгэмд чиглэсэн
дизайн технологийн асуудлыг шийдэхэд өөрийн хувь нэмэр оруулах, хийж бүтээх хүсэл эрмэлзэл,
дизайны шинэ санаа гаргах, хэрэгжүүлэхдээ уламжлалт технологиос тусгах, байгаль орчинд аюулгүйн
талаас авч үзэх хандлагын илэрхийллийг үнэлнэ.
 Дизайн технологийн сургалтын үнэлгээний зорилт нь цөм хөтөлбөрийн зорилго, зорилттой
нийцнэ. Үнэлгээ нь сургалтын үйл ажиллагааны явцад сурагчийн ахиц амжилт, ялгаатай байдал,
хоцрогдож байгаа шалтгааныг илрүүлэх, сурагчдын суралцах идэвх, оролцоог дэмжих, үүний үр дүнд
багшлах арга зүй, багшлахуйн үйл явц, хичээлийн төлөвлөлтийг сайжруулах, мөн сурагчид юу сурч
мэдснээ үнэлэх, дүгнэх, эргэцүүлэх, амжилтаа ахиулах сэдэл төрүүлэхэд чиглэсэн болно.
12.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
12.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
Дизайн, технологи хичээлийн хичээллэх цаг VI -IX анги тус бүрт 7 хоногт 2 цаг, жилд 70 цаг
судлагдахаар сургалтын төлөвлөгөөнд тусгагдсан. Өмнө нь зураг зүй, технологи гэсэн 2 тусдаа судалж
байсан хичээлийг нэгтгэн Дизайн, технологи гэсэн нэгдмэл агуулгатай шинэ хичээл болгон судлахаар
оруулсан ба зорилго, агуулга, арга зүйн нэгдмэл уялдаа холбоонд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх юм.
12.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр:
Дизайн технологийн сургалтаар сурагчдын эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, хандлага, төлөвшлийг улирал,
жилийн эцэст үнэлнэ. Цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үнэлгээний зорилтыг илрүүлэх нийтлэг шалгуурыг
үндэслэн үнэлнэ.
 Дизайн технологийн сургалтын үнэлгээг үнэлгээний шалгуурт үндэслэн ажиглалт, тэмдэглэл хөтлөх,
ярилцлага, хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээн, загварын үзүүлбэр, үзэсгэлэн, асуулгын аргаар үнэлнэ.
 Даалгаврын гүйцэтгэлийн явц, үр дүн, сурагчийн ажлын хуудас, зурах загварчлах бичгийн ажил,
багшийн болон эцэг эхийн ажиглалт, тэмдэглэл, өөрийн болон хамт олны сэтгэгдэл зэрэг баримт
нотолгоонд үндэслэн үнэлж болно.Тухайлбал:
- Үнэлгээний зорилт 1-ийг багшийн ажиглалт, тэмдэглэл, сурагчийн ажлын хуудас,
даалгаврын гүйцэтгэлийн явц, үр дүнг харуулсан тайланг үндэслэн үнэлж болно.
- Үнэлгээний зорилт 2-ыг зурах, загварчлах бичгийн ажил, тест, бүтээлийн гүйцэтгэлийн явц
болон үр дүн, асуулт хариулт, хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээнээр илрүүлэн үнэлж болно.
- Үнэлгээний зорилт 3-ыг багшийн ажиглалт тэмдэглэл, сурагчийн ажлын хуудас, даалгаврын
гүйцэтгэлийн явц, үр дүн, өөрийн болон хамт олны сэтгэгдэл, эцэг эхийн ажиглалт, санал
асуулгаар үнэлнэ.

110. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
110

111. 111
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
БИЕИЙН ТАМИР,
ЭРҮҮЛ МЭНД
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

112. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
112
13. БИЕИЙН ТАМИР, ЭРҮҮЛ МЭНД
13.1.ЗОРИЛГО
Сурагч нь бие бялдраа хөгжүүлэх, эрүүл мэндээ хамгаалах арга барилтай, эрүүл чийрэг биетэй, үндэсний
спортын өв соѐлоо дээдлэн, амьдралын зөв дадал хэвшилтэй иргэн болж төлөвшинө.
13.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
13.2.1. Биеийн тамирын дасгалын хэрэгцээ, үр дүнг мэдэрч ойлгон, дасгалыг гүйцэтгэх чадвараа бүтээлчээр
хөгжүүлэн, дадал хэвшилтэй болж, ур чадвараа илэрхийлэх замаар өөрийн бие бялдраа хөгжүүлэх,
эрүүл мэндээ хамгаалах арга барилд суралцана.
13.2.2. Биеийн тамир-эрүүл мэндийн нэр томьѐо, ойлголтоо хэрэглэн эрүүл мэндээ бэхжүүлж, дасгалын
техникийг бие даан болон хамтран эзэмшиж, хөдөлгөөний ур чадвараа сайжруулахын зэрэгцээ хурд,
хүч, тэсвэр, уян хатан, хөдөлгөөний эвсэл зэрэг бие бялдрын чадавхаа хөгжүүлэн, бие махбодоо
чийрэгжүүлнэ.
13.2.3. Хичээл болон спортын үйл ажиллагаагаар дамжуулан шударгаар өрсөлдөх, дүрэм журмыг мөрдөх,
хариуцлагатай байх эрүүл харилцааг эрхэмлэж, биеийн тамирын дасгалаар тогтмол хичээллэх хүсэл
эрмэлзэл, хэвшилтэй болно.
13.2.4. Хурдан морины уралдаан, үндэсний сур ба шагайн харваа, бөхийн барилдаан зэрэг үндэсний
спортын уламжлалаар бахархдаг болно.
13.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Биеийн тамир, эрүүл мэндийн сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилтыг хэрэгжүүлснээр сурагч бүр бие бялдраа
хөгжүүлэх, эрүүл мэндээ хамгаалах арга барилд суралцаж VI-VII, VIII-IX анги гэсэн 2 шатлалаар дараах
чадваруудыг эзэмшинэ.
Чадвар VI – VII анги VIII – IX анги
Мэдрэх,
төсөөлөх
- Хөдөлгөөний үйлдлийг ажиглаж,
дасгалын техникийн бүтэц, дарааллыг
төсөөлөх;
- Дасгалыг гүйцэтгэхэд бие, сэтгэлээ
бэлтгэх;
- Өөрийн бие бялдрын хөгжил, эрүүл
мэндийн хэрэгцээг багшийн тусламжтай
тодорхойлох;
- Дасгалын техникийн дарааллыг шинжилж, үе
шат (бэлтгэх, үндсэн, төгсгөл)-ыг ялган таньж,
үүргийг ойлгох;
- Дасгалыг зөв гүйцэтгэхэд бие, сэтгэлээ
бэлтгэсэн байхын чухлыг ойлгох;
- Өөрийн эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжлийн
шинэ хэрэгцээг тодорхойлох;
Гүйцэтгэх,
эзэмших
- Дасгалын техникийг дарааллын дагуу
дуурайх ба бие даан гүйцэтгэх
оролдлого хийх;
- Өөрийн бие бялдрын хөгжил,
хэрэгцээнд тохирсон дасгалыг багшийн
тусламжтай сонгох, давтах;
-Өмнөх туршлагадаа суурилан багшийн
зааврын дагуу дасгалын техникийн бэлтгэх,
үндсэн, төгсгөлийн хөдөлгөөний уялдаа
холбоог хангаж, бие даан гүйцэтгэх;
-Өөрийн эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжлийн
ахицыг дэмжсэн дасгалыг бие даан сонгох,
бүтээлчээр давтах;
Бүтээлчээр
хөгжүүлэх
- Дасгалын хүч, хурд, далайцыг
нэмэгдүүлэн гүйцэтгэж, түүндээ дасан
зохицох;
- Хөдөлгөөний үйлдлийг 1-2 нэмэлт
хөдөлгөөнөөр баяжуулж, өөрчлөн
хувиргах;
- Өөрийн хөдөлгөөний үйлдэл, дасгал,
тоглоомын үр дүнг хэлэлцэх, сайжруулан
давтах;
- Дасгалыг хүндрүүлсэн нөхцөлд, тохиромжтой
хүч, хурд, далайцаар нь илүү чадварлаг
гүйцэтгэх;
- Шинэ дасгал, тоглоом зохиох, нэмэлт
хэрэглэгдэхүүн ашиглан хувиргаж, гүйцэтгэх;
- Дасгалын техникийн алдааг засах арга зам
боловсруулж, хэрэгжүүлэх;
Хэвших,
илэрхийлэх
- Өдөр тутам өөрт тохирсон дасгал хийж
хэвших, эзэмшсэн чадвараа ашиглан
тоглох;
- Анги, сургуулийн биеийн тамирын арга
хэмжээ, тэмцээн уралдаанд оролцох;
- Өөрийн бие бялдрын шинэ хэрэгцээнд
тохирсон дасгалыг тогтмол хийж хэвших;
- Анги, сургуулийн хэмжээний биеийн тамирын
арга хэмжээ, тэмцээн уралдаанд оролцох,
зохион байгуулах, удирдах;

113. 113
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
13.4.АНГИТУСБҮРИЙНАГУУЛГА
Биеийнтамир,эрүүлмэндийнсургалтынхөтөлбөрийнагуулгыгэрүүлмэндээхамгаалах,биебялдрынхөгжил,хөдөлгөөнийурчадваргэсэнагуулгынхүрээгээр
тодорхойлсонболно.
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Эрүүлмэндээхамгаалах,биебялдрынхөгжил
1.Хувийнэрүүлмэндбаэрүүл
ахуйншаардлага.Хувийнэрүүлмэнд,
чийрэгжилтийнбайдалдааөөрийн
үнэлгээөгчярилцан,эрүүлчийрэгбие
махбодынталааройлголттойболж,
биеийнтамирынхувцасаасонгох,
цэвэрлэх,зөвхадгалах,усандтогтмол
ордогтуршлагаахуваалцан,хувцасны
болонбиеийнэрүүлахуйншаардлагыг
мэдэж,биеийнтамирынхичээлийн
нөхцөлбайдалдтохируулан
хувцасладагболно.Дулааныболон
сэрүүнийулиралдагаарын
чийрэгжүүлэхнөлөөгашиглахарга
замынталаарасуудалдэвшүүлээд,
чухалбачухалбусыгялгаж
хэлэлцсэнээрэрүүлагаарньбие
махбодыгчийрэгжүүлэхнэгарга
болохыгойлгож,агаараарбиеэ
чийрэгжүүлэхийгхичээнэ.Биеийн
тамирындасгалхийхдээаюулгүй
байдалдааанхаарч,аюулгүйндүрмийг
баримтлахбахуруутулгарах,арьс
шалбарахзэрэгхөнгөнгэмтлийнүед
өөртөөболоннөхөддөөанхны
тусламжүзүүлэхчадварэзэмшинэ.
Өөртөөитгэлтэйбайхаднөлөөлөх
хүчинзүйлс,ачхолбогдолыгмэдэж,
дасгалаархичээллэхболонбусадүед
1.Хувийнэрүүлмэндба
хөдөлгөөнийачхолбогдол.
Хүүхэдбүрзөвхоолложбуй
эсэхээүнэлэх,биеийн
тамирындасгалаар
хичээллэхдээхоолоо
тохируулах,өөрттохирсон
хоолныдэглэмзохиох,
хэрэгжүүлэхчадвартай
болно.Хөдөлгөөнийангилал,
идэвхтэйхөдөлгөөний
хэлбэрүүд,ачхолбогдол,
эрүүлмэндэдүзүүлэхэерэг
нөлөөгойлгон,дасгалыгзүрх,
амьсгал,булчин,мэдрэлд
эерэгнөлөөлөхүйцхийхдээ
баримтлахзарчмыгмэдэж
хэрэгжүүлдэгболно.Өөрийн
бабусдыншүд,төмсөгболон
бусадэрхтнийгэмтэх
шалтгаан,богино,урт
хугацаанынөлөөгмэдэж,
спортоорхичээллэхүедээ
хамгаалжсурна.Биеийн
тамирынхичээлболон
тэмцээн,тоглохүедээ
сэтгэлийнхөдөлгөөнөөхянан
зохицуулахаргаасэзэмшинэ.
2.Биебялдрынхөгжил.Өөрийн
1.Хувийнэрүүлмэндбааюулгүй
байдал.Нарныхэтягаан,улаан,
үзэгдэхгэрлийнтуяаныэмчилгээний
болончийрэгжүүлэхнөлөөгялган
мэдэж,ачхолбогдлыгтайлбарлах,
нараарбиеэчийрэгжүүлэхчадвар
эзэмшинэ.Биеийнтамирын
дасгалаархичээллэхүеийнзөөлөн
эдийнгэмтэл(булчин,шөрмөс,үе
холбоосгэхмэт),хамраасцусгарах
зэрэгосол,гэмтлээссэргийлэн,
шаардлагатайүедөөртөөболон
бусдаданхнытусламжүзүүлдэг
болно.Стрессзохицуулахбогино
хугацааныаргуудболохамьсгалын
дасгалбуюубясалгалхийх,төсөөлөн
бодох,өөртэйгэээерэгяриа
өрнүүлэх,анхаарлааөөрзүгт
хандуулах,зайлсхийх,зугтанзайлах
аргыгэзэмшин,стрессээзохицуулан,
стрессийннөлөөгбууруулахбуюу
арилгахчадвартайболно.
2.Биебялдрынхөгжил.Өөрийн
биебялдрынхөгжлийнүзүүлэлтийг
өмнөхжилийнхтэйньхарьцуулан
гарсанөөрчлөлтөддүншинжилгээ
хийж,өөрийннаснымонголхүүхдийн
дундажүзүүлэлттэйуялдууланбие
бялдраахөгжүүлэхшинэхэрэгцээг
1.Хувийнэрүүлмэндбаэрүүл
орчин.Сургуулийнгадаадболон
дотоодорчинболохбиеийн
тамирынталбай,тоглоомын
талбай,сургуулийнурдталбай,
ногоонбүс,биеийнтамирын
заалныэрүүлахуйншаардлагыг
ойлгож,эрүүлорчинбүрдүүлэхэд
өөрийнхувьнэмрээоруулдаг
болно.Байгалийннөхцөлдболон
гэрорныдотоодорчиндусаар
биеэчийрэгжүүлэхарга,
хэлбэрийгялганмэдэж,ач
холбогдлыгньойлгон,цагуур,
амьдрахорчиннөхцөлдөө
тохирууланчийрэгжихарга,
боломжоохарилцанярилцаж
сонгосноорөдөрбүрхэвшил
болгож,биеэчийрэгжүүлэхийг
хичээнэ.Дасгалаархичээллэх-дээ
гэмтлээссэргийлэн,
шаардлагатайүедцусалдалтыг
тогтоон,шархныбоолтхийж
өөртөөболонбусдаданхны
тусламжүзүүлэхэдсуралцана.
Удаанхугацааныстрессийг
зохицуулахаргуудболохцаг
хугацаанытөлөвлөлтхийх,
өөрийнбиемахбододанхаарах

114. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
114
үнэнчшударгабайх,өөрийнүүрэг
хариуцлагыгбиелүүлдэгболно.
2.Биебялдрынхөгжил.Өөрийн
биеийнбосообасуугааөндөр,жин,
цээжнийболонбусадтомбүлэг
булчингийнтойргийгхэмжиж,бие
махбодынчийрэгжилтийнтүвшингээ
тодорхойлж,биебялдрынхөгжлийн
хэрэгцээгилрүүлснийүндсэндээрбие
бялдрынхөгжил,биебялдрынчадавх
зэрэгухагдахууныгойлгон,тэдгээрийн
үзүүлэлтүүдээмэддэгболно.Өөрийн
биебялдрынхөгжлийнхэрэгцээг
хангахадашиглахдасгалыгбагшийн
дэмжлэгтэйгээрсонгож,зөвхийж
сурна.Дасгалынбэлтгэхбайдлыг
ойлгон,гар,хөл,ихбиеийгхөгжүүлэх
хэрэгсэлгүйцогцдасгалыгбиеийнянз
бүрийнбайрлалд,хөгжмийнаянд;
алхалт,эргэлт,тэнцвэр,үсрэлт,
гүйлтийгбайрандааболонөөрөөр
чиглэлд;дээстэй,гимнастикийн
бөмбөгтэй,саваамодтой,ханатай,
сандалтайцогцдасгалыгянзбүрийн
бэлтгэхбайдлаасгүйцэтгэхявцдаа
өдөртутамхийжболохбиеийг
ерөнхийдньхөгжүүлэхдасгалаа
мэдэж,тогтмолхичээллэх
эрмэлзэлтэйболно.
биеийнбосообасуугаа
өндөр,жин,цээжнийбабусад
томбүлэгбулчингийн
тойргийгхэмжиж,бие
бялдрынхөгжил,эрүүл
мэндийнбайдалдгарсан
өөрчлөлтөдүндэслэншинэ
хэрэгцээгээтодорхойлох,
тулгарсанасуудлаашийдэхэд
дэмжлэгболохуйцсуурь
ойлголттойболно.Өөрийн
биебялдрынхөгжлийншинэ
хэрэгцээгхангахдасгалыг
сонгох,сонгосондасгалын
ачааллыгтохирууланзөв
хийхчадварэзэмшинэ.Өндөр
болох,галбирзасах,
өглөөнийдасгалыгтогтмол
хийжбиебялдрынхөгжлөө
дэмжих,биеийнерөнхий
хөгжлийнхэрэгсэлтэйба
хэрэгсэлгүйдасгалыг
хосоорооянзбүрийн
байрлалдгүйцэтгэх,64-128
тоотхэрэгсэлгүйцогц
дасгалыгхөгжмийнаянд
гүйцэтгэхчадварэзэмшинэ.
Булчингийнхүч,хөдөлгөөний
хурд,тэсвэр,уянхатан,
хөдөлгөөнийэвслээ
сайжруулах2-3цогцдасгалыг
сурч,хичээлболонхичээлийн
бусцагаархийжөөрийнбие
бялдрыгхөгжүүлэххүсэл
тэмүүлэлтэйболно.
тодорхойлж,зорилтдэвшүүлнэ.Эрүүл
амьдрахынтулдөөрийнбиебялдрын
хөгжлийншинэхэрэгцээгхангахцогц
дасгалыгзохиох,бусдадаахийж
үзүүлэх,дасгалаабаяжуулан
сайжруулах,ачааллыгтохирууланзөв
хийхчадварэзэмшинэ.Булчингийн
хүч,хөдөлгөөнийхурд,тэсвэр,уян
хатан,хөдөлгөөнийэвслээсайжруулах
3-4шинэцогцдасгалыгсурч,хичээл
болонхичээлийнбусцагаартогтмол
хийжхэвшинэ.
аргуудыгэзэмшин,стрессээ
зохицуулах,арилгах,сэргийлэх
чадвартайболно.
2.Биебялдрынхөгжил.Өөрийнбие
бялдрынхөгжлийнүзүүлэлтийг
хэмжиж,суурьболовсролыннийт
хугацаанытуршидямарөөрчлөлт
гарсныгграфикаарилэрхийлэн,
өөрийнүнэлгээхийж,
ангийнхандааболонэцэгэхдээ
танилцуулахчадвартайболно.
Эрүүлбөгөөдбүтээлчамьдрахын
тулдөөрийнбиебялдрын
хөгжлийншинэхэрэгцээгхангах
цогцдасгалыгзохиож,баяжуулан
сайжруулжашигладагболно.
Булчингийнхүч,хөдөлгөөний
хурд,тэсвэр,уянхатан,
хөдөлгөөнийэвслээсайжруулах
3-4шинэцогцдасгалыгсурч,
хичээлболонхичээлийнбус
цагаартогтмолхийжхэвшинэ.
Дасгалыгдавтахдаасудасны
лугшилтаатоолоначааллаа
хянах,судаснылугшилтынтоог
бичижтэмдэглэх,тохируулахарга
барилэзэмшинэ.

115. 115
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Хөдөлгөөнийурчадвар
1.Гимнастик.Акробатик:
Багаангидсудалсан
акробатикийндасгалгүйцэтгэх
чадвараагүнзгийрүүлж,
хөдөлгөөнийзөвгүйцэтгэлийг
мэдрэх,хосоорөнхрөлт,гар
дээрзогсолт,нэгталдаа
цагаригэргэлтийггүйцэтгэх
чадвартайболно.Харайлт:
Дасгалыггүйцэтгэхаюулгүй
байдлаахангаж,гимнастикийн
харайлтынтехникзадлалыг
ойлгон,хөндлөнбайрлуулсан
мориндээгүүрхөлсалгаж
харайх,янзбүрийн
хувилбараархарайхчадвартай
болно.
2.Чөлөөтхөдөлгөөн:Гар,
хөл,ихбиеийндалайцтай
хөдөлгөөнүүдээсбүрдсэн
чөлөөтхөдөлгөөний
зохиомжитдасгалыггоѐ
сайхнаарилэрхийлдэгболно.
3.Урансайхны
гимнастикийндасгалууд:
Дээсийгянзбүрийнчиглэлд
эргүүлэхдээянзбүрийналхалт,
үсрэлт,эргэлт,тэнцвэрийн
хувилбарыгзохиомжлон
гүйцэтгэхчадвартайболно.
4.Хөнгөнатлетик.Гүйлт:
Тойрогбашулуунзамдспорт
алхаагаар300-400мзайд
алхах,босоогараанаас60м
хүртлэхзайддээдхурдаар
1.Гимнастик.Чөлөөт
хөдөлгөөн:Өмнөхангид
судалсанакробатик,чөлөөт
хөдөлгөөнийчадвараа
сайжруулан,тэдгээрээсбүрдсэн
зохиомжитдасгалыгбагшийн
туслалцаатайболонбиедаан
гүйцэтгэхчадвартайболно.
Хөдөлгөөнийгоосайхныг
мэдрэн,урчадвараа
илэрхийлэхаргабарилд
суралцана.
2.Акробатик:Ачаазөөх
арга,дасгалынхувилбартай
танилцажбагшийнзааврын
дагууганцаарболонхосоор
ачаазөөхчадвартайболно.
3.Урансайхны
гимнастикийндасгалууд:
Цагариг,бөмбөгтэйдасгалын
техниктэйтанилцажалхалт,
үсрэлт,эргэлт,тэнцвэрийн
хувилбаруудтайхолбож
зохиомжлох,хөдөлгөөнөөгоѐ
илэрхийлэхчадвартайболно.
4.Сагсанбөмбөг.Сагсан
бөмбөгийнөндөрбанам
залалтынялгаагхарьцуулах,
чиглэлээөөрчлөнбөмбөгийг
хурдтайзалжгүйх,дундзэргийн
хурдтайгүйхдээбиебиерүүгээ
бөмбөгөөдамжуулахчадвар
эзэмшиж,залалтаарцагаригт
ойртониржбөмбөгөөбарин
зогсоодсамбардээрх
1.Аэробик.Аэробикийнүндсэн7алхалт
(маршалхалт,гүйлт,өвдөгөндөрөргөж
алхалт,давшихалхалт,шилбээрсавжүсрэлт,
хөлөөсалганнийлүүлжүсрэлт,хөлийнсавалт)-
ыгбайрандааболоншилжижбагшийгдуурайн
давтсанаараэробикийндасгалыгзөвгүйцэтгэх
суурьмэдлэг,чадварыголжавна.Энэ
чадварааөргөжүүлэнянзбүрийндүрсүүсгэж
аэробикийнүндсэналхаагааралхах,гарын
тэгшхэмтэйхөдөлгөөнийгалхалттай
хослуулах,дундзэргийнхэмнэлтэйхөгжмийн
аяндалхахзэргээрхөдөлгөөнийурчадвараа
илэрхийлдэгболно.Аэробикийндасгалын
талаармэдээлэлцуглуулан,мэдлэг,туршлагаа
солилцож,аэробикийнтөрлүүдийгангилан,
онцлогшинжийгтодорхойлон,эрүүлжүүлэх
аэробикийнтөрөлньямарчнасныхүнийбие
бялдрыгхөгжүүлэнчийрэгжүүлэхэнгийнтөрөл
болохыгойлгоно.
2.Бүжиг.Ардынбүжгийнхөдөлгөөнүүдийг
дуурайнхийхявцдаагимнастикийндасгалаас
ялгагдахонцлогшинжийгтодруулан,монгол
үндэснийбиелгээнийихбиеийнбагар,хөлийн
хөдөлгөөнийгзөвэзэмшиж,хөгжмийнаянд
биелэхэвдүйтэйболно.Орчинүеийнхипхоп
бүжгийнэнгийнхөдөлгөөнүүдээссуралцан,
хөгжмийнаяндбүжиглэхчадвартайболно.
Сурагчөөрийнмэдэхбүжигбабүжгийн
хөдөлгөөнийгбусдадааүзүүлэх,биебиедээ
заажөгөхзамаарбүжгийнурчадвараа
хөгжүүлж,өөрийгөөилэрхийлдэгболно.
3.Хөнгөнатлетик.Гүйлт:Шулуунбатойрог
замдспортыналхаагаар800-1000мзайд
уралдажалхах;ойрынзайдгүйхтехникээ
сайжруулан,намгараанаас60-80мзайддээд
1.Аэробик.Аэробикийнтуслах
алхалт(суурьалхалт,V-алхалт,
солиболттойалхалт,хавсралттай
алхалт,нээлттэйалхалт,өлмийгөөр
товшихалхалт,өсгийгөөртовшиж
алхалт)-ыгбайрандааболон
шилжиж,янзбүрийндүрсүүсгэж,
аэробикийнүндсэналхалттайба
тэгшбишхэмтэйгарын
хөдөлгөөнтэйхолбон,дундзэргийн
хэмнэлтэйхөгжмийнаяндалхдаг
болно.Аэробикийнцогцдасгалыг
багшийндэмжлэгтэйгээр
зохиомжлон,эрүүлбөгөөдбүтээлч
амьдрахынтулд,өөрийгөө
хөгжүүлэхэдашиглахмэдлэг,
чадварэзэмшинэ.
2.Бүжиг.Бүжгийгбүжиглэхдээ
биебиенийхээсайнталыгмагтах,
нэгэндээзаажөгөх,туслахзэргээр
харилцансуралцажхамтран
ажиллана.Спортынбүжгийг
ажиглан,олжавсанмэдлэгтээ
тулгуурланбүжиглэгчэрэгтэйболон
эмэгтэйнүүргийгтодорхойлон,
бүжиглэхдээгарынбарилт,биеийн
байрлал,алхаануудыгхөгжмийн
аяндтохируулангүйцэтгэхчадвар
эзэмшинэ.Ча-Ча-Чабүжгийнэнгийн
хөдөлгөөнийгсурч,зарим
хөдөлгөөнийгньөөрчлөн
зохиомжлох,тухайнүедтөрсөн
сэтгэгдлээилэрхийлэх,өөрчилсөн
хөдөлгөөнөөнэгтгэнбүжиглэх
чадвартайэзэмшинэ.Хөдөлгөөний

116. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
116
гүйх,40смөндөрхалхалтыг
давангүйхэвдүйтэйболох,
охид1000м,хөвгүүд1200м
зайдалхахгүйгээргүйх
дасгалыгдавтахдаагүйлтийн
хурдаатохируулахаргыг
мэдэж,тэсвэрээхөгжүүлэн,3-5
гишүүнтэйбагаарбуухиалан
гүйжтоглохчадварэзэмшинэ.
Тоглоомындүрэмболонхол
зайдгүйхэдтулгарсан
бэрхшээлийгхэрхэндаван
туулснаатайлбарладагболно.
5.Харайлт:Уртад“хөл
нугалж”харайхтехникийг
задланшинжилж,бүтцийг
ойлгон,урьдчилсангүйлтийн
10-12мзайнаасгүйж,50см
өргөнвандангаастүлхэнуртад
“хөлнугалж”харайхэвдүйтэй
болно.
6.Сагсанбөмбөг.Сагсан
бөмбөгийндасгалын2-3
тэмдэглэгээгойлгожашиглах,
сагсанбөмбөгийгбарих,
зогсох,хурданшилжих,
бөмбөгийгдамжуулахдаахүчээ
тохируулах,бөмбөгийгзалж
гүйхдээөөрийнхөдөлгөөнөө
жолоодох,бөмбөгийгцээжний
орчмоосхоѐргараар2-3м
зайддамжуулах,толгой
дээрээсхоѐргараар1-2мзайд
дамжуулах,220смөндөрт
байрлуулсандугуйбайнд
болонцагаригтбөмбөгийг
дөрвөлжиншугамыгашиглан
бөмбөгийгоновчтойшиддэг
болно.“Минисагсанбөмбөг”
тоглохынсайхныгмэдэрч,
дүрэмжурмыгхатуудагаж
мөрдөн,сэтгэлийнхөдөлгөөнөө
эерэгээрилэрхийлэхэд
суралцаж,багаархамтран
ажиллахчадвараасайжруулна.
5.Хөлбөмбөг.
Дамжуулалтынэнгийнтактикийг
харуулсанзураглалыгашиглан
баруун,зүүнталаасөнхөрч
ирсэнбөмбөгийгөшиглөх,залах
чадвараасайжруулна.Гүйлтээс
бөмбөгийг1мөргөнзурвасаар
өшиглөх,бөмбөгийгцээжин
дээрээтогтоох,бөмбөгийг
мөргөждамжуулахтехникийг
олондахиндавтажзөв
гүйцэтгэдэгболно.Хөвгүүд
өлмийгөөр,охидөвдөгдээрээ
бөмбөгийгжонглѐрдон
хөдөлгөөнийэвслээхөгжүүлж,
бөмбөгийгмэдрэхчадвараа
дээшлүүлэн,хөлбөмбөгийн
хаалгачбөмбөгийгбарих
аргуудаасөөрөөсонгож,
гүйцэтгэхэвдүйолжавна.4х4,
5х5тоглогчтой“Минихөл
бөмбөг”-ийгдүрмийндагуу
тоглохдоошүүгчийнзаалтыг
ойлгон,биебиенээдэмжин
ажиллах,хөдөлгөөнийур
чадварааилэрхийлэхболомжоо
өргөжүүлнэ.
хурдааргүйх,2000мхүртэлзайджигдгүйх
чадвартайэзэмшинэ.Буухианымодыгдороос
дамжуулахтехникийгсурч40х60мбуухиад
уралдажгүйхчадвартайболно.Буухиа
гүйлтийнтактикболовсруулан,уралдаж
гүйхдээшударгаарөрсөлдөх,багийнамжилтын
төлөөүүрэгхариуцлагааухамсарлаж,хүчээ
дайчлахэрмэлзэлтэйболно.
4.Харайлт:Өндрийнхарайлтынматрас,
хөндлөвч,шон,бусадхэрэглэлийгашиглан
гүйлтийн3-5алхмаасөндөрт“алхаж”харайхэв
дүйтэйболж,түүнийгээбататганхөгжүүлснээр
бүтэнгүйлтээсөндөрт“алхаж”харайхчадвар
эзэмшинэ.15-20смөндөрсаадыгдавж
үргэлжлүүлэнүсрэх,байрнаасгурвын
харайлтадхарайх,хөлөөсхөлдүсрэн20м
зайгтуулахдасгалыгашигланөндөртхарайхад
зайлшгүйхэрэгцээтхөлийнтүлхэлтийнхүчийг
хөгжүүлж,матрасбахөндлөвчийгзөв
байрлууланаюулгүйорчинбүрдүүлж,
хэрэглэлээзасах,хураахдадалхэвшилтэй
болно.
5.Шидэлт:Гүйлтээс150гжинтэйжижиг
бөмбөгийгхолшидэхчадвараасайжруулан,
жижигбөмбөгшидэлтийнтэмцээндоролцдог
болно.Гүйлтээсжижигбөмбөгшидэлтийн
талбайгбагштайхамтранбайгуулах,
тэмцээнийамжилтыгбичижтэмдэглэх,
дарааллындагуушидэлтгүйцэтгэхзамаар
тэмцээнийтуршлагахуримтлуулж,зохион
байгуулахчадварэзэмшинэ.Бөмбөг
шидэлтийнчадварттулгуурлан400-500г
жинтэйхүүхдийнжадыгбайрнаасаахолшидэж
чаддагболно.
6.Сагсанбөмбөг.Сагсанбөмбөгийгянз
бүрээрдамжуулжүзэхзамаарбөмбөгийг
гоосайхан,баярбаясгалангмэдэрч,
хөгжмийнсонсгол,өөрийн
хөдөлгөөнөөудирдахчадвар,уян
хатан,хөдөлгөөнийэвслээ
сайжруулан,хичээлдээрболон
чөлөөтцагаараабүжиглэх
сонирхолтойболно.Эрүүл,
хөгжилтэйамьдрахынтулдбүжгээр
тогтмолхичээллэххандлага
төлөвшүүлнэ.
3.Хөнгөнатлетик.Гүйлт.
Спорталхаагааралхахбаойрын
зайдгүйхтехникээсайжруулан
1000-1500мзайдхурдтайалхах,
намгараанаас80-100мзайддээд
хурдааргүйхчадвартайболно.
Тэсвэрхатуужлаахөгжүүлэхийн
тулд8-10минутынтуршалхахгүй
гүйж,холзайджигдгүйхарга
эзэмшинэ.Буухиагүйлтийнхүч
тэнцүүбагийгбүрдүүлэх,багууд
тактикааболовсруулах,буухианы
модыгдээрээсдамжуулах,4х80м
буухиадгүйх,уралдахчадвартай
болно.
4.Харайлт.Гүйлтээсөндрийн
харайлтынурьдчилсангүйлтийн
зайгаатохируулах,хүчтэйтүлхэх,
хөндлөвчийгөөртмашашигтайгаар
“алхаж”даванбуухтехникийн
чадвараасайжуулна.
5.Шидэлт.400-500гжинтэй
жадыгхурдтайгүйлтээсхолшидэх
чадвараахөгжүүлэн,жад
шидэлтийнтэмцээнийгбагштайгаа
хамтранявуулж,шидэлтийн

117. 117
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
шидэжсагсанбөмбөгтоглох
чадварэзэмшинэ.Багаар
тоглохдообиебиедээтуслах,
хүндэтгэлүзүүлэх,үрдүнтэй
гүйцэтгэлдньбаярхүргэх
зэргээрмэдрэмжээ
илэрхийлдэгболно.
7.Хөлбөмбөг.Бөмбөгийг
өшиглөхбатогтоохүеийн
биеийнбайрлал,хөлийн
хөдөлгөөнийгойлгох,жижиг
талбайдхөлбөмбөгтоглох
дүрмийгмөрдөх,тэмдэгтийг
сүлжижбөмбөгзалах,өнхөрч
ирсэнбөмбөгийгбуцаахбаөөр
чиглэлрүүөшиглөх,бөмбөгийг
хөлийнулаарболоншагайн
доторталаартогтоох,
бөмбөгийгхоѐргараарбарьж
авах,бөмбөгийггуяныхэсгээр
жонглѐрдох,бөмбөгийг
өшиглөнбиебиерүүгээ
дамжуулж,хаалгарууөшиглөж
тоглохчадварэзэмшинэ.
Бөмбөгийгөшиглөхдөөөөрийн
болоннөхдийнхөөаюулгүй
байдалданхаардагболно.
8.Үндэснийспорт.
Хурданмориныуралдаан:
Хурданморьдынуралдах
насыгангилан,уралдахзайг
харьцуулах,морьдынуяа
сойлгыгхэрхэнтохируулах
талааруяачийнбаунаач
хүүхдийняриагсонсож,төрсөн
мэдрэмжээөөрийнүгээр
6.Үндэснийспорт.
Үндэснийсурхарваа.
Мэдээллийнолонянзынэх
сурвалжийгашигланүндэсний
сурхарвааныталбай,зурхай,
нум,сум,хана,хасаазэрэг
хэрэглэгдэхүүн,харваачдын
хувцастайтанилцан,өөрийн
ороннутгийнболонулсын
алдартаймэргэнхарваачдын
талаартанилцуулгабэлтгэх,
түүнийгээбусдадтайлбарлах,
илтгэхчадвараахөгжүүлэн,
үндэснийспортынөвсоѐлоор
бахархаххандлагатөлөвшинө.
Үндэснийсурхарвааны
төрлүүдийнялгаагтодорхойлж,
харвахзайгзургаар
илэрхийлдэгболно.Нумсумаар
харвахдуураймалдасгалболон
нумтаталтынрезинтэй
дасгалаарсурхарвах
төсөөлөлтэйболж,гарынхүчээ
сайжруулна.
7.Өвлийнспорт.Тэшүүр:
Шулуунзамдтэшүүрээргулгах
чадвараасайжруулан,том
тойрогттэшүүрээргулгахаргыг
эзэмшсэнээртэшүүрээр
гулгахадтэнцвэр,хүндийнтөв,
хөлгарынхөдөлгөөнийзохицол
чухалболохыгмэдэрч,бие
махбодоочийрэгжүүлэн,мөсөн
дээргулгажтоглодогболно.
Чөлөөтцагаараацасмөсөн
дамжуулахаргуудынялгаагойлгож,нэршлийг
тогтооно.Хурдтайгүйлтэндундбиебиерүүгээ
бөмбөгөөдамжуулахчадвараасайжруулж,
мөрнийорчмооснэггараардамжуулахаргыг
шинээрэзэмшинэ.Бөмбөгийгөндөрбанам
залж,янзбүрийнчиглэлдхурдтайгүйх
чадвараахөгжүүлэхийнзэрэгцээхоѐр
алхамтаасбөмбөгийгсамбартойлгожцагирагт
шидэх,дундынзайнаасбөмбөгийгцагирагт
оновчтойшиддэгболно.Эдгээрчадвараа
ашиглан“Гудамжны”сагсанбөмбөг(3х3)ийг
дүрмийндагуутоглоншударгаарөрсөлдөн,
биебиенээдэмжинхамтранажиллаж,
тоглолтынтактикболовсруулжхэрэгжүүлснээр
хөдөлгөөнийурчадварааилэрхийлнэ.
7.Волейбол.Волейболынүндсэнзогсолт,
шилжилт,доороосбадээрээсдамжуулах,
доороосдавуулахаргыгойлгон,техникийгзөв
гүйцэтгэжсурснаарволейболтоглохүндэс
суурийгтавина.Волейболындасгалын
хувилбарыгтэмдэглэсэнтусгайзураглалыг
хамтранярилцаж,зураглалаарөгөгдсөн
дасгалыггүйцэтгэхявцдааалдаа,оноогоо
хэлэлцдэгболно.Байрнаасболон3-4мзайд
шилжилтээсбөмбөгийгдоороосдамжуулдаг,4-
6мзайнаас2мөндөрторондээгүүрдоороос
бөмбөгийгдавуулдагболсноорволейболын
бөмбөгийгтордавууландамжуулжтоглох,
“Миниволейбол”тоглохтүвшиндхүрнэ.
Волейболтоглохдоосэтгэлийнхөдөлгөөнөө
эерэгээрилэрхийлэх,баярбаяслаахуваалцах,
асуудлаахамтраншийдвэрлэхчадварт
суралцана.
8.Үндэснийспорт.Үндэснийбөхийн
барилдаан:Үндэснийбөхийнгараа,дэвээ,
шаваа,тахимавах,өгөхѐс,тугтойрохүйлийг
амжилтыгхэмжих,оролцогчдыгбайр
эзлүүлэх,баярхүргэхүйл
ажиллагаагзохионбайгуулж
сурахынзэрэгцээөөрийнүзүүлсэн
амжилтаддүгнэлтхийж,амжилтаа
ахиулахтөлөвлөгөөболовсруулан
хэрэгжүүлдэгболно.Хөнгөн
атлетикийнгүйлт,харайлт,
шидэлтийнтөрлөөсальнэгийг
сонгож,сургуулийнхэмжээний
тэмцээндоролцож,амжилтаа
ахиулахыгэрмэлзэнэ.Өөрийн
амжилтаддүгнэлтхийх,бусдынхаа
амжилтадүнэлгээөгөхчадвараа
хөгжүүлнэ.
6.Сагсанбөмбөг.Талбайннэг
талд3х3тоглогчтойбабүтэн
талбайд5х5тоглогчтойгоорсагсан
бөмбөгтоглохявцдааөөрийн
хөдөлгөөнөөудирданбөмбөгзалах
чиглэлээөөрчлөх,богинохугацаанд
оронзайгзөвтодорхойлонбөмбөгөө
оновчтойдамжуулах,хоѐр
алхамтаасбадунд,холынзайнаас
бөмбөгийгцагирагтшидэхчадвараа
хөгжүүлнэ.Залалт,дамжуулалт,
шидэлтхосолсонцогцдасгалын
хувилбарыгбүлгээрээхамтран
зохиох,хийждадлагажих,дасгалын
гүйцэтгэлийналдаагзасахаргазам
боловсрууланхэрэгжүүлнэ.
Шударгаарөрсөлдөх,дүрмийг
мөрдөх,ялалтбаялагдлыгхүлээн
зөвшөөрөх,буруугаахүлээх,
сэтгэлийнхөдөлгөөнөөэерэгээр
илэрхийлэхзэрэгэрүүлхарилцааг

118. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
118
илэрхийлэхчадвартайболно.
Өөрийнороннутгийнболон
улсыналдартайхурданморьд
бауяачдынталаармэдээлэл
цуглуулах,боловсруулах,
хэлэлцэхзамаархурдан
мориныуралдааннь
монголчуудынүндэсний
бахархалтсоѐлыннэгхэсэг
болохыгойлгоно.Хурдан
мориныцолдуудахыгсонсон,
цолныутгасанаагтайлбарлах,
цолдуудахчадвартсуралцана.
9.Өвлийнспорт.Тэшүүр:
Тэшүүрийнхичээлдхувцасаа
тохирууланөмсөх,тэшүүрээр
гулгахтехникийгдуурайж
давтах,шулуунзамд
тэшүүрээргулгах,тэнцвэрээ
хадгаланзогсохаргыг
эзэмшинэ.Тэшүүрээргулгахнь
хүнийбиемахбодыг
чийрэгжүүлэхэдтаатай
нөлөөлөхийгмэдэрч,гулгаж
тоглоххүсэлтэйболно.
дээргулгах,тоглоххүсэл
сонирхолньдээшилнэ.
гүйцэтгэхявцдаатэдгээрийнутгыгойлгон,
мэдээллийнтөрөлбүрийнэхсурвалжаас
үндэснийбөхийналдартаваргуудынамжилтын
замналтайтанилцаж,үндэснийбөхийн
уламжлалтсоѐлоорообахархана.Хөвгүүд
үндэснийбөхийнсуйлах,хавирах,этэхзэрэг
мэхүүдийгхийжсурахбаохидхосоороо
эсэргүүцэлтэйхийххүчнийдасгалыгашиглан
бөхбарилдахадхэрхүчгарчболохыгмэдэрнэ.
Үндэснийбөхийнбарилдааныталаарбусдад
тайлбарлахчадвартайболно.
9.Өвлийнспорт.Цана:Тэгшзамдцанаар
гулгах,багазэргийнналууурууруугулгаж
буух,буцажналууөөдшаталжөгсөхзэргээр
цанааргулгахтехникийгэзэмшихявцдаа
цанааөөртөөтохируулансонгох,тохиромжтой
хувцаслах,цаныгтослох,хадгалах,өөрийнба
бусдынаюулгүйбайдлыгхангахдадал
хэвшилтэйболно.Байгалийнсайхныгмэдрэн
биеэчийрэгжүүлэхийнзэрэгцээцасандээр
хамтрантоглоххүсэлсонирхолдээшилнэ.
эрхэмлэж,тоглолтынурчадвараа
дээшлүүлнэ.
7.Волейбол.Бөмбөгний
нисэлтийнөндөрттохируулан
дээрээсбадоороосхүлээнавч
дамжуулах,7-9мзайнаас2мөндөр
торондээгүүрбөмбөгийгохид
доороос,хөвгүүддээрээсдавуулах,
тордаваноржирсэнбөмбөгийг
өөрийнталбайдбиебиерүүгээ
дамжуулах,довтлохцохилтхийх
чадварэзэмшиж,волейболын
тэмцээнийдүрмийгсудалж
хэрэгжүүлэн6-8хүнтэйбагаар
сургалтынтоглолтодоролцдог
болно.Шүүгчийнзаалтыгойлгон
хэрэгжүүлжтоглохдоотоглогчдын
үүргийгтодорхойлон,тоглолтын
энгийнтактикийгхамтран
боловсруулжашигласнаарэсрэг
багаахожихболомжбүрдүүлж
сурна.Чөлөөтцагаарааволейбол
тоглох,волейболынтэмцээнд
оролцоххүсэлсонирхолдээшилнэ
8.Үндэснийспорт.Шагайн
харваа.Мэдээллийнолонянзынэх
сурвалжийгашигланүндэсний
шагайнхарваанытүүхэнхөгжилтэй
танилцаж,шагайнхарвааны
хашлага,сум,хясаагялгантаниж,
харвахзайнхэмжээгмэддэгболно.
Ойрхонзайнаасшагайхарвах
дасгалхийх,шагайхарважтоглох
явцаашагайнхарвааныуухайг
уухайлан,утгаучрыгтайлбарлана.
Шагайнхарвааньмонголүндэсний

119. 119
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
спортынсоѐлынилрэлболохыг
ойлгож,шагайнхарвааг
хөгжүүлэхэдөөрийноруулаххувь
нэмрийгтодорхойлно.
9.Өвлийнспорт.Цана.Тэгш
замдцанаарсэлэлттэйбахоѐр
алхамттайгулгах,өгсүүрөөд
гацуурчлангарахтехникийг
эзэмшиж,чөлөөтцагаараацана,
тэшүүрээргулгажэрүүлмэндээ
бэхжүүлэхдадалхэвшилтэйболох
ба1.5-2кмзайдгулгахчадвартай
болно.Байгалийнсайхныгмэдрэн
биеэчийрэгжүүлэхийнзэрэгцээ
өвлийнспортынхүнийбиед
үзүүлэхнөлөө,ачхолбогдлыг
тайлбарлан,цасандээрхамтран
тоглоххүсэлсонирхолдээшилнэ.

120. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
120
13.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
 Биеийн тамир-эрүүл мэндийн хичээлээр сурагч бүрт бие бялдар, эрүүл мэндээ хамгаалан хөгжүүлэх
арга барил эзэмшүүлэхийг чухалчилна.
 Сурагч биеийн тамирын хичээл дээр дасгалыг зөвхөн дуурайж давтах бус үр нөлөө, сайн сайхныг нь
мэдэрч, дасгалыг гүйцэтгэх аргаа хамтран боловсруулж, үр дүнгээ харуулах замаар өөрийн бие
бялдар, эрүүл мэндийн хэрэгцээгээ тодорхойлон, түүнд тохирсон дасгалаар тогтмол хичээллэн,
хөдөлгөөний ур чадвараа дээшлүүлж, эрүүл мэндээ хамгаалах дадал хэвшилтэй болж, өөрийгөө
илэрхийлж чаддаг болоход анхаарна.
 “Эрүүл мэнд-бие бялдрын хөгжил” агуулгын хүрээнд сурагч бүрийн бие бялдрын хөгжлийн хэрэгцээнд
тохирсон дасгалыг сонгож, ачааллыг тохируулан тогтмол хийж хэвшүүлснээр эрүүл чийрэг болоход
анхааарах бол “Хөдөлгөөний ур чадвар” агуулгын хүрээнд спортын тодорхой төрлийн дасгалын
техникийг эзэмшиж, түүгээр дамжуулан сурагч хөгжиж, төлөвшихийг чухалчилна.
 VIII ба IX ангийн “Бүжиг”-ийн агуулгад тухайн орон нутгийн үндэстэн ястаны ардын бүжгээс оруулах
боломж нээлттэй байна. Тэшүүр ба цанаар гулгах боломжгүй орон нутагт явган аялал, гадаа агаарт
тоглох үндэсний тоглоом зэргийг ашиглаж болно.
 Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ сургууль бүр биеийн тамирын гадаа талбай, заалтай байхаас гадна
өвлийн улиралд гаднаа мөсөн гулгуурын талбай байгуулж сургалтад хэрэглэнэ.
 Хичээлийн явцад сурагч дасгалыг олон удаа давтсанаар хөдөлгөөний чадвар дадалтай болох учраас
судалж буй спортын төрөл тус бүрийн хэрэглэл, хэрэгслийг хангалттай тоогоор бэлтгэнэ. Түүнчлэн
гарын доорх материалаар сургалтын хэрэглэгдэхүүн хийж ашиглах ба биеийн тамирын дасгалыг
видео бичлэгээр үзүүлэх нь илүү үр дүнтэйг харгалзан мэдээлэл харилцааны технологи ашиглан
цахим хэрэглэгдэхүүн боловсруулж хэрэглэнэ.
13.6. ҮНЭЛГЭЭ
13.6.1. Үнэлгээний зорилт:
1. Бие бялдраа хөгжүүлэх, эрүүл мэндээ хамгаалах арга барил, чадвар
2. Биеийн тамир, эрүүл мэндийн талаарх мэдлэг, ойлголт
3. Хөдөлгөөний ур чадварт гарсан ахиц өөрчлөлт
4. Биеийн тамирын дасгалаар хичээллэх сонирхол, үндэсний спортын уламжлалаар бахархах, эрүүл
харилцааг эрхэмлэж буй байдал, оролцоо
13.6.2. Үнэлгээний шалгуур:
Үнэлгээний зорилт Үнэлгээний шалгуур
1. Бие бялдраа хөгжүүлэх, эрүүл мэндээ хамгаалах арга барил, чадвар
Өөрийн эрүүл мэнд,
бие бялдрын
хөгжлийн хэрэгцээг
тодорхойлох, үнэлэх
байдлыг илрүүлэх
1. Бие бялдрын хөгжлөө хэмжиж, ахиц өөрчлөлтөө тодорхойлсон байдал
2. Өөрийн эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжлийн сайн ба сул талаа тайлбарлаж
буй байдал
3. Бие бялдрын хөгжлийн үзүүлэлтэд үндэслэн өөрийн бие бялдрыг
хөгжүүлэх талаар саналаа хэлэх, өөртөө үнэлгээ өгөх байдал
Хэрэгцээгээ хангах
дасгалыг тогтмол
хийж хэвшсэн
эсэхийг үнэлэх
1. Дасгалаа өөрийн хэрэгцээнд тохируулан сонгож буй байдал
2. Сонгосон дасгалаа зөв гүйцэтгэх байдал
3. Дасгал хийх цагийг тооцож өдрийн дэглэмээ зохиож, хэрэгжүүлж буй
байдал
4. Эрүүл мэнд, аюулгүй байдалдаа анхаарч байгаа байдал
Дасгалын ачааллыг
өөртөө тохируулж
буйг үнэлэх
1. Дасгалыг гүйцэтгэх аргаа сонгон, давтах тоо, амрах хугацаа, хурд, хүчийг
өөртөө тохируулж буй байдал
2. Судасны лугшилтаа тоолон, түүгээр ачааллаа хянах байдал
2. Биеийн тамир, эрүүл мэндийн мэдлэг, ойлголт
Нэр томьѐо,
ойлголтын хэрэглээг
үнэлэх
1. Дасгалыг зөв нэрлэх, бичих, хэрэглэх байдал
2. Ухагдахууны тодорхойлолтыг хэлэх, тайлбарлах байдал
3. Дасгалын зураг, дүрслэлийг унших, тайлбарлах, ашиглах байдал
4. Тэмцээн, тоглолтын дүрмийг мөрдөн биелүүлж буй байдал
5. Аюулгүй байдлын дүрмийг хэрэгжүүлж буй байдал

121. 121
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Эрүүл мэндээ
хамгаалах ба
дасгалыг гүйцэтгэх
аргын мэдлэгийг
үнэлэх
6. Дасгалын гүйцэтгэлийн зөв бурууг ялган, алдааг тодорхойлох, яаж
гүйцэтгэвэл зөв эсэхийг ойлгож буй байдал
7. Хувийн эрүүл ахуйн шаардлагыг ойлгон, хэрэгжүүлж буй байдал
8. Аюулгүй орчин бүрдүүлэн, анхны тусламж үзүүлэх аргыг мэдэж, хэрэглэх,
бусдадаа зөвлөгөө өгч буй байдал
9. Биеэ чийрэгжүүлэх аргыг тайлбарлах, хэрэглэх байдал
10. Ямар дасгал бие махбодын аль хэсэгт нөлөөлөхийг тайлбарлаж буй
байдал
3. Хөдөлгөөний ур чадварт гарсан ахиц, өөрчлөлт
Дасгалын техникийн
гүйцэтгэлийг үнэлэх
1. Дасгалын техникийн бэлтгэх, үндсэн, төгсгөх шатны үйлдлийн гүйцэтгэл
2. Дасгалын техникийн үндсэн ба бүрдэл хэсгийн гүйцэтгэл
3. Дасгалыг өөртөө итгэлтэй, чөлөөтэй гүйцэтгэх байдал
4. Дасгалыг хүч, хурд, далайцыг тохируулан гүйцэтгэх байдал
Хүч, хурд, уян хатан
тэсвэр, хөдөлгөөний
эвслийн үзүүлэлтийг
тодорхойлж, үнэлэх
1. Биеийн хүч, хурд, хөдөлгөөний эвсэл, уян хатан, тэсвэрийн үзүүлэлтийн
норм
2. Хүч, хурд, тэсвэр, хөдөлгөөний эвсэл, уян хатан, тэсвэрийн үзүүлэлт
ахисан хэмжээ
4. Дасгалаар хичээллэх сонирхол, эрүүл харилцааг эрхэмлэх байдал, оролцоо
Дасгалаар хичээллэх
хүсэл сонирхлыг
илрүүлэх
1. Төрөл бүрийн дасгалыг хийх гэж хичээж, илүү сайжруулахыг оролдож буй
байдал
2. Биеийн тамирын хичээлийн идэвх, оролцоо
Биеийн тамирын
арга хэмжээ,
тэмцээнд оролцох
идэвх чармайлтыг
үнэлэх
1. Тэмцээн, тоглолт, арга хэмжээнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэж буй байдал
2. Тэмцээн, тоглолт, арга хэмжээнд амжилтаа ахиулахыг эрмэлзэж буй
байдал, үзүүлсэн амжилт
3. Тэмцээн, тоглолт, арга хэмжээг зохион байгуулахад оролцож, тайлагнах
байдал
Эрүүл харилцааны
чадвараа ашиглах
байдлыг үнэлэх
1. Дасгалаа давтахад нь найздаа туслах гэж хичээж буй байдал
2. Хожих, хожигдох үед сэтгэлийн хөдөлгөөнөө илэрхийлэх байдал
13.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга:
Бие бялдраа хөгжүүлэх, эрүүл мэндээ хамгаалах арга барил, чадвар:
 Сурагч өөрийн эрүүл мэнд, чийрэгжилт, бие бялдрын хөгжлийг хэмжих, хэрэгцээг тодорхойлох,
хэрэгцээнд тохирсон дасгалыг тогтмол хийж хэвшсэн байдал.
 Сурагч өөрийн эрүүл мэндэд анхаарч, бие бялдрын хөгжлийн сайн ба сул талыг тодорхойлон,
тэдгээрийг сайжруулахдаа төрөл бүрийн дасгалыг зөв сонгож, ачааллаа тохируулан хийх хэвшилтэй
болох нь эзэмших чадвар юм.
 Сурагч уг арга барилыг эзэмшсэн эсэхийг үнэлэхдээ бие бялдрын хөгжлийг хэмжих (антропометрийн
арга), ажиглах, хяналтын хуудас, сурагчийн ажлын хуудас, хэлэлцүүлэг зэргийг ашиглана. Сурагчийн
сурах арга барилыг нэгж болон бүлгээр үнэлэх боломжгүй, зөвхөн улирлын ба жилийн эцэст
үнэлэхэд тохиромжтой.
Биеийн тамир, эрүүл мэндийн талаарх мэдлэг, ойлголт:
 Биеийн тамирын хичээл ба спортын аливаа үйл ажиллагаанд оролцохдоо нэр томьѐо, ойлголтоо
ашиглан харилцах, сургалтын явцад олж авсан мэдлэгээ хэрэглэж буй байдал юм.
 Биеийн тамирын сургалтын явцад олж авсан дасгалыг гүйцэтгэх аргын ба эрүүл мэндийн мэдлэг,
дасгалын нэр томьѐо, ойлголт зэргийг багтаан, тест, асуулт хариулт, сурагчийн ажлын хуудас,
бичгийн ажлаар үнэлнэ.
Хөдөлгөөний ур чадварт гарсан ахиц, өөрчлөлт:
 Спортын тодорхой төрлийг судлах явцад тухайн төрлийн дасгалын техник эзэмшилтэд гарсан ахиц,
үр дүнг үнэлнэ.
 Дасгалыг гүйцэтгэх хүч, хурд, далайц, хөдөлгөөний эвсэл, тэсвэрийн үзүүлэлтэд гарсан ахиц, үр дүнг
үнэлнэ.
 Үнэлэхдээ хяналтын дасгал буюу хөдөлгөөний тест, гүйцэтгэх ур чадварын ажиглалт, үзүүлэлтийн
норм, тэмцээн зэргийг ашиглана.

122. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
122
 Сурагчдын хөдөлгөөний ур чадварын түвшинг харуулахын зэрэгцээ тэдний алдааг илрүүлэн, засах
ба сэргийлэх арга замыг тодорхой болгоно.
 Сурагчийн хүч, хурд, уян хатан, хөдөлгөөний эвсэл, тэсвэр сайжирч, дасгалыг тохиромжтой хурд,
хүч, далайцаар нь зөв техниктэй гүйцэтгэдэг болно.
Биеийн тамирын дасгалаар хичээллэх сонирхол, үндэсний спортын уламжлалаар бахархах,
эрүүл харилцааг эрхэмлэж буй байдал, оролцоо:
 Төрөл бүрийн дасгалаар хичээллэх хүсэл эрмэлзэл, үндэсний спортын өв уламжлалаар бахархах,
спортын арга хэмжээ, тэмцээнд оролцох, зохион байгуулах идэвх, санаачилга, манлайлал, сэтгэлийн
хөдөлгөөнөө эерэгээр илэрхийлэх байдал.
 Сурагч дасгалыг сурахаар хичээн оролдох, ялалт ялагдлыг хүлээн зөвшөөрч баяр хүргэх, уучлалт
гуйх зэргээр эерэг харьцах, спортын аливаа арга хэмжээнд өөрт тохирсон үүргийг сонгож, идэвхтэй
оролцох байдал.
 Сурагчдын үг яриа, үйлдэл, оролцооны идэвх, сэтгэгдэл зэргээр үнэлнэ.
13.6.4. Үнэлгээний арга
Биеийн тамирын сургалтын үнэлгээний зарим аргаас багш сонголтыг зөв тохируулан үнэлгээнд ашиглана.
Гэхдээ зөвхөн эдгээр аргыг ашиглах бус үнэлгээний бусад аргыг хослуулан хэрэглэх нь ойлгомжтой юм.
Ялангуяа хүний эрүүл мэнд, эрүүл харилцаа, аюулгүй байдлын талаар мэдлэг, ойлголтыг үнэлэхдээ аман
болон бичгийн үнэлгээний аргуудаас ашиглах нь зүйтэй.
- Ажиглах. Сурагч дасгалын техникийг хэрхэн гүйцэтгэж байгааг ажиглаж үнэлгээ өгнө. Хөдөлгөөний
ур чадварын ахиц, өөрчлөлтийг үнэлэхэд энэ арга илүү тохиромжтой. Дасгалын техник нь бэлтгэх,
үндсэн, төгсгөх шатнаас бүрдэнэ. Бэлтгэх шатанд уг техникийг гүйцэтгэх биеийн болоод сэтгэл зүйн
бэлэн байдлыг хангаж, үндсэн шатанд хөдөлгөөний гол зорилтыг шийдвэрлэдэг. Төгсгөх шатанд
ихэвчлэн биеийн тэнцвэрээ хадгалан, үйлдлийг үр дүнтэй дуусгана. Дасгалын техникийн эдгээр шат
бүрийн үүргийг зөв ойлгож, гүйцэтгэх нь сурагчийн хөдөлгөөний ур чадварын үнэлгээнд чухал байна.
Хөдөлгөөний үйлдэл бүр нь тодорхой зорилтыг шийдвэрлэх бөгөөд тэрхүү зорилтыг шийдэхэд гол
нөлөө үзүүлдэг хөдөлгөөнийг техникийн үндсэн хэсэг, нэмэлт нөлөө үзүүлдэг хөдөлгөөнийг
техникийн бүрдэл хэсэг гэдэг. Сурагч дасгалын техникийн үндсэн хэсэгт алдаа гаргаж байвал том
алдаанд тооцогдоно. Техникийн бүрдэл хэсэгт гарч буй алдааг жижиг алдаа гэж үзнэ. Сурагч
дасгалыг гүйцэтгэхдээ техникийн үндсэн болон бүрдэл хэсгийн хөдөлгөөнийг дарааллын дагуу зөв
гүйцэтгэж байна уу?, алдаатай гүйцэтгэж байна уу? гэдгийг ажиглаж, багш ажиглалтын тэмдэглэл
хөтөлнө.
- Нормоор үнэлэх. Биеийн тамирын хичээлээр судалсан сэдэв, агуулгын хүрээнд тохируулан багш
хөдөлгөөний ур чадварын үзүүлэлтээр норм боловсруулж сурагчдыг үнэлнэ. Энэ нь биеийн тамирын
үнэлгээний уламжлалт арга боловч тухайн ангийн сурагчдын дундаж үзүүлэлтэд тулгуурлан норм
боловсруулбал хүүхдийн үзүүлэлтийг бусад хүүхдийнхтэй харьцуулан үнэлэх шаардлага гардаг
бөгөөд энэ нь орчин үеийн үнэлгээний шинэчлэлийн шаардлагад нийцэхгүй юм. Иймээс хөдөлгөөний
ур чадварын үзүүлэлтийн нормыг тогтоохдоо заавал судалгаанд үндэслэх бөгөөд сурагчдын
ялгаатай байдлыг харгалзан өөр өөр түвшинтэй норм боловсруулна. Сурагч бүрийн биелүүлж буй
нормыг өмнөхтэй нь жишиж, ахиц амжилтыг тодорхойлно.
- Хөдөлгөөний тестээр үнэлэх. Сурагчийн бие бялдрын бэлтгэлжилтийн түвшинг хяналтын тусгай
дасгалаар үнэлэх аргыг хөдөлгөөний тест гэдэг. Хөдөлгөөний тест нь тодорхой шалгуурыг хангасан
байх шаардлагатай тул олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн “хөдөлгөөний тест”-ийг биеийн
тамирын хичээлийн үнэлгээнд ашиглана. Жишээ нь: янз бүрийн насны хүүхдийн хурд-хүчний
бэлтгэлжилтийг үнэлэхдээ “Байрнаас уртад харайх”, уян хатны түвшинг үнэлэхдээ “Өндөр тавцан
дээрээс өвдөг нугалахгүй бөхийж, гарын хурууг өлмийнөөс доош гарах”, ерөнхий тэсвэрийг
үнэлэхдээ “6 минутын гүйлт” гэх зэрэг тестийг ашиглаж байна. Хичээлийн жилийн эхэнд урьдчилсан
буюу гарааны үнэлгээ болон хичээлийн жилийн эцсийн үнэлгээнд хөдөлгөөний тестийг ашиглахад
илүү тохиромжтой байдаг.
- Тэмцээнээр үнэлэх. Тодорхой нэг бүлгий төгсгөлд тухайн спортын төрлийн тэмцээн зохион
байгуулж, түүнд үзүүлсэн амжилтаар нь сурагчдыг үнэлэх аргыг биеийн тамирын сургалтад
хэрэглэнэ. Хяналтын энэ тэмцээн нь суралцагчдын бие бялдрын бэлтгэлжилт болон дасгалын
техник эзэмшилтийн талаар багшид нэлээд бодит мэдээллийг өгдөг. Тэмцээнд оролцсон сурагчийн
амжилт ахиагүй буюу өмнөх үзүүлэлттэйгээ адил байвал багш хичээлийнхээ агуулга, арга зүй,
ачааллыг дахин анхаарч үзэх шаардлагатай болно. Багш тэмцээнийг ямар төрлөөр явуулах вэ?

123. 123
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
гэдгээ сайтар бодох хэрэгтэй. Жишээ нь: зөвхөн гүйлтийн тэмцээнийг гэхэд л 6-р ангид 50 м, 7-р
ангид 60 м, 8-р ангид 70 м, 9-р ангид 80 м зайд зайд гүйлгэхээр сонгоно. Акробатикийн тэмцээн
зохион багуулахдаа тухайн ангийн сурагчдын эзэмшсэн акробатикийн дасгалуудыг нэгтгэн эвлүүлэг
болгож гүйцэтгүүлнэ г.м. Түүнчлэн зарим хөдөлгөөнт тоглоомыг тэмцээний хэлбэрээр зохион
байгуулж сурагчдыг үнэлж болно. Багаараа оролцох тэмцээнд хүч тэнцүү багийг бүрдүүлэхэд багш
анхаарах хэрэгтэй. Багуудын хүч харилцан адилгүй байвал үнэлгээ бодит биш болно.
- Бие бялдрын хөгжлийг хэмжих. Биеийн тамирын хичээлээр сурагчийг үнэлэхдээ биеийн жин,
биеийн өндөр, биеийн хэсгүүдийн тойргийн хэмжээ, уушгины амьдралын багтаамж, гарын ба
нурууны хүчийг хэмжих зэрэг хүүхдийн бие бялдрын хөгжлийг хэмжих энгийн (антропометрийн) аргыг
ашигладаг. Энэ арга нь ялангуяа эцэг, эхчүүдэд хүүхдийн хөгжлийн талаар бодит мэдээлэл өгөхөд
нэн тохиромжтой арга юм. Уг аргыг хэрэглэн хичээлийн жилийн эхэн, төгсгөлд заавал хүүхэд бүрийн
бие бялдрын хөгжлийг тодорхойлж, үнэлэх шаардлагатай. Үнэлгээний үзүүлэлтийг хүүхдийн
хөгжлийн ахиц өөрчлөлтийг хянах хуудаст тэмдэглэж, биеийн тамирын сургалтын чанарыг
дээшлүүлэх арга замаа боловсруулахад ашиглана.
13.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
13.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
- Сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхдээ биеийн тамирын заал талбайн
хүрэлцээ, цаг агаарын байдлыг тооцон үзэх, үүний тулд хөнгөн атлетикийн гүйлт, уртын харайлт,
шидэлтийн төрлүүд, хөл бөмбөгийн агуулгыг 1 ба 4 дүгээр улиралд гадаа талбайд орох бол өвлийн
спортыг цас, мөстэй хүйтний улиралд оруулах нь зүйтэй. Хөнгөн атлетикийн өндрийн харайлт
болон бусад агуулгыг ихэнхдээ зааланд орохоор төлөвлөж хэрэгжүүлнэ. Биеийн тамирын заалны
хүрэлцээ тааруу сургуульд 2 ба 3 дугаар улиралд зарим ангид цана, тэшүүрийн агуулгыг гадаа
талбайд судалж байхад зарим ангид спорт тоглоомын төрлийг зааланд судлахаар хичээлийн
хуваарьт суулгаж зохицуулалт хийнэ.
- Биеийн тамир бол хүний эрүүл мэндтэй салшгүй холбоотой судлагдахуун мөн. Тиймээс хувийн
эрүүл мэнд, эрүүл харилцаа, эрүүл аюулгүй орчинтой холбогдох агуулга нь биеийн тамирын
сургалтын агуулгын салшгүй хэсэг байна. Гэхдээ өдрийн дэглэмээ бүтээлчээр боловсруулах,
хоолны дэглэм зохиох, нар-ус-агаараар биеэ чийрэгжүүлэх, стресс тайлах арга замыг тодорхойлох
зэрэг үйл ажиллагааг спорт зааланд бус анги танхимд хичээллэхээр зохион байгуулж болно.
- Биеийн тамир-эрүүл мэндийн сургалтын хөтөлбөрийг “Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”, “Амьдрах
чадварт суралцах үйл ажиллагаа”, “Иргэний боловсрол”-той холбон хэрэгжүүлэхэд анхаарна.
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны цагт биеийн тамирын төрөл бүрийн арга хэмжээ, тэмцээн,
тоглолтод оролцохдоо сурагч бие даан ажиллах, спортын авьяасаа нээн, хөгжүүлэх арга барилаа
дээшлүүлнэ. Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны явцад сурагч эрүүл амьдралын хэвшил
дадалтай болно.
13.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр:
 Үнэлгээний шалгуураас бүлэг, нэгж сэдвийн агуулгад нийцүүлэн сонгож үнэлгээнд ашиглах
шаардлагатай.
- Багш хичээлээ төлөвлөх, тодорхой сэдвээр үнэлгээ боловсруулахад санаа авах үүднээс
үнэлгээний шалгуурыг нэлээд нарийвчлан боловсруулсан учраас тодорхой бүлэг, нэгж
хичээлийн явцад болон эцэст эдгээр шалгуурыг бүгдийг хангасан байх ѐстой гэж үзэж болохгүйг
анхаарна.
- Биеийн тамирын үнэлгээ нь бусад хичээлийнхээс зарим талаараа ялгаатай байдаг. Өөрөөр
хэлбэл, биеийн тамирын хичээлээр сурагчдыг үнэлэхдээ нэг талаас багшийн хэрэглэсэн арга
барил, өгсөн ачаалал, сонгосон дасгалууд нь сурагчийн хөгжилд хэр нөлөө үзүүлснийг, нөгөө
талаас сурагчийн мэдлэг, эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжил, хөдөлгөөний ур чадвар, өөрийгөө
хөгжүүлэх арга барилд ямар ахиц өөрчлөлт гарсныг илрүүлнэ.
 Биеийн тамир-эрүүл мэндийн сургалтын үр дүнг хэмжих, үнэлэх гол үзүүлэлт нь:
- Сурагч өөрийн бие бялдар, эрүүл мэндээ хамгаалан хөгжүүлэх арга барил эзэмшсэн байдал
- Сурагч бүрийн эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжилд гарсан ахиц өөрчлөлт
- Спортын тодорхой төрлийн дасгалыг гүйцэтгэх ур чадвар
- Өөрийн эрүүл мэнд, бие бялдрын хөгжлийг хянаж сайжруулах дадал хэвшил, эрүүл харилцааны
чадвараа хэрэглэж буй байдал зэрэг болно.

124. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
124

125. 125
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ГАДААД ХЭЛ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

126. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
126
14. ГАДААД ХЭЛ
14.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь гадаад хэлээр өдөр тутмын амьдрал, ахуй, нийгэм, соѐлын харилцааны хүрээнд ойлгодог,
харилцан ярилцдаг, бусад үндэстний хэл, соѐлыг хүндэтгэдэг, гадаад хэл эзэмших хүсэл эрмэлзэлтэй
иргэн болж төлөвшинө.
14.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
14.2.1. Гадаад хэлээр тодорхой сэдвийн хүрээнд мэдээлэл хүлээн авах, боловсруулах, илэрхийлэх арга
барилд суралцана.
14.2.2. Гадаад хэлээр тодорхой сэдвийн хүрээнд зөв сонсох, ярих, унших, бичих, харилцах чадвар
эзэмшинэ.
14.2.3. Гадаад хэл сурахын ач холбогдлыг мэдэрч, улмаар гадаад хэл сурах хүсэл эрмэлзэлтэй болно.
14.2.4. Олон үндэстний хэл, соѐл болон эх хэл, соѐлыг хүндэтгэдэг болно.
14.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
1. Англи хэл
Англи хэлний сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилтыг Европын холбооны нэгдсэн хүрээний англи хэлний Low
A1 - Low A2 түвшинг баримжаалан YI-YII, YIII-IX ангид сурагчид мэдээлэлтэй ажиллах арга барилд
суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII анги VIII-IX анги
Low A1-Mid1 High A1-Low A2
Мэдээлэл
хүлээн авах
- Анхаарал төвлөрүүлэх;
- Түлхүүр үг ашиглан энгийн эхийн гол
ба туслах санааг таамаглах
- Түлхүүр үг тэмдэглэх;
- Зорилготой сонсох, уншихад анхаарлаа
төвлөрүүлэх;
- Түлхүүр санааг тэмдэглэх;
- Түлхүүр өгүүлбэр ашиглан эхийн бүтэц
зохион байгуулалтыг таних
Мэдээлэл
боловсруулах,
хөгжүүлэх
- Ажиглах, харьцуулах;
- Хэрэгцээт мэдээллийн талаар эрэл
хайгуул хийх;
- Аливаа юмс үзэгдэл, үйл явдлын дэс
дарааллыг олох;
- Хам сэдвийн хүрээнд энгийн мэдлэг
бүтээх;
- Мэдээллийг ялгах, ангилах, хэрэглэх;
- Тулгуур дохио болон загвар ашиглах;
- Үгийн нөөц баяжуулан тогтоох арга
эзэмших;
- Ярих, бичих зүйлээ төлөвлөх, бичих
- Ажиглах, жиших, загварчлах;
- Хэрэгцээт мэдээллийн эрэл хайгуул хийж,
дүн шинжилгээ хийх;
- Аливаа юмс үзэгдэл үйл явдлын уялдаа
холбоо, учир шалтгааныг олох;
- Хам сэдвийн хүрээнд хэлний мэдлэг бүтээх;
- Мэдээллийн төрөл бүрийн эх сурвалж
хэрэглэх,
- Үгийн нөөц, үгийн олон утгыг ялган таних
арга эзэмших, хэрэглэх;
- Ярих, бичих зүйлээ төлөвлөх, бичих, засан
сайжруулах
Илэрхийлэх,
хуваалцах
- Энгийн өгүүлбэрийн бүтцийг
хэрэглэх;
- Энгийн өгүүлбэрт холбоос хэрэглэн
санаагаа илэрхийлэх;
- Хэлний бус харилцааны хэрэглүүрийг
ашиглах;
- Хосоор, багаар хялбар даалгавар
гүйцэтгэх;
- Энгийн мэдээлэл солилцон харилцах;
- Өөрийн ахицыг үнэлэх
- Энгийн болон нийлмэл өгүүлбэрийн бүтцийг
хэрэглэх;
- Нийлмэл өгүүлбэрт холбоос хэрэглэн
санаагаа зөв илэрхийлэх;
- Хэлний болон хэлний бус харилцааны
хэрэглүүрийг ашиглах;
- Асуудлыг дэвшүүлэх, шийдвэрлэх;
- Хосоор, багаар бүтээлч даалгавар гүйцэтгэх;
- Дэлгэрэнгүй мэдээлэл солилцон харилцах;
- Өөрийн болон хамтын ахицыг үнэлэх

127. 127
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
2. Орос хэл
Орос хэлний сургалтын цөм хөтөлбөрийн зорилтыг олон улсын ТРКИ–ийн А1/A1+ түвшинг баримжаалан YII,
YIII, IX ангид сурагчид мэдээлэлтэй ажиллах арга барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VII анги VIII анги IX анги
А1/A1+
Мэдээлэл
хүлээн авах
- Анхаарлаа
төвлөрүүлэх;
- Түлхүүр үгийг ялган
таних;
- Түлхүүр үгэнд
тулгуурлан энгийн
эхийн гол санааг
ойлгох
- Хэрэгцээт мэдээлэл
авахад анхаарлаа
төвлөрүүлэх;
- Түлхүүр-загвар
өгүүлбэрийг ялган таних;
- Түлхүүр үг, өгүүлбэрт
тулгуурлан эхийн бүтцийг
тодорхойлох
- Зорилготой сонсох, уншихад
анхаарлаа төвлөрүүлэх;
- Түлхүүр санааг олох;
- Түлхүүр өгүүлбэрт
тулгуурлан эхийн гол ба
туслах санааг ойлгох
Мэдээлэл
боловсруулах,
хөгжүүлэх
- Ажиглах, харьцуулах;
- Загварын дагуу
хэрэгцээт мэдээллийн
талаар эрэл хайгуул
хийх;
- Аливаа юмс үзэгдэл,
үйл явдлын дэс
дарааллыг олох;
- Мэдээллийг загварын
дагуу танил нөхцөлд
хэрэглэх;
- Хялбаршуулсан эхийг
түлхүүр үгийн
тусламжтайгаар
уншиж ойлгох;
- Үг тогтоох, үгийн
нөөцөө нэмэгдүүлэх
арга барил эзэмших;
- Ажиглах, харьцуулах,
загварчлах;
- Хэрэгцээт мэдээллийн
талаар эрэл хайгуул хийж
задлан шинжлэх;
- Аливаа юмс үзэгдэл, үйл
явдлын уялдаа холбоог
олох;
- Мэдээллийг ялгах,
ангилах, хэрэглэх;
- Хам сэдвийн хүрээнд
эрэл хайгуул хийж,
мэдээллийг ангилах,
задлан шинжлэх;
- Хэл зүйн мэдлэгт
тулгуурлан үгийн санг
баяжуулах
- Ажиглах, харьцуулан жиших,
задлан шинжлэх;
- Хэрэгцээт мэдээллийн
талаар эрэл хайгуул хийж,
нэгтгэн дүгнэх;
- Аливаа юмс үзэгдэл, үйл
явдлын учир шалтгааныг
олох;
- Мэдээллийн төрөл бүрийн
эх сурвалж хэрэглэх;
- Хам сэдвийн хүрээнд эрэл
хайгуул хийж, хэлний
мэдлэгээ ашиглан мэдээлэл
боловсруулах;
- Хам сэдвийн хүрээнд үгийн
нөөц, үгийн олон утгыг ялган
таних
Илэрхийлэх
хуваалцах
- Загварын дагуу энгийн
өгүүлбэр зохиох;
- Хэлний бус
харилцааны
хэрэглүүрийг ашиглах;
- Сурах үйл
ажиллагаанд
идэвхитэй оролцож,
хосоор, багаар энгийн
даалгавар хийж
гүйцэтгэх;
- Өөрийн үйл
ажиллагааны ахицыг
үнэлэх
- Загварын дагуу энгийн ба
нийлмэл өгүүлбэр зохиох;
- Хэлний ба хэлний бус
харилцааны хэрэглүүрийг
ашиглах;
- Сурах үйл ажиллагаанд
идэвх санаачилгатай
оролцож, хосоор, багаар
бүтээлч даалгавар хийж
гүйцэтгэх;
- Өөрийн болон хамтын
үйл ажиллагааны ахицыг
үнэлэх
- Загварын дагуу хавсарсан
нийлмэл өгүүлбэр зохиох;
- Хам сэдвийн хүрээнд хэлний
ба хэлний бус харилцааны
хэрэглүүрийг оновчтой
ашиглах;
- Сурах үйл ажиллагаанд
идэвхи зүтгэл,
санаачилгатай оролцож,
хамтран суралцах;
- Өөрийн болон хамтын үйл
ажиллагааны ахицыг үнэлэх
14.4. АНГИ ТУС БҮРИЙН АГУУЛГА
Гадаад хэлний сургалтын агуулгын үндсэн хүрээг тодорхойлохдоо хэлэхүйн үйл ажиллагааны үндсэн
чадваруудад суурилан ангиас ангид, энгийнээс нарийнд, хөнгөнөөс хүндэд шилжих замаар гүнзгийрүүлэн
хэлний хэрэглээг (үгийн сан, хэлзүйн мэдлэг) чухалчлан үзсэн болно.

128. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
128
Англихэл
VIангиVIIангиVIIIангиIXанги
Сонсох
/L1-L9/
Тодорхойсэдвийнхүрээндэнгийнүг,
өгүүлбэр,харилцаняриа,хялбар
эхийгсонсоодүг,өгүүлбэрийн
дуудлагыганхааралтайажиглах,
ойлгох,давтанхэлэхзамаарангли
хэлнийүгийндуудлага,энгийнхялбар
өгүүлбэрийнбүтэцтэйтанилцаж,
улмаархарилцажсурна.
Өдөртутмынхялбаряриа
болонбогинохэмжээнийэх
сонсожүг,өгүүлбэрийн
дуудлагыг,анхааралтай
ажиглах,ойлгох,ойлгосноо
хялбарүгээрилэрхийлжсурна.
Судалсансэдвийнхүрээндхялбар
яриаболонэхсонсожойлгох,
ажиглах,жиших,асуултасууж
тодруулахзамаарсонссон
зүйлийнхээталаарүзэлбодлоо
бусадтайхуваалцаж,өөрийнүзэл
бодлооилэрхийлжсурна.
Танил,танилбуссэдвийн
хүрээндяриаболонэхсонсож
ойлгоснооилэрхийлжсурна.
Ярих
/S1-S8/
Сонссон,уншсанзүйлийнхээталаар
асуултасуун,хариултөгөхдөөэнгийн
үг,өгүүлбэрашигланүзэлбодлоо
бусадтайхуваалцажсурна.
Сонссон,уншсанзүйлийнхээ
талаарөөрийнбүтээсэнмэдлэг
болонтодорхойзагвар,
ашигланярьжсурна.
Сонссон,уншсанзүйлийнхээ
талаар,хэлнийболонхэлнийбус
харилцааныхэрэглүүрийгашиглан,
мэдээллийнтөрөлбүрийнэх
сурвалжхэрэглэн,хосоор,багаар
бүтээлчдаалгаваргүйцэтгэж,
дэлгэрэнгүймэдээлэлсолилцон
харилцахзамаархарилцан
ойлголцох,хамтарчажиллах
чадвараахөгжүүлнэ.
Танил,танилбуссэдвийн
хүрээндтодорхойзагварын
дагуухэлнийболонхэлний
бусхарилцааныхэрэглүүрийг
ашиглан,дэлгэрэнгүй
мэдээлэлсолилцонхарилцаж,
асуудлыгдэвшүүлэх,
шийдвэрлэхзамаарөөрийн
санаагилэрхийлэнярих
чадвараахөгжүүлнэ.
Унших
/R1-R8/
Тодорхойсэдвийнхүрээндбогиноэх
уншижойлгох,уншсанзүйлийнхээ
талаарасуултасуун,хариултөгөхдөө
энгийнхялбарөгүүлбэрийнбүтэцтэй
танилцаж,улмаархарилцажсурна.
Энгийнбүтэцбүхийбогино
хэмжээнийэхийгуншижсудлан,
түлхүүрүг,өгүүлбэрийн
бүтцийгашигланхялбарэхийн
голбатуслахсанаагтаамаглаж,
эхийнагуулга,утгасанааг
амьдралдтохиолдсонүйл
явдал,амьдралынжишээтэй
холбожсурна.
Судалсансэдвийнхүрээндүгийн
нөөц,үгийнолонутгыгялгантаних
аргаэзэмших,хэрэглэж,хэрэгцээт
мэдээллийнэрэлхайгуулхийж,
дүншинжилгээхийж,аливааюмс
үзэгдэлүйлявдлынуялдаа
холбоо,учиршалтгааныголох
замааруншижойлгоход
суралцана.
Танил,танилбуссэдвийн
хүрээндэнгийнэхуншин
ойлгож,хэрэгцээтмэдээллийн
эрэлхайгуулхийж,дүн
шинжилгээхийн,аливааюмс
үзэгдэлүйлявдлынуялдаа
холбоо,учиршалтгааныголох
замаармэдээлэлтэйажиллах
аргабарилдсуралцана.
Бичих
/W1-W8/
Үсэгболонтэмдэгтийгзөвтаних;үг,
үгсийнхолбоос,өгүүлбэрттэмдэгтийг
зөвашигланбичих;судалсансэдвийн
хүрээндэзэмшсэнхэлзүйнбүтцийг
ашигланбичгээртовчтанилцуулах
чадвартсурна.
Судалсансэдвийнхүрээнд
бичихзүйлээтөлөвлөнэнгийн
өгүүлбэрийнбүтэц,үгийннөөц,
хэлнийбүтцийгашиглан
тодорхойсанаагилэрхийлж
сурна.
Судалсансэдвийнхүрээнд
мэдээлэлцуглуулан,эмхлэн
цэгцэлж,энгийнболоннийлмэл
өгүүлбэрийнбүтцийгхэрэглэн
тодорхойзагварындагууөөрийн
санаабодлыгэнгийнхэлбэрээр
дүгнэнбичижсурна.
Тодорхойзорилгоорбичих
зүйлээтөлөвлөж,бичиж,засан
сайжруулахзамаарөөрийн
санаагбичгээрилэрхийлж
бичихчадвараахөгжүүлнэ.

129. 129
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Оросхэл
VIIангиVIIIангиIXанги
Сонсох-
ярих
Авиа(үг,өгүүлбэрийг)сонсоод,даган
дуурайжзөвдуудах.Үгийнөргөлт,аялгыг
(хүүрнэх,асуух,анхааруулах)зөвдуудна.
Загварындагууасуулттавих,асуултад
хариулна.
Үг,өгүүлбэрийгсонсох,дагандуурайх,зөвдуудах.
Үгийнөргөлт(өргөлтөтбаөргөлтөтбусэгшиг),
аялгыг(ИК-1-4)ялгах,зөвдуудна.Энгийнхарилцан
яриасонсох,унших,ойлгох.Ижилтөстэйхарилцан
яриазохионо.
Үг,холбооүг,өгүүлбэрийгсонсож,үгийн
өргөлт,аялгыг(ИК-1-5)ялгах,зөвдуудах.
Ганцаарчилсанболонхарилцаняриа,эхийн
агуулгыгсонсожтоймлонойлгох,таамаглах.
Үгсийнсан,хэлзүйнмэдлэгээашиглан
энгийнхарилцаняриаөрнүүлэх,
харилцагчийнсанаабодлыгойлгожхариу
өгнө.
Сонсох-
бичих
Судалсансэдвийнхүрээндшинэүг,
хэллэгийгзөвдуудаж,бичиж,нүдэлнэ.
Асуух,хүүрнэх,үгүйсгэсэнөгүүлбэрийг
сонсон,таньж,ялгана.Ижилтөстэйэх
болонхарилцаняриазохионо.Зөв
бичгийндүрмийгбаримтлана.
Судалсансэдвийнхүрээндшинэүг,хэллэгийгзөв
дуудаж,бичиж,нүдэлнэ.Асуух,хүүрнэх,үгүйсгэсэн
өгүүлбэрийгсонсоод,таньж,ялгана.Уншсанболон
сонссонзүйлийнголсанаагтовчилэрхийлнэ.Зөв
бичгийндүрмийгбаримтлана.
Судалсансэдвийнхүрээндшинэүг,хэллэгийг
зөвхэрэглэнэ.Уншсанболонсонссон
зүйлийнталаарсанаабодлообичгээр
илэрхийлнэ.Зөвбичгийндүрмийг
баримтлана.
Унших–
ярих
Үзсэнсэдвийнхүрээндэнгийнэхийгунших,
асуултандхариулна.Харилцаняриаг
унших,загварындагуухарилцаняриа
зохионо.
Энгийнэх,харилцаняриагунших,асуултанд
хариулах.Эх,харилцаняриагуншиж,түүнтэй
төстэйэхболонхарилцаняриазохиох.Үзсэн
сэдвийнхүрээндэнгийнэхийгунших,голсанааг
өөрийнүгээрилэрхийлнэ.
Сургалтынэхийгунших,утгасанаагойлгох,
өөрийнсанаабодлооилэрхийлэх.Энгийн
эхийгунших,түүнийдагуухарилцаняриа
зохиох.Эхийгуншижмэдээлэлхийх.
Унших-
бичих
Хэлзүй,үгсийнсангийнмэдлэгээашиглан
үзсэнсэдвийнхүрээндижилтөстэйэнгийн
эх,харилцаняриазохиох.Хүнбаэдюмсыг
нэрлэжтоочих,тэдгээрийншинжчанарыг
тодорхойлох.
Богинохэмжээнийэхболонхарилцаняриагуншиж,
зохионо.Үгийнсан,хэлзүйнмэдлэгээашиглан
уншсанзүйлийнталаарасуулттавьж,хариултөгнө.
Зөвбичгийндүрмийгбаримтлана.
Эхийгуншижхэрэгцээтмэдээллээавах.
Уншсанзүйлийнголсанаагбичгээр
илэрхийлэх.Зөвбичгийндүрмийгбаримтлах.
Ярих-
бичих
Хэлзүй,үгсийнсангийнмэдлэгээашиглан
үзсэнсэдвийнхүрээндижилтөстэйэнгийн
эх,харилцаняриазохионо.Хүнбаэд
юмсыгнэрлэжтоочих,тэдгээрийншинж
чанарыгтодорхойлно.
Хэлзүй,үгсийнсангийнмэдлэгээашигланүзсэн
сэдвийнхүрээндижилтөстэйэнгийнэх,харилцан
яриазохионо.Хүнбаэдюмсыгнэрлэжтоочих,
тэдгээрийншинжчанарыгтодорхойлох,сонирхсон
зүйлээасууж,мэдээлэлаван,харилцанярианд
оролцоно.
Үзсэнсэдвийнхүрээндхэлзүйнболонүгсийн
сангийнмэдлэгээашигланхарилцаняриа
өрнүүлэх,эхзохиож,санаабодлоо
илэрхийлж,хувийнүнэлгээөгнө.

130. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
130
14.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
- Сурагч төвтэй сургалтын арга зүй ѐсоор сурагч өөрийн танин мэдэх үйл ажиллагааг хөгжүүлэх, сурах
үйл ажиллагаандаа бүтээлчээр оролцох, идэвхтэй сурах, өөртөө хяналт тавих учиртай. Гадаад хэлийг
хэрэглээний зарчмын үүднээс заадаг уламжлал тогтсон тул багш хэл зүй-орчуулгын аргаас татгалзан
коммуникатив арга зүйг түлхүү хэрэглэнэ. Энэ нь амьдрал ахуйн сэдэвчилсэн агуулгатай, бодит
амьдралын нөхцөл байдалд гадаад хэлийг суралцана.
- Анги танхимд багш бодит амьдралын нөхцөлийг бүрдүүлэн сурагчдад янз бүрийн сэдвийн хүрээнд
тухайн гадаад хэлээр амаар болон бичгээр харилцах дадлага хийлгэхийг зорино. Үүний зэрэгцээ
сурагч төвтэй сургалтын арга зүйд үндэслэн сурагчдад хэрхэн яаж сонсох, ярих, унших, бичих арга
барилыг эзэмшүүлэхийг багш нар анхаарч сургалтын хөтөлбөрийн зорилтыг сургалтын үйл
ажиллагаанд тусган ажиллах хэрэгтэй.
- Тухайн хичээлийн явц, сургалтын үр дүн, сурагчдын сурах үйл ажиллагаа, багшийн өөрийн арга зүйн
хэрэгжилтэд тогтмол шинжилгээ, эргэцүүлэл хийж дараа дараагийн үйл ажиллагааг төлөвлөж байх нь
илүү үр дүнтэй. Өөрөөр хэлбэл, багш нар үйлийн судалгааг хийж хэвших, сургалтын үр дүнг тухай
бүрд нь тооцож, гаргасан алдаа дутагдлыг явцын дунд засаж залруулбал сургалтын үр дүнд эерэгээр
нөлөөлөх боломжтой гэдгийг анхаарах хэрэгтэй байна.
- Сурагчдын нөхцөл байдалд болон сурах бичгийн агуулгад тохируулан хичээлд хөгжим, өсгөгч,
компьютер, мэдээлэл, харилцааны технологи, бусад төхөөрөмжүүд болон өөр янз бүрийн
хэрэглэгдэхүүнүүдийг үр дүнтэй ашиглах нь хичээлийг сонирхолтой болгож, сурагчид гадаад хэл
сурахын ач холбогдлыг ойлгож, улмаар гадаад хэлийг сурах хүсэл эрмэлзэлтэй болоход сайнаар
нөлөөлнө. Ингэснээр олон үндэстний хэл, соѐл болон эх хэл, соѐлын талаарх ойлголтоо гүнзгийрүүлж,
хэл болон соѐлыг хүндэтгэнэ.
- Сурагчдыг аливаа зүйлийг сонирхон судлах, шинжлэх, сэдэл төрүүлэх үйл ажиллагааг зөв чиглүүлэх
нь багшийн үүрэг юм. Сурагч аливаа зүйлийг эргэцүүлэн бодож учир шалтгааныг тунгаан дүгнэж,
юмсын холбоо хамаарлыг танин мэдсэнээр өөрөө, бусадтай хамтран аливаа асуудлыг шийдэх
оновчтой шийдвэр гарган бүтээлчээр хандаж сурна.
14.6. ҮНЭЛГЭЭ
14.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Гадаад хэлний сонсох, унших чадвар
2. Гадаад хэлний ярих, бичих, харилцах чадвар болон хэлзүйн мэдлэг, ойлголт
3. Гадаад хэл сурах хүсэл эрмэлзэл, олон үндэстний хэл соѐл болон эх хэл, соѐлыг хүндэтгэх
хандлага зэрэгт гарч байгаа ахиц амжилт
14.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Гадаад хэлний сургалтаар сурагчдын эзэмшвэл зохих сонсох, ярих, унших, бичих, хэлний
хэрэглээний чадварыг үнэлэхдээ үнэлгээний зорилтод нийцсэн даалгавар боловсруулж суралцахуйн
зорилтыг шалгуур болгон үнэлнэ.
Англи хэл
Үнэлгээний
зорилт
Үнэлгээний шалгуур
Гадаад хэлний
сонсох, унших
чадвар
Гадаад хэлний
ярих, бичих,
харилцах чадвар
болон хэлзүйн
мэдлэг, ойлголт;
1. Үйл ажиллагааны зааварчилгаа, дэс дарааллыг дагаж мөрдөж байгаа байдал;
2. Хувийн мэдээллийн талаар асуултыг ойлгож байгаа байдал;
3. Хүлээн авч буй мэдээллийн гол ба туслах санаа, зохиогч, өгүүлэгчийн хандлага
санааг ялган таньж байгаа байдал;
4. Хүлээн авч буй мэдээллийн агуулга утга санааг тааварлаж, таамаглаж байгаа
байдал;
5. Төрөл бүрийн эхийг (түүх, хүүрнэмж, шүлэг, дуу гэх мэт) ойлгож байгаа байдал;
6. Шүлэг болон хэмнэлийг таньж байгаа байдал;
7. Мэдээллийн төрөл бүрийн эх үүсвэр ашиглан эрэл хайгуул хийж байгаа байдал;
8. Богино хэмжээний баримтын ба баримтын бус( fiction and non-fiction ) эхийг ойлгож
байгаа байдал;
9. Богино эхийн бодит баримтад болон санаа бодолд (fact and opinion) тулгуурласан
мэдээллийг ялгаж таньж байгаа байдал;
10. Хичээлд зорилготой, анхааралтай хандаж байгаа байдал;

131. 131
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Гадаад хэл
сурах хүсэл
эрмэлзэл, олон
үндэстний хэл
соѐл болон эх
хэл, соѐлыг
хүндэтгэх
хандлага зэрэгт
гарч байгаа ахиц
амжилт
1. Хувийн мэдээллийн талаар асуулт асуух болон асуултад хариулж байгаа байдал;
2. Одоо болж буй, өнгөрсөнд болсон үйл хөдлөл, эд юмс, хүнийг дүрслэж байгаа
байдал;
3. Хосоор, хэсгээр ажиллах болон анги нийтийн үйл ажиллагаанд оролцож байгаа
байдал;
4. Энгийн түүх, болон үйл явдал өгүүлэн ярьж байгаа байдал;
5. Өгүүлбэрийн түвшинд ярьж байгаа байдал;
6. Цогцолбор төлөвлөх, бичих ба хянан засварлаж чадаж байгаа байдал;
7. Өөрт төрсөн мэдрэмж, санаа бодол, баримт мэдээ, үйл явдал, туршлагынхаа
талаар бичиж байгаа байдал;
8. Судалсан сэдвийн хүрээнд танил үг, үг хэллэгийг ашиглаж байгаа байдал;
9. Бичих явцад үндсэн цэг тэмдэг хэрэглэж байгаа эсэх;
10. Хэл сурах сонирхол, хүсэл эрмэлзэл, хандлагын ахиц гарч байгаа байдал;
Орос хэл
Үнэлгээний
зорилтууд
Шалгуур
Гадаад хэлний
сонсох, унших
чадвар
Гадаад хэлний
ярих, бичих,
харилцах чадвар
болон хэлзүйн
мэдлэг, ойлголт;
Гадаад хэл
сурах хүсэл
эрмэлзэл, олон
үндэстний хэл
соѐл болон эх
хэл, соѐлыг
хүндэтгэх
хандлага зэрэгт
гарч байгаа ахиц
амжилт
1. Авиа, үе, үг, холбоо үг, өгүүлбэрийг сонсож, даган дууриаж зөв дуудаж буй
байдал;
2. Үг, өгүүлбэрийн өргөлт, аялгыг зөв ялгаж сонсож буй байдал;
3. Эх, харилцан яриаг сонсож гол санааг ойлгох чадвар;
4. Үг, өгүүлбэрийн өргөлт, аялгыг зөв ялгаж уншиж буй байдал;
5. Зөв дуудах зүйн дүрмийг (ярианы урсгалд авиа хувьсан өөрчлөгдөх зүй тогтол,
өргөлт, аялга) баримтлан харилцан яриа, эхийг уншиж, ойлгох чадвар;
6. Тодорхой сэдвийн хүрээнд харилцан яриа болон эхийг уншиж, гол санааг ойлгож,
ерөнхий мэдээлэл авч буй байдал;
7. Уншсан зүйлийн гол санааг ойлгож, хам сэдвээс утгыг таамаглаж буй байдал;
8. Эхийг уншиж, гол болон туслах санааг ялгаж тодорхойлох чадвар;
9. Харилцан яриаг дүрд тоглож, уншиж буй байдал;
10. Төрөл бүрийн толь бичиг ашиглах чадвар;
11. Сургалтын орос эхийг сонсож, уншиж орос орон, хэл соѐлын талаарх тодорхой,
хэрэгцээтэй мэдээлэл авч буй байдал;
12. Бие дааж төрөл бүрийн орос эх сонсох, унших замаар суралцагчын мэдлэгийн
хүрээ тогтвортой хөгжиж, тэлж буй байдал.
1. Хэлний толь бичиг ашиглах чадвар;
2. Харилцагчийн санаа бодлыг ойлгож, үг, энгийн өгүүлбэрээр хариулт өгөх чадвар
3. Үгийн сан, хэлзүйн мэдлэгээ ашиглан тодорхой сэдвийн хүрээнд харилцаж буй
байдал;
4. Үгийн сан, хэлзүйн мэдлэгээ ашиглан тодорхой сэдвийн хүрээнд санаа бодлоо
илэрхийлж буй байдал;
5. Сонссон болон уншсан эхийн гол санааг хэлэх, ярих чадвар;
6. Сонссон болон уншсан эхийн гол санааг бичгээр товч илэрхийлэх чадвар;
7. Сонирхсон зүйлийн талаар асуулт тавих, мэдээлэл авах, хүмүүс болон эд юмс,
үйл явдлын талаар мэдээлэл (ам болон бичгээр) хийх чадвар;
8. Орос, монгол хэлний хэлзүйн байгуулалыг харьцуулах, төсөөтэй болон ялгаатай
талыг гаргаж буй байдал;
9. Хэл, соѐл, орон судлалын чиглэлээр суралцагч тогтвортой өсөж, гадаад хэл
сурахын ач холбогдол, давуу талыг ойлгож, орос хэл сурах хүсэл эрмэлзэл
нэмэгдэж буй байдал;
10. Идэвхи оролцоо.
14.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
Суурь боловсролын шатанд гадаад хэлний сургалт нь сурагчдын гадаад хэл дээрх мэдээлэлтэй
ажиллах арга барилыг хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлнэ. Сурагчдын амжилттай суралцах үндсэн нөхцөл
бол гадаад хэл дээрх мэдээллийг уншиж, сонсож чаддаг түүнийгээ ашиглан харилцдаг, аливааг ажиглан

132. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
132
ойлгосноо тэмдэглэж, сэргээн санаж чаддаг, ангилж, нэгтгэн дүгнэж чаддаг байх явдал юм. Мэдээлэлтэй
ажиллах арга барилыг дараах байдлаар ойлгоно.
- Мэдээлэл хүлээн авах. Энэ шатанд унших ба сонсох чадвар чухал үүрэгтэй. Энэ хоѐр чадвар нь
хүлээж авч байгаа мэдээллээ өөрийн болгон ойлгож авдагт оршино.
- Мэдээлэл боловсруулах. Энэ шатанд шинээр хүлээж авсан мэдээллээ задлан шинжилж, гол ба гол
бус шинжийг ялгах, харьцуулах, олон талаас харах, утгачлан тогтоох, нэгтгэн дүгнэх, үнэлгээ өгөх
зэргээр судлахыг ойлгоно.
- Илэрхийлэх. Энэ нь өмнөх шатуудад бий болгосон мэдлэг туршлагадаа үндэслэн шинэ сэдэв, санаа
олох, ярьж бичихийн тулд холбогдох мэдээлэл эрж хайх, ангилж бүлэглэх, төлөвлөх, бичиж
боловсруулах, түүнийгээ амаар болон бичгээр танилцуулахыг ойлгоно. Товчоор хэлбэл, тодорхой
“бүтээгдэхүүн” гаргахад бэлтгэх болон түүнийгээ танилцуулах үйл явцыг хамтад нь ойлгоно.
Сургалтын хөтөлбөрийн үр дүнд сурагчдын унших, бичих, ярих сонсох чадварт тодорхой ахиц гарсан байна.
Хэлний үндсэн дөрвөн чадвар дараах байдлаар хөгжинө.
Сонсох чадвар:
 Энгийн үг, өгүүлбэр, харилцан яриаг сонсож ойлгох
 Өдөр тутмын энгийн яриа болон богино эх сонсож ойлгосноо илэрхийлэх
 Судалсан сэдвийн хүрээнд энгийн яриа болон эх сонсож ойлгосноо илэрхийлэх
 Танил, танил бус сэдвийн хүрээнд яриа болон эх сонсож ойлгосноо илэрхийлэх
Унших чадвар:
 Богино эх уншиж ойлгох
 Энгийн бүтэц бүхий богино хэмжээний эх уншиж ойлгох
 Судалсан сэдвийн хүрээнд энгийн эх уншиж, ойлгосноо илэрхийлэх
 Танил, танил бус сэдвийн хүрээнд энгийн эх уншиж ойлгосноо илэрхийлэх
Ярих чадвар:
 Тодорхой сэдвийн хүрээнд загвар ашиглан энгийн танилцуулга хийх
 Энгийн сэдвээр өөрийн бүтээсэн мэдлэг болон тодорхой загвар ашиглан ярилцах
 Судалсан сэдвээр харилцан ярилцах, хүүрнэн өгүүлэх
 Тодорхой загварын дагуу өөрийн санааг илэрхийлж ярих
Бичих чадвар:
 Судалсан сэдвийн хүрээнд аливаа зүйлийг бичгээр товч танилцуулах
 Судалсан сэдвийн хүрээнд үгийн нөөц, хэлний энгийн бүтцийг ашиглан тодорхой санааг илэрхийлэх
 Тодорхой загварын дагуу өөрийн санааг бичгээр энгийн хэлбэрээр илэрхийлэх
 Тодорхой зорилгоор өөрийн санааг бичгээр илэрхийлж бичих
14.7. СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
14.7.1. Сургалтын менежментийн чиглэлээр:
 Суурь боловсролын түвшинд сурагчид англи хэлийг VI-IX ангид, орос хэлийг VII-IX ангид /англи хэл
840 цаг, орос хэл 245 цаг/ судлахаар сургалтын төлөвлөгөөнд тусгасан бөгөөд тухайн хэлийг заах
нийт цагаас хамааран англи, орос хэлний мэдлэг, чадварын түвшин, үнэлэх аргачлал ялгагдах хэдий
ч сургалтын цөм агуулга нэгдмэл байна.
 Гадаад хэлний сургалт практик дадлагад суурилдаг тул долоо хоногт 3 ба түүнээс илүү цаг, ээлжит
хичээлийн үргэлжлэх хугацааг хоѐр цагаар зохион байгуулсанаар тодорхой амжилтад хүрдэг
болохыг олон улсын практик харуулж байна. Иймд суурь боловсролын сургалтын хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэхэд ээлжит хичээлийг 80 минутаар зохион байгуулах нь үр дүнтэй болно.
 Гадаад хэлний сургалтын хөтөлбөрийг “Иргэний боловсрол”, “Амьдрах чадварт суралцах үйл
ажиллагаа”, “Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа”- тай холбон хэрэгжүүлэхэд анхаарна.
14.7.2. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх чиглэлээр
Суурь боловсролын гадаад хэлний сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх суралцахуйн удирдамжид
суралцахуйн зорилтыг гадаад хэл эзэмших чадвараар томъѐолсон бөгөөд энэ нь явцын болон эцсийн
үнэлгээний шалгуур болно. Өөрөөр хэлбэл, сурагчдын эзэмшвэл зохих сонсох, ярих, унших, бичих, хэлний
хэрэглээний чадварыг үнэлэхдээ суралцахуйн зорилтыг шалгуур болгон, түүнд тохирох жишиг даалгавраар
үнэлнэ.
14.7.3. Явцын үнэлгээ хийхдээ сурагчдын сурах үйл явц, тухайн дасгал даалгаврын гүйцэтгэлийн чанарыг
тасралтгүй үнэлнэ. Сурагчид өөрсдөө үнэлгээний арга барилд суралцаж өөрийн сурах үйлийг үнэлж байх нь
чухал. Улирал болон жилийн эцэст сурагчдын дүнг гаргахад явцын үнэлгээг тусгах шаардлагатай.

133. 133
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
АМЬДРАХ ЧАДВАРТ
СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

134. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
134
15. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
15.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь амьдралын бодит асуудлыг олж, шийдвэрлэх явцдаа судлан шинжлэх арга барилд
суралцаж, бусадтай харилцаа холбоо тогтоон хамтран ажиллаж, өөрийн амьдрах арга ухаан, суралцах
арга барилаа эргэцүүлэн бодож, улам сайжруулан түүнийгээ хэрэгжүүлэх замаар суралцах хүсэл
эрмэлзэлтэй, амьдрах чадвартай иргэн болж төлөвшинө.
15.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
15.2.1. Амьдралын бодит асуудлыг ажиглах, эрж хайх, олох, энэ талаар мэдээлэл цуглуулах, цуглуулсан
мэдээллээ эмхэлж цэгцлэх, задлан шинжлэл хийж нэгтгэн дүгнэх, оновчтой, ойлгомжтой илэрхийлэх,
шийдвэрлэх замаар суралцах чадвартай болно.
15.2.2. Бусадтай санал бодлоо хуваалцах, үр дүнтэй харилцаа холбоо тогтоох, хамтран ажиллах чадвараа
хөгжүүлнэ.
15.2.3. Өөрийн амьдрах арга ухаан, сурах арга барилаа эргэцүүлэн бодож, сайжруулах арга замаа
тодорхойлон, хэрэгжүүлж, асуудлаа шийдвэрлэж чаддаг, амьдрах чадвартай иргэн болно.
15.2.4. Суралцах хүсэл эрмэлзэл, сонирхол, идэвх зүтгэлтэй болно.
15.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI -
YII, YIII-IX ангид судлан шинжлэх арга барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII VIII-IX
Асуудлыг
олох,
тодорхойлох,
төлөвлөх
- Сурагч өөрийн сонирхсон, хэрэгцээтэй,
тулгамдсан сэдэв, асуудлыг өдөр тутмын
амьдралаас багшийн чиглүүлэгтэйгээр
олох, тодорхойлох, төлөвлөх;
- Сурагч бодит амьдралаас сонирхсон,
хэрэгцээтэй, тулгамдсан асуудлаа бие
даан, хамтран олох, тодорхойлох,
төлөвлөх;
Мэдээлэл
цуглуулах
- Мэдээллийн төрөл бүрийн эх сурвалжаас
багшийн чиглүүлэгтэйгээр мэдээлэл
цуглуулах;
- Асуудлын дагуу мэдээллийн эх
сурвалжуудаас бие даан болон хамтран
шаардлагатай мэдээлэл цуглуулах;
Мэдээлэл
боловсруулах
үнэлэх
- Мэдээллийг эмхлэн цэгцлэх, задлан
шинжилж, нэгтгэн дүгнэх, үнэлэх
аргуудыг багшийн чиглүүлэгтэйгээр
хэрэглэх;
- Судалсан мэдээллээ тохирох аргыг
сонгон, өмнөх мэдлэг, туршлагатайгаа
холбон задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэж,
үнэлэх;
Үр дүнг
тайлагнах,
хэлэлцэх
- Асуудлыг шийдвэрлэсэн үр дүнгээ
тайлагнах, хэлэлцэх, шинээр асуудал
дэвшүүлэх;
- Үр дүнг тохирох аргыг хэрэглэн тайлагнах,
хэлэлцэх, шинээр асуудал дэвшүүлэх;
15.4. АНГИ ТУС БҮРИЙН АГУУЛГЫН ХҮРЭЭ
- Анги тус бүр дараах агуулгаас сонгон судална.
Сурагчийн
хэрэгцээ,
сонирхолд
үндэслэсэн
сонгох сэдвүүд
- Түүхэн, сургамжтай үйл явдал, амжилтын эзэн болсон хүмүүс, байгууллага, газар
нутаг (түүхэн дурсгалт газрууд, музей, үзэсгэлэн, соѐл, үйлчилгээний газрууд, засаг
захиргааны байгууллага, уламжлалт зан заншил, өв соѐл гэх мэт)
- Ажил, мэргэжлийн үнэ цэнэ, онцлог, хийж бүтээхийн гайхамшиг, үр дүн
- Гэр бүл, хүний амь нас, амьдралын утга учир
- Байгалийн зохицол, сонин содон үзэгдэл, эдгээрийн учир шалтгаан, ач холбогдол
(орон нутгийн үзэсгэлэнт газар, гол мөрөн, нуур, ховор ургамал, амьтан гэх мэт)
Сургууль, орон
нутаг, улс орны
онцлог,
хэрэгцээнд
тулгуурласан
сонгох сэдвүүд
- Сургуулийн дэг, соѐл, эрүүл, аюулгүй орчин, хүмүүсийн хамтын ажиллагаа,
харилцаа
- Орон нутгийн түүх, эрхлэх аж ахуй, хөгжил, бүтээн байгуулалт
- Орон нутгийн хүмүүс болон байгууллагууд
- Орон нутгийн олон талт уламжлал ба соѐл
- Аюулгүй, амар амгалан хот, дүүрэг, хороо, аймаг, сум, баг г.м.

135. 135
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Нийтлэг
сэдвүүд
- Уламжлалт соѐл, түүх, тоглоом наадгай, тэмдэглэлт баяр, ѐслол, үйл явдал
- Эрүүл мэнд
- Хоол хүнс
- Орон сууц
- Мэдээ, мэдээлэл харилцаа холбооны давуу, сул тал
- Байгаль орчинд ээлтэй хэрэглээ
- Шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил, үр дүн бидний амьдралд гэх мэт.
15.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
15.5.1. Сургуулиуд судлах агуулгаа сонгон тодорхойлохдоо анги хоорондын болон бага, дунд ангийн
залгамж холбоо, хөгжил дэвшил, судлагдахуун хоорондын уялдаа холбоог сайтар хангана.
15.5.2. Сонгон судлах асуудал нь өдөр тутмын бодит амьдралтай холбоотой, сурагч олон талаас нь судлан
шинжлэх, үйл ажиллагаа явуулж өөрийн хувь нэмрээ оруулахад тохиромжтой, сурсан мэдсэн
зүйлээс амьдралын арга ухаанаа эргэцүүлэн тунгаан бодох, өөрийн ирээдүйтэй холбон ухаарах
боломж олгоно.
15.5.3. Сурагч нь судлан шинжлэх арга барилд суралцах, бусадтай хамтран асуудлыг эргэцүүлэн бодож,
шийдвэрлэх, илэрхийлэх явцдаа хичээл, үйл ажиллагаагаар олж авсан мэдлэг, чадвараа цогц
байдлаар хэрэглэх боломжийг бүрдүүлнэ.
15.5.4. Сурагчийн үзэх, сонсох, мэдрэх, ажиглах зэрэг туршлагыг чухалчлан олон талт үйл ажиллагаанд
идэвхтэй оролцон асуудал шийдвэрлэхэд суралцах хүсэл сонирхол, хандлага бий болгох орчин
нөхцлийг бүрдүүлэхэд дэмжинэ.
15.6. ҮНЭЛГЭЭ
15.6.1. Үнэлгээний зорилт
1.Суралцах чадвар
2. Хамтран ажиллах чадвар
3. Эргэцүүлэн бодох, асуудал шийдвэрлэх чадвар
4. Сонирхол, хүсэл эрмэлзэл, идэвх зүтгэл
15.6.2. Үнэлгээний шалгуур
1. Суралцах чадварын хөгжил
 Асуудлыг олох,
тодорхойлох,
төлөвлөх
 Сонгосон асуудлын
дагуу хэрэгцээтэй
мэдээлэл цуглуулах
 Мэдээллээ
боловсруулах,
үнэлэх
 Асуудлыг
шийдвэрлэхэд хувь
нэмрээ оруулахыг
эрмэлзэх, үйл
ажиллагаа зохион
байгуулах, оролцох
 Үр дүнгээ оновчтой,
ойлгомжтой
илэрхийлэх,
хэлэлцэх
 Үйл ажиллагааны
1. Өдөр тутмын болон нийгмийн амьдралаас хэрэгцээтэй тулгамдсан,
сонирхсон асуудлаа олж харах, сонгож буй байдал
2. Асуудлаа хэрхэн судлах төлөвлөлт хийж буй байдал
3. Сонгосон асуудлын дагуу олон янзын эх сурвалжаас мэдээлэл цуглуулж
буй байдал
4. Асуулт зохиож, асуулга боловсруулж, судалгаа авч байгаа байдал
5. Төлөвлөсний дагуу уулзалт, ярилцлага зохион байгуулж буй байдал
6. Хамгийн чухал зүйлүүдээ фото зураг, видео бичлэгээр баримтжуулж
байгаа байдал
7. Ажиглалтын тэмдэглэл хөтөлж чадаж байгаа байдал
8. Цуглуулсан мэдээллээ ангилж, бүлэглэж, эрэмбэлж чадаж байгаа байдал
9. Цуглуулсан мэдээллээ жишиж, харьцуулж байгаа байдал
10. Хоорондын уялдаа холбоо, учир шалтгаан үр дагаврыг эргэцүүлэн бодож,
задлан шинжилж байгаа байдал
11. Мэдээллээ нэгтгэн дүгнэж байгаа байдал
12. Цуглуулж цэгцэлсэн мэдээлэл бусад хичээлээр олж авсан мэдлэг,
чадвараа ашиглаж, өөрийн туршлага эргэцүүлэлтэй холбон шийдвэр
гаргаж байгаа байдал
13. Шийдвэрийн дагуу үйл ажиллагааны төлөвлөгөө хийж байгаа байдал
14. Үйл ажиллагаа явуулахад өөрөө санаачлагаараа оролцож байгаа байдал
15. Үр дүнгээ видео бичлэг, зурагт хуудас, хүснэгт, диаграммаар илэрхийлж
байгаа байдал
16. Илтгэл бэлтгэн танилцуулж байгаа байдал /РРТ/
17. Өөрийн эргэцүүлэл, дүгнэлтийг бичгээр (эсээ, эргэцүүлэмж, дүгнэлт)
илэрхийлж байгаа байдал

136. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
136
явцад дараагийн
шинэ асуудлыг
анзаарах, олж харах
18. Үр дүнгээ өвөрмөц, бүтээлч байдлаар илэрхийлж байгаа байдал
(жүжигчилсэн тоглолт, шоу,зар сурталчилгаа бусад)
19. Танилцуулга зөвлөмж бэлтгэж байгаа байдал
20. Дараагийн шинэ асуудлыг олж харж, дэвшүүлэн тавьж байгаа байдал
2. Бусадтай харилцаа холбоо тогтоон хамтран ажиллах чадварын хөгжил
1. Бусдын санаа бодлыг анхааралтай, хүндэтгэлтэй сонсож байгаа байдал
2. Өөрийн санаа бодлыг бусдад ойлгуулж хүлээн зөвшөөрүүлж байгаа байдал
3. Хосоор, багаар, анги нийтээр үр дүнтэй хамтран ажиллаж, багийн гишүүний үүргээ хариуцлагатай
үлгэр жишээ биелүүлж байгаа байдал
4. Өөр анги, бүлгийн хүүхдүүдтэй эвтэй, үр дүнтэй хамтран ажиллаж байгаа байдал
5. Эцэг эх, орон нутгийн хүмүүстэй сайн харилцаа холбоо тогтоож, хамтран ажиллаж байгаа байдал
3. Эргэцүүлэн бодох, асуудал шийдвэрлэх чадварын хөгжил
1. Өөрийн болон бусдын бодол санааг олон талаас нь авч үзэн харьцуулалт хийж, өөрийн
эргэцүүллийг өргөжүүлж байгаа байдал
2. Үйл, үйлдэл хийхийн өмнө, хийх явцад, хийсний дараа өөрийн эргэцүүллийг хийж, санал дүгнэлтээ
эргэцүүллийн хуудсанд бичиж байгаа байдал
3. Асуудлын нөхцөл байдал, шалтгааныг ойлгож, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой болж байгаа байдал
4. Зорилгодоо нийцүүлэн өөрийн үзэл бодлоо үндэслэл, баримт нотолгоотой илэрхийлэн асуудлыг
шийдвэрлэж байгаа байдал
5. Суралцах чадвараа сайжруулан сурлагын ахиц амжилт гаргаж буй байдал
6. Өөрийн сэтгэл хөдлөлөө барих, эерэг сэтгэл хөдлөлөөр бусдад хандаж буй байдал
7. Алдаа гаргаж, бэрхшээл тохиолдсон ч даван туулахыг эрмэлзэж байгаа байдал
8. Өөрийн ирээдүйн талаар эргэцүүлэн бодож, илэрхийлж байгаа байдал
4. Суралцах сонирхол, хүсэл эрмэлзэл, идэвх зүтгэлийн хөгжил
1. Асуудлаа сонирхож байгаа байдал (асуулт, яриа, сэтгэл хөдлөл)
2. Ахиц амжилтаа анзаарч цаашид хүсэл эрмэлзэлтэйгээр суралцаж байгаа байдал
3. Сурсан, чадсан зүйлээ өдөр тутмын амьдрал болон суралцах үйл явцтай холбон ашиглаж, хэрэглэж
буй байдал
4. Сурагч сурах үйлийнхээ зорилгыг тодорхойлох, төлөвлөх,түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө уйгагүй
шантралгүй ажиллаж, үр дүнгээ үнэлж байгаа байдал
5. Найз нөхөд, сургууль, орон нутагтаа өөрийн хийж чадах зүйлээр туслах, хувь нэмрээ оруулахыг
хичээн эрмэлзэж буй байдал
15.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар тодруулга
Суралцах чадвар гэдэгт:
- “амьдралын бодит асуудлыг ажиглах, эрж хайх, олох” гэдэг нь сурагч өдөр тутмын амьдралаас
хэрэгцээтэй, сонирхсон, тулгамдсан асуудлыг ажиглан, тодорхой үзэгдэл үйл явцтай харьцуулж, холбож
үзэх зэргээр зөрчилтэй ба ялгаатай талыг анзаарахын зэрэгцээ уг асуудлыг шийдвэрлэхээр ажиллаж
байгаа орон нутгийн болон тухайн салбарын хүмүүстэй уулзан өмнө нь мэдээгүй байсан олон зүйлийн
тухай мэдэж, бусадтайгаа ярилцан хэлэлцэж, өөртөө болон бусдад илүү ач холбогдолтой, үнэ цэнтэй
сэдвийг (асуудлыг) олж сонгож буйг ойлгоно.
- "...мэдээлэл цуглуулж, боловсруулж, эргэцүүлэн бодож, шийдвэрлэж, илэрхийлж, чадаж байгаа
байдал гэдэг нь сонгосон асуудлын дагуу үзэж мэдрэх, турших, уншиж судлах зэргээр мэдээлэл
цуглуулж, түүнийгээ ангилах, эрэмбэлэх, жишин харьцуулах, уялдаа холбоо, учир шалтгаан, үр дагаврыг
нь ялгах, өөрчлөлт, үр дүнг урьдчилан таамаглах зэргээр задлан шинжилж, нэгтгэн дүгнэх замаар
эргэцүүлэн бодож, шийдвэр гаргана. Түүнийгээ бусаддаа оновчтой, ойлгомжтойгоор илэрхийлэх зэргээр
бусад судлагдахуунаар эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, хандлагаа бодит байдал, амьдралын туршлагатайгаа
холбон ашиглаж буйг ойлгоно.
- Эндээс төрсөн үзэл бодол, олж авсан санаагаа нэгтгэн дүгнэж амьдралын тодорхой асуудлын гарцыг
олж шийдвэрлэхийг оролдох явцад дараагийн шинэ асуудал урган гарч түүнийг цааш өргөжүүлэн
гүнзгийрүүлж судлах үйл явц нь ахин дэвшсэн байдлаар дахин давтагдаж тасралтгүй үргэлжилнэ. Энэ
явцад сурагч суралцах чадварт суралцаж буйг ойлгоно.

137. 137
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Хамтран ажиллах чадвар гэдэгт:
- Сурагч өөрийн санаачилгаар бусадтай (бусад гэдэгт хамтдаа сурч буй ангийнхан, дээд, доод анги,
бүлгийнхэн, багш нар, орон нутгийн хүмүүс болон мэргэжилтнүүд, өөртэй нь ижил болон өөр байр
суурьтай хүмүүсийг хамруулан ойлгоно) харилцаа холбоо тогтоож, түүнийгээ тогтвортой үргэлжлүүлэх,
хамтран ажиллаж үр дүнд хүрэх, хамтаараа хариуцлага хүлээх зэргээр багаар ажиллах чадварыг
ойлгоно.
Эргэцүүлэн бодох, асуудал шийдвэрлэх чадвар гэдэгт:
- Сурагч сурсан мэдсэн зүйлээ өмнөх туршлагатайгаа холбон, өөрийн давуу тал, боломжийг олж харан,
амьдрах арга ухааныхаа талаар эргэцүүлдэг болно гэсэн үг. Нийгмийн нэг гишүүний хувьд юу хийх, яах
ѐстойгоо тунгаан бодох, өөрийнхөө суралцахын утга учир, үнэ цэнийг тунгаах, мэдлэг, чадвараа өөрийн
одоогийн болон ирээдүйн амьдрал, ажил хөдөлмөрийн талаарх төсөөлөлтэйгээ холбон аливааг
зорилготой, төлөвлөгөөтэй, уйгагүй шантралгүй гүйцэтгэж, үр дүнг нь үнэлэн цэгнэж, ирээдүйдээ
итгэлтэйгээр амьдрахаа эргэцүүлэн бодох явдал юм. Өөрөөр хэлбэл сурагч аливаа үйл үйлдлийг
хийхийн өмнө, хийх явцад, хийсний дараа байнга эргэцүүлэл хийж өөрийгөө удирдан хянана. Энэ явцад
сурагчид бусад хичээлээр сурсан зүйлийнхээ үр дүнг биеэр мэдэрч, аливааг үзэх өөрийн үзэл бодол
төлөвшиж, асуудлыг олон талаас нь харж дүгнэсний эцэст зөв оновчтой шийдвэр гаргахыг эрмэлзэж,
суралцах арга барил нь сайжирна гэж ойлгоно.
Суралцах сонирхол, хүсэл эрмэлзэл, идэвх зүтгэл гэдэгт:
- "Сонирхол, хүсэл эрмэлзэл" гэдэг нь сурагч бодит амьдралаас өөрийнхөө сонирхолтой, хүсэж байгаа
асуудлаа эрж хайж олох, түүнийгээ судалж, бусадтай хамтран ажиллаж, шийдвэрлэх явцад, үр дүнгээ
мэдэрч урамшин "өөрсдийн хүчээр асуудлыг шийдэж чадлаа", "бидний судалсан зүйл орон нутгийн
хүмүүст тус нэмэр боллоо", "цаашид орон нутгийнхаа үйл ажиллагаанд оролцьѐ" гэсэн итгэл, өөрөөрөө
бахархах сэтгэлийг бий болгох ба өдөр тутмын амьдрал болон нийгмийн үйл ажиллагаанд оролцох хүсэл
эрмэлзэлтэй болж буйг ойлгоно.
- "Идэвх зүтгэл" гэдэгт сурах үйлийнхээ зорилгоо тодорхойлох, төлөвлөх, төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхийн
төлөө уйгагүй шантралгүй ажиллаж, үр дүнгээ хянан үнэлж чаддаг болж буйг ойлгоно.
Багш нар сурагчийн ахиц амжилтыг үнэлгээний олон арга хэрэгслээс тохирохыг сонгон үнэлнэ. Жишээ нь :
 Багшийн ажиглалт, ажиглалтын тэмдэглэл
 Өөрийгөө болон бие биенээ үнэлсэн үнэлгээ, үнэлгээний карт
 Эргэцүүллийн хуудас
 Илтгэл, зураглал, зурагт хуудас , тайлан, хийсэн биет бүтээл
 Багш, сурагч, эцэг эхийн болон зөвлөх багш нарын санал, сэтгэгдэл
 Сурагчийн бүтээлийн хавтас гэх мэт
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн зорилго, зорилт, үнэлгээний зорилт
шалгуурыг үндэслэн сургууль өөрийн зорилго, бодит байдлыг харгалзан үнэлгээний шалгуураа
боловсруулж болно.
Сурагчийн суралцахуйг бодитой үнэлж, дэмжихийн тулд үнэлгээний өөр өөр аргыг янз бүрийн нөхцөл
байдалд хослуулан, сургалтын үйл ажиллагааны явцад, төгсгөлд зэрэг бүхий л үйл явцад хэрэглэнэ гэдгийг
анхаарах хэрэгтэй.
Суурь боловсролын цөм хөтөлбөрөөр сурагчийг үнэлэхдээ мэдлэг ойлголтоос гадна, суралцах чадварын
хөгжлийг үнэлдэг болж буйг анхааран ажиллана.
15.7. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
15.7.1. Сургууль бүр сурагчийн бодит байдал, хэрэгцээ, орон нутгийн болон сургуулийн онцлогт үндэслэн
зорилгоо нарийвчлан тодорхойлж, нэгдсэн төлөвлөлт хийнэ.
15.7.2. Сургалтын төлөвлөгөөнд зөвшөөрөгдсөн цагийг уян хатан зохицуулж хэрэгжүүлнэ.
15.7.3. Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааг сургуулийн захирал, сургалтын менежерийн удирдлага,
дэмжлэг дор дунд ангийн багш хөтлөн явуулж, тухайн жил энэ үйл ажиллагаагаар мэргэшиж байгаа
багш нарын баг манлайлан ажиллана.
15.7.4. Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны төлөвлөлт нь зөвхөн түүнийг хөтлөн явуулах багшаас
шалтгаалах бус сургуулийн бүхий л сургалт, үйл ажиллагаатай холбоотой хийгдэж, хэрэгжих учраас
сургуулийн удирдлага, мэргэжлийн багш нар хамтран агуулга, арга зүй, зохион байгуулалт, орчин,
хэрэглэгдэхүүнийг сайтар тооцож, зохицуулалт хийх шаардлагатай.
15.7.5. Сургуулийн удирдлага амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааг олон нийтэд нээлттэй болгож,
орон нутгийн төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, байгууллага, эцэг эх, мэргэжлийн
хүмүүстэй холбоо тогтоож, хамтран ажиллахад анхаарна.

138. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
138

139. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

140. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
140
16. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛ
16.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь хүнлэг, энэрэнгүй сэтгэлтэй, ѐс суртахуунлаг үйлдэл хийх дадал хэвшилтэй, хүн, нийгэм,
байгальтай зөв харилцдаг, монгол ѐс заншил, соѐлын үнэт зүйлсийг эрхэмлэн хэрэглэдэг иргэн болж
төлөвшинө.
14.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
14.2.1. Бие, хэл, сэтгэлийн сайн, муу болон зөв, буруу үйлийг ухаарч ойлгох, ѐс суртахуунлаг үйлдэл
хийх, шийдвэр гаргах чадвар эзэмшинэ.
14.2.2. Бусад хүмүүс, хамт олон, нийгэмтэй зөв харилцах дадал хэвшил, ѐс суртахуунтай болно.
14.2.3. Монгол ѐс заншил, соѐл, уламжлалаа мэдэх, бахархах, өвлөх хандлага төлөвшинө.
14.2.4. Байгальтай ѐс суртахуунлаг, зүй зохистой харилцах, хамгаалахад хувь нэмрээ оруулна.
16.3. СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Иргэний боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагчид YI -YII, YIII-IX ангид сурах арга
барилд суралцаж, дараах дадал хэвшил, чадварыг эзэмшинэ.
Чадвар VI-VII анги VIII-IX анги
Ёс
суртахууны
үнэт зүйлийг
мэдрэх,
ухаарч,
ойлгох
Өдөр тутмын амьдралаас
өөрийн болон бусдын үйлдэл,
харилцаа, хандлагыг ажиглах,
эргэцүүлэн бодох замаар ѐс
суртахууны үнэт зүйлийг
мэдрэх, ойлгох
Хамт олон, нийгмийн амьдралаас өөрийн болон
бусдын үйлдэл, харилцаа, хандлагыг ажиглах,
эргэцүүлэн бодох, үнэлж цэгнэх замаар ѐс
суртахууны үнэт зүйлийг мэдрэх, ойлгох, үнэлэх
Эргэцүүлэн
бодох,
үйлдэх,
хэвшүүлэх
Ёс суртахууны үнэт зүйлийг би,
манай гэр бүл, найз нөхөд
хэвшүүлдэг эсэхийг эргэцүүлэх,
хэрхэн хэвшүүлэх тухай санал
гаргах, төлөвлөх, үйлдэх,
хэвшүүлэх
Ёс суртахууны үнэт зүйл, зан суртахуун бодит
амьдралд (сургууль, орон нутагт) хэвшиж байгаа
эсэхийг эргэцүүлэх
Тодорхой арга хэрэглэн судлаж, үр дүнг хэлэлцэх
Судалгааны үр дүнд үндэслэн ѐс суртахуунлаг
үйлдэл хийх, хэлэлцэх, хэвшүүлэх
Үнэлэх,
төлөвшүүлэх,
хөгжүүлэх
Хэвшүүлэх талаар хийсэн үйл,
үйлдлийн үр дүнг илрүүлэх,
хэлэлцэх, үнэлэлт өгөх
Өөрийн болон ойр дотны
хүмүүсийн зан суртахуун, дадал
хэвшлийн хөгжилд оруулах хувь
нэмрээ тодорхойлох, санал
санаачилга гаргах
Ажиглалт, судалгааны үр дүнг хэлэлцэх, үнэлж
дүгнэх
Анги, сургуулийн хамт олон, орон нутгийн
иргэдийн дадал хэвшил, зан байдал, үнэт зүйлийн
төлөвшил, хөгжилд оруулах хувь нэмрээ
тодорхойлох, санал санаачилга гаргах

141. 141
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
16.4.АНГИБҮРИЙНАГУУЛГА
Иргэнийболовсролынагуулгыг:
-Өөрийнѐссуртахуун,дадалхэвшилтөлөвшихтэйхолбогдоххарилцаа,хандлага
-Бусадхүмүүс,хамтолон,нийгэмтэйзохистойхарилцах,хандах
-Монголѐсзаншил,ажтөрөхѐс,соѐлтойхолбогдоххарилцаа,хандлага
-Байгальтайзүйзохистойхарилцаххарилцаа,хандлагагэсэнхүрээндтодорхойлсон.
VI-VIIангиVIII-IXанги
Өөрийнѐс
суртахуун,
дадалхэвшил
төлөвшихтэй
холбогдох
харилцаа,
хандлага
1.Хүнболжтөрсөнийүнэцэнийгухаарчойлгох,өөрийнамь
биеийгхайрлах,аюулгүйбайдалдааанхаарчхэвших
2.Бие,хэл,сэтгэлээшинжих,таних,өөрийнүйлээзөвчиглүүлэх
3.Нойр,хоолнызөвхэвшилтэйболох,энэталаархуламжлалтѐс
заншлаасаамэдэх,хэвшүүлэхийгэрмэлзэх
4.Өөртөөитгэлтэй,зорилготойбайж,нэртөрөөэрхэмлэж,
зорилгодоохүрэхийнтөлөөөөрийгөөхөгжүүлэх
5.Хэлярианысайнүйлийг(үнэнзөвүгхэлэх,сайнсайханзүйл
бодожхэлэхзэрэг)өөртөөхэвшүүлэх,мууүг(хараах,ширүүнүг
хэлэх,ховярихзэрэг)хэлэхгүйбайжхэвших
6.Сэтгэлийнсайнүйлийг(үлуурлах,үлатаархах,үлшунахзэрэг)
өөртөөхэвшүүлэх,мууүйлболохуур,омог,атаа,шунал,үл
мэдэхтухайойлгох,эдгээрийнгэмхорыгухаарах,хорьж
хэвших
7.Өөрийнхийхсайн(туслах,өглөгөгөх,энэрэх,асрахзэрэг)
үйлийгѐссуртахуунлагухаарчойлгох,үйлдэжхэвших
8.Өөрөөажилхийх,хөдөлмөрлөхийнутгаучрыгухаарч,ойлгох,
эхэлсэнажлаахариуцлагатай,бүрэнгүйцэтгэжхэвших
9.Аливаамэдээллийгашиглах,хэрэглэхэдѐссуртахуунлаг
хандажхэвших
1.Бие,хэл,сэтгэлийнүйлэээргэцүүлэнбодож,сайн,зөвүйлхийх
дадалхэвшлээбататгаж,сайнүйлхийхмонголѐсзаншлаасаа
мэдэх,хэрэгжүүлэх
2.Өөрийнболонбусдынбие,хэл,сэтгэлийнамгалан,аюулгүй
байдлыгхангахаргадсуралцах,хэвших
3.Сэтгэлхөдлөлөөаядуузөөлөн,эерэг,зөвүгээрилэрхийлэх,
сөрөгүг,үйлдлээхорьжхэвших
4.Өөрийнхүсэл,эрмэлзлэлийгмэдэрчойлгох,зорилготой
байх,түүнийгээбиелүүлэх
5.Дэмийчалчих,ширүүнүгхэлэхньөөрийнболонбусдынсэтгэл
санаагүймүүлэх,цочирдуулах,цагзавыгхомсдуулахгэм
хортойгойлгох,дэмийүлчалчих,ширүүнүгүлхэлэхсоѐлд
суралцах
6.Атаархах,омгорхохзэрэгсэтгэлийнсөрөгүйлдлийнсэдэл,гэм
хорыгухаарчойлгох,атаа,омгоохорьжхэвших
7.Эрдэмномынөглөгөгөхийначхолбогдол,үнэцэнийг
эргэцүүлэнбодох,хэвшүүлэх
8.Өөрөөбиедаахыгэрхэмлэж,эргэцүүлж,шийдвэргарган
хичээнгүйлэнбиелүүлж,үрдүнгньхариуцажсурах
9.Өөрийнажил,хөдөлмөрөөрнийтийнүйлстхувьнэмэроруулж
чаддагболох
10.Өөрийнамьдарч,суралцажбуйаргабарилынталаар
эргэцүүлэнбодож,уламсайжруулахаргазамыголж
хэрэгжүүлэх
11.Мэдээлэлхарилцаанытехнологитойѐссуртахуунлагхарилцаж
хэвших

142. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
142
Бусадхүмүүс,
хамтолон,
нийгэмтэй
зохистой
харилцах,
хандах
1.Өөрийнэрхээухамсарлаж,бусдынэрхийгхүндэтгэнхарилцах
2.Ойрдотны(эцэгэх,өвөө,эмээ,ахдүүс,найзнөхөд)хүмүүсээ
хайрланхүндэлж,эвэетэйхарилцаж,гэрбүлийнэвсэг,аз
жаргалтайамьдралыгбийболгоходхувьнэмрээоруулах
3.Ангийнхамтолон,багшнараахайрланхүндэлж,хамтдааэвсэг,
нөхөрсөгхамтолныгбүрдүүлэх
4.Ахмадхүмүүсийгхүндэтгэнхайрлаж,ороннутагболонэхорны
хөгжилдоруулсанхувьнэмрээрньбахархах,тэднээссуралцах
5.Бусдадсэтгэлийндэмболохүнэнзөв,сайнсайханүгийгтухайн
нөхцөлбайдалдтохирууланхэлжхэвших,гэмхорболохмууүг
хэлэхгүйбайжсурах
6.Бусдынөмнөтодорхойүүрэг,амлалтавч,амлалтаабиелүүлж
хэвших
7.Хүнбүрялгаатайүзэлбодол,зантөлөв,байрсуурьтайбайдгийг
ухаарчойлгох,хүндэтгэлтэй,хүлээцтэйхандажхэвших
8.Хэнтэйчшударга,үнэнч,алагчлалгүйхарилцахынутгаучир,ач
тусыгойлгож,эрхтэгшхарилцахадсуралцах
9.Нөхөрлөлийначтусыгойлгож,чинсэтгэлээсээитгэдэгнайз
нөхөдтэйболж,биебиенээурамшууландэмжиж,хамтдаа
хөгждөгбайх
10.Хамтарчажиллах,хөдөлмөрлөхийнутгаучрыгухаарчойлгох,
эхэлсэнажлаабүрэнгүйцэтгэхийначтусыгмэдэрч,
хариуцлагатайхандажчаддагбайх
11.Ангийн(хамтолон)болонсургуулийндүрэм,журмыгѐс
суртахуунлаг,иргэнлэгсахих
12.Монголхүмүүсийнхээтөдийгүйбусадулсорныхүмүүсийнсоѐл,
ѐсзаншлыгойлгож,хүндэтгэжхэвших
1.Өөрийнболонбусдынэрхийгхүндэтгэх,бусдынболонөөрийн
эрхзөрчигдсөнтохиолдолдхамгаалуулахаргаассуралцах
2.Бусдадтуслахыначтусыгойлгох,бусдадтуслажхэвших
3.Бусдынзохисгүйүйлдэл,хандлагадэргэцүүлэлтэйхандаж
хэвших
4.Хүмүүсийнүзэлбодол,байрсуурь,соѐлынялгаатайбайдлыг
харгалзанхарилцаж,үнэлж,хэвших
5.Бусдынөмнөхариуцлагатайшийдвэргаргадаг,түүнийгээ
хэрэгжүүлжчаддагбайх
6.Олоннийтийнгазарбиеэзөвавчявжхэвших,бусдадүлгэрлэх,
нөхөрсгөөршаардлагатавьжсурах
7.Нийтийнхөдөлмөрийнүнэцэнийгойлгож,хүндэтгэжхэвших
8.Бусадтайхамтарчсайнүйл(сайнүйлсийнаянзохион
байгуулахзэрэг)хийжхэвших
9.Сурагчдынөөрөөудирдахбайгууллагынүйлажиллагаанд
идэвхтэй,санаачилгатай,ѐссуртахуунлагоролцожхэвших
10.Сургууль,ороннутгийнбусадбайгууллагынүйлажиллагаанд
идэвхтэйоролцох,санал,хүсэлтээѐссуртахуунлаг,иргэнлэг
илэрхийлжхэвших
11.Нийгмийндэгжурмыгсахихталаарбусдадтанилцуулжчаддаг
байх
12.Монголулсынхаатөлөөтөдийгүйбүснутаг,олонулсын
хэмжээндсэтгэнбодож,хүнтөрөлхтнийсайнсайхан,аз
жаргалтайнийгмийгтөлөвшүүлэхэдхувьнэмрээоруулахыг
эрмэлзэх
Монголѐс
заншил,аж
төрөхѐс,
соѐлтой
холбогдох
харилцаа,
хандлага
1.Урагтөрлөөмэдэж,харилцаж,угийнбичгээхөтөлжхэвших
(өөрөөсдээш,доош5үе)
2.Андбололцох,андгайлахмонголѐсныутгаучрыгухаарчмэдэх,
анднөхөрлөлөөхайрлаж,хүндэтгэжхэвших
3.Багш,шавийнбарилдлагынуламжлалтѐсыгухаарч,багшнараа
чинсэтгэлээсээхүндэтгэнхайрлажхэвших
4.Номыгдээдлэхѐс,занүйлийгөөртөөхэвшүүлэх
5.Монголбэлгэдэлтүгхэллэгийнутга,төрөл,хэлбэрийгойлгож,
зөвхэрэглэжчаддагбайх
1.Аливаахүнийгхүндэтгэнэвэеийгэрхэмлэнхарилцдагмонгол
ѐсыгухаарчмэдэх,хэвшүүлэх
2.Номэрдэмдшамдах,гэгээрэхуламжлалтаргаухааныгойлгох,
өөрийгөөгэгээрүүлэхаргаухаандсуралцах
3.Монголбэлгэдлийн(тооны,өнгөний,зүгчигийнзэрэг)утгаучрыг
ойлгох,тайлбарлах,амьдралдаахэрэглэжхэвших
4.Монголгэрийнѐсноосойлгох,мөрдөжхэвших
5.Малмаллахуламжлалтѐсноосойлгох,тайлбарлах,хэрэглэх
6.Малынуналга,эдэлгээ,тоногхэрэгсэлтэйхарьцахуламжлалт

143. 143
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
6.Хооллох,хувцаслахүндэснийуламжлалтсоѐл,ѐсыгухаарч
мэдэх,өөртөөхэвшүүлэх
7.Малмаллахүндэснийуламжлалтѐсноосмэдэх,хэрэглэх(мал
нүдлэх,зүслэх,нас,хүйс,зүсээрньнэрлэх,ашигшимийгнь
дээдлэхѐсг.м.)
8.Цагаансарынѐс,ѐслол,занүйлээсухаарчойлгох,өөртөө
хэвшүүлэх,энэѐснызаримыггажуудуулж(шинэлэх,золгох,
битүүлэхѐс,занүйлийгбурууойлгох,хүндрүүлэхг.м)буй
талааршүүмжлэлтэйхандах,хэлэлцэх
ѐсноосмэдэх,хэрэглэх
7.Малтамгалах,гүүнийүрсгаргахг.муламжлалтѐс,занүйлээс
мэдэх,хэрэглэх
8.Үндэснийбөх,хурданмориныуралдаан,сурхарваа,шагайн
тоглоомынутгаучир,занүйл,бэлгэдлийгойлгох,суралцах,
бусдадтанилцуулжчаддагболох
9.Ургийнбаярынутгаучрыгойлгох,түүндоролцох,угудмынхаа
талаарбусдадтайлбарлах,бахархах
Байгальтайзүй
зохистой
харилцах
харилцаа,
хандлага
1.Хөрсшороогүлбохирдуулах,газарүлэвдэхмонголѐсыг
мэдэх,өөртболонхамтолондоохэвшүүлэх
2.Агаар,усыгүлбохирдуулахмонголѐсыгойлгох,хэлэлцэх,өөрт
болонбусдадхэвшүүлэх
3.Ургамлыгхайрланхамгаалахмонголѐсыгярилцах,өөртболон
бусдадхэвшүүлэх
4.Анамьтныгхайрланхамгаалахмонголѐсыгхэлэлцэх,өөрт
болонбусдадхэвшүүлэх
5.Байгальтайзөвхарьцаххувьхүнийтөлөвшил,хандлагын
талаархэлэлцэх,өөртөөхэвшүүлэх
6.Байгальорчноохайрлах,хамгаалахталаархамтолны
хариуцлагыгухамсарлах,хэвших
1.Ууловоотахихѐс,занүйлийнжишээ,тохиолдолдшинжилгээ
хийж,хэлэлцэжчаддагбайх
2.Байгальорчныгбохирдуулах,сүйтгэхзэрэгзохисгүйүйлдэлд
эргэцүүлэл,шүүмжлэлтэйхандах,энэталаарсанал,хүсэлтээ
илэрхийлжхэвших
3.Монголтөрийнтахилгатуулс,байгалийнүзэсгэлэнтгазруудыг
мэдэх,энэталаармэдээлэлцуглуулах,тайлбарлах,бахархах
4.Нутагбэлчээрсонгох,сэлгэх,оторлохзэрэгѐс,занүйлийг
байгальхамгаалахүндэснийуламжлалтайхолбонярилцах,
тайлбарлажчаддагбайх
5.Байгалиахайрлах,хамгаалахталаартулгамдсанасуудлуудыг
олж,шийдвэрлэхаргазамыгхэлэлцэх,шийдвэрлэжчаддагбайх
6.Байгалиахайрлах,хамгаалахталааролоннийтийнажилд
оролцожхэвших

144. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
144
16.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
16.5.1.Иргэний боловсролыг сурагчид ѐс суртахуунлаг үйл, үйлдлээ төлөвшүүлэх, хөгжүүлэх, цаашдын
зорилго, асуудлаа өөрсдөө олж харах, шийдвэрлэх арга замаа эрж хайж, хэрэгжүүлэх боломжтой
байхаар удирдан чиглүүлнэ.
16.5.2.Үзэл бодол, ѐс суртахуун, дадал хэвшлийнхээ талаар үнэлэн бичих, ярилцах, хэлэлцэх, мэтгэлцэх,
асуудал шийдвэрлэх, хэвшүүлэх зэрэг өөрийгөө илэрхийлэх арга, боломжийг нэмэгдүүлж, бас
бусдын ялгаатай үзэл бодлыг хуваалцсанаар өөрийн хандлага, үзэл бодлоо гүнзгийрүүлэн, ѐс
суртахууны төлөвшил, хөгжлийг мэдрэх, өсгөх нөхцлийг бий болгоно.
16.5.3.Иргэний боловсролын цаг, үйл ажиллагааг хөтлөн явуулахдаа сургууль, анги бүлэг, багш, сурагч
хооронд дотно, ѐс суртахуунлаг харилцаа бий болгох, сэтгэлзүйн болон материаллаг орчин
бүрдүүлэхийн зэрэгцээ сурагчийн өдөр тутмын амьдрал, үйлтэй дараах байдлаар нягт уялдуулна.
Үүнд:
- Дүрийн болон жүжигчилсэн тоглолт
- Ярилцлага, хэлэлцүүлэг
- Мэтгэлцээн, дасгал, дадлага
- Төсөлт ажил,тайлан, үзэсгэлэн гаргах
- Асуулга судалгаа, сурвалжлага хийх
- Олон нийтийн санал асуулгад оролцуулах
- Аялал, ажиглалт, музей , түүх, соѐл, байгалийн дурсгалт газар үзэх
- Төрөл бүрийн мэдээлэл, хөгжим, зураг ашиглах
- Зохион бичлэг, эсээ бичих, бүтээлийн сан, хамтын бүтээл
16.5.4.Хүмүүсийн амьдрал, ажлыг биеэр очиж үзэх, зочин багштай уулзалт хийх, сайн дурын үйл ажиллагаа,
байгаль орчинтой танилцах зэрэг танхимаас гадуур бодит үйл ажиллагаа явуулж дараах
хэрэглэгдэхүүнийг ашиглана. Үүнд
- Тоглоом наадгай
- Кино, дүрс бичлэг
- Сурах бичиг
- Интернет
- Номын сан
- Нийгэм дэх олон янзын судалгааны материал
- Хүүхдүүдийн өөрсдийнх нь төсөөлөл, эргэцүүлэл
- Гэр бүлийнхэнтэй хийсэн ярилцлага
- Нутгийн иргэдээс авсан асуулга, яриа, сэтгэгдэл, тайлан
- Зочин багшийн уулзалт, ярилцлага
- Бодитоор харж ажиглаж, цуглуулсан мэдээлэл
- Уран зураг, фото зураг гэх мэт.
16.6. ҮНЭЛГЭЭ
16.6.1. Үнэлгээний зорилт
1. Бие, хэл, сэтгэлийн сайн, муу болон зөв, буруу үйлийг ухаарч ойлгож, ѐс суртахуунлаг үйлдэл
хийж, шийдвэр гаргаж байгаа байдал
2. Бусад хүмүүс, хамт олон, нийгэмтэйхарилцах зөв дадал хэвшил, зан төлөвтэй болж байгаа байдал
3. Монгол ѐс заншил, соѐл, уламжлалаа мэдэх, бахархах, өвлөх хандлага төлөвшиж байгаа байдал
4. Байгальтай ѐс суртахуунлаг, зүй зохистой харилцах, хамгаалахад хувь нэмрээ оруулж байгаа
байдал
16.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Үнэлгээний
зорилт
Үнэлгээний шалгуур
VI-VII анги VIII-IX анги
1. Бие,
хэл,
сэтгэлийн
сайн, муу
болон зөв,
буруу үйлийг
1. Өөрийн болон бусад хүмүүсийн бие,
хэл, сэтгэлээр үйлдэх аливаа үйлийн
зөв ба бурууг ялган таньж байгаа
байдал
2. Бие, хэл, сэтгэлээрээ зөв үйл хийхийн
чухлыг эргэцүүлэн, ухаарч байгаа
1. Хамт олон, нийгмийн амьдралаас өөрийн болон
бусдын үйлдэл, харилцаа, хандлагыг ажиглах,
эргэцүүлэн бодох замаар ѐс суртахууны үнэт
зүйлийг мэдэрч ойлгож байгаа байдал
2. Бие, хэл, сэтгэлээр сайн үйлийг олон хийх
замаар зөв дадал хэвшил, зан үйлтэй болохыг

145. 145
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ухаарч
ойлгож, ѐс
суртахуунлаг
үйлдэл хийж,
шийдвэр
гаргаж байгаа
байдал
байдал
3. Бие, хэл, сэтгэлээрээ сайн үйл хийж
байгаа байдал
4. Өдөр тутмын зан үйл болон шийдвэр
гаргахдаа ѐс суртахууны үнэт зүйл,
хэм хэмжээг мэдэрч, баримталж
байгаа байдал
эрмэлзэж буй байдал
3. Өөрийн болон бусдын бие, хэл, сэтгэлийн
амгалан, аюулгүй байдлыг хангах аргад
суралцаж байгаа байдал
4. Өөрийн хүсэл, эрмэлзлэлийг мэдэрч ойлгон,
зорилготой байж,түүнийгээ биелүүлэхийг
эрмэлзэж байгаа байдал
5. Өөрөө бие даахыг эрхэмлэж, эргэцүүлж,
шийдвэр гарган хичээнгүйлэн биелүүлж, үр дүнг
нь хариуцаж байгаа байдал
2. Бусад
хүмүүс, хамт
олон,
нийгэмтэй
харилцах зөв
дадал
хэвшил, зан
төлөвтэй
болж байгаа
байдал
1. Өдөр тутам харилцдаг хүмүүстэй /гэр
бүлийнхэн, найз нөхөд,багш, ажилтан
гэх мэт/ эвсэг, найрсаг, хүндэтгэлтэй
харилцаж байгаа байдал
2. Бусдыг дэмжиж, тусалж байгаа
байдал
3. Хэнд ч шударга, үнэнч, алагчлалгүй
хандаж байгаа байдал
4. Анги, сургууль, орон нутгийн
хүмүүсийн сайн сайхны төлөө хувь
нэмрээ оруулж байгаа байдал
5. Анги, сургуулийн дэг журмыг мөрдөж
байгаа байдал
1. Бусдын өмнө хариуцлагатай шийдвэр гаргаж,
түүнийгээ хэрэгжүүлж байгаа байдал
2. Олон нийтийн газар биеэ зөв авч явж, бусдад
үлгэрлэн, нөхөрсгөөр шаардлага тавьж байгаа
байдал
3. Бусадтай хамтарч сайн үйл (сайн үйлсийн аян
зохион байгуулах зэрэг) хийж байгаа байдал
4. Сургууль, орон нутгийн бусад байгууллагын үйл
ажиллагаанд идэвхтэй оролцон, санал,
хүсэлтээ зүй зохистой илэрхийлж байгаа
байдал
5. Монгол улсад төдийгүй, хүн төрөлхтний сайн
сайхан, аз жаргалтай нийгмийг төлөвшүүлэхэд
хувь нэмрээ оруулахыг эрмэлзэж байгаа
байдал
3. Монгол ѐс
заншил, соѐл,
уламжлалаа
мэдэх,
бахархах,
өвлөх
хандлага
төлөвших
1. Монгол ѐс заншил, соѐл,
уламжлалаа мэдэхийг хүсэж,
сонирхож байгаа байдал
2. Монгол ѐс заншил, өв уламжлал,
соѐлын тодорхой чиглэлээр мэдээлэл
цуглуулж, эмхэлж цэгцлэн, ашиглаж
байгаа байдал
3. Бусдад тайлбарлан таниулж,
бахархаж байгаа байдал
4. Монгол ѐс заншил, өв уламжлалын
үнэ цэнийг ухаарч өөртөө хэвшүүлэх,
өвлөхийг эрмэлзэж байгаа байдал
1. Монгол ѐс заншил, соѐл, уламжлалаа мэдэхийг
хүсэж эрмэлзэж байгаа байдал
2. Монгол ѐс заншил, өв уламжлал, соѐлын
тодорхой чиглэлийг сонгон /багаар/ судалж,
судалгааны үр дүнг тайлагнаж, хэлэлцүүлж
байгаа байдал
3. Монгол ѐс заншил, соѐл, уламжлалаа бусдад
сонирхолтой, үр дүнтэй аргаар тайлбарлан
таниулж, сурталчилж байгаа байдал
4. Монгол ѐс заншил, өв уламжлалын үнэ цэнийг
ухаарч, өөртөө хэвшүүлж, өвлөж байгаа
байдал
4. Байгальтай
ѐс
суртахуунлаг,
зүй зохистой
харилцах,
хамгаалахад
хувь нэмрээ
оруулах
1. Байгалийн сайхныг мэдэрч, бахархаж
байгаа байдал
2. Хүний зохисгүй үйл ажиллагаанаас
болж байгаль доройтож байгаа
байдлыг эргэцүүлэн, үнэлэлт дүгнэлт
өгч буй байдал
3. Байгалиа хайрлах, хамгаалах, нөхөн
сэргээхэд өөрөөс шалтгаалах, өөрийн
чадах зүйлийг хийж байгаа байдал
4. Байгалиа хайрлах, хамгаалах талаар
олон нийтийн ажилд оролцож байгаа
байдал
5. Байгаль орчноо хайрлан хамгаалж,
зүй зохистой ашиглаж ирсэн монгол
өв, уламжлалаа сонирхон судалж
байгаа байдал
1. Байгалийг бохирдуулах, доройтуулах, сүйтгэх
зэрэг зохисгүй үйлдэлд эргэцүүлэл,
шүүмжлэлтэй хандаж, энэ талаар санал,
хүсэлтээ илэрхийлж байгаа байдал
2. Байгалиа хайрлах, хамгаалах талаар
тулгамдсан асуудлуудыг олж, шийдвэрлэх арга
замыг хэлэлцэж, шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ
оруулахыг эрмэлзэж байгаа байдал
3. Байгалиа хайрлах, хамгаалах талаар олон
нийтийн үйл ажиллагааг санаачлан, зохион
байгуулж, оролцож байгаа байдал
4. Байгалиа хайрлан хамгаалж, зүй зохистой
ашиглаж ирсэн монгол өв, уламжлалыг
сонирхон судалж, өнөөгийн нөхцөл байдалд
тохируулан хэрэглэхийг эрмэлзэж байгаа
байдал

146. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
146
16.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
 Бие, хэл, сэтгэлийн сайн, муу болон зөв, буруу үйлийг ухаарч ойлгох, ѐс суртахуунлаг
үйлдэл хийх, шийдвэр гаргах чадвар гэдэг нь: Сурагч өөрөө сайн, муу, зөв, буруу үйлийг ялган
ойлгож, аливаа үйлийг сэтгэлээсээ, ѐс суртахууны хэм хэмжээг баримтлан үйлдэх, өөрийн гэх
шийдвэр гаргаж, түүндээ эзэн болох үйлдэл
 Бусад хүмүүс, хамт олон, нийгэмтэй харилцах зөв дадал хэвшил, зан төлөвтэй болно гэдэг
нь: Сурагч ойр дотны хүмүүс, гэр бүл, байгууллага, нутгийн хамт олон, амьдран буй нийгмээ
хүндлэн, тэдгээрт энэрэнгүй, шударга хандаж харилцах дадал, зан байдал
 Монгол ѐс заншил, соѐл, уламжлалаа мэдэх, бахархах, өвлөх хандлагатай болно гэдэг нь:
Сурагч үндэсний язгуур соѐл, ѐс заншил, уламжлалын давтагдашгүй үнэт зүйлээ (ураг төрлөө
мэдэх, хүндлэх, эцэг, эх, багшаа ачлах, эрдэм номыг дээдлэх болон үндэсний хувцас, хоол, цагаан
сар, монгол наадам, монгол гэр, мал маллах ѐс, зан үйл г.м.) танин мэдэж, тэдгээрийг өвлөх,
бахархах, хамгаалах сэтгэл, үнэлэмж
 Байгальтай ѐс суртахуунлаг, зүй зохистой харилцах, хамгаалахад хувь нэмрээ оруулна
гэдэг нь: Сурагч хүний амьдралын эх булаг болсон газар, ус, ургамал, амьтан, агаар зэргийг
энэрэн хайрлаж, эдгээрийг ариг гамтай ашиглах, хамгаалах, нөхөн сэргээх үйлс дэх бодит оролцоо
Үнэлэхдээ үнэлгээний олон арга хэрэгслээс тохирохыг сонгон хэрэглэнэ.
Жишээ нь :
 Багшийн ажиглалт,ажиглалтын тэмдэглэл
 Өөрийн болон бие биенээ үнэлсэн үнэлгээ, үнэлгээний хуудас
 Эргэцүүллийн хуудас
 Илтгэл, өгүүлэмж,эсээ, зураг, дүрслэл, бүтээлийн сан зэрэг бүтээлүүд
 Багш, сурагч, эцэг эхийн болон зөвлөх багшийн санал, сэтгэгдэл зэрэг болно.
16.7. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛЫН ЦАГИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
16.7.1.Сургуулийн менежментийн чиглэлээр:
- Сургууль бүр сургуулийн захирал, сургалтын менежерийн удирдлага дор анги удирдсан багш нар
болон тухайн жилд иргэний боловсролоор мэргэжиж байгаа багш нарын баг голлон нийт багш нар
хамтран сурагчдад иргэний боловсрол олгох сургалтын жилийн төлөвлөгөөг боловсруулна.
- Сургуулийн сургалт, хүмүүжлийн бүхий л үйл ажиллагаатай холбон, сурагч, сургууль, орон нутгийн
онцлог, нөхцөл байдал, зорилго, зорилттой уялдуулж тухайн сургуулийн иргэний боловсролын
зорилгыг тодорхойлж болно.
- Суурь боловсролын бүх хичээл, амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа, хичээлээс гадуурх үйл
ажиллагаагаар явуулах цаг, агуулга болон гэр бүл, орон нутгийн хэрэгцээ, онцлогтой харилцан
холбоотой, цогц арга зүйг төлөвлөнө.
- Иргэний боловсролын цаг, үйл ажиллагааг олон нийтэд нээлттэй болгож хичээлд өөр өөр ажил,
мэргэжлийн хүнийг урих, сургалтын хэрэглэгдэхүүн бэлтгэх, боловсруулахад эцэг эх, орон нутгийн
хүмүүсийн идэвхтэй оролцоог хангах зэргээр сургууль, гэр бүл, орон нутгийн хамтын ажиллагааг
хөгжүүлэхэд анхаарна.

147. ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ
ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР

148. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
148
17. ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
17.1. ЗОРИЛГО
Сурагч нь хамт олны үйл ажиллагааны явцад өөртөө итгэлтэй, өөрийгөө удирдах, хөгжүүлэх, бусдыг
манлайлах чадвартай, хөгжилтэй, эвсэг хамт олныг бүрдүүлэхэд хувь нэмрээ оруулдаг бүтээлч,
санаачилгатай, оролцоот иргэн болж төлөвшинө.
17.2. ЗОРИЛТ БА ХҮРЭХ ҮР ДҮН
17.2.1. Хамт олны нэг гишүүний хувьд өөрийн хүсэл сонирхол, авьяас чадвар, хувь онцлогоо нээж,
өөртөө итгэлтэй, өөрийгөө удирдах, хөгжүүлэх, манлайлах чадвартай болно.
17.2.2. Хөгжилтэй, эвсэг, тусархаг, ажилсаг хамт олныг бүрдүүлэх арга замыг эрэлхийлж, ажил үүргээ
хуваарилан, биелүүлэхийн төлөө хамтдаа хичээн ажиллана.
17.2.3. Бусдын үзэл бодол, байр суурь, ялгаатай байдлыг хүндэтгэн тэдэнтэй зүй зохистой хүнлэг
харилцаж хэвшинэ.
17.2.4. Нийгмийн нэг гишүүний хувьд нийтийн сайн сайхны төлөө санаачилга гарган хэрэгжүүлэхийг
эрмэлзэнэ.
17.3.СУРАХ АРГА БАРИЛ, ЭЗЭМШИХ ЧАДВАР
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр сурагч асуудал шийдвэрлэх арга
барилд суралцаж, дараах чадварыг эзэмшинэ.
Эзэмших
чадвар
Чадварын шалгуур
Өөрийгөө
удирдан
хөгжүүлэх
чадвар
 Өөрийн хүсэл сонирхол, авьяас чадвараа тодорхойлох
 Зорилгодоо хүрэх алхмуудыг тодорхойлж, төлөвлөх
 Төлөвлөснөө хариуцлагатай хийж гүйцэтгэх, эхэлснээ дуусгах, хувийн зохион
байгуулалт сайтай байх
 Хийж буй зүйлдээ үнэлгээ дүгнэлт хийх
 Бэрхшээлийг олж харан шалтгааныг тодруулах
 Алдаанаасаа суралцах, дахин сайжруулах, хэрэгжүүлэх
 Өөрийгөө дайчлах, өөртөө итгэлтэй байх
 Зорилгоо биелүүлэх хүсэл эрмэлзэлтэй байх
 Өөрийгөө таньж урам зориг, эрч хүч авах, улам сайн сайханд тэмүүлэх
Манлайлах
чадвар
 Хамт олны сайн сайхны төлөө санал санаачилга гаргах
 Өөрийн итгэл үнэмшил, зан байдал, ѐс зүйгээрээ бусдад үлгэр дууриал үзүүлж
нөлөөлөх
 Бусдыг сэдэлжүүлж өөрийн болон хамт олны дэвшүүлсэн зорилгоо хэрэгжүүлэх
хүсэл тэмүүлэлтэй болоход туслах
 Бусдын давуу, сайн чанарыг олж харах, дэмжих урамшуулах нэгэн зорилгын дор
нэгтгэх
 Асуудлыг шийдэхэд бусдыг татан оролцуулах, уриалах
Харилцааны
чадвар
 Бусдыг хүлээцтэй сонсох
 Бусдын онцлог, ялгаатай байдал, байр суурийг ойлгох, хүндэтгэн харилцах
 Өөрийгөө бусдад зөв, зохистой илэрхийлэх
 Бусадтай зөв зохистой үгээр харилцах
 Эерэг уур амьсгал бүрдүүлэхэд санаа тавин ажиллах
Оролцооны
чадвар
 Орчин тойрны асуудалд санаа тавих, сайн сайхан болгох, хөгжүүлэх хүсэл
эрмэлзэлтэй байх
 Бусадтай санал бодлоо солилцож зөвлөлдөх, асуудлыг шийдвэрлэхэд өөрийн
биеэр оролцох, гаргасан шийдвэртээ хариуцлагатай байх
 Өөрийн байр суурь, үзэл бодлоо илэрхийлэх
 Үйл ажиллагаа төлөвлөх, удирдан зохион байгуулах, үр дүнгээ үнэлэх,
сайжруулахад оролцох
 Сургууль, орон нутгийн иргэд байгууллагатай хамтын ажиллагаа, түншлэл
тогтооход оролцох

149. 149
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
17.4. АНГИ БҮРИЙН АГУУЛГЫН ХҮРЭЭ
Үйл ажиллагааны хэлбэр тус бүрийн хүрээнд сургуулийн зорилготой уялдуулан үйл ажиллагаагаа сургууль,
орон нутгийн орчин нөхцөл, сурагчийн хэрэгцээ сонирхолд тулгуурлан хамтаараа хэлэлцэн төлөвлөж
явуулна.
Ангийн үйл ажиллагаа
- Ангийн зорилго, зохион байгуулалт, анги хамт олны уур амьсгал, эв нэгдлийг бэхжүүлэхтэй
холбоотой үйл ажиллагаа
- Хувь сурагчийн нэр хүнд, эрүүл мэнд, аюулгүй байдалтай холбоотой үйл ажиллагаа
Клуб, дугуйлангийн үйл ажиллагаа
 Суралцах арга барилыг сайжруулахтай холбоотой үйл ажиллагаа (сонгон, дугуйлан)
 Өөрийн авьяас чадварыг нээж, хөгжүүлэхтэй холбоотой үйл ажиллагаа (клуб, сайн дурын үйл
ажиллагаа)
Сурагчдын зөвлөлийн үйл ажиллагаа
 Сургууль, орон нутгийн сайн сайхан байдал, хөгжлийг дэмжихэд тодорхой чиглэлийн дагуу хувь
нэмрээ оруулахтай холбоотой үйл ажиллагаа
Сургуулийн үйл ажиллагаа
 Тэмдэглэлт болон уламжлалт үйл ажиллагаа
 Амжилтаа тайлагнах үйл ажиллагаа
 Сургуулийн өдөр тутмын дэг, соѐл, эрүүл аюулгүй байдалтай холбоотой үйл ажиллагаа
 Аялал, зугаалга
 Ажил хөдөлмөр нийгмийн сайн сайхны төлөө хийх үйл ажиллагаа
17.5. АРГА ЗҮЙ БА ОРЧИН, ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН
17.5.1. Хүүхдийн хэрэгцээ сонирхол, туршлага, чадварт тулгуурлан, тэдний өөртөө итгэлтэй, өөрийгөө
удирдан хөгжүүлэх, оролцох, манлайлах чадварыг хөгжүүлнэ.
17.5.2. Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ хүүхэд нэг бүр тодорхой асуудлыг анги бүлгээр ярилцах, хэлэлцэх,
мэтгэлцэх, шийдвэрлэх явцдаа өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлэх, нөлөөлөх, тодорхой эрх үүрэг,
хариуцлага хүлээх, биелүүлэх, бусдын сайн сайхны төлөө санаачилга гаргах зэргээр хамтран
ажиллах арга барилд суралцах арга барил эзэмшинэ.
17.5.3. Үйл ажиллагааны орчинг танхимын болон танхимаас гадуурх байгаль, нийгэм соѐлын орчин гэж
ойлгоно.
17.5.4. Үйл ажиллагааны хэлбэр тус бүрээр үйлийн, сэтгэл зүйн, материаллаг орчинг хамтын ажиллагаанд
тулгуурлан хүүхэд бүрийн хөгжих таатай нөхцлийг бүрдүүлэхийг чухалчилна. Үйлийн орчны хувьд
хүүхдийг зохисгүй зүйлд сэдэлжүүлсэн үйл ажиллагаанд олноор нь хамруулахаас зайлсхийхийг
онцгойлон сануулж байна.
17.5.5. Үйл ажиллагааны онцлогтой уялдуулан төрөл бүрийн хэрэглэгдэхүүнийг ашиглаж болно.
17.5.6. Хүүхэд өөрөө бие даан хийж гүйцэтгэх, оролцох үйлийн явцдаа суралцан хөгждөг зарчмыг
баримтлан сургалтын арга зүйгээ төлөвлөн хэрэгжүүлнэ. Арга зүй нь дараах шаардлагыг хангана.
Үүнд:
 Хүүхдийн хувь шинж, хөгжлийн ялгаатай, онцлог байдлыг харгалзан тэгш оролцуулах орчин
нөхцлийг бүрдүүлэх;
 Асуултаар үйл ажиллагаа болон сурагчийн хөгжлийг дэмжих;
 Олон нийтийн хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх;
17.6. ҮНЭЛГЭЭ
17.6.1. Үнэлгээний зорилт:
1. Өөрийгөө удирдан хөгжүүлэх чадвар
2. Манлайлах чадвар
3. Харилцааны чадвар
4. Оролцооны чадвар

150. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
150
17.6.2. Үнэлгээний шалгуур
Үнэлгээний
зорилт
Үнэлгээний шалгуур
1. Өөрийгөө удирдан хөгжүүлэх чадвар
Хамт олны нэг
гишүүний хувьд
өөрийн хүсэл
сонирхол,
авьяас чадвар,
хувь онцлогоо
нээж, өөртөө
итгэлтэйболж,
өөрийгөө
удирдан
хөгжүүлж,
манлайлж
байгаа байдал
1. Хүсэл сонирхол, авьяас чадвараа тодорхойлж байгаа байдал;
2. Хүсэл сонирхол, авьяас чадвартаа тулгуурлан зорилгоо тодорхойлж байгаа
байдал;
3. Зорилгоо биелүүлэх явцад тулгамдсан болон бэрхшээлтэй асуудлыг олж харан
зорилготойгоо уялдуулж байгаа байдал;
4. Зорилгоо биелүүлэхийг эрмэлзэж, тэмүүлж бүтээлч санаачилга гаргаж буй байдал;
5. Зорилгоо биелүүлэх алхмуудыг тодорхойлж, төлөвлөж буй байдал;
6. Төлөвлөсөн ажлуудаа хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэж, өөртөө шаардлага тавьж
хариуцлагатай хандаж буй байдал;
7. Төлөвлөсөн ажлуудаа гүйцэтгэхдээ бэлтгэлээ хангаж буй байдал;
8. Хийсэн ажлын үр дүнд тухай бүрт нь дүгнэлт гаргаж байгаа байдал;
9. /асуудалд хариуцлагатай эмх цэгцтэй ажил хэрэгчээр хандаж зөв бурууг эргэцүүлэн
бодож бусдынхаа амжилтад баярлаж чаддаг өөрийнхөө юуг хийж чадаж юуг
чадахгүй байгаагаа итгэлтэйгээр танилцуулдаг, бусдаас ямар тусламж авах юу
хэрэгтэй байгаагаа илэрхийлдэг байдал;
10. Дүгнэлт гаргах явцдаа дараагийн зорилго, сайжруулах арга замаа тодорхойлж
байгаа байдал;
11. Ажлаа төлөвлөх, үр дүнг нь тооцох, дараагийн алхмаа тодорхойлох зэрэг үйлдлүүд
нь өөрийн зорилгодоо хүрэхэд зайлшгүй хийх алхмууд гэдгийг ойлгож байгаа
байдал;
12. Өөрийн хүчинд найдаж, шинэ зүйлийг өөрийн хүчээр хийж гүйцэтгэхийн төлөө
тэмүүлж буй байдал;
2. Манлайлах чадвар
Хөгжилтэй,
эвсэг, тусархаг,
ажилсаг хамт
олныг бүрдүүлэх
арга замыг
эрэлхийлж, ажил
үүргээ
хуваарилан,
биелүүлэхийн
төлөө хамтдаа
хичээн ажиллаж
буй байдал
1. Хамт олноо хөгжилтэй, эвсэг, тусархаг, ажилсаг болгохын төлөө санал санаачилга,
хичээл зүтгэл гаргаж буй байдал;
2. Хамт олныг нэг зорилго дор нэгтгэхийн тулд хувийн оролцоо, үлгэр жишээч
байдлаар үлгэр дууриал үзүүлж, уриалан дуудаж буй байдал;
3. Хамт олныг нэгтгэх зорилгоор үйл ажиллагаанд оролцож үүрэг даалгавар авч хийж
гүйцэтгэж байгаа байдал;
4. Хамт олны эрх үүрэг, хариуцлагын жигд хуваарилалтыг хийж буй байдал;
5. Итгэл үнэмшил үнэт зүйлс, зан чанар мэдлэг чадвараараа найз нөхдөө удирдан
тэднийг зорилготоо хүрэхэд нь нөлөөлж байгаа байдал;
6. Үзэл бодол зорилгоо тууштай хамгаалж хаашаа, хэрхэн, яаж ажиллахад чиглүүлж ,
бусдад хийж бүтээх боломж нөхцлийг бүрдүүлж эрч хүч өгч,найз нөхдийнхөө олж
хараагүй боломж нөхцлийг олж харан үйл ажиллагаандаа ашигладаг байдал;
3. Харилцааны чадвар
Бусдын үзэл
бодол, байр
суурь, ялгаатай
байдлыг
хүндэтгэн
тэдэнтэй зүй
зохистой хүнлэг
харилцаж буй
байдал
1. Тодорхой асуудлыг хэлэлцэх, шийдвэрлэх үед найз нөхдийнхөө санаа бодлыг
тэвчээртэй сонсож байгаа байдал;
2. Ажил үүргийн хуваарилалтын үед бусдын авьяас чадвар, байр суурийг харгалзан
үзэж буй байдал;
3. Өөрийн үзэл бодлыг бусдад тулгахгүйгээр бусдадаа хүндэтгэлтэй ханддаг
4. Бусдыгаа дэмжин тусалж, харилцан итгэлцлэлийн уур амьсгал бий болгохыг зорьж,
тэмүүлж байгаа байдал
5. Зөв сайхан үгээр харилцаж буй байдал
6. Бага болон ахлах ангийн сурагчидтай харилцах үед зохистойгоор харилцаж буй
байдал
7. Сургуулийн удирдах ажилтан, ажилчидтай зохистой харилцдаг эсэх
8. Бусадтай харилцахдаа хүндэтгэл, шаардлагыг хослуулж буй байдал;
4.Оролцооны чадвар
Нийгмийн нэг
гишүүний хувьд
1. Орчин тойрны асуудалд санаа тавьж байгаа байдал;
2. Анги, сургуулийн хамт олон, нийгмийн сайн сайхны төлөө үр дүнтэй санал

151. 151
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
нийтийн сайн
сайхны төлөө
санаачилга
гарган
хэрэгжүүлэхийг
эрмэлзэж буй
байдал
дэвшүүлж, санаачилга гаргаж буй байдал
3. Гаргасан санал, санаачилгаа бодит үр дүн болгохыг эрмэлзэж, зохион байгуулж буй
эсэх
4. Бусадтай санал бодлоо солилцон шийдвэр гаргаж буй байдал
5. Өөрийн санаа бодлыг бусдын санаа бодолтой харьцуулан зөв буруугаа ялган
шийдвэр гаргахад нөлөөлж чадаж буй байдал;
6. Хамтын шийдвэр гаргахад хувь хүний шийдвэр чухал болохыг ойлгож байгаа
байдал;
7. Бусадтай харилцан хамтын ажиллагаа, түншлэл тогтоож буй байдал
8. Өөрийн байр суурь, үзэл бодлоо үндэслэлтэй, тодорхой баримтад тулгуурлан
илэрхийлж байгаа байдал;
17.6.3. Үнэлгээний зорилтын тайлбар, тодруулга
 Өөрийгөө удирдан хөгжүүлэх чадвар гэдэгт:
- “Хамт олны нэг гишүүний хувьд өөрийн хүсэл сонирхол, авьяас чадвар, хувь онцлогоо нээж, өөртөө
итгэлтэй болж...” гэдэг нь сурагч үйл ажиллагааны явцад бусад сурагчидтай харилцан, хамтран
ажиллах, хийж гүйцэтгэхдээ тэдэнтэй харьцангуйгаар өөрийн хүсэл мөрөөдөл юу болох, юу хийх
дуртай, юуг хийж чаддаг, юунд шинээр суралцах шаардлагатай зэргээр өөрийгөө таньж хувийн
онцлогоо нээнэ. Ингэж өөрийн давуу чанарыг олж харах бөгөөд энэ нь ирээдүйдээ амжилтад хүрэх,
өөртөө сэтгэл хангалуун болох, аливаа зүйлээс айх, эмээх, сэтгэл зовохгүй байх, өөрийн авьяас
чадвараа нээх, хөгжүүлэх, шинэ зүйлд тэмүүлэх зэргээр урам зоригтой болох зэргээр өөртөө
итгэлтэй байдал нэмэгдэнэ гэж ойлгоно.
- “...өөрийгөө удирдан хөгжүүлж, манлайлж байгаа байдал” гэдэг нь өөрийгөө таньж, өөртөө итгэлтэй
болсноор хүсэл сонирхол, авьяас чадвараа хөгжүүлэх, ойрын болон хэтийн зорилгоо дэвшүүлж,
түүндээ хүрэхийн тулд санаа бодол, хүч чармайлтаа төвлөрүүлэн юуг, яаж хийх алхмуудыг төлөвлөн
хэрэгжүүлж, үр дүнгээ тооцож дараагийн алхмаа тодорхойлж чаддаг болно гэж ойлгоно. Энэ нь
өөрийн зорилго, амжилтад хүрэх ажлыг өөрөө хариуцан удирдан, зохион байгуулна гэсэн үг юм.
 Манлайлах чадвар гэдэгт:
- “Хөгжилтэй, эвсэг, тусархаг, ажилсаг хамт олныг бүрдүүлэх арга замыг эрэлхийлж...” гэдэг нь тухайн
анги хамт олны хөгжил төлөвшилд санаа тавьдаг, бие биеэ харилцан ойлгож дэмжин тусалдаг, бие
биенийхээ аз жаргалтай, гунигтай мөчүүдийг хуваалцаж хамтран ажиллаж чаддаг, түүнээсээ баяр
хөөрийг мэдэрдэг байх, тийм орчин нөхцлийг анги танхимдаа бүрдүүлэхийг сурагч бүр хичээдэг,
тэмүүлдэг байхыг ойлгоно.
- “...ажил үүргээ хуваарилан, биелүүлэхийн төлөө хамтдаа хичээн ажиллах...” гэдэгт хамт олны сайн
сайхан, баяр хөөртэй, эв найрамдалтай, хөдөлмөрч байхад хүн бүрийн үүрэг, оролцоог нэмэгдүүлэх
зорилгоор сурагч бүрийн авьяас, чадварт тулгуурлан хамтран ажиллах нөхцлийг бүрдүүлэх, түүнд нь
дэмжлэг туслалцаа, урам зориг хайрлах нь хамтдаа хичээн ажиллаж, бусдыг чиглүүлэх, үлгэрлэх,
нэгтгэн зоригжуулах гэж ойлгоно.
 Харилцааны чадвар гэдэгт:
- “Бусдын үзэл бодол, байр суурь, ялгаатай байдлыг хүндэтгэн тэдэнтэй зүй зохистой хүнлэг
харилцах...” гэдэг нь хамт олны нэгэн зорилгын төлөө хамтран ажиллахад харилцан адилгүй хувь
онцлогтой, зан чанар, дадал хэвшилтэй, орчин нөхцөлд амьдарч буй гэдгийг ойлгож хүн бүрийн
ялгаатай байдал, санаа бодлыг нийтийн эрх ашигтай уялдуулахдаа хүндэтгэлтэй, нөхцөл байдлыг
ойлгож, тодорхой зарчмыг баритлан хандах хэрэгтэй гэж ойлгоно.
 Оролцооны чадвар гэдэгт:
- Нийгмийн нэг гишүүний хувьд нийтийн сайн сайхны төлөө санаачилга гарган хэрэгжүүлэх гэдэг нь
дээд түвшний оролцоо бөгөөд сурагч анги сургуулийн хамт олон, өөрийн оршин амьдарч буй орон
нутгийн сайн сайхан байдлын төлөө санаа тавьж асуудлыг олж харан өөрийн санаачилга, хүслээр
эрч хүч, хичээл зүтгэлээ зориулж бусдыг чиглүүлэн хамтран үр дүнд хүрэх гэж ойлгоно.
17.6.4. Үнэлгээний арга
Сурагч бүр гарах үр дүн болон үйл ажиллагааны үр дүнг тодорхойлохдоо багш, сургууль үнэлгээний
олон хувилбар, арга хэрэгслээс тохирохыг сонгон явцын ба эцсийн үнэлгээг хийнэ. Үүнд:
 Ажиглалт /ажиглалтын тэмдэглэл/

152. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
152
 Асуулга /санал асуулгын хуудас/
 Өөрийн үнэлгээ /өөрийн үнэлгээний хуудас/
 Тэмдэглэл хөтлөх /мөрөөдөл, зорилгын дэвтэр, эргэцүүлэл, санал сэтгэгдлийн хуудас/
 Ярилцлага /ярилцлагын асуулт, тэмдэглэл, бичлэг/
 Баримт /амжилтыг нотлох/
 Бүтээл, тайлан тоглолт /бүтээлийн хавтас/
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны үнэлгээг хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг дэмжих дараагийн арга
хэмжээг зохион байгуулахад хэрэглэнэ.
 Эцсийн үнэлгээ нь улирал тутам, хагас жилээр хийгдэж хичээлийн жилийн төгсгөлд сурагчийн
хувийн хэрэгт хүүхдийн хөгжлийн тодорхойлолт болон тэмдэглэгдэнэ.
 Үнэлгээг сурагч, анги, бүлэг, сургуулийн түвшинд нэгтгэн хүүхдийн хөгжилд хэр зэрэг үр нөлөө
үзүүлж байгааг илрүүлж цаашид хэрэгжүүлэх арга хэмжээнд тусган, төлөвлөлтийг сайжруулна.
17.7. ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД АНХААРАХ ЗҮЙЛ
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны төлөвлөгөө нь сургуулийн зорилгыг дэмжсэн, оролцогч бүх
талын санал хүсэлтийг харгалзсан байна.
 Сургалтын төлөвлөгөөнд тусгагдсан хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны нэг цаг нь заасан ангийн
үйл ажиллагааны цаг бөгөөд үйл ажиллагаагаа жилээр төлөвлөж анги удирдсан багш чиглүүлнэ.
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааг сургуулийн захирал, нийгмийн ажилтны удирдлага чиглүүлэг
дор анги удирдсан, мэргэжлийн болон сайн дурын багш нар дэмжин зөвлөн тусалж, бэлтгэл,
зохион байгуулалттай сайтай, үр дүнтэй хэрэгжүүлнэ.
 Ангийн үйл ажиллагаанаас бусад үйл ажиллагааны цагийг сургуулийн жилийн ажлын
төлөвлөгөөнд тусган хэрэгжүүлнэ.
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааг сургуулийн зорилго, иргэний боловсрол, амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагаа болон бусад хичээлүүдтэй нягт уялдаатай төлөвлөн, судлагдахуунаар
эзэмшсэн мэдлэг, чадварыг бататгах, баяжуулан хөгжүүлэх, хүүхэд бүрийн хувь онцлог, авьяас
чадварыг нээн хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллана.
 Сурагчдын бүтээлч санаачилга, сургуулийн бодит байдал, сурагчдын онцлог, хөгжлийг харгалзан
гэр бүл, нутгийн оршин суугчид, орон нутгийн байгууллагуудтай хамтран ажиллахаар зохион
байгуулахыг эрмэлзэнэ.
---------000---------

153. 153
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР БОЛОВСРУУЛСАН БАГИЙН БҮРЭЛДЭХҮҮН
1. Монгол хэл бичгийн сургалтын цөм хөтөлбөр
Монгол хэл
1. Ш.Оюунцэцэг Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт, ХНХУСА-ны дарга, багийн
ахлагч
2. Б.Оюунцэцэг Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
3. Ө.Цэндсүрэн Нийслэлийн Боловсролын газрын ахлах мэргэжилтэн
4. М.Базаррагчаа Монгол Улсын их сургууль, НХС-ийн багш проф. Sс.D
5. Ц.Өнөрбаян Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МоСС-ийн профессор багш,
Sс.D
6. Ц.Туул “Шинэ эрин” лаборатори сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын багш
7. Б.Цасанчимэг Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
8. Ш.Баттөгс Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, НХС-ийн тэнхимийн эрхлэгч,
Ph.D
9. Д.Эрдэнэсан Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, НХС-ийн багш, Ph.D
Уран зохиол
10. Г.Галбаяр Монгол Улсын их сургууль, Монгол хэл, соѐлын сургуулийн тэнхимийн
эрхлэгч, Ph.D
11. С.Энхбаяр Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, НХС-ийн уран зохиолын
тэнхимийн эрхлэгч,Sc.D
12. Г.Нандинбилиг Монгол Улсын их сургууль, Монгол хэл, соѐлын сургуулийн багш, Ph.D
13. П.Одсүрэн “Гурван-Эрдэнэ” БДС-ийн багш
14. Д.Туяа “Шинэ эхлэл” лаборатори сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын багш
Монгол бичиг
15. Ү.Ариунболд Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, НХС-ийн багш, Ph.D
16. Д.Баттогтох Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан, Ph.D
17. Д.Заяабаатар Монгол Улсын их сургууль, МХСС-ийн багш, Ph.D
18. Б.Батчимэг Нийслэлийн 23 дугаар сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын багш
19. Н.Мөнхцэцэг Нийслэлийн 39 дүгээр сургуулийн монгол хэл, уран зохиолын багш
2.“Математик”-ийн сургалтын цөм хөтөлбөр
20. Д. Түвшинжаргал Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан, багийн ахлагч
21. Д.Мөнхжаргал Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн захирал, проф, Ph.D
22. М. Итгэл Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн дидактикийн багш, Ph.D
23. Т.Ганбаатар Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн Хөтөлбөрийн албаны дарга
24. Э.Чойсүрэн Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн дидактикийн багш
25. Ж.Буянт Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
26. Д.Даваасүрэн “Байгаль эх” лицей сургуулийн математикийн багш
27. Б.Энхболд “Шинэ эхлэл” сургуулийн математикийн багш
28. Н.Цогзолмаа Нийслэлийн 14 дүгээр сургуулийн математикийн багш
29. Б.Эрдэнэсувд Нийслэлийн Ирээдүй цогцолбор сургуулийн математикийн багш
30. Б.Ариунтунгалаг Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
3. “Мэдээллийн технологи”-ийн сургалтын цөм хөтөлбөр
31. Д.Цэдэвсүрэн Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, Мэдээлэл зүйн тэнхмийн эрхлэгч дэд проф,
Ph.D, багийн ахлагч
32. Л. Мөнхтуяа Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, Мэдээлэл зүйн тэнхмийн багш, Ph.D.
33. Б.Ариунтунгалаг Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
34. С. Уянга Монгол Улсын их сургууль, Мэдээлэл, компьютерын ухааны тэнхимийн багш дэд
проф, Ph.D
35. Н.Булгантамир Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
36. С. Энхцэцэг Нийслэлийн 18 дугаар сургуулийн мэдээлэл зүйн багш
37. Б. Эрдэнэчимэг Монгол-Энэтхэгийн сургуулийн мэдээлэл зүйн багш

154. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
154
4. “Байгалийн ухаан”-ы сургалтын цөм хөтөлбөр
Хими
38. Г. Баярмаа Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, Боловсрол судлалын тэнхимийн эрхлэгч,
PhD, багийн ахлагч
39. Ц. Отгонбаяр Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
40. Н. Оюунцэцэг Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн дидактикийн багш
41. Н. Наранцогт Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн химийн тэнхмийн багш
42. Д.Оюунбилэг Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт, БУСА-ны дарга
43. Д. Сарангэрэл Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн химийн тэнхмийн багш
Физик
44. М. Ганбат Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн физикийн тэнхмийн багш
45. С. Гэндэнжамц Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
46. Н. Сайнбаяр Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
47. Х. Батболд Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн физикийн тэнхмийн багш
48. Ж. Дөлгөөн Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн физикийн тэнхмийн багш
49. Б. Бадам “Шинэ эрин” сургуулийн физикийн багш
50. Н. Болормаа Нийслэлийн 20 дугаар сургуулийн физикийн багш
Биологи
51. А. Энхтогтох Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
52. М. Оюунчимэг Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
53. М. Мөнхбаатар Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн биологийн тэнхимийн эрхлэгч,
Ph.D
54. Ц. Хонгорзул Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн биологийн тэнхимийн багш, Ph.D
55. Ш. Оюунгэрэл Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн Биологийн тэнхмийн багш, Ph.D
56. Д. Мөнхтуяа “Шинэ эрин” сургуулийн биологийн багш
57. О. Мөнхжаргал “Монгол тэмүүлэл” сургуулийн биологийн багш
58. Э. Мөнгөнтулга Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн биологийн тэнхимийн багш
Газарзүй
59. Е.Батчулуун Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн газарзүйн тэнхмийн профессор,
Ph.D
60. Г.Уранчимэг Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС-ийн дидактикийн тэнхмийн багш
61. П. Энхжаргал Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС, газарзүйн тэнхмийн багш
62. Х.Цогбадрал Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, МБУС, газарзүйн тэнхмийн эрхлэгч
63. Г.Юмчмаа Монгол Улсын их сургууль, ШУС-ийн газарзүйн тэнхмийн багш, Ph.D
64. Х.Билигсайхан Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
5. “Нийгмийн ухаан”-ы сургалтын цөм хөтөлбөр
Түүх
65. У.Туяа Боловсролын хүрээлэн, секторийн эрхлэгч, Ph.D, багийн ахлагч
66. Б. Нацагдорж Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
67. Ж. Гэрэлбадрах Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, түүхийн тэнхмийн эрхлэгч, Ph.D
68. П. Дэлгэржаргал Монгол Улсын их сургууль, түүхийн тэнхмийн эрхлэгч, Ph.D
69. Ц. Гантулга Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, түүхийн багш
70. О. Батсайхан Шинжлэх ухааны академи,ОУС хүрээлэнгийн салбарын эрхлэгч, Sc.D
71. З. Лонжид Монгол Улсын их сургууль, түүхийн багш, Ph.D
72. З. Баасанжав Монгол Улсын их сургууль, түүхийн багш, Ph.D
73. Х. Баярмаа Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, түүхийн дидактикийн багш
74. Б. Пунсалдулам Шинжлэх ухааны академи, Түүхийн хүрээлэн, түүхч, Ph.D
75. Д. Янжинжав Боловсролын үнэлгээний төвийн мэргэжилтэн
76. Д. Нансалмаа Нийслэлийн 117 дугаар сургуулийн түүх, нийгмийн ухааны багш
Нийгэм судлал
77. О. Пүрэв Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, Sc.D
78. С.Түмэндэлгэр Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, социологч багш, Ph.D
79. Ч. Гажиддулам Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
80. Р. Дарьхүү Монгол Улсын их сургууль, философийн багш, Ph.D
81. Н.Мягмарцоож Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, улс төр судлалын багш, Ph.D
82. Ц.Сэлэнгэ Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, эдийн засаг судлалын багш, Ph.D
83. Б. Батсүх Боловсролын үнэлгээний төвийн ахлах мэргэжилтэн
84. А. Баярбаатар Хэрэгжилтийн багийн гишүүн

155. 155
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
6. “Урлаг”-ийн сургалтын цөм хөтөлбөр
Хөгжим
85. Х. Энхжаргал Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан, багийн ахлагч
86. Ч.Оюунбилэг Соѐл, урлагийн их сургууль, ХУС-ийн хөгжмийн дидактикийн багш
87. С. Баасандулам Соѐл, урлагийн их сургууль, СС-ийн багш
88. Т. Олоннэмэх Нийслэлийн Боловсролын газрын мэргэжилтэн
89. У. Саруул “Шинэ эхлэл” сургуулийн хөгжмийн багш
Дүрслэх урлаг
90. С. Батцоож Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш
91. Д.Цэдэн-Иш Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, БС-ийн багш, Ph.D, дэд профессор
92. З.Баярмагнай Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, БС-ийн багш, Ph.D, дэд профессор
93. А. Ариунболд Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш
94. Б. Галбадрах Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш
7. “Дизайн технологи”-ийн сургалтын цөм хөтөлбөр
95. Г. Чулуунаа Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш Ph. D, дэд профессор,
багийн ахлагч
96. С. Отгонтуяа Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
97. Х.Тамир Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн дэд захирал Ph. D, дэд профессор
98. Д.Сэрээтэрдорж Монгол Улсын Боловсролын их сургууль,УБТС-ийн багш Ph. D, дэд профессор
99. Р.Гоцбаяр Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш Ph. D, дэд профессор
100. Г.Амарсанаа Нийслэлийн Боловсролын газрын мэргэжилтэн
101. Х.Гэрэлтуяа Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
102. Д.Алтанцэцэг Төслийн мэргэжилтэн
103. М.Баасанбаяр Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш
104. У.Лхагвадорж Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн багш
105. С.Цолмон Нийслэлийн “Шинэ эхлэл” сургуулийн технологийн багш
106. Т.Ариунаа Нийслэлийн 33 дугаар сургуулийн технологийн багш
8. “Биеийн тамир, эрүүл мэнд”-ын сургалтын цөм хөтөлбөр
107. Г. Одбаатар Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн Мэргэжлийн хяналтын газрын Улсын байцаагч,
багийн ахлагч
108. Л.Уртнасан Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш,Ph. D, профессор
109. Б.Бат-Отгон Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш,Ph. D
110. В.Лхамсүрэн Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, УБТС-ийн багш
111. Б. Дамба Баянгол дүүргийн Спорт хорооны дарга
112. А. Гантулга Нийслэлийн Боловсролын газрын мэргэжилтэн
113. Ч. Батбаяр Нийслэлийн 33 дугаар сургуулийн биеийн тамирын багш
114. Ц. Ууганжаргал Нийслэлийн 5 дугаар сургуулийн биеийн тамирын багш
115. Д. Мэндбаяр Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
9. “Гадаад хэл”-ний сургалтын цөм хөтөлбөр
Англи хэл
116. Н.Мира Монголын англи хэлний багш нарын холбооны тэргүүн, Ph.D, багийн ахлагч
117. Б.Батчимэг Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
118. Р.Ариунаа Нийслэлийн 84 дүгээр сургуулийн англи хэлний багш
119. И.Сайнгэрэл Нийслэлийн “Шинэ Эрин” сургуулийн сургалтын менежер
120. Д.Бадамгарав Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, ГХС-ийн англи хэлний арга зүйн тэнхмийн
багш
121. Д.Сарнай Нийслэлийн 24 дүгээр сургуулийн англи хэлний багш
Орос хэл
122. П. Тунгалаг Азийн хөгжлийн банкны “Боловсролын салбарын шинэчлэл” төслийн зөвлөх, багийн
ахлагч
123. Т.Төрбат Хүмүүнлэгийн ухааны их сургууль, ОУХ-ны дээд сургуулийн захирал, профессор
124. И. Мяндас Нийслэлийн 2 дугаар сургуулийн орос хэлний багш
125. Ц.Сэрээнэн Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, орос хэлний тэнхмийн эрхлэгч, Ph.D
126. У.Хонгорзул Нийслэлийн 115 дугаар сургуулийн орос хэлний багш

156. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
156
10. Сургалтыг дэмжих үйл ажиллагаа
Иргэний боловсрол
127. С.Батсүх БСШУ-ны сайдын зөвлөх, багийн ахлагч
128. О.Пүрэв Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, Sc.D
129. Б.Пунцагсүрэн Боловсролын хүрээлэн, эрдэм шинжилгээний ажилтан
130. Ш.Чоймаа Монгол Улсын Их сургуулийн багш
131. Ц.Дэлгэрсайхан Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн багш
132. Р.Золзаяа Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
133. Г.Шүрэнцэцэг Нийслэлийн Боловсролын газрын мэргэжилтэн
134. М.Баярсайхан Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн багш
135. Л.Идэр Нийслэлийн 2 дугаар сургуулийн багш
136. Г.Цэвэлмаа Хэрэгжилтийн багийн менежер
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа
137. С.Одмандах Хэрэгжилтийн багийн гишүүн
138. Б.Оюунбилэг Хэрэгжилтийн багийн гишүүн
139. О.Оюунтунгалаг Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн дэд захирал
140. М.Дорж Хэрэгжилтийн багийн гишүүн
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа
141. Н.Цэвэлмаа Хэрэгжилтийн багийн менежер
142. Д. Цэцэгмаа Хэрэгжилтийн багийн гишүүн
143. Ц.Наранцэцэг Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн багш
144. Э.Булган Багшийн сургуулийн дэд захирал
145. Л.Эрдэнэчимэг Нийслэлийн 97 дугаар сургуулийн багш
146. М.Хүрэлтогоо Боловсролын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан
147. Н.Мөнхбаяр Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институтийн арга зүйч
148. Б.Хишигбаяр Боловсролын хүрээлэнгийн дэд захирал
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨРИЙН РЕДАКЦИЙН БАГ
Б.Насанбаяр БСШУ-ны яамны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газрын дарга
Ц.Чимэдлхам БСШУ-ны яамны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газрын мэргэжилтэн, PhD
Г. Баярмаа Монгол Улсын Боловсролын их сургууль, Боловсрол судлалын тэнхимийн эрхлэгч,
PhD
У.Туяа Боловсролын хүрээлэн, секторийн эрхлэгч, Ph.D
А. Энхтогтох Боловсролын хүрээлэн, СХСС-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтан
Д.Мөнхжаргал Монгол Улсын Боловсролын их сургуулийн захирал, проф, Ph.D
Ө.Цэндсүрэн Нийслэлийн Боловсролын газрын ахлах мэргэжилтэн

157. 157
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

159. • Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа
• Иргэний боловсрол - Ёс суртахуун
• Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа
СУРГАЛТЫГ ДЭМЖИХ ҮЙЛ
АЖИЛЛАГААНЫ ЗӨВЛӨМЖ

160. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
160
АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
1. СУРАГЧИЙН БҮТЭЭЛЧЭЭР СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛГО, ҮЙЛ ЯВЦ
ЗОРИЛГО
 Сурагч нь амьдралын бодит асуудлыг олж, шийдвэрлэх явцдаа судлан шинжлэх арга барилд суралцаж,
бусадтай харилцаа холбоо тогтоон хамтран ажиллаж, өөрийн амьдрах арга ухаан, суралцах арга
барилаа эргэцүүлэн бодож, улам сайжруулан түүнийгээ хэрэгжүүлэх замаар суралцах хүсэл
эрмэлзэлтэй, амьдрах чадвартай иргэн болж төлөвшинө.
ҮЙЛ ЯВЦ
 Суралцагч бодит үйл ажиллагаанд оролцох явцдаа эрэл хайгуул хийх, асуудал олж харах, эргэцүүлэн
бодох, дүгнэх, асуудлыг илүү сайнаар шийдвэрлэх арга барил, чадварт суралцана.
 Суралцагч эрэл хайгуулын явцад бүтээлчээр хамтран ажиллах, өөрийн амьдрах арга ухааныг
эргэцүүлэн бодох, суралцах хүсэл эрмэлзлэл, бие даан ажиллах, суралцах, нийгэм, амьдралын
өөрчлөлтөд зохицон амьдрах чадвар эзэмшинэ.
Эрэл хайгуул хийх чадварт суралцах явц
Алхам Арга барил
Асуудлыг сонгох
буюу сэдвийг
сонгох
Сургуулийн зорилго, гэр бүл, хамт
олон, орон нутгийн онцлогтой
уялдуулан хүүхдийн хэрэгцээ,
тулгамдсан асуудлын хүрээнд сэдвээ
сонгох
Мэдээлэл
цуглуулах
Асуудал, сэдвийн хүрээнд боломжтой
эх сурвалжуудаас мэдээлэл цуглуулах
Эмхлэн анализ
хийх, эрэмбэлэх
Цуглуулсан мэдээллийг эмхлэн
боловсруулалт хийж, асуудлыг
эрэмбэлэх
Сонголтын
үндэслэлээ
тайлбарлах
Яагаад сонгосон учир шалтгаан, ач
холбогдлыг тодорхой тайлбарлан,
үндэслэлээ гаргах
Дахин
төлөвлөлт,
сайжруулалт
Эрэл хайгуул хийх явцад шинээр
үүсэн бий болсон нөхцөл байдал,
мэдээллийн дагуу дахин төлөвлөлт
хийж, сайжруулах
Асуудлыг олж харах, шийдлийн гарцыг тодорхойлох явцдаа эргэцүүлэн бодох, анзаарах,
хэрэгцээтэй, сонирхсон, тулгамдсан асуудлаа эзэмшсэн мэдлэг чадвараа ашиглан шийдвэрлэх
- Асуудлыг шийдвэрлэх арга зам гарц, шийдэл олон хувилбартай байдгийг хүлээн зөвшөөрч, өөрийн
болон бусдын санаа бодлыг эргэцүүлэн, хүүхэд өөрийн сонгосон шийдлээ зөв гэдгийг нотлох явц юм.
- Асуудлыг шийдвэрлэх цорын ганц арга зам, гарц, шийдэл байдаггүй гэдгийг ухаарч, эрэл хайгуул
хийвэл боломж нээлттэй байдгийг эргэцүүлэн бодож, асуудлыг эрж хайх, шийдвэрлэх хүсэл эрмэлзэл
нь улам нэмэгдэнэ. Хэрэгцээтэй, сонирхсон, тулгамдсан асуудлаа мэдлэг чадвараа ашиглан
шийдвэрлэнэ.
Бүтээлчээр хамтран ажиллах хандлага төлөвших, үйлийн явцад суралцангаа үр дүнг мэдэрч,
суралцах хүсэл эрмэлзлэл, арга барилаа хөгжүүлэх
Эрэл хайгуул хийх, асуудлыг олж харах, шийдлийн гарцыг тодорхойлох, эргэцүүлэн бодох явцдаа
ангийн найзууд, бусад анги, бүлгийн хүүхдүүд, багш, ажилтан, эцэг эх, орон нутгийн иргэдтэй хамтран
асуудлыг шийдвэрлэснээр “Олны хүч оломгүй далай” гэдгийг ухаарч, суралцах хүсэл эрмэлзэл, арга барилаа
хөгжүүлнэ.
Хамтарч ажиллах, харилцаа холбоо тогтоох
Нийгэм, хүмүүсийн амьдралыг сонирхож, хэн нэгний байр сууринд өөрийгөө тавьж үзэх, тэдний үнэт
зүйлс, эрх ашгийг хүндэтгэх, туслан дэмжих, хамтран ажиллах хүсэл эрмэлзэлтэйгээр “Хүний хэрэг бүтвэл,
өөрийн хэрэг бүтнэ” гэсэн ухамсар, харилцааны чадвартай болно.

161. 161
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Өөрийнхөө амьдрах арга ухааныг эргэцүүлэн бодож, илэрхийлэх
2. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ СЭДВИЙН ХҮРЭЭ
Сэдвийг бодит амьдралаас өөрсдийн хэрэгцээтэй, сонирхсон, тулгамдсан асуудлыг нээлттэй, чөлөөтэй
хүүхдүүд сонгох хэдий ч сургуулийн зорилго, орон нутгийн онцлогтой уялдуулан тодорхой хүрээнд
тодорхойлж хэрэгжүүлнэ. Жишээ нь.
3. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ТӨЛӨВЛӨЛТ
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны төлөвлөлт нь сурагчдын хэрэгцээ, сонирхолд
тулгуурлан уян хатан, нээлттэй, тасралтгүй сайжирч, баяжиж байна. Сургууль бүр амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагааны төлөвлөлтийг дараах байдлаар төлөвлөнө.
Сургууль тус бүрийн
төлөвлөлтөндөө
зайлшгүй тусгах
шаардлагатай зүйлс
 Боловсролын зорилгод үндэслэн сургуулийн зорилгоо тодорхойлох
 Тухайн хичээлийн жилийн зорилготой сэдвийн хүрээгээ уялдуулах
 Орон нутгийн бодит байдал
 Хүүхэд, эцэг эхийн бодит байдал
 Хүрэх үр дүн, төлөвших авьяас, чадвар ба зан төлөв
 Хичээл тус бүрийн агуулгын уялдаа холбоо
 Хичээл, анги бүлэг, бага, дунд ангийн зохион байгуулалтын уялдаа холбоо
 Сургууль хоорондын уялдаа холбоо
 Сэдвийн хүрээ, үйл ажиллагаа явуулах орчин
 Эцэг эх, орон нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллах
 Удирдан явуулах чиглэл / арга барил/
 Үнэлгээ
Үе шат Үе шат бүрийг зохион байгуулах арга барил Анхаарах зүйл
Сэдвийг
боловсруулах
1. Асуудлын хамрах хүрээ, чиглэлээ
тогтооно
2. Асуудлаа хэрхэн судлахаа төлөвлөнө.
Хамгийн чухал сэдвийг сонгохын тулд (1) шалгах,
(2) Судлах үйл ажиллагааг заавал хийнэ.
Мэдээлэл
цуглуулах
1. Мэдээлэл цуглуулах арга
Хэрэгтэй мэдээллээ нягталж, чухал болон
чухал бусаар нь эрэмбэлнэ.
2. Мэдээллийн олон эх сурвалжуудыг
ашиглана. (сонин, сурах бичиг, утас, факс,
интернет, зураг видео, холбогдох хүмүүстэй
ярилцах, асууж лавлах, анкетийн судалгаа)
3. Мэдээллийг ямар аргаар хэрхэн
цуглуулахаа төлөвлөнө.
1. Бодитой мэдэрч харж суралцах туршилтын үйл
ажиллагаагаар хэрэгжүүлнэ.
2. Монгол хэл болон бусад хичээлээр эзэмшсэн
ярих, сонсох, уншиж бичих чадварыг бүтээлчээр
ашиглан олон төрлийн мэдээллийг цуглуулж мэдээ,
мэндчилгээ, талархал бичих аргад суралцана.
3. Нийгмийн амьдралд шаардлагатай дүрэм
журмыг мөрдөж хэвшинэ.
Сурагчийн хэрэгцээ,
сонирхолд үндэслэсэн
сонгох сэдвүүд
- Түүхэн, сургамжтай үйл явдал, амжилтын эзэн болсон хүмүүс, байгууллага, газар нутаг
(түүхэн дурсгалт газрууд, музей, үзэсгэлэн, соѐл, үйлчилгээний газрууд, засаг захиргааны
байгууллага, уламжлалт зан заншил, өв соѐл гэх мэт)
- Ажил, мэргэжлийн үнэ цэнэ, онцлог, хийж бүтээхийн гайхамшиг, үр дүн
- Гэр бүл, хүний амь нас, амьдралын утга учир
- Байгалийн зохицол, сонин содон үзэгдэл, эдгээрийн учир шалтгаан, ач холбогдол (орон
нутгийн үзэсгэлэнт газар, гол мөрөн, нуур, ховор ургамал, амьтан гэх мэт)
Сургууль, орон нутаг,
улс орны онцлог,
хэрэгцээнд
тулгуурласан сонгох
сэдвүүд
- Сургуулийн дэг, соѐл, эрүүл, аюулгүй орчин, хүмүүсийн хамтын ажиллагаа, харилцаа
- Орон нутгийн түүх, эрхлэх аж ахуй, хөгжил, бүтээн байгуулалт
- Орон нутгийн хүмүүс болон байгууллагууд
- Орон нутгийн олон талт уламжлал ба соѐл
- Аюулгүй, амар амгалан хот, дүүрэг, хороо, аймаг, сум, баг г.м.
Нийтлэг сэдвүүд
- Уламжлалт соѐл, түүх, тоглоом наадгай, тэмдэглэлт баяр, ѐслол, үйл явдал
- Эрүүл мэнд
- Хоол хүнс
- Орон сууц
- Мэдээ, мэдээлэл харилцаа холбооны давуу, сул тал
- Байгаль орчинд ээлтэй хэрэглээ
- Шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил, үр дүн бидний амьдралд гэх мэт.
Өөрийн суралцах арга барил, зан чанар хандлага, төлөвшил,
дадал хэвшил, харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох
Эргэцүүлэн бодож,
ухаарсан зүйлээ өнөөгийн
болон ирээдүйн амьдралд
хэрхэн хэрэгжүүлэхээ
эргэцүүлэх
Гэр бүл, хамт олны нэг гишүүний хувьд юу хийх, яаж хувь
нэмэр оруулах, үүрэг оролцоогоо эргэцүүлэн бодох

162. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
162
Эмхлэн цэгцлэх ,
боловсруулалт
хийх
1. Эмхлэн цэгцлэх арга
 График зураглал гаргах
 Эрэмбэлэх
2. Боловсруулалт хийх арга
 Өөрчлөлтийг харах
 Харьцуулах, харилцан ярилцах, хэлэлцэх,
шалгах, нэгтгэх
1.Мэдээллийг эмхлэх олон төрлийн аргуудыг
хэрэглэнэ. (хавсралт 1)
2.Анализ хийхдээ юмс үзэгдлийг хооронд нь
харьцуулж, ялгаатай, ижил төстэй болон уялдаа
холбоог харж, учир шалтгааныг тодорхойлно.
Нэгтгэн дүгнэх,
тайлагнах
1. Нэгтгэх дүгнэх арга
 Эсээ бичих (өгүүлбэрээр)
 Дүрслэл (дуу, дүрс бичлэг фото зургаар)
 Бусад
2. Илтгэх, тайлагнах арга
 Ярих
 Товч тайлан, танилцуулга (Power Point)
 Үзүүлэн, зурагт хуудас
 Илтгэл, мэдээллийн хуудас
 Жүжигчилсэн тоглолт
1.Сурсан зүйлээ нэгтгэж, дүгнэн бусдад
ойлгомжтой, товч, тодорхой илтгэж тайлагнана.
2. Дэвшүүлсэн таамаглал эрэл хайгуулын явцад
хэрхэн батлагдсан болон өөрчлөгдснийг тодорхой
гаргана.
3.Нэг асуудлын шийдлийн үйл явц дараагийн ямар
нэгэн асуудал, сэдвийн эхлэл болж, дахин
давтагдах зарчмаар явагдана.
4. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ АРГА ЗҮЙ
 Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны арга зүй нь багш сэдвийг өөрөө зааж, хүүхдүүдээр
шийдүүлэх биш харин хүүхдүүдийн сэдэл тэмүүлийг төрүүлж, сэтгэлийг хөдөлгөн, бид чадах юм
байна, дахиад хийж үзэх юмсан гэсэн хандлага, итгэл төрүүлж чадахуйц байна.
Сэдэв сонгох үе шатны арга зүй
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны сэдэв сонгох үе шатны арга зүй нь дараах 2 хэлбэртэй байна.
1. Ангиараа нэг сэдвийг санал нэгтэйгээр сонгох
2. Сонирхолд үндэслэн хэд хэдэн сэдвийг сонгох
Мэдээлэл цуглуулах арга зүй
Төлөвлөхийн тулд мэдээллийн эх сурвалж, түүнийг цуглуулах арга, үйл ажиллагаа, цуглуулсан мэдээллээ
хэрхэн хадгалахаа тодорхой болгоно.
Мэдээллийн эх сурвалж:
 Интернет
 Номын сан
 Хүүхдүүдийн өөрсдийнх нь төсөөлөл, эргэцүүлэл
 Гэр бүлийнхэнтэй хийх ярилцлага,
 Нутгийн иргэдээс авах анкет
 Сэтгэгдэл бичүүлж авах
 Зочин багшийн яриа
 Бодитоор харж ажиглаж цуглуулсан мэдээлэл
 Фото зураг
 Дуу, дүрстэй бичлэг
Мэдээлэл цуглуулах арга:
 Асуулга, анкет
 Ярилцлага арга
 Сурвалжлага
 Ажиглангаа тэмдэглэх
 Биеэр хийж туршиж цуглуулах
Мэдээлэл цуглуулах үйл ажиллагаа:
 Ярилцлага, сурвалжлаганд оролцох хүнийхээ цаг боломжийг асууж, ярилцлагын зорилгоо урьдчилан
мэдээлэл өгч, ойлголцсон байх хэрэгтэй. Хүүхдүүд хийхэд ангийн багш тусалж дэмжин, зөвлөх
хэрэгтэй.
 Биеэр хийж туршиж цуглуулах үед аюулгүй байдлыг хангаж, эцэг эхийг оролцуулна.
 Анкетаар асуулга авах үед урьдчилан асуулт бусад хэрэгслээ бэлтгэсэн байна.
 Ажиглангаа тэмдэглэл хийх үед тэмдэглэл хөтлөх дэвтэр, үзэг харандаагаа бэлтгэсэн байна.
 Мэдээлэл өгсөн, хамтран ажилласан бүх хүнд заавал талархал илэрхийлнэ.
Мэдээлэл нэгтгэх:

163. 163
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
 Мэдээлэл нэгтгэх цаг гаргах
 Цуглуулсан мэдээллийг нэгтгэх үеийн сэтгэгдэл, санаа бодлыг яриулж бичүүлэх
Мэдээллээ хадгалах:
 Цуглуулсан мэдээллийг тусгай дэвтэр ашиглан мэдээлэл цуглуулсан өдөр, газар, хүн гэх мэтийг
тодорхой тэмдэглүүлж хадгална.
 Дуу, дүрс, фото зураг, тэмдэглэлийг цахим болон цаасан хэлбэрээр хавтас нээн хадгална.
Мэдээллээ эмхлэх, боловсруулалт хийх арга зүй
 Цуглуулсан мэдээллээ хүүхдүүд өөрсдөө эмхэлж, боловсруулалт хийх үйл ажиллагаа явуулна.
Эмхлэх, боловсруулалт хийх гэдэг нь цуглуулсан мэдээллээ ижил болон ялгаатай байдлаар нь
ангилж, ангилсан мэдээллээ харьцуулж, учир шалтгаан болон үр дүнгээр нь ангилж, өөрчлөлт болон
үр дүнг нь таамаглан, хоорондын уялдаа холбоог цаг хугацааны хувьд эрэмбэлэн, бодит байдал дээр
аль нь таарч байна гэдгийг олон талаас нь харж ажиллана.
 Хүүхдийн эргэцүүллийг яаж хөгжүүлэх талаар багш урьдчилан таамаглан ямар зорилгоор хэрхэн
эмхлэх, эмхэлсэн мэдээллээс юуг эргэцүүлэн бодуулах, ойлгуулах зэргээ төлөвлөнө.
 Хүүхдүүд өөрсдийн цуглуулсан мэдээллээ цэгцтэйгээр эмхэлж, боловсруулалт хийснээр эргэцүүлэн
бодох чадвар нь гүнзгийрч, шинэ үйл ажиллагаа хийх гэсэн хүсэл төрж хөгжинө.
 Эмхлэх боловсруулалт хийх шатанд мэдээллээ ангилж цуглуулан эргэцүүлэх, харьцуулан
эргэцүүлэх, хооронд нь уялдуулан холбож хүүхэд эргэцүүлэн бодох нь чухал.
Мэдээллээ нэгтгэх, тайлагнах арга зүй
 Хүүхдүүд нэг сэдвийг үндэслэн төрөл бүрийн мэдээллийг цуглуулж эмхлэн боловсруулалт хийж, үе
шат бүрийн үр дүнгээ нэгтгэж тайлагнадаг. Ингэхдээ хэнд, юуг, яаж тайлагнах гэж буйгаа тодорхой
болгон үйл ажиллагааны явцыг зорилго болгох бус дэвшүүлсэн таамаглал, үр дүнг баримжаална.
 Нэгтгэх, тайлагнах үйл ажиллагаанд дараах зүйлийг анхаарах
1. Илтгэх арга барил, ур чадварын арга зүй, мөн чанарыг ойлгуулна.
 Хэнд зориулж, ямар зорилгыг биелүүлэх
 Хамгийн үр дүнтэй илтгэх аргыг сонгох
 Сонсогчийн эрэлт хэрэгцээг эргэцүүлэн, тэдний хөгжил, сайн сайханд хувь нэмрээ оруулсан баримт
нотологоотой илтгэх
 Бодит үнэн болон өөрийн үзэл бодол, эргэцүүллийг ялгаж тайлагнах
 Тайлан илтгэлийн дадлагажуулалтыг өмнө нь багаар болон хосоор бэлтгэх
2. Сонсох арга барил, ур чадварын арга зүй, мөн чанарыг ойлгуулна.
 Илтгэл танилцуулгыг анхааралтай сонсох
 Сургалтын агуулгыг гүнзгийрүүлж сайн асуух
 Анх сонсож байгаа хүний байр сууринаас төсөөлөн асуух
 Илтгэгчийн хэлэхийг хүсч байгаа эрэлт хэрэгцээг танин мэдэж асуух
 Илтгэгчийн илтгэлийн үр дүнг сайжруулах зөвлөгөөг өгөх, дэмжин урам хайрлах
Жишээ нь: Автомашин үйлдвэрлэлийн талаар судалж үзэх.
Сэдэв
Сэдэв: Автомашин үйлдвэрлэл
Үйлдвэрт авч буй арга
хэмжээ
Дизайны гол чанар Ирээдүйн машин
Мэдээллийнэх
сурвалж
А үйлдвэрлэгч
Робот, хүний үйл
ажиллагааг уялдуулан
оновчтой болгосон
Мөргөлтийн үеийн доргилтыг
багасгасан.
Зайгаар ажилладаг эко машин
Б үйлдвэрлэгч
Шат дамжлага бүрт
зориулсан булантай
Зорчигчийг хэдэн талаас нь
хийтэй дэрээр хамгаалдаг
Супер дизайнтай машин
В үйлдвэрлэгч
Бүтээгдэхүүний
тээвэрлэхэд хялбар газар
байршуулсан.
Машин дотроо бусад
машинтай зай барих
төхөөрөмжтэй
Автомат удирдлагатай машин
 Гурван үйлдвэрлэгчийн нийтлэг үйл ажиллагааг олж харснаар хэрэглэгчдийн хэрэгцээг
ойлгоно гэсэн үг. Аль ч үйлдвэрлэгч “аюулгүй ажиллагааг анхаардаг”-ийг олж харснаар
“Машин худалдан авах хүн зөвхөн дизайн биш гэр бүлээрээ аюулгүй унаж явах чанарыг
хардаг” гэсэн дүгнэлтийг хийж болно. Үйлдвэрлэгчдийн зүгээс авч буй санаачилга, арга
хэмжээг харснаар машин үйлдвэрлэж буй хүмүүсийн хүсэл зорилгыг ч мэдэж болно.
 Дээрх дүгнэлт, үр дүнгээ “Автомашины сонин” зэрэг хэлбэрээр гаргахад “Үйлдвэрлэгч нар
онцлогоо хадгалахын сацуу хэрэглэгчийн аюулгүй байдлыг анхаардгаараа ижил байна.

164. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
164
Худалдан авагчид ч гэсэн үүнийг хоѐуланг нь анхаарах нь чухал ажээ” гэх зэргээр олон талт
санал бодол гарч ирдэг.
 Хүснэгт ашиглан ямар эх сурвалжаас авсан мэдээлэл вэ гэдгийг цэгцлэн, ангилснаар
задлан шинжлэх, дүгнэлт гарган саналаа бичихэд амар болдог. Цаашлаад анги дэвших
тусам мэдээлэл эх сурвалжаасаа хамааран хэрхэн өөрчлөгдсөнийг олж хардаг чадварт
суралцдаг.
Сургалтын орчин:
 Орон нутгийн байгаль – Байгалийн үзэсгэлэнт газар гол мөрөн нуур цөөрөм, орон нутгийн ховор
ургамал, амьтан гэх мэт
 Нийгмийн орчин – Нийгмийн эзэмшлийн газрууд: цэцэрлэгт хүрээлэн, дурсгалт газрууд музей,
үзэсгэлэн соѐлын газрууд, үйлчилгээний газар, сум, хороо, дүүрэг засаг захиргааны байгууллагууд,
уламжлалт зан үйл, тэмдэглэлт баяр, үйл явдал гэх мэт
Багшийн үүрэг, оролцоо
 Суралцагчид санаачлан үндсэн үйл ажиллагаагаа явуулна. Багш тэднийг чиглүүлэх, туслах, дэмжих
үүрэгтэйгээр оролцоно. Сурагчид явуулж байгаа үйл ажиллагааны үр дүнгээс өөрийн амьдрах арга
ухааныг эргэцүүлэн бодоход багшийн арга зүй чиглэгдэнэ.
 Багш сурагчдаас түрүүлж бодит орчин дээр нь судалгаа хийн танилцаж, мэдээлэл цуглуулах,
мэдээллийн хэмжээг тогтоох, мэдээлэл цуглуулах аргаа сонгох зэргийг өөрөө биечлэн хийж үзсэн
байна.
 Багш асуудлыг шийдвэрлэх эрэл хайгуулыг сурагчидтайгаа хамт хийж, эргэцүүлэн бодож, амьдрах
чадварт суралцах хүсэл эрмэлзэлтэй байна.
 Багш арга зүйгээ тасралтгүй хөгжүүлж, санаачилгатайгаар, өөртөө итгэлтэй үйл ажиллагааг хөтлөн
явуулж, туршлага хуримтлуулж, түгээн дэлгэрүүлнэ.
 Зорилго, судалгаа, үйл явц, үр дүнг нэгтгэн тайлагнах, илтгэх туршлага хуримтлуулсан байх
(жүжигчилсэн тоглолт, зурагт хуудас, тайлан илтгэл, хошин илэрхийлэл гэх мэт)
Ахиц амжилтаа үнэлэх суралцагчийн өөрийн үнэлгээ
Ахиц амжилтаа үнэлэх өөрийн үнэлгээ гэдэг нь хүүхэд бүр өмнөө тавьсан зорилго, төлөвлөлтийн
дагуу өөрийгөө дүгнэх явцад сайн, давуу тал, ахиц амжилтаа тодорхойлно.
Ахиц амжилтаа мэдэрч чадах өөрийн үнэлгээний арга:
Хүүхдүүд өөрийн ахиц амжилтыг мэдэрч чаддаг болохын тулд үйл ажиллагааны өмнөх болон дараах
өөрийн байдлыг үнэлж дүгнэдэг болох нь чухал. Энэ үед ахиц амжилтын зураглалаа өөрийн үнэлгээний карт
болгон ашиглана.
Ахиц амжилтын зураглалыг ашиглах талаар:
Төлөвлөгөө, зорилгоо үндэслэн үйл ажиллагааныхаа тайлан, нэгтгэл тус бүрд өөрийн сурсан,
мэдэрсэн, эргэцүүлэн бодсон зүйлээ эргэн харж, төсөөллийн зураглалдаа нэмж бичиж байна. Ийнхүү
төсөөллийн зураглалд нэмж бичсэн зүйлийг АХИЦ АМЖИЛТЫН ЗУРАГЛАЛ гэнэ.
Бүлэг сэдвийн дор хэд хэдэн үйл ажиллагааг явуулснаар ахиц амжилтын зураглал өргөсөж, байгааг
анзааран, үйл ажиллагаанд сэтгэл хангалуун оролцох урам зоригийг олж авдаг.
Анхаарах зүйл:
Өөрийн үнэлгээ нь хүүхдүүдийн хувьд өөрийгөө нэг бол хатуухан үнэлэх эсвэл хялбарханаар үнэлэх хоѐр
тал руу туйлшрах магадлалтай. Тиймээс үнэлгээг харилцан хянах, харилцан бие биенээ үнэлэх байдлаар
хийлгэх нь үр дүнтэй. Харилцан бие биенээ үнэлэх явцад огт анзаараагүй байсан давуу, сул талаа мэдэж
авснаар өөрийгөө үнэлэх, шүүмжлэлтэй хандах, эргэцүүлэн бодох боломжтой болдог.
Жишээ. Ахиц амжилтын зураглалыг боловсруулах арга ба ашиглах
Сэдвийн нэр: “Миний мөрөөдөл”,
1.Өөрийн болгох үе шат
 Сэдвийн талаар сургалтын өмнө өөрийн мэдэж
байгаа зүйл, эргэцүүлсэн зүйл, төсөөлж байсан
зүйлээ эргэн тойронд нь бичнэ. Үйл ажиллагаа
эхлэхийн өмнөх өөрийнх нь бодит төсөөлөл,
санаа болно. Үүнийг ахиц амжилтаа үнэлэхэд
анхны төлөв байдал болгон ашиглах юм.
Жишээ нь. Хөдөлмөрлөх гэдгийг хэрхэн ойлгож байгаагаа
тулгуур үгээр бичнэ гэсэн үг.
АЖИЛЛАХ
ХӨДӨЛМӨРЛӨХ
АМЖИЛТМЭРГЭЖИЛ
ХЭЦҮҮМӨНГӨ

165. 165
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
 Найзуудтайгаа (багаараа, ангиараа) мэдээлэл солилцсоны дараа мэдэрсэн, эргэцүүлсэн зүйлээ
нэмж бичиж өргөжүүлнэ.
2. Нарийвчлан судлах үе шат
Туршлагажих үйл ажиллагаа явуулсны дараа болон сургалтын нэгтгэл хэсэг тус бүрт туршлага болон
хүмүүсийн харилцаагаар дамжуулан суралцсан зүйл, мэдэрсэн зүйлээ нэмж бичнэ. (сар, өдөр бичих, өөр
өнгөөр ялган зурах нь үр дүнтэй)
 Мэргэжлийн хүмүүстэй уулзаж ярилцан нийтлэг үйл ажиллагаа явуулсаны дараа өмнөх дээрээ
үргэлжлүүлэн өөр өнгөөр нэмж бичнэ.
3. Өргөжүүлэх ашиглах үе шат
Өөрийн ойлгосноо мөн бусадтай санал солилцож мэдсэн бүх эргэцүүллээ нэгтгэж, илтгэх материал болгон
ашиглана. Илүү өргөжсөн ахиц амжилтын зураглалаа харж, өөрийн суралцсан зам мөр болгон эргэн харж,
өөрийн ахиц амжилтаа бодитоор мэдэрнэ.
Өөрөө өөрийгөө үнэлэх карт
Үйл ажиллагааны үе шат бүрийн төгсгөлд хийсэн, оролцсон үйл ажиллагаагаа үнэлэн тэмдэглэж, өөрөө
өөрийгөө үнэлэхэд ашиглах карт юм.
ӨНӨӨДРӨӨС - ИРЭЭДҮЙД...
(Өөрийгөө олж ажиглах)
Анги Бүлэг Нэр
А – сайн чадлаа В – Бараг чадлаа С - бараг чадсангүй
Өдөр Үнэлгээ Богино өгүүлбэрээр илэрхийлэх (үйл ажиллагаа явуулсан тухайгаа
болон зорилгоо эргэн харцгаая)
СУРГАЛТЫН ЗОРИЛГО
Богино үгээр
тэмдэглэх
(ямарч сэтгэгэдэл
байж болно)
Ажил хийхэд хэцүү, ядарсан ч үр дүн гарахаар сайхан байдаг, инээмсэглэн хийвэл ядрахгүй
шантрахгүй, ажил дуусдаг, гэх мэт нийтлэг ойлголттой болох үйл ажиллагааг явуулсаны дараа
дахин сурсан мэдсэн зүйлээ нэмж бичнэ.

166. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
166
Найзыгаа үнэлэх карт
Бие биенийхээ ахиц, амжилтын зураглал болон үнэлгээний хавтсыг үзэнгээ найзынхаа сайн тал ба ахиц,
амжилтыг харилцан хэлж, үнэлгээний картандаа тэмдэглэнэ. Энэ үед өөрийн анзаараагүй байсан сайн тал
болон ахиц, амжилтын найзуудаасаа мэдэж авах боломжтой.
Сар өдөр Таних
тэмдэг
Үйл ажиллагаа Богино үгээр илэрхийлсэн тэмдэглэл(жишээ)
6/15 Мэдээлэл
солилцох
цуглаан
Ийм таних тэмдэг тавьсаны учир нь өөрийнхөө ахиц,
амжилт болон найзаасаа ч анзаараагүй байсан сайн талаа
мэдэж авсан учраас тусгай тэмдэглэгээ хийсэн юм.
5. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МЕНЕЖМЕНТ
Энэхүү үйл ажиллагаа нь сургуулийн зорилготой нягт уялдан сургууль (захирал, сургалтын менежер,
багш) эцэг эх, орон нутгийн оролцоог зөв, тэнцвэртэй хуваарилж зохион байгуулахыг шаарддаг
улмаар үр дүнгээ сургууль, орон нутаг, гэр бүлээрээ хүртдэг онцлогтой.
Сургуулийн захирал, сургалтын менежер, багш нарын үүрэг оролцоо:
 Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны зорилго сургуулийн менежементийн төлөвлөгөөтэй нягт
уялдуулан сургуулийн захирал бүтээлч, санаачлагатай чиглүүлэн удирдана.
 Сургуулийн захирал нь амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулахдаа орон
нутаг, засаг захиргааны байгууллага, эцэг эхчүүд, мэргэжлийн холбогдох хүмүүсийн оролцоог хангаж,
хамт олноо манлайлан удирдан чиглүүлнэ.
 Орон нутгийн төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуй нэгж, байгууллага, эцэг эх, мэргэжлийн
хүмүүсийн хүний нөөц болон бусад холбогдох мэдээллийг нэгтгэн хэрхэн холбоо тогтоох талаар хамтран
ажиллана.
 Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааг бүлэг, анги, тус бүрдээ болон хамтран, мэргэжлийн багш нар
баг болж ажиллана.
 Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааг зохион байгуулахад сургууль дотроо болон сургууль
хоорондын нэгдсэн төлөвлөлт үйл ажиллагааны давхардалгүй, зохицуулалт, зохион байгуулалтыг маш
нарийн тооцоолно.
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааг зохион байгуулахад
сургуулиудын хамтын ажиллагаа
Үе шат (түвшин) Агуулга Анхаарах зүйл
I алхам
Мэдээлэл солилцох
 Боловсруулсан төлөвлөгөө харилцан
танилцуулах, тохиролцох
 Хамгийн ойр байрлалтай сургуулиуд
мэдээлээ солилцохоос эхлэх
II алхам
Харилцан бие биенийхээ
хичээлд оролцох,
туршлага солилцох үе шат
 Хамтран хичээлээ бэлдэх, зохион байгуулах
 Бие биенийхээ хичээлд суух, үйл
ажиллагаанд оролцох
 Хичээлийн дараа харилцан ярилцах
 Хамтран туршлагаа солилцох үйл
ажилллагаа явуулах
 Ерөнхий эрдмийн бүх хичээл дээр
ажиглалт хийхдээ Амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагаан дээр
эзэмшсэн чадварыг харах, илрүүлэх
III алхам
Хамтын ажиллагаа,
төлөвлөгөө боловсруулах,
хэрэгжүүлэх
 Залгамж, уялдаа холбоотой хөтөлбөр
боловсруулах, хэрэгжүүлэх
 Үнэлгээний шалгуур боловсруулах
хэрэгжүүлэх
 Хоѐр талаас гишүүд гаргаж баг
бүрдүүлэх
 Бага дунд сургуулийн зорилго заах
аргын агуулга, арга зүйгээ нягтлан
шалгаж эмхлэх
IV алхам (хамтарсан
тайлангийн хурлын үе
шат)
 Хамтарсан бүтээлийн үзэсгэлэн гаргах
 Туршага солилцох хамтын тайлангийн
хурал хийх
 Сургуулиудын сурагч, эцэг эх, нутгийн
оршин суугчид, багш нар хамтран
ажиллаж бие биенээ танин мэдэж эвсэг,
тусархаг, ажилсаг соѐл гүнзгийрүүлэх

167. 167
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа нь бусад хичээлүүдтэй холбогдох нь
СЭДЭВ. Байгалийн зохицол, сонин содон үзэгдэл, эдгээрийн учир шалтгаан, ач холбогдол
Судлагдахуун Бүлэг сэдвийн нэр Зорилго Уялдаа холбоо
 Монгол хэл
 Математик
 Мэдээллийн
технологи
 Байгалийн ухаан
 Түүх, нийгмийн
ухаан
 Урлаг
 Дизайн
технологи
 Биеийн тамир
эрүүл мэнд
 Гадаад хэл
Шалгаж нягталсан
зүйлээ эмхлээд
бичицгээе
"Илтгэл"-ээр дамжуулан шалгаж
судалсан зүйл, эргэцүүлэн
бодсон зүйлээ нэгтгэх
Судалгаагаар ойлгосон зүйл,
эргэцүүлсэн зүйлээ
ойлгомжтойгоор нэгтгэх
Чадварлаг
сурвалжлага авдаг
хүн болцгооѐ
Сурвалжлага хийхийн тулд
асуултаа эргэцүүлэн, харилцагч
хүнийхээ яриаг төсөөлөх
Судалгааны үйл
ажиллагаагаар нутгийн иргэд
ба мэргэжилтэнгүүдээс
сурвалжлага авах
Бие биендээ
харилцан хэлж
эргэцүүлцгээе
Өөрийн эргэцүүллийн ялгаатай
ба адил талыг харьцуулан, сайн
тал болон засан сайжруулах
талаа эргэцүүлэн бие биендээ
хэлж дамжуулах
Мэдээлэл солилцох үедээ
тайлан тавих асуулт ба
санал бодлоо ярилцах.
Самбараас эргэцүүллээ
гүнзгийрүүлэх
Төрөл бүрийн
байгаль ба
амьдрал
Өөрийн орны улирлын
өөрчлөлт, байгалийн үзэсгэлэнт
байдлаас хүрээлэн буй орчноо
илүү сайхан болгохын төлөө
нухацтай эргэцүүлэх
Гол мөрний тухай ярилцан,
хүн болон байгаль орчноо
ямар уялдаа холбоотой
болох талаар эргэцүүлэх
Бидний амьдрал ба
ой мод
Бидний эргэн тойронд байдаг
байгаль орчиндоо ч анхаарлаа
хандуулж, байгалиа хайрлан
хамгаалахын эрхэм чухал талыг
авч үзэх
Гол мөрний байгалийн
үзэсгэлэн унаган төрх
Бутархай тоог
хуваах үйлдэл
Бутархай тоог хуваах үйлдлийг
ойлгох
Хэмжих, дундаж тоог олох
Статистик Шугаман, бүслүүрэн, тойргон
графикийг тайлбарлах арга ба
бичих аргыг ойлгох
Усны чанар, экологийн
харьцаа, хог хаягдлыг
графикаар илэрхийлэх
Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагааны сургалтын төлөвлөгөөний загвар
Цаг 9-10 сар 11 сар 12 сар 02-03 сар 04 сар 05 сар
33 цаг
Манай сум дүүрэг аймаг хотод тавтай морил
(нийгмийн орчин)
Амралтын орчныг ЭКО болгох дизайн хийх
(байгалийн орчин)
Манай сум
дүүрэг аймаг
хотод тавтай
морил.
Асуудлаа эрж
олцгооѐ.
Зочид тавтай
тавтай амрах
орчны дизайн
хийх
Судалгаа
хийцгээе
Эрэл хайгуул
хийсэн
бүтээлээ
нэгтгэж
тайлагнацгаая
Амралтын
орчныг "ЭКО"
болгох
дизайн хийх.
Асуудлаа эрж
олцгооѐ.
Амралтын
орчныг
бүрдүүлэхэд
бидний
оруулах хувь
нэмэр
Судалгаа
хийцгээе
Эрэл хайгуул
хийсэн
бүтээлээ
нэгтгэж
тайлагнацгаая
33 цаг
Бидний сум. Дүүрэг. Аймаг. хотын бахархал
(нийгмийн орчин)
Сургуулийн орчноо ЭКО болгоцгооѐ.
(байгалийн орчин)
Бидний сум
дүүрэг аймаг
хотын бахархал
Асуудлаа эрж
олцгооѐ.
Нутгийн
уламжлал
ѐслол зан үйл
Судалгаа
хийцгээе
Эрэл хайгуул
хийсэн
бүтээлээ
нэгтгэж
тайлагнацгаая
Сургуулийн
орчноо ЭКО
болгоцгооѐ.
Асуудлаа эрж
олцгооѐ
ЭКО орчныг
бүрдүүлэхэд
бидний
оруулах хувь
нэмэр
Судалгаа
хийцгээе
Эрэл хайгуул
хийсэн
бүтээлээ
нэгтгэж
тайлагнацгаая

168. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
168
ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛ
1. СУРАГЧДЫН СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛГО, ҮЙЛ ЯВЦ
ЗОРИЛГО
 Сурагч нь хүнлэг, энэрэнгүй сэтгэлтэй, ёс суртахуунлаг үйлдэл хийх дадал хэвшилтэй, хүн, нийгэм,
байгальтай зөв харилцдаг, монгол ёс заншил, соёлын үнэт зүйлсийг эрхэмлэн хэрэглэдэг иргэн болж
төлөвшинө.
ҮЙЛ ЯВЦ
 Ёс суртахуунлаг зан чанар нь ѐс суртахуунлаг зүрх сэтгэлээр дамжин ѐс суртахуунлаг шийдвэр
гаргах чадвар, ѐс суртахуунлаг шийдвэрээ үндэслэн ѐс суртахуунлаг үйлдэл хийх чадвар,
тодорхой хугацааны туршид хийсэн ѐс суртахуунлаг үйлдлүүд нь ѐс суртахуунлаг дадал хэвшил болж
өдөр тутмын амьдралынх нь үнэт зүйл, салшгүй соѐл болж төлөвшинө.
- Ёс суртахуунлаг зүрх сэтгэл: Ёс суртахууны үнэт
зүйлийг эрхэмлэхийн чухлыг мэдэрч, сайн зүйл
хийхийн баяр баясгалан, муу зүйлийг жигших
мэдрэмж.
- Ёс суртахуунлаг шийдвэр: Өдөр тутмынхаа
амьдралд ѐс суртахуунлаг байр сууринаас сайн мууг
ялган, шийдвэр гаргах чадвар.
- Ёс суртахуунлаг үйлдэл: Ёс суртахуунлаг шийдвэр
гаргах чадвараас шалтгаалан амьдралын янз бүрийн
нөхцөлд ѐс суртахууны зохистой үйлдэл хийх чадвар.
- Ёс суртахуунлаг дадал, хэвшил: Тодорхой
хугацааны туршид хийсэн ѐс суртахуунлаг үйлдлүүд
нь ѐс суртахуунлаг дадал хэвшил болж өдөр тутмын
амьдралынх нь үнэт зүйл, салшгүй соѐл нь болж
төлөвшдөг.
2. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛЫН ЦАГИЙН ТӨЛӨВЛӨЛТ
Багшийн төлөвлөлтийн загвар
Үе
шат
Үйлийн алхам Зорилгод хүрэхэд дэмжлэг болох аргууд Багшийн анхаарах зүйл
1.Сэдэлжүүлэхүе
 Сонирхлыг
татах
 Анхаарлыг
төвлөрүүлэх
 Сурагч тухайн агуулгаар өөрт
тохиолдсон туршлагаас хуваалцах
 Багш өөрт тохиолдсон үйл явдлаас ярих
 Зочин багш урьж оролцуулах
 Киноны хэсгээс үзүүлэх
 Дуу чимээ сонсгох
 Зураг бүтээл үзүүлэх зэрэг оновчтой
аргуудаас сонгон сэдэлжүүлнэ.
 Хугацааг сунжруулахгүй
байх
 Оновчтой байх
 Зөвхөн хариулт хэлээд
байгаа хүүхдүүдийг
анхаарах бус, оролцоог
жигд хамруулахыг хичээх

169. 169
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
2.Ухаарчэргэцүүлэхүе
 Эхээ багш өөрөө
унших
 Эхийн агуулгыг
ойлгосон эсэхийг
нягтлах асуулт
тавих
 Тухайн эхэд гарч
байгаа дүрүүдийн
дотоод сэтгэлийг
таамаглах,
унших, ойлгох
 Хүүхэд өөрөө
үйл явдлын
баатар болж,
тухайн эхийн
дүрээ өөртэйгөө
харьцуулан
эргэцүүлэн
бодох, санаа
бодлоо
бусадтайгаа
хуваалцах
(дүрийг өөр
дээрээ буулгах)
 Суралцагчийн
өөрийн үнэлгээ
 Багш эхийг уншихдаа дүрд хувирч,
жүжиглэн унших
 Үйл явдлыг зургаар илэрхийлэн даган
унших
 Бэлтгэсэн асуултаар хүүхдүүд тухайн
эхийн утга санааг ойлгосон эсэхийг
тодруулан яриулах
 Хүүхэд тухайн эхийн агуулгад гарч байгаа
гол дүрийн бодол санаа, хүсэл, сэтгэл
хөдлөлийг ярих явцдаа түүний зүрх
сэтгэлийг эргэцүүлэн бодно. Энэ үед
хүүхэд эхийн дүртэй нэг адил баярлаж
хөөрч, бодож шаналж, өрөвдөж гуниглана.
 Тухайн эхийн дүрийг өөрийн байр сууринд
буулган төсөөлөн, эргэцүүлэх, Хэрвээ би
байсан бол...гэж асуудлыг өрнүүлэн ярина.
Гэхдээ хүүхэд унших эхийн дүрийн тухай
ярьж мэдэхээс илүүтэй дүрээр дамжуулан
өөрийнхөө ухаарч ойлгосон тухай ярьж,
ийм үйл явдал надад тохиолдвол би яах
вэ? гэдгийг эргэцүүлэн бодно.
 Өөрийн болон тухайн эхийн гол дүрийн
онцлог зан чанарын хоорондын адил
төстэй ба ялгаатай, зөв ба буруу, сайн ба
муу, сайхан ба муухай, хийж болох,
болохгүй зүйл гэх мэтээр эргэцүүлэн
бодож өөрийгөө үнэлнэ.
 Эхийг хүүхдийн анхаарал,
сонирхлыг татахуйцаар
үлгэрлэн, гол болон туслах
дүрийг нүдэнд нь харагдаж,
зүрх сэтгэлийг хөдөлгөхөөр
уншина.
 Урьдчилан гол асуултуудыг
боловсруулах, хүүхдийн
өмнөөс хариулж үзэх,
төсөөлөх
 Хүүхдүүд асуудлыг хэрхэн
ойлгож байгаа, ямар
зүйлийг гол болгон ярилцаж
байгааг анзаарч чиглүүлэх
 Хүнлэг, өгөөмөр сэтгэлтэй
хүнийг төлөвшүүлэх чухал
алхам хийж байгаагаа
сайтар анхаарах
 Бүх үйл явцыг эргэн
санахад самбарын бичиглэл
тусална.
3.Хэрэгжүүлэхийгэрмэлзэх,
үйлдэхүе
 Хүүхэд бүр
цаашид өөртөө
хэрхэн яаж
хэрэгжүүлэх
шийдвэр гаргах,
биелүүлэх
 Тухайн үйл явдлаас өөртөө юуг ухаарав?
ямар сургамжит санааг өөртөө
хэрэгжүүлэхийг хүсч байгаагаа
цэгцтэйгээр бичиж илэрхийлэх
 Зорилго болгосон шийдвэрээ гаргах
 Гаргасан шийдвэр нь суралцагчид
асуудал шийдвэрлэх бүрд өөрийг нь
зоригжуулах хүч болно.
 Тухайн цагийн гол зорилгоо
болгосон ѐс суртахууны
үнэт зүйлээзөв ойлгон
ухаарч эргэцүүлж чадсан
эсэх, зөв хандлага, хүсэл
эрмэлзэлтэй болж буй
эсэхийг анзаарч үнэлэх
 Унших эхийн дүрээр
дамжуулж хүүхдийн
сэтгэлийг нээх
 Сэтгэл хөдлөл нь хэзээ ч
мартагдахгүй байхаар
хичээлээ явуулах.
Сэдэлжүүлэх үе
 Сэдэлжүүлэх үе нь тухайн цаг дээр авч үзэх гэж байгаа зан чанарын үнэт зүйлийг хүүхдүүд өөрсдийн
асуудал болгон хүлээн авч, гүнзгийрүүлэн бодох боломжийг олгоно. Эхнээс нь зүрх эмзэглэхээр хүнд
сэдэв ашиглах, ярилцахад хэцүү, ойлгомжгүй асуулт асуувал хүүхдүүд чөлөөтэй ярьж чадахгүй. Суръя
гэсэн хүсэл тэмүүллийг идэвхжүүлж уур амьсгалыг бүрдүүлэх нь сэдэлжүүлэх үеийн чухал үүрэг юм.
Сэдэлжүүлэх аргачлал:
 Зорилготой холбоотой өмнөх туршлагыг сэргээх
 Гол сэдэвтэй холбох
Сэдэлжүүлэх хэлбэр:
 Үйл явдлыг харуулсан зураг
 Богино хэмжээний бичлэг
 Зочны яриаг
 Зорилготой шууд холбогдох бодит жишээ
Ухаарч эргэцүүлэх үе
Ухаарч эргэцүүлэх нь хоѐр үе шаттай.
- Ухаарч эргэцүүлэх үеийн эхний шатны хамгийн чухал зүйл нь хүүхэд нэг бүр эхийн утга санааг бүрэн
ойлгох явдал. Эхийн гол санааг сайн ойлгоогүй бол зорилгодоо хүрэх мэдрэмж, бодол эргэцүүллийг
гүнзгийрүүлэн өрнүүлэх боломжгүй. Тиймээс эхийг сонсгохдоо:
 Багш өөрөө уран яруу унших
 Зургаар тайлбарлан ярилцах

170. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
170
 Цахим хэрэглэгдэхүүнээр үзүүлэх.
 Хөгжмийн аялгуу сонсгох
 Бусдаар уншуулан сонсгох зэрэг олон аргыг хэрэглэж болно.
Эхийг сонсгох аргыг сонгоход тухайн эхийн агуулга чухал. Эхийг нэг удаа маш сайн чадварлагаар уншиж
чадвал дахин унших, утгыг нь тайлбарлах зэрэгт цаг бага зарцуулах бөгөөд ярилцах цаг нэмэгдэх боломж
гарна. Зарим үед эхээ уншсаны дараа ангийнхантайгаа хамтран жүжигчилсэн тоглолт, баг өмсгөх, хуруун
хүүхэлдэйгээр тоглуулах г.м хийх нь тэдний сонирхлыг улам их татдаг.
Тухайн унших эхэд сурагчдын нас сэтгэцийн онцлог, хот, хөдөөгийн амьдралын ялгаатай байдлаас
шалтгаалан шинэ үг хэллэг гарч болно. Үүнийг багш соргогоор харж, маш оновчтойгоор тайлбар хийх
шаардлагатай. Хэрвээ тухайн эхийн үг бүрд ач холбогдол өгч тайлбар хийгээд байвал энэ цагийн үнэ цэнэ
байхгүй болно гэсэн үг юм.
- Ухаарч эргэцүүлэх үеийн хоёр дахь шатны хамгийн чухал зүйл нь зорилгоо болгосон ѐс
суртахууны үнэт зүйлийг хүүхэд өөрийн болгон хүлээн авах үйл явц юм. Өөрөөр хэлбэл эхээс гүнзгий
мэдэрч сайн ойлгосон ѐс суртахууны үнэт зүйл, сэтгэл хөдлөл, ухаарлаа өөрийнхөө амьдрал,
туршлагаар өргөжүүлэн эргэцүүлэх, ярилцах үе шат гэж хэлж болно. Сурагчдыг зорилгоо болгож
байгаа ѐс суртахууны үнэт зүйлийг өргөжүүлэн гүнзгий утгаар нь эргэцүүлэн бодоход багшийн оновчтой
дэмжлэг маш чухал.
Хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх, үйлдэх үе
Хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх, үйлдэх үеийн гол зорилго нь тухайн цагийн үнэт зүйлийг хүүхэд нэг бүрийн
зүрх сэтгэлд ухааруулж, түүнийгээ хэрэгжүүлье гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй болгох явдал. Хэрэгжүүлэхийг
эрмэлзэх, үйлдэх үед:
 Багшийн тайлбар яриа
 Сурагчид өөртөө төрсөн сэтгэгдэл болон бодол санаагаа бичих, илэрхийлэх
 Багш тухайн цагийг нэгтгэн дүгнэх
Багш дүгнэлт хийхдээ үнэт зүйлийг хүчээр тулгах ойлгуулах, номлох аргыг хэрэглэхгүй байхад анхаарах
Жишээ нь. “Энэ эхийн гол дүр Ирмүүн шантралгүй их хичээжээ. Бид ч бас ингэж хичээх хэрэгтэй”
гэснээс “Бэрхшээлд огтхон ч шантралгүй хичээсэн найзынхаа тухай эргэцүүлье” гэж нэгтгэх нь зүйтэй.
Өөрөөр хэлбэл хүүхдийг бодох, эргэцүүлэх зүйлтэй үлдээх нь чухал. Хүүхэд нэг бүрийн ухаарлыг
чухалчлан зүрх сэтгэлээс нь оргилон гарах хүсэл тэмүүллийнх нь очийг асааж, дараагийн долоо хоногийн
энэ л цагийг тэсэн ядан хүлээдэг болох нь чухал.
Хүүхдүүдийн “Ийм хурдан завсарлачихаж байгаа юм уу, аль эсвэл хонх яагаад дуугарахгүй байна
аа” гэсэн ярианаас энэ цагийн үр дүнг харж болох юм.
3.2. СУРАЛЦАГЧИЙН ХИЙХ ҮЙЛ
Эхийг үр дүнтэй уншихын тулд:
- Багш нар багаараа хамтран ажиллаж эхээ бие биедээ унших
- Жүжигчдээс зөвлөгөө авах
- Сургуулийн уран уншигчидтай хамтран ажиллах гэх мэт
Энэ үеийг сонирхолтой болгох жишээ:
- Туршлага сонсох: Дээд ангийн сурагчийг ангидаа урьж тухайн өдрийн зорилгын дагуу
яриулах, ярилцлага өрнүүлэх, хүүхдүүдийг "Би ч бас ийм болох юм сан" гэсэн хүсэл
тэмүүлэлтэй болгох. Зочин сурагчаа хэзээ оруулж ирэх вэ гэдгийг сайн тооцох нь зүйтэй.
- Эцэг эхээр хүүхдэд нь захидал бичүүлэх: Багш эцэг эхтэй уулзаж, хүүхдийн аль нэг зан
чанарыг ажиглан түүнийг нь сайшаан хүү, охиндоо хандан захидал бичээрэй. Багш
захидлыг аваад нэгэн ижил дугтуйд хийж ашиглаж болно.

171. 171
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
3. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛЫН ЦАГИЙН АРГА ЗҮЙ
ЭХИЙГ УНШИХ АРГА
 Эхийг унших аргыг сонгоход тухайн эхийн агуулга хамгийн чухал. Багш өөрөө тухайн эхийг олон дахин
уншиж бэлтгэх шаардлагатай. Уншиж бэлтгэхдээ:
- Зогсоц хийх,
- Амьсгалаа зөв авах,
- Аль хэсгийг дүрийн өмнөөс унших вэ гэдгээ нарийн төлөвлөх шаардлагатай.
Өөрөөр хэлбэл тухайн эхийн дүрийн өмнөөс сэтгэл хөдлөлийг гаргаж, эхийн агуулгад өөрөө уусан орж
мэдэрч унших нь хамгийн чухал. Сонсож байгаа хүүхэд "Багш юу уншаад байгаа юм бол, хурдан
дуусаасай" гэж бодох бус, харин "Тэгээд цааш нь яасан бол..." гэсэн нүдээр харж байвал уншилт
амжилттай болж байна гэсэн үг юм. Эхийг нэг удаа маш сайн чадварлагаар уншиж чадвал дахин унших,
утгыг нь тайлбарлах зэрэгт цаг бага зарцуулах бөгөөд ярилцах цаг нь нэмэгдэх боломж гарна.
 Эхийн үйл явдлыг зургаар илэрхийлэн ойлгуулах
- Тухайн эхийн үйл явдлыг зургаар илэрхийлнэ. Зураг нь нийт сурагчдад харагдахуйц хэмжээтэй байх ба
зурагны ард эхийг хэсэгчлэн бичнэ. Зургаа сурагчдын харааны түвшинд байрлуулаад багш өөрөө
уншаарай. Энэ үед сурагчид үйл явдлыг зургийн дарааллын дагуу тогтоохоос гадна илүү хурдан ойлгож
Хүүхэд
өөрөө
1. Үнэт зүйлийг
мэдрэх, ойлгох
2.Эргэцүүлэн
бодох
3.Сэтгэл
хөдлөл, санаа
бодлоо
илэрхийлэх
4.Өөрийгөө
үнэлэх
5.Шийдвэр
гаргах
• Хүүхэд тухайн эхийн агуулгыг ойлгосноо асуултын дагуу ярих, сэтгэл хөдлөлөө мэдрэх
Зорилго
болгож буй
үнэт зүйлийг
мэдрэх,
ойлгох
• Хүүхдүүд гол дүрийн бодол санаа, хүсэл, сэтгэл хөдлөлийг ярих явцдаа түүний зүрх
сэтгэлийг ойлгоно. Энэ үед хүүхэд гол дүрийн нэг адил баярлан хөөрч, бодон шаналж,
өрөвдөн гуниглана.
• Гол дүрийн оронд өөрийгөө тавьж, "Хэрвээ би байсан бол..." гэж асуудлыг өрнүүлэн
ярина. Гэхдээ хүүхэд дүрийн тухай ярих мэдэх нь чухал биш, үүгээр дамжуулан бусдын
байр сууринд өөрийгөө тавьж, эргэцүүлэн бодно.
Эргэцүүлэн
бодох
• Өөрийнхөө санаа бодлоо амаар болон бичгээр, зургаар илэрхийлэх
• Бусдын санаа бодлыг хүлээцтэй сонсон харьцуулах, дүгнэх
Санаа
бодлоо
илэрхийлэх
• Өөрийн болон эхэд гарч байгаа дүрийн үнэт зүйлийг харьцуулан ижил ба ялгаатай, зөв
ба буруу, сайн ба муу, сайхан ба муухай, ингэж болох юм байна, болохгүй юм байна...
гэх мэтээр эргэцүүлэн бодож, өөрийгөө үнэлнэ.
Өөрийгөө
үнэлэх
• Тухайн үйл явдлаас өөртөө юуг ухаарав? ямар сургамжит санааг хэрэгжүүлэхийг хүсч
байгаагаа цэгцтэйгээр бичиж илэрхийлэн, зорилгоо болгосон шийдвэрээ гаргана.
• Гаргасан шийдвэр нь хүүхдийн өдөр тутмын амьдралд өөрийг нь зоригжуулах хүч,
чиглүүлэх луужин нь болно.
Шийдвэр
гаргах

172. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
172
чаддаг. Энэ аргыг хэрэглэхдээ олон дараалсан үйл явдалтай, зураг нь сэтгэл хөдлөл, нүүрний илрэлийг
бүрэн гаргасан байх шаардлагатай. Хүүхдүүд энэ үед ямар нэг сонирхолтой хүүхэлдэйн кино үзэж байгаа
юм шиг санагдахаар бодож бэлтгээрэй.
 Дүрд орж унших
- Эхэд гарч байгаа гол дүрийг том хэмжээтэй хийнэ. Багш тухайн зургаа нүүрний өмнөө барьж унших,
ингэхдээ тухайн гол дүрийг төсөөлөн ийм үед энэ хүнээс ийм л дуу хоолой гарна даа гэж бодож унших.
Эхийг дахин ярилцах тохиолдолд ахиад л эхнээс нь дуустал уншиж, тэднийг залхаахаас зайлсхийх
хэрэгтэй.
- Өмнөх туршлагаас үзэхэд хүүхэд, багш хоѐр эхдээ нэгэн зэрэг уусан орж чадвал чин сэтгэлийн яриа
өрнөдөг болох нь ажиглагдаж байсан. Хонх дуугарах тэр агшинд хүүхдүүд “Өө багш аа дахиад ярилцъя л
даа надад ярих юм зөндөө байна.” гэсэн яриа олонтаа сонсогддог.
3.1. САНАА БОДЛОО ИЛЭРХИЙЛЭН БИЧИХ АРГА
- Бичих үйл ажиллагааны зорилго:
Иргэний боловсролын цаг нь суралцагчийг өөрийн бодол санааг илэрхийлэн бичих чадварыг хөгжүүлэхэд
маш сайн дэмжинэ.
 Өөрийн бодол, мэдрэмж, сэтгэгдлийг бичгийн хэлээр илэрхийлдэг болох.
 Өөрийн бодол санааг улам гүнзгийрүүлж, өргөжүүлж чаддаг болох.
Иргэний боловсролын цагаар ямар эх дээр, ямар аргаар, ямар зүйлийг бичих вэ гэдгийг маш сайн
нягтлах хэрэгтэй. Иймээс тухайн эхийн гол дүрийг эргэцүүлэн бодоод гол дүрийн зүрх сэтгэлийн талаар
бичих, өөрөө өөрийгөө эргэн харж бичих, нэг цагийнхаа хичээлийг нэгтгэж бичих гэсэн 3 байдлаар бичүүлж
болох юм. Мөн төгсгөл хэсэгт захидал бичих үйл ажиллагааг өрнүүлж болно.
1. Гол дүрийн зүрх сэтгэлийн талаар эргэцүүлэн бичих.
Тухайн эхэд гарч байгаа хүмүүсийн зүрх сэтгэлийн тухай улам гүнзгий, илүү хялбараар эргэцүүлэн
бодохын тулд гол дүрийн тухайн үеийн сэтгэл санааг бичих үйл ажиллагааг хөгжүүлэх
2. Өөрөө өөрийгөө эргэн харж дүгнэн бичих.
Ярилцлагын өмнө өөрийнхөө санаа бодлыг бичиж хүүхдүүд зүрх сэтгэлийн гүнд байгаа зүйлийг гарган
цэгцэлснээр ярилцлагыг улам идэвхтэй үр дүнтэй болгодог. Өөрийгөө сайн илэрхийлж чаддаггүй
хүүхдүүдэд ч санаа бодлоо цэгцлэх, бусад хүүхдүүдэд бодол санааг нь ойлгуулах боломж олгодог.
3. Тухайн цагаа нэгтгэн бичих:
Анги ахих тутам иргэний боловсролын цагаар дамжуулан ямар зүйлийг ухаарч ирснээ бичиж илэрхийлэх
чадвар нь нэмэгддэг. Иргэний боловсролын цагийн төгсгөлд эсвэл тухайн цаг дууссан ч дараагийн цаг дээр
санаа бодол, өөрийн үзэл санаагаа бичих нь сургалтыг давхар үр дүнтэй болгох ба бичсэн зүйлээ хэрэгцээ
шаардлагатай үедээ амьдралдаа хэрэгжүүлж чаддаг болсноор зорилго биелэлээ олно.
4. Захидал бичих.
Гэр бүл, найз нөхөд бусад хүмүүсээс өөрийнх нь тухай юу бодож явдгийг, юу хүсэж найдаж байгаа тухай
мэдэж авах нь маш сонирхолтой юм. Ойр дотны хүмүүсийнхээ өөрт хандсан захидлаас өөрийн хэн
болохыг ойлгож, өөрийн үнэ цэнийг мэдэрч, өөрийгөө олох нь маш чухал. Хамгийн ойр дотны хүмүүс нь
түүнийг магтан сайшаан бичсэн байвал хүүхдэд асар том хүндлэл, хайр болдог. Тэд цаашдаа үүнээс ч
илүү сайн байх юм сан гэсэн чин хүсэлтэй болно. Өөрт нь үргэлж тус нэмэр болдог хүмүүсийн байр
сууринаас бодох, байнга талархаж явах сэтгэлийг нь гүнзгийрүүлэхэд ч ач холбогдолтой. Сургуулиа,
төрсөн нутгаа хайрлахыг ухааруулсан цаг дээр сургуулийн сайн сайхны төлөө, төрсөн нутгийнхаа хөгжлийн
төлөө ажилладаг хүмүүс болон өөрийн гэсэн хувь нэмрээ чадах чинээгээрээ оруулахыг зорьж байгаа
хүмүүсээс захидал хүлээн авч захидлыг хамгийн чухал хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглавал үр дүнтэй.
Захидалд хариу захидал бичих үйл явц нь ѐс суртахуунлаг хүсэл эрмэлзэл хөгжихөд нь тусалж байдаг.
3.2. АСУУЛТ
Асуухын тулд л асуух бус, зорилгоо болгож буй үнэт зүйлийг суралцагчид хэр зэрэг ухаарч, ойлгож,
эргэцүүлж, илэрхийлж, дүгнэж байгааг илрүүлэх чиглэлтэй асуултыг нээлттэй байдлаар өдөөж өгөхөд
анхаарлаа хандуулна. Асуултад тавигдах шаардлага:
Үр дүн:
 Бичих үйл ажиллагаагаар дамжуулан өөрийн одоогийн байдлыг эргэцүүлэн бодож чадна.
 Тодорхой хугацааны дараа өөрийнхөө бичсэн сэтгэгдлийг хооронд нь харьцуулах, мөн
найзуудынхаа бичсэнтэй харьцуулснаар олон янзын бодол санааг эргэцүүлэн бодох арга
чадвартай болно.

173. 173
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
- Эргэцүүлэн бодуулсан
- Логик дараалалтай
- Уялдаа холбоотой
- Нээлттэй
- Ойлгомжтой, тодорхой байна.
Цагийн үе
шат
Суралцагчийн үйл ажиллагаа Багшийн үйл
ажиллагаа
Сэдэлжүүлэх
үе
Зорилгоо болгосон ѐс суртахууны үнэт зүйлийг тодруулах
чиглэлтэй байна. Суралцагчдын амьдралын туршлага болон
тухайн үеийн бодол, сэтгэгдлийг асуух асуулт байж болно. Үзсэн,
харсан, өөрөө мэдэрсэн зүйлээ гарган хэлж чадахуйц асуултыг
тавина.
Тухайн өдөр ярилцах
эхийн тухай ярилцах
Ухаарч
эргэцүүлэх
үе
1. Тухайн эхтэйгээ уялдуулан:
 Эхийн утга санааг ойлгосон эсэхийг лавласан асуулт
 Гол дүрийн үйл хөдлөл ба сэтгэлийг нь эргэцүүлэн
бодуулах асуулт
2. Суралцагчдын туулж ирсэн амьдрал (туршлага) руу нь
чиглүүлэн өргөжүүлж бусдын байр сууринаас бодож үзэх, гол
дүрийн оронд өөрийгөө тавьж эргэцүүлэхэд чиглэсэн асуулт
Найзтайгаа харилцан
ярилцах
Найзынх нь болон
өөрийнх нь саналын
ялгаа
Эргэлзээ
Яах бол
Яах нь дээр вэ?
Хэрэгжүүлэх
ийг эрмэлзэх
үе
Тухайн цаг дээр дотоод сэтгэлдээ хэрэгжүүлэхээр шийдсэн ѐс
суртахууны үнэт зүйлийг илрүүлэх асуулт тавих хэрэгтэй.
- Чи цаашид яах вэ?
- Яасан нь дээр вэ?
Чи чадна гэсэн итгэл
урам хайрлах
3.3. ЯРИЛЦЛАГА
 Ярилцлагын агуулга
- Өөрийн амьдралын туршлагаар сэдэлжүүлэх
- Эхийн талаарх бодол санаанаас ухаарч эргэцүүлэх
- Хүсэл мөрөөдөл ба шийдвэрээ хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх
 Ярилцлагын зорилго
- Хүүхэд нэг бүрийг өөрийн тухай эргэцүүлэл, санаа бодолтой болгоход ярилцлагын зорилго оршино.
- Суралцагчдад өөрийн санаа бодлыг илэрхийлэх чадварыг эзэмшүүлснээр иргэний боловсролын цагийн
ярилцлагын үйл ажиллагаа үр дүнтэй болно. Иргэний боловсролын цаг дээр хүүхдүүд бие биенийхээ
санаа бодол мэдрэмжийг харьцуулан, “Санал нэг байна”, “Санал нийлэхгүй байна”, "Ингэж бодож болно
гэж үү”, “Найзынхаа бодлыг сонсоод, дахин нэг удаа эргэцүүлэн бодох хэрэгтэй юм байна гэж бодлоо”,
“Найзынхаа бодлоос үндэслэн шинэ санаа төрлөө” гэж баталсан өөрчлөгдсөн, сайшаасан, сэтгэлийг нь
хөдөлгөсөн ярилцлагыг үр дүнтэй өрнүүлнө. Энэ ярилцлагад багш суралцагчид чин сэтгэлээсээ хандах
бөгөөд сурагчдын өөртөө авч үлдэж байгаа эргэцүүлэл нь тэдний амьдралд чухал туршлага болж байгаа
гэдгийг анзаарах хэрэгтэй.
 Ярилцлагын зохион байгуулалт, хэлбэр
- Багш төвтэй асуулт хариулт бүхий ярилцлага
- Хосоор ярилцах ярилцлага
- Багийн ярилцлага
- Багш төвтэй асуулт хариулт бүхий ярилцлага
I-II ангийн сурагчид багаар ажиллах чадвар суугаагүй тул ихэнхдээ “БИ” гэсэн үүднээс ярьдаг. Энэ үед
тэдэнд бусдын санал төдийлөн таалагдахгүй бөгөөд багш суралцагч гэсэн нүүр тулсан ярилцлага үр
дүнтэй байна.
- Хосоороо ярилцах ярилцлага
Сурагчид анги ахих тусам “БИ” үзэл нь “БИД” болдог бөгөөд хосын ярилцлагаас багийн ярилцлагад
шилжих алхам буй болж байна гэсэн үг.
- Багийн ярилцлага
Гурав ба түүнээс дээш ангиас нь 4 суралцагчийн бүрэлдэхүүнтэй багийн ярилцлага хийх нь зүйтэй. Шууд 6
хүнтэй ярилцах нь төдийлөн оновчгүй байдаг. Гурав ба түүнээс дээш ангид ярилцах үедээ багш
самбарын урд зогсоод сонсдог, бичдэг хэв маягаас зайлсхийх хэрэгтэй. Багш самбарын өмнө зогсоод
тэдний үгийг сонсож тэмдэглээд байвал суралцагчид багшдаа хандан ярьж сурна. Чиний харилцан
ярилцах хүн нь найз чинь шүү гэдгийг ойлгуулах хэрэгтэй Тийм учраас багш ширээ сандлаа самбарын
дэргэдээс холдуулах, өөрөө энд тэнд очиж суух, зогсох зэргээр байрлалаа байнга солих хэрэгтэй. Анги
ахих тутам суралцагчдыг хооронд нь ярилцуулах ба багш тэдний яриаг цэгцлэн нэгтгэх үүргийг
гүйцэтгэнэ.
 Ярилцлагыг яаж үр дүнтэй болгох вэ?

174. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
174
Иргэний боловсролын цагаар хүүхэд нэг бүрийн бодол, дотоод мэдрэмжийг өргөжүүлэн гүнзгийрүүлэх,
хувь хүний санааг илэрхийлэх нь хамгийн чухал.
- Ойлгомжтой асуулт
Суралцагчдад тавьж байгаа асуултын утга нь ойлгомжгүй бол ярилцах арга мухардана. Энгийн,
ойлгомжтойгоор асуултыг эелдгээр асуух нь чухал. Зарим үйл явдлын талаар тодруулах, бодол санаагаа
илэрхийлэх, тухайн нөхцөл байдлын талаар эргэцүүлэн бодуулах зэргийг асуулт боловсруулах явцдаа
анхаарна.
- Зөв хариулах олон асуултыг бэлтгэх
Эхэд байхгүй зүйлийг нь асуух. Энэ тохиолдолд суралцагчид өөрийнхөө байр сууринаас бодлоо хэлдэг.
Эхэд ороогүй байгаа учраас өгч байгаа хариулт бүгд зөв байх ба зөвхөн “Өөрийнхөө үзэл бодол”-ыг хэлж
байгаа болохоор ярилцлага өргөжиж бүгд оролцох бүрэн боломж нээгдэнэ.
- Урамшуулсан зөвлөгөө өгөх
“Зөв зүйлийг олж харсан байна шүү”, “Сайхан санаа байна”, “Дахиад жаахан тодруулаад яриарай”,“Бүгд
ойлгохоор сайн ярьсан” гэх зэргээр аман үнэлгээгээр урамшуулбал хариулмаар байгаа ч зориг нь
хүрэхгүй байгаа суралцагчдад ихээхэн тус болно. Ийм ярилцлага нь үр дүнтэй төдийгүй багш сурагчийн
хооронд амьд харилцааг буй болгодог. Багш үнэлж дэм өгөхгүй бол хоосон хөндий албан хүчээр л
бодлоо хэлж байгаа мэт болдог.
- Хүүхдүүдийг бодол санаагаа хэлэхийг хүлээх
Асуултуудын дараа шууд хариулт шаардалгүй, “Яарах хэрэггүй эргэцүүлэн бодоорой”, “Бидэнд хугацаа
байна” гээд санаа бодлоо боловсруулан, үгээ цэгцлэх боломж олгох хэрэгтэй.
- Хүүхдүүдийн хариултыг сонсохдоо:
Зөвхөн чихээрээ биш нүдээрээ, зүрх сэтгэлээрээ сонсохыг хичээнэ. Хариулт хэлж байгаа суралцагчийн нүд
рүү нь харж анхаарлаа хандуулан хүлээн авахад, бодол санаагаа ярихын баяр баясгаланг мэдрэх, улам
сайн, чухал үг хэлэх гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй болдог. Ийм байдал нь ангид халуун дулаан уур амьсгалыг
буй болгож, суралцагчид болон багш улам ойр дотно болдог. Багш суралцагчидтай ярилцахдаа хүүхдийн
харааны түвшинд сууж ярилцах, толгойг нь илэх, гараас нь хөтлөх зэргээр өөрт нь ойр байгаа гэдгээ
мэдрүүлбэл илүү дотно болж үр дүн улам нэмэгдэнэ.
- Ярилцлагын үр дүнг дээшлүүлэх арга:
Ямар ч нөхцөлд багш хамгийн чухал үүрэгтэй оролцоно. Ангийн бүх сурагчидтай ярилцахад нэг асуулт, нэг
хариулт гэсэн ширээний теннис тоглох хэлбэрээр биш хариулт нь бөмбөг өргөж өгөх ба бөмбөг
дамжуулахад бөмбөг нь буцаж ирдэг гар бөмбөгийн хэлбэрээр үргэлжлүүлээрэй.
Хүүхэд бүрийн хэлэх үгийг сонсох чухал боловч хүчээр яриулснаас нөхцөл байдлаа илэрхийлж байгааг нь
харж мэдрэх нь чухал гэдгийг анхаарах. Цөөн хүүхэдтэй багийн ярилцлагад бүгд хурдан оролцон бодлоо
хэлж чадах ашигтай тал бий. Гэхдээ ярилцах утга агуулга, зорилго нь хүүхэд нэг бүрт ойлгогдохоор
тодорхой байхгүй бол үр дүн муутай. Тийм учраас урьдчилан маш сайн анхаарч, зохион байгуулах нь
чухал юм.
Багийн ахлагч дүгнэж ярихаас илүү нэг нэгээрээ өөрийнхөө бодол санааг өргөжүүлэн,
гүнзгийрүүлэхийг чухалчлан үзнэ. Хосоороо ярилцахад богино хугацаанд санал бодлоо солилцож,
өөрийнхөө бодол санааг өргөжүүлэн гүнзгийрүүлэх бусдын бодлыг хүндэтгэн сонсдог чадвар нь хөгжиж
байдаг тул үр дүнтэй.
Хэрэглэгдэхүүн
Суралцагчид сонсох, харах, мэдрэх, ухаарах боломж олгосон олон талт хэрэглэгдэхүүнийг
санаачилгатай ашиглах хэрэгтэй. Үүнд: Эх, зохиол, дуу дүрс бичлэг, үйл явдлын зураг, дуу хөгжим гэх зэрэг
орно. Эдгээрийг хэн нэгэнд үзүүлэхийн тулд бус суралцагчдын зүрх сэтгэлд ухаарал хайрлаж, урам
нэмэхийн төлөө хэрэглэнэ. Энэ цагаар зурагт үзүүлэн нилээд шаардлагатай болдог. Тухайн сурах бичигт
байгаа зургийг ашиглах бөгөөд гол дүрийн нүүрний хувирал, дотоод сэтгэлийг илэрхийлсэн зургууд байгаа.
Мөн багшийн байнга хэрэглэх зүйл бол бичмэл асуулт байдаг. Гол асуултыг хамгийн арын хүүхдэд
харагдахуйцаар бичиж тэмдэглэх бөгөөд цаг хэмнэх сайн талтай. Самбарын бичиглэлтэй холбоотой учир
зайлшгүй хэрэглэгдэнэ. Өмнөхөө эргэн санахад чухал ач холбогдолтой.
Самбарын бичиглэл
Иргэний боловсролын сургалтын цаг яагаад самбар төлөвлөлтийг чухалчилдаг вэ?
- Тухайн цагийн зорилго, үнэт зүйлийг тодорхой болгох
- Суралцагчдаас гарсан санааг цэгцлэх, тэдэнд санаагаа чөлөөтэй илэрхийлэх боломж олгох
- Тухайн цагт шаардлагатай хэрэглэгдэхүүнийг оновчтой зөв дараалалтай байрлуулах

175. 175
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
- Цагийн үр дүнг суралцагчидтай ярилцах
Самбарт тавигдах шаардлага:
- Товч тодорхой гаргацтай тэмдэглэх
- Сэтгэлд нь хоногшин үлдэхээр бичих, гол зүйлийг өнгийн шохой ашиглан бичих
- Цагийн үе шат бүрийг тодорхой тэмдэглэн үлдээх
- Самбарын бичиглэл дуусахад тухайн цагийн бүх үйл явц нүдэнд бууж байхаар бичиж тэмдэглэн
зураглал хийх
- Хамгийн чухал хэсгийг тодруулан бичих
- Цагийн үе шат бүр хоорондоо нягт уялдаатай гэдгийг хараад ойлгогдохоор байх
- Хэт олон үгтэй урт өгүүлбэр бичихгүй байх
- Шаардлагагүй зүйлийг бичиж цаг авахгүй байх
- Сурагчдын хариултыг тэмдэглэх
- Цагийг нэгтгэн дүгнэхдээ зураглал бичиглэлээр улам тодорхой болгон холбож өгөх
Ажиглалт, хэлэлцүүлэг
Иргэний боловсролын арга зүйг хөгжүүлэх хамгийн чухал арга нь ажиглалт хэлэлцүүлэг юм. Энэ цагийг
хөтлөн явуулах арга зүй нь хичээл судлагдахуунаас ялгаатай. Хичээл судлагдахуунаар тогтсон тодорхой
мэдлэгийг олгоно. Харин иргэний боловсролын цагаар болох, болохгүй зүйлийн талаар ухаарал авч
түүнийгээ дадал хэвшлээр өргөжүүлэн гүнзгийрүүлж насан туршдаа хэрэглэдэг онцлогтой. Иргэний
боловсролын цагийн ажиглалтыг хийхдээ хамтран бэлтгээд тодорхой зорилгын дагуу ажиглалт хийнэ. Энэ
үед багш нар сонирхлын бүлгээр нэгдэх бүрэн боломжтой ба босоо ба хэвтээ тогтолцоогоор хамтран баг
болон ажиллаж болно.
 Суралцагчдын оролцоо
Хичээл эхлэх үеийн суралцагчийн бодол хэрхэн өсч өөрчлөглөж байгаа нь хариулт, үйл хөдлөлөөр нь
илэрдэг. Жишээ нь: Тусын тухай ярилцахад сэдэлжүүлэх үед – Би хүнд туслах дургүй гэж байсан хүүхэд
Хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх үе шатанд – Тусламж хүссэн хүсээгүй хүнд тус болох нь сайхан юм байна гэсэн
хариултаар оролцооны өсөлт, үзэл бодлын өөрчлөлт илэрдэг.
 Багшийн асуулт
Асуулт хэр зэрэг оновчтой байгаагаас шалтгаалан зорилго тодрон гардаг. Тиймээс ажиглах бас нэг чухал
зүйл нь багшийн гол ба туслах асуулт юм.
 Самбарын бичиглэл
Багш хэдий чинээ эмх цэгцтэй ойлгомжтой бичиглэл хийнэ суралцагчдын ухаарал төдий чинээ хурдан
цэгцлэгдэж нэгтгэгдэнэ. Нөгөө талаар эхэнд ярилцсан зүйлээ эргэн санахад гол түлхүүр болж өгнө.
Самбарын аль хэсэгт юу гэж бичих, хэрэглэгдэхүүнийг хаана байрлуулах, суралцагчийн хариултыг богино
хугацаанд товч тодорхой ойлгомжтой гаргацтай бичих зэрэг олон чадварыг багшаас шаарддаг.
 Багшийн арга зүй
Иргэний боловсролын цагийн арга зүйгээр хүүхэд нэг бүрийн үнэт зүйлийн ухаарал болон өөрийнх нь
хэрхэн амьдрах арга ухааны талаарх бодлыг нь гүнзгийрүүлж дадал хэвшил болгох зорилгоо бүрэн
анхаарч түүнд тохирсон арга зүйг хэрхэн хэрэглэж байгааг нь ажиглах. Хэд хэдэн цагийг хөтлөн явуулсны
дараа багшийн арга зүй өсч ирдэг.
Суралцагчийн оролцоог ажиглах хуудас-1
Ажиглах зүйл Сэдэлжүүлэх үе Ухаарч эргэцүүлэх үе Хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх үе

Хэлэлцүүлэг явуулах
Хэлэлцүүлгийг тухайн сургууль, хэд хэдэн сургууль хоорондоо, дүүрэг, аймгийн сургуулиуд, хотын
сургуулиуд, улсын хэмжээний гэх зэргээр хамрах хүрээг өргөжүүлэн хийж болно. Хүрээ яаж ч өргөжин тэлж
байсан хэлэлцүүлгийн загвар нэгэн ижил байна.
 Хэлэлцүүлэгт оролцогчид:
- Тухайн сургуулийн захирал эсвэл сургалт хариуцсан менежер, цагийг хөтлөн явуулсан багш, ажиглагч
багш нар, цагийг хамтран бэлтгэсэн баг хамт олон, иргэний боловсролын цагийн зөвлөгч багш,
хөндлөнгийн ажиглагч нар буюу эцэг эхийн төлөөлөл, ахлах дунд ангийн багш нар, сонирхсон багш нар
 Хэлэлцүүлгийг зохион байгуулах
- Ажиглах төлөвлөлтийн дагуу багш нараа баг болгон хуваарилах
- Хэлэлцүүлэг удирдах багш боловсруулсан хөтөлбөрийн дагуу чиглүүлэн явуулна.
 Хэлэлцүүлгийн дараалал:
- Цагийг хөтлөн явуулсан багшийн яриа
- Ажиглагч багш нар цагийг хөтлөн явуулсан багшаас тодруулга асуулт асууж, санал бодлоо хэлэх

176. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
176
- Ажигласан чиглэлийн дагуу багаараа ярилцах
- Баг бүр тодорхой хугацааны дараа ажиглалтын дагуу нэгдсэн саналаа ярина.
- Арга зүйч багшийн санал, зөвлөгөө
Ямар ч үед энэ дарааллыг баримтална. Хэлэлцүүлгийн үед шүүмжлэл явагдахгүй бөгөөд эхлээд тухайн
цагийн хамгийн сайн талыг нь ярилцана. Дараа нь сайжруулах саналыг хэлнэ. Мөн багш нар тухайн цагаас
өөртөө тусган авсан санаагаа илэрхийлнэ.
Суралцагчийн оролцоог тэмдэглэх хүснэгт
Суралцагчийн нэр Сэдэлжүүлэлт Ухаарч
эргэцүүлэх
Хэрэгжүүлэхийг эрмэлзэх
1. Хэд хэдэн сурагчийг онцлон ажиглана.
2. Зургаар баримтжуулан хүүхдийн хүсэл тэмүүлэл, нүүрний илрэлийг харж тэмдэглэнэ.
3. Зөвхөн нэг сурагчийн байр байдал бус ангийн хамт олны ерөнхий байдлыг ажиглана.
4. Тухайн суралцагчийн онцлон хэлсэн үг, болон ямар асуултад яаж хариулсан гэдгийг сайн тэмдэглэнэ.
5. Суралцагчийн өгч байгаа хариултыг оновтой хариулт О, дөхсөн хариулт- Д, дахиад жаахан
эргэцүүлээрэй- Э, хариулахыг хүссэн -Х гэх мэтээр өөртөө ойлгогдохоор тэмдэглэл хөтөлнө.
Тэмдэглэлийг хөтлөхөд тусгайлан цаг шаардахгүй бөгөөд хариултыг сонсонгоо тэмдэглэнэ.
6. Хэд хэдэн цагийн дараа суралцагчдын оролцоог хүснэгтээс харж болох ба оролцохгүй байгаа
суралцагчийн шалтгааныг тодруулах, үйл ажиллагаандаа татан оролцуулах боломж бүрдүүлэхэд
тусална.
4. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН ЦАГ НЬ ХИЧЭЭЛ, БУСАД ҮЙЛ АЖИЛЛАГААТАЙ
ХОЛБОГДОХ НЬ
Судлагдахуунтай холбогдох нь
 Хичээл бүрийн зорилго ба агуулгад хүүхдийн дадал хэвшил, зан чанарын хөгжилд холбоотой зүйлүүд
шууд болон шууд бусаар багтаж байдаг. Иймээс нэн тэргүүнд хичээл тус бүрийн иргэний боловсролтой
хамаатай талуудыг нь тодорхой болгох нь чухал. Тэдгээрт агуулагдаж байгаа дадал хэвшил, зан
чанарын үнэт зүйлийг олж харж хичээлийг явуулснаар иргэний боловсролын үр дүн илүү нэмэгдэнэ.
 Иргэний боловсролын цагаар эзэмшүүлэх үнэт зүйлс нь бусад хичээлтэй яаж уялдаж болохыг багш
өөрөө чадварлагаар олж харах, тухайн сэдвээ амьдруулах, зүрх сэтгэлтэй нь хэрхэн холбох гэдгийг
эргэцүүлж байх нь чухал.
 Хичээл орж, үйл ажиллагаа явуулдаг бүх багш, удирдах ажилтнууд зөвхөн заах хичээлийнхээ агуулгад
анхаарах биш хүн төлөвшүүлэхэд би энэ цагаараа яаж хувь нэмрээ оруулж болох вэ гэдгийг байнга
бодож, эрэлхийлж, өчүүхэн зүйлийг ч орхигдуулалгүй зүрх сэтгэлээсээ хандаж сурвал үр дүнд хүрэх
болно.
Дараах хүснэгтээс хичээл бүртэй хэрхэн холбогдох жишиг загварыг харна уу.
Чадвар,
эрмэлзэл
Бусад хичээлээлийн агуулгатай холбох жишиг загвар
Монгол хэл
бичиг
Математик Түүх нийгэм Байгалийн ухаан Урлаг Биеийн
тамир, Эрүүл
мэнд
Уламжлал
т зан үйлд
сурал
цах, өв
соѐлоо
хайрлах
хамгаалах
Монгол ардын
аман зохиолоор
дамжуулан зан
үйл ѐс заншлаа
мэдэж монгол
хүн болох
Уламжлалт
тоглоом
наадгайгаар
тоглох явцад
тоолох,
тооцоолох,хэм
жих чадвараа
хөгжүүлэх
Түүх,
соѐлын үнэт
зүйлийг
эрхэмлэн
нандигнах,
бахархах
хүсэл
тэмүүллийг
буй болгох
Хүн байгалийн хүйн
холбоо, байгальтай
зохицон түүнийг
хамгаалж ирсэн
уламжлал
Монголын
өв соѐл
бүтээлтэй
танилцах,бүтээл
хийх монгол
аргыг эзэмших
түүнийг хайрлах,
бахархах, өвлөн
үргэлжлүүлэх
Монгол
уламжлалт
тоглоом
наадгай,
эрүүл аж
төрөх монгол
ухаанд
суралцах
Өөрийгөө
мэдэх
биеэ зөв
сайхан
авч явах
Монгол
хэлээрээ
алдаагүй сайхан
бичих, өөрийгөө
илэрхийлэх
уншиж ойлгох,
өөртөө итгэлтэй
өөдрөг болох
Өөрийн эдэлж
хэрэглэж
байгаа зүйлийн
тооцоог гаргаж
хэмнэлттэй
амьдрах,
цагийн
хуваарь,
төлөвлөлт
хийж сурах
Баг, хамт
олон,
нийгмийн
дунд биеэ
зөв авч
явахад
суралцах
Зүй зохистой хоол,
хөдөлгөөн хүний
бие махбодь болон
байгалийн зохицол
Зураг урлалын
олон төрлөөр
бүтээл хийх
явцдаа өөрөөрөө,
бүтээлээрээ
бахархах,
хичээнгүй
зүтгэлтэй байж
зорьсон зүйлээ
хийх
Биеийн
тамирын
хувцсаа зүй
зохистой
өмсөх,
дасгал
хөдөлгөөнийг
тогтмол
уйгагүй хийх

177. 177
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
4.2. АМЬДРАХ ЧАДВАРТ СУРАЛЦАХ БА ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААТАЙ ХОЛБОГДОХ НЬ
 Хичээлээс гадуур үйл ажиллагааг явуулахдаа сурагчдад зүй зохистой харилцааг төлөвшүүлэхэд гол
анхаарлаа хандуулна. Сурагч анги хамт олонтойгоо эвсэг нөхөрсөг байж, багш сурагчидтай зөв сайхан
харилцах, тэдэнд биеэрээ үлгэр дуурайл үзүүлэх. Багш найрсаг сайхан харилцаатай байвал ангийн
сурагчид нөхөрсөг, эвсэг болно. Багш сурагчидтайгаа чин сэтгэлээсээ ярилцвал тэд ч бас бусадтай чин
сэтгэлээсээ ярилцаж сурна. Өөрийн шавийг "Юу ч мэдэхгүй хүүхэд, би бүгдийг мэднэ" хэмээн захиран
тушааж өөрөө шийдвэр гарган "Тэг, ингэ" гэж зааварлаад байвал тэд ч бас ирээдүйд яг тийм хүн болон
төлөвшинө.
 Анги болон сургуулийн үйл ажиллагаанд оролцоход хүүхдэд тохиолдож байгаа асуудал бэрхшээлийг
шийдвэрлэх, аливаа ажилд хүүхэд өөрийн үүрэг оролцоог ухамсарлах, хариуцлагатайгаар биелүүлэх,
идэвх санаачилгатай, хүсэл тэмүүлэлтэй, өөрөө хийе гэсэн сэтгэлээр оролцоход анхаарна.
 Ажилсаг, эвсэг,тусархаг зан чанарыг урамшуулах, тэсвэр тэвчээртэйгээр өөрийгөө сорьж хөгжүүлж
байгааг нь сайшаах, сургууль болон нөхдөдөө туслах үйл ажиллагаанд оролцох, бусдын тусын тулд
хариуцлага хүлээх, даруу төлөв занг дэмжих, нэг нь сайн зүйл хийвэл бусад нь ч бас чадна гэсэн итгэл
урам өгөх зэргээр дэмжих нь зүйтэй.
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаанд оролцохдоо өөрийн дураар авирлахгүй хэм хэмжээтэй байж дүрэм
журам баримтлах, өөрийн үүрэг хариуцлагыг биелүүлж сурах, найз нөхөдтэйгөө илүү сайн харилцаа
тогтоох, бусдын төлөө хөдөлмөрлөх, өөрсдөө дүрэм журмаа тогтоож түүнийгээ биелүүлэх эрмэлзэл
зорилготой байх, асуудал шийдвэрлэж сурах, өөрийн сайн тал ба боломжийг мэдэрч хөгжүүлэхэд
иргэний боловсролын цагаар олж авсан үнэт зүйлүүд тус болно.
 Мөн ангийн цэвэрлэгээ, жижүүрийн үүрэг хариуцлага анги дотор болон сургуульд мөрдөх дэг, журам,
номын сан, урлаг, спортын танхимд биеэ зөв авч явах зэрэгт энэ цаг чухал нөлөөтэй.
 Амьдрах чадварт суралцах үйл ажиллагаа нь суралцагч өөрөө ойр орчноосоо асуудлыг олж харах,
томьѐолох, шийдвэрлэх, үр дүнг гаргах чадвар эзэмшихийн зэрэгцээ өөрийгөө илэрхийлэх, бие даан
суралцах, бүтээлчээр сэтгэх, эрэл хайгуул хийх арга барилтай болж, өөрийгөө нээх, бусадтай хамтрах
чадвар төлөвшиж, амьдрах арга ухаанд суралцан, нийгэм амьдралын хурдацтай өөрчлөлтөд зохицон
амьдарч ажиллах иргэн төлөвшүүлэх зорилготой гэж цөм хөтөлбөрт заасан байгаа.Энэ зорилгод хүрэхэд
иргэний боловсролын цагаар олж авсан үнэт зүйл нь чухал үүрэгтэй
 Бусадтай зүй зохистой харилцах, бусдын яриаг анхааралтай сонсох, хамтран ажиллах, эмх цэгцтэй байх
зэрэг иргэний боловсролын цагаар олж авсан үнэт зүйлийг хэрэгжүүлэх талбар нь амьдрах чадварт
суралцах цаг болно.
Бусадтай
харилцах,
харилцан
суралцах
Эх хэлээрээ
бусадтай зүй
зохистой
харилцах,та
лархах,
мэндлэх, уучлал
гуйх
Гэр бүлийн
төсвийг
сонирхон
тооцож өөрийн
хувь нэмрийг
оруулах,
мэдэхгүй
байгаа тоогоо
найз нөхдөдөө
тайлбарлаж
өгөх,үр дүнтэй
хамтран
ажиллах
Бусадтай
зөв
зохистой
харилцах,
бүлэг хамт
олны дунд
өөрийн үзэл
бодлоо
эелдгээр
илэрхийлэх
Багаар хамтран
таамаглал
дэвшүүлж, ажиглах
турших явцад найз
нөхөдтэйгөө эвтэй
байж бусдын
саналыг сонсох,
хүндэтгэх
Багаар хамтран
бүтээл хийх, найз
нөхдөө хүндэтгэх,
бусдын
хөдөлмөрийг
хүндэтгэх, эд
зүйлсээ хайр
гамтай хэрэглэх
Бусадтай баг
болж тоглох,
дүрэм журам
баримтлах
Хэрэглэсэн
эд
хэрэглэлээ
байранд нь
эмх цэгцтэй
хийх
Байгаль
дэлхийтэй
зүй
зохистой
харилцах
Эх дэлхий,
түүнийг хайрлах
хамгаалахтай
холбоотой эх,
зүйр үг, шүлэг
найргаар
дамжуулж
байгаль дэлхий,
амьтан ургамал
хайрладаг
монгол хүн
болох
Байгаль
дэлхийгээ
унаган төрхөөр
нь хэрхэн авч
үлдэх талаар
тооцоолол,
шийдэл гаргах
Байгаль
хамгаалах
уламжлалт
зан үйлээс
суралцах,
хэрэгжүүлэх
ийг
эрхэмлэх
Байгалийн юмс
үзэгдлийг ажиглах
харьцуулах,
судлах, байгалийн
сайханд аялал хийх
явцдаа түүнийг
хайрлан хамгаалах
арга ухаанд
суралцах,
бахархах, байгаль
хамгаалах чиглэл-
ээр сайн үйл хийх
Байгаль
дэлхийтэй
холбоотой бүтээл
хийх явцдаа
түүнийг
хайрлахын утга
учрыг ухаарах,
хаягдал болон
байгальд ээлтэй
зүйлээр бүтээл
хийхийг эрмэлзэх
Байгалийн
сайханд
явган аялал,
дасгал
хөдөлгөөн
хийх, эрүүл
агаарт цана
чаргаар
гулгах

178. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
178
Чадвар,
эрмэлзэл
Хичээлээс гадуурх ажил Амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагааАнгийн үйл ажиллагаа Сургуулийн үйл ажиллагаа
Өөрийгөө
мэдэх биеэ
зөв сайхан
авч явах
 Сурагч бүр тухайн хичээлийн
жилийн зорилгоо тодорхойлох,
ангийн, завсарлагааны, үдийн
цайны, хичээллэх үед баримтлах
дэгээ мөрдөх,
 Сурагчийн амьдралд дасан
зохицох, хичээнгүйлэн суралцах
 Сургуулийн дотоод журам,
дэгийг мөрдөж хэвших, сайн
дураараа мөрддөг болох,
түүний ач холбогдлыг ухаарах,
дэгийг боловсруулахад өөрийн
санал бодлоо илэрхийлж чин
сэтгэлээсээ оролцох
Өөрийгөө ойлгох,
үнэлэх, ирээдүйнхээ
талаар төсөөлөх
Бусадтай
зүй
зохистой
харилцах
 Ангийн зорилтот багууд болон анги
хамт олноороо зорилгоо
тодорхойлох,
 Анги, сургуулийн дэг дүрэм журмаа
хэлэлцэн батлах, найз нөхдөө
хүндэтгэн багаар хамтран ажиллах,
бие биеэ туслах, дэмжих
 Сургуулийн үйл
ажиллагааны төлөвлөлтийн
дагуу явагдах ажлуудад анги,
бүлэг, багаараа хамтран
ажиллах, эвсэг байх, хүчээ
нэгтгэх чухал боломж хэмээн
үзэж зохион байгуулахад
санаачлагатай оролцох
Нийгмийн амьдралд
оролцож, бусадтай
зохицон амьдрах, “БИ”
гэсэн үзэл бодлыг
гаргахгүй байхыг
эрхэмлэх
Байгаль
дэлхийтэй
зүй
зохистой
харилцаж,
хайрлан
хамгаалах
 Байгалийн сайхныг ажиглан мэдрэх
бахархах, хайрлах
 Гэр болон ангидаа цэцэг тарьж
ургуулах, арчлах,
 Амьтныг хайрлах, хамгаалах
чиглэлийн үйл ажиллагаанд
оролцохыг эрмэлзэх, санаачлах
 Ангиуд хуваарийн дагуу
байгальд аялах, гадуур хоноглох
явцдаа байгальд ээлтэй сайн үйл
хийх, түүгээр бахархах, бүтээл
хийх,
 Бууриа цэвэрлэдэг
уламжлалт зан үйлийг
баримтлах, орчноо цэвэрлэх
Төрсөн нутаг, эх
орныхоо байгалийн
сайхнаар бахархах, эх
болсон дэлхийгээ
хайрлан хамгаалах
сэтгэлтэй болох
Үндэсний
уламжлалт
зан үйлд
суралцах,
өв соѐлоо
хайрлан
хамгаалах
 Үндэсний уламжлалт тоглоом
наадгайнаас суралцахдаа дэгээ
баримтлах,
 Монгол ѐс уламжлалаас өөрийн
хэмжээнд суралцаж мөрдөхийг
эрмэлзэх чиглэлийн үйл ажиллагааг
тусган хэрэгжүүлэх
 Монгол уламжлалт зан үйл ѐс
заншлаа сурталчлах, судлах
өдрүүдийг цагаан сар, үндсэн
хуулийн өдрүүдээр зохион
байгуулах
 Үндэсний хувцсаа зөв сайхан
өмсөх, малгай бүсээ зөв
хэрэглэх уламжлалаас
суралцах хүсэл тэмүүлэлтэй
болох
Үндэстэн ястны зан
заншил, өв соѐлын тухай
мэдээлэл цуглуулж,
хэлэлцэж, үйл
ажиллагаа явуулахад,
өөрсдийн хэмжээнд
асуудлыг шийдэхэд хувь
нэмрээ заавал оруулах
гэсэн хүсэл тэмүүлэлтэй
байх
4.3. ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН ЦАГ НЬ СУРГУУЛИЙН ӨДӨР ТУТМЫН ҮЙЛ
АЖИЛЛАГААТАЙ ХОЛБОГДОХ НЬ
 Анги хамт олны эвсэг, ажилсаг чанар нь хичээллэх үеийн дэг соёлд нөлөөлөх нь:
Сурагчид сайн дураараа хүсэл сонирхолтойгоор хичээлдээ оролцдог болгохыг зорьж ангийн хамт олныг
эвсэг, нөхөрсөг байлгах тэдний хоорондын харилцааг эерэг болгож, хамтран ажиллаж харилцан суралцах
чадварыг сайжруулахад анхаарах. Ярилцаж байхдаа өөрийнхөө бодол санааг чөлөөтэй илэрхийлэхийн
хамт найзуудынхаа санаа бодлыг сонсох, асуудлыг хамтран ярилцаж шийдэлд хүрэхийн төлөө чармайдаг
болгох нь чухал.
 Багшийн үлгэр дуурайл ба үйл хөдлөл сурагчдад нөлөөлөх нь:
Багшийн алхам тутмын үг яриа, харилцаа хандлага, арга зүй, ур чадвар, үйл хөдлөл нь сурагчдад зөв
дадал хэвшил, зан чанарыг эзэмшихэд тусгал нь болдог. Ялангуяа багшийн хүүхдүүдтэй чин сэтгэлээсээ
харилцаж байгаа байдал нь тэдэнд шууд болон шууд бусаар нөлөөлдөг.
- Та хичнээн завгүй байсан ч сурагчийн асуултад хариулж байгаарай.
- Ямар ч үед инээмсэглэн нүд рүү нь харж яриарай.
- Тэдний үгийг анхааралтай сонсож байгаарай.
- Багш хичээлийн заах аргын агуулгад анхаарахаас гадна эзэмшүүлэхээр эрмэлзэж байгаа үнэт зүйлээ
өөрөө хэрэгжүүлж биеэрээ үлгэрлэх нь их чухал.
“Хичээлийн цагаар гар утсаар ярихгүй.”
гэж хичээллэх үеийн дэгдээ бичсэн бол энэ
нь танд хамгийн их хамаатай гэдгийг байнга
санаж байгаарай.

179. 179
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
1. ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЗОРИЛГО, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ
ЗОРИЛГО
 Сурагч нь хамт олны үйл ажиллагааны явцад өөртөө итгэлтэй, өөрийгөө удирдах, хөгжүүлэх, бусдыг
манлайлах чадвартай, хөгжилтэй, эвсэг хамт олныг бүрдүүлэхэд хувь нэмрээ оруулдаг бүтээлч,
санаачилгатай, оролцоот иргэн болж төлөвшинө.
ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа нь боловсролын талаарх төрийн бодлого, сургуулийн зорилго, орон
нутаг, сургууль хүүхдийн бодит байдал, хөгжил, хэрэгцээ, эцэг эх, багшийн хүсэлд тулгуурлан түүнийг
дэмжсэн байдлаар төлөвлөгдөж хэрэгжинэ.
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа нь бүх төрлийн хичээл, Иргэний боловсрол, Амьдрах чадварт
суралцах үйл ажиллагаатай нягт уялдаатай байж, хүүхэд бүрийн хөгжил, сургуулийн зорилгын
биелэлтэд хувь нэмрээ оруулахуйц байдлаар зохион байгуулагдана.
Хэлбэр:
 Ангийн үйл ажиллагаа
 Сургуулийн өдөр тутмын үйл ажиллагаа
 Тэмдэглэлт өдөр ба үйл ажиллагаа
 Дугуйлан, клубын үйл ажиллагаа
 Бусад ажил
Хамрах хүрээ:
 Сургуулиараа
 Бүлгээрээ
 Ангиараа
 Холимог бүлгээр
Зохион байгуулагч нь:
 Анги удирдсан багш
 Эцэг эх
 Олон нийтийн байгууллага
 Мэргэжлийн хүмүүс, иргэд
 Сурагчдын сайн дурын клубын гишүүд (чадварлаг) гэх мэт олон талын оролцоонд суурилан явуулна.
Арга зүй:
 Багаар ажиллах
 Тоглонгоо суралцах
 Үйлдэл хийнгээ чадваржих
 Ярилцангаа эргэцүүлэн бодож, шийдвэр гаргах
 Бүтээл хийнгээ өөрийн авьяасаа хөгжүүлэх
 Бодит зүйлтэй учрангаа учрыг нь олох гэсэн хүсэл эрмэлзэл төрөх
 Оролцонгоо зүй зохистой харилцаагаа гүнзгийрүүлэх
Төлөвлөлт:
 Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааг суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрт анги бүрд 7 хоногт 1
цаг байхаар төлөвлөсөн. Энэ цаг зарим тохиолдолд үйл ажиллагаа явуулахад хүрэлцэхгүй тул бусад
хичээлтэй уялдуулан холбох замаар цагийг нэгтгэн нягтруулж зохион байгуулах боломжийг сургуулийн
хөтөлбөрөөр зохицуулна.
Жишээ нь:
 Зураг технологи, дуу хөгжмийн хичээлийг дугуйлангийн хэлбэрээр зохион байгуулж хүүхдүүд өөрийн
хүсэл сонирхлоороо дугуйландаа хамрагдан бүтээл хийнгээ өөрийн авьяасыг хөгжүүлэх боломжийг аль
болох бүрдүүлж өгөх нь үр дүнтэй.
 Сурагчдыг хөдөлгөөний дутагдлаас сэргийлэх, эрүүл мэндийг нь хамгаалах үүднээс өдөр бүр 10
минутын хөгжимт, хөдөлгөөнт гимнастикийг нийтээрээ хийж хэвших, эрүүл амьдрах энгийн дадал
хэвшилтэй болох, сургуулийн зорилгоо хэрэгжүүлэх нэг алхам болно.
 Өдөр бүр 15-20 минут уншлагын цаг гарган өөрийн дуртай, сонирхсон номоо сонгон унших, эргэцүүлэн
бодох боломжийг бүрдүүлбэл сурах арга барилд суралцахад том дэмжлэг болно.

180. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
180
2. ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀà ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ×ËÀË, ÇÀÃÂÀÐ
ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÇÎÐÈËÃÎ:
Ýð¿¿ë ÷èéðýã áèå áÿëäàðòàé õ¿¿õýä
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîæ , çºâ ¿éëäýë õèéäýã
õ¿¿õýä
Ýâñýã, àæèëñàã, òóñ÷ õ¿¿õýä
Áîäèò áàéäàë, õ¿ñýë:
Îðîí íóòãèéí áîäèò áàéäàë
Ñóðãóóëèéí áîäèò áàéäàë
Õ¿¿õäèéí áîäèò áàéäàë
Áàãøèéí õ¿ñýë
Ýöýã, ýõèéí õ¿ñýë
Ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýë:
Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí
õóóëü
Ñóóðü áîëîâñðîëûí
ñóðãàëòûí öºì
õºòºëáºð
Õè÷ýýëýýñ ãàäóóðõ ¿éë àæèëëàãààíû
çîðèëãî:
Õàìò îëíîîðîî õèéõ ¿éë àæèëëàãààãààð
äàìæóóëàí õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí ç¿é çîõèñòîé,
õ¿íëýã õàðèëöààã áèé áîëãîõ, õàìò îëíûõîî
íýãýí ãèø¿¿íèé õóâüä àìüäðàëàà èë¿¿ ñàéõàí
áîëãîõ, ººðèéíõºº àìüäðàõ àðãà óõààíû òàëààð
ýðãýö¿¿ëýõ áîäëîî óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëæ,
ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõ ÷àäâàðò ñóðãàõ
Àìüäðàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ
¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîõ
íü
Ýðýë õàéãóóë õèéõ, àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ çýðýã ¿éë
àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí
õ¿¿õýä á¿ð àíãè, ñóðãóóëü, ãýð
á¿ë, îðîí íóòãèéíõàà íýã
ãèø¿¿íèé õóâüä àìüäðàëàà
èë¿¿ ñàéõàí áîëãîõ àæèëä
ººðèéí áàéð ñóóðèíààñ
èäýâõòýé îðîëöîæ, ñàíàà
áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ
÷àäâàðòàé áîëîõ
Áàãø áà õ¿¿õýä, õ¿¿õä¿¿ä
õîîðîíäîî, ýöýã ýõ, èðãýäòýé
õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîí
õàìòðàí àæèëëàõäàà ç¿é
çîõèñòîé õàðèëöààã ýðõýìëýí
÷óõàë÷ëàõ.
Õ¿¿õýä íýã á¿ðèéí ýðãýö¿¿ëýë,
õ¿ñýë ìºðººäëèéã íü õºãæ¿¿ëæ
÷àäàõóéö ¿éë àæèëëàãààã
ÿâóóëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ,
ººðèéí ñàéí òàë àâüÿàñàà
á¿ðýí ä¿¿ðýí àøèãëàãäàõààð
çîõèîí áàéãóóëàõ
Èðãýíèé áîëîâñðîëòîé
õîëáîãäîõ íü
Òóñ öàãààð áèé áîëñîí çºâ
¿éë õèéõ ãýñýí ÷èí õ¿ñýë,
äîòîîä øèéäâýðèéã
ïðàêòèê ¿éë
àæèëëàãààãààð äàìæóóëàí
õýðýãæ¿¿ëýõ áà
õ¿¿õä¿¿äèéí áîëîí
õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä õ¿íëýã,
ç¿é çîõèñòîé õàðèëöààã
áèé áîëãîõ
ªºðèéí áîëîí áóñäûí
ýðõýì áàéäëûã îéëãîæ
÷àääàã áîëîõ óëìààð
íàéçòàéãàà ýâòýé, íàéðòàé
áàéõ õàðèëöààã áèé áîëãîõ
¯éë àæèëëàãàà íü:
Ñóðãóóëèéí çîðèëãî, ìåíåæìåíòòýé íÿãò
óÿëäààòàéãààð íèéòèéí, àíãèéí, á¿ëãèéí
õ¿ðýýíä ÿâàãäàíà.
Õýëáýð íü:
Àíãèéí ¿éë àæèëëàãàà
Ñóðãóóëèéí ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãàà
Òýìäýãëýëò ºäºð áà ¿éë àæèëëàãàà
Êëóá, äóãóéëàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà
Áóñàä àæèë
Õàðèóöàã÷:
Áàãø, ñóðàã÷èä, ýöýã ýõ, îðîí íóòãèéí èðãýä,
îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà
Òºëºâëºãºº: Ñóðãóóëèéí íýãäñýí òºëºâëºëòºä
òóñãàãäñàí
Ñóäëàãäàõóóí, ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîõ íü
Á¿õ õè÷ýýë¿¿äèéí àãóóëãûã îéëãîæ, èë¿¿ ñàéíààð ñóðàõ õ¿ñýë ýðìýëçýë, çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä õè÷ýýíã¿éëýí
ñóðàëöàõ, ¿ð ä¿íãýý ººðºº òîîöîõ ÷àäâàðòàé áîëîõ (á¿õ õè÷ýýëýýð)
Ñóðãàëòûí ÿâöàä õîñîîð áîëîí áàãààð àæèëëàõäàà ººðèéí, áóñäûí ñàíàà áîäîë, ýðãýö¿¿ëëèéã õàðüöóóëàí õàðèëöàí
çºâøèëöºí øèéäâýðýý ãàðãàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ (ò¿¿õ, íèéãìèéí óõààí, ìîíãîë õýë, ìàòåìàòèê)
Õàìò îëíû ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä áèå áèåíýý îéëãîõ, õ¿íäýòãýõ, õàðèëöàí òóñàëæ, õàìòðàí àæèëëàõ (èðãýíèé
áîëîâñðîë, àìüäðàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ ¿éë àæèëëàãàà)
ªºðòºº èòãýëòýéãýý𠺺ðèé㺺 õºãæ¿¿ëýõèéã õè÷ýýõ (èðãýíèé áîëîâñðîë, àìüäðàõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ)
Ýð¿¿ë ÷èéðýã áàéõûí òóëä äàñãàë õºäºë㺺íèéã ÷óõàë÷ëàí óéãàã¿é õè÷ýýëëýõ (áèåèéí òàìèð, ýð¿¿ë ìýíä)
Õàìò îëíûõîî õºãæèëä õóâü íýìðýý îðóóëàõûí òóëä äóó, áèåèéí òàìèð, çóðàã òåõíîëîãè õè÷ýýëýýð õàìòûí á¿òýýë
ãàðãàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ
Õ¿íèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä øààðäëàãàòàé ä¿ðýì æóðàì, äýãèéã äàãàí ìºðäºõ äàäàë õýâøèëòýé áîëîõ (èðãýíèé
áîëîâñðîë)

181. 181
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Үйл ажиллагааг зохион байгуулах аргачлал:
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний загварт тусгасан тодорхой үйл ажиллагаануудыг зохион байгуулах дараах аргачлалыг
жишиг болгон авч үзэж, санаа авах боломжтой.
Жишээ 1. Ангийн ажлын хүрээнд “Ангийн хурал ” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хамтын
шийдвэр
гаргах
Алхамчлал:
 Хичээлийн жилийн эхэнд хүүхэд бүр өөрийн зорилгоо тодорхойлно.
 Хүүхэд бүр саналаа нэгтгэн ангийн зорилго гарна.
 Зорилгодоо хүрэхийн тулд ямар дүрэм журмыг эрхэмлэн сахих, ямар
зохион байгуулалтаар хэрхэн хамтран ажиллах төлөвлөлтөө
хэлэлцэн гаргана.
 Ангийн болон хүүхэд бүрийн зорилгыг ангид болон гэртээ томоор
бичиж байрлуулна.
 Сурагчид зорилгодоо хүрэхийн төлөө хичээнгүйлэн ажиллана.
Өөрөөр хэлбэл энэ хурлаар ангийн менежмент тодорхой болно гэсэн
үг юм.
 Улирлын эцэст зорилгодоо хүрсэн эсэхээ өөрөө болон найзуудаараа
үнэлж, дараагийн улирлын зорилгоо ангийн хурлаараа шийднэ.
Багш болон эцэг эхчүүд зөвлөж хамтран хийж
болно.
Багш хүүхэд бүрийн санаа бодлыг нэг бүрчлэн
анхааралтай сонсож, ахицыг амжилтыг нь
үнэлж, үгээр хариу талархал хэлж, хүүхдүүдэд
санаа бодлоо илэрхийлье, бусдыг сонсъѐ,
ангийн найзууд нь чамайг сонсож байна гэх
мэтээр тэднийг өөртөө итгэлтэй болох,
өөрийгөө илэрхийлэх боломж олгоно.
Ангийн үйл ажиллагаанд “Миний оролцоо
чухал юм байна” гэсэн итгэл төрүүлэхэд, урам
хүч өгөх, хэдийгээр хүүхдүүд бие даан хийх ч
багш тогтмол оролцож тэдний ахиц амжилтыг
ажиглан тэмдэглэлээ хөтлөн явах нь үр дүнтэй.
Жишээ 2. Ангийн ажлын хүрээнд “Ангийн цуглаан” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хөгжилдөх
цуглаан гэж
нэрлэж болно.
Хамтаараа
асуудлаа
хэлэлцэн хүн бүр
өөрийн үүргээ
ухамсарлан хувь
нэмрээ оруулах
Жишээ нь:
 Төрсөн өдөр тэмдэглэх цуглаан байж болно. ...найзынхаа
төрсөн өдрийг тэмдэглэе гээд баг багаараа дуу дуулах, юу
чаддагаараа бэлэг барья гэх мэтээр үйл ажиллагаа явуулах
 Тэмдэглэлт үйл явдлыг угтан хэн юу хийхээ төлөвлөх, оролцох
(ханын сонин, зурагт хуудас, мэдээллийн самбар гаргах)
 Урлаг спортын өдөрлөг, уралдаан тэмцээнд оролцох
бэлтгэлийг хангах ажил гэх мэтээр хэд хэдээрээ болон ангиараа
цугларч ажиллах үйл ажиллагаанууд байж болно.
Ийм үйл ажиллагаанууд хийх цаг завыг багш
урьдчилан тооцоолж тухайн сарын ажлын
төлөвлөгөөнд тусган, зохион байгуулах
сурагчдад тэдний саналыг үндэслэн дэмжлэг
үзүүлж үйл ажиллагаанд оролцож, баяр хүргэх
гэх мэтээр хүүхдүүдтэйгээ хамтдаа хөгжилдөх
нь чухал. Ийм цуглаанууд сардаа 1-2 удаа
байхаар төлөвлөх нь тохиромжтой. Эцсийн үр
дүн нь хүүхэд бүрийн оролцоо тэдний хөгжил
төлөвшилд бодитой өөрчлөлт оруулсан байна.
Жишээ 3. Сургуулийн өдөр тутмын ажлын хүрээнд “Хөгжимт, хөдөлгөөнт гимнастик” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хүүхдийн эрүүл
мэнд болон бие
бялдрын
хөгжлийг хангах,
ангиараа хамтач
эвсэг байх
сэтгэлийг
төрүүлэх
 Өдөр бүр 10 минут сургуулийн бүх хүүхэд хөгжимт, хөдөлгөөнт
дасгалыг хийж хэвшинэ.
 Хүүхдийн насны онцлог, сонирхол дээр тулгуурлан өөр өөр дасгал,
аэробик, цэнгээнт бүжиг хийж болно.
 Биеийн тамирын багш, ангийн багш, тамирчин эцэг эхчүүдтэй
хамтран дасгал хөдөлгөөнийг хийлгэж, хэвшүүлэн улирал бүрээр
дасгал, хөдөлгөөнөө солих боломжтой.
 Хүүхдүүдийн сонирхолд нийцсэн, хийх дуртай дасгал хөдөлгөөн,
хөгжмийн аялгуу байхыг чухалчилна.
Хүүхдүүд дасгалаа хөгжилтэй бас зөв,
байнга хийх нь надад ач тустай юм
байна гэдгийг ухаарч буй эсэх,
Өдөр тутам дуртайгаар хийж дадал
хэвшил болж буй эсэхийг анзаарах,
Хүүхдийн хөдөлгөөний эвсэл, бие биедээ
тусалж эвсэг жигд хийж байгаа байдлыг
анзаарах
Жишээ 4. Сургуулийн өдөр тутмын ажлын хүрээнд “Уншлагын цаг” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Номонд дурлаж, унших
арга зүйд суралцах
Ангийн номын сан болон
“Ном” хөтөлбөрийн үйл
ажиллагаатай холбох
 Сургуулийн номын санд, ангидаа өдөр бүр 15- 20 минут
ном унших ажлыг зохион байгуулах
 Хүүхдийн дуртай номыг уншуулан найз болон гэр
бүлийнхэнд нь яриулах замаар бусдыг унших хүсэлд
хөтлөх
 Номоос дахин ном төрүүлэх ажлыг хийх, ангийн номын
сангаа баяжуулах
 Номын зохиогчтой уулзах, ярилцлага хийх гэх мэт
-Багш сургуулийн номын санчтай хамтран
ажиллах тодорхой төлөвлөгөөтэй байх
-Ангийн номын санг ажиллуулах
-Өдөр бүр 15-20 минутыг ном уншилтад
заавал төлөвлөх
Ангийн номын санд байхгүй номоор том
ном бүтээн сургалтад ашиглаж номд
шимтэн сонирхуулах
Жишээ 5. "Тэмдэглэлт үйл явдал" ажлын хүрээнд “Үндэсний тоглоомоор тоглох өдөр” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Өвөг дээдсээс уламжлагдан
ирсэн, одоо мартагдах дөхөөд
байгаа тоглоомууд (оньсон
болон сэтгэхүй хөгжүүлэх)-аас
суралцаж, үндэсний өв
уламжлалаа сэргээх, түүгээр
бахархах, тоглох явцад дүрэм
баримтлах, бие биенээ
хүндэтгэх, зөв зохистой
харилцах харилцааг илүү
гүнзгийрүүлэх .
 Жил бүрийн 10 дугаар сард ахмадын өдөр болдог. Тэр
өдрийг ахмадаасаа суралцах ажил, Үндэсний тоглоомоор
тоглох өдөр болгон зохион байгуулна.
 Орон нутгийн өндөр настан болон зочин багш урьж,
үндэснийхээ тоглоомоос заалган хамтдаа тоглох, ангиуд
хоорондоо өртөөлөн зааж тоглох, хоорондоо уралдаж, аль
анги хурдан сурсныг нь шалгаруулах зэргээр тэр өдрийг
бүхэлд нь үндэсний өв соѐлоос суралцах өдөр болгож
хөгжилтэй өнгөрөөнө.
 Гэртээ очин гэрийнхэндээ зааж хамтдаа тоглох талаар
багш зөвлөх
Ангидаа үндэсний тоглоомын
булантай болж, сургалт, үйл
ажиллагаа, чөлөөт цагаараа
бүтээлчээр ашиглана. (Ёс
суртахуун, Биеийн тамир, Хүн ба
нийгэм, Монгол хэл, Математикийн
хичээлүүдтэй холбогдох)

182. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
182
Жишээ 6. "Тэмдэглэлт үйл явдал" ажлын хүрээнд “Орон нутгаараа бахархах өдөр” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хүүхдүүд орон нутгаараа
бахархах, бид энэ нутгийн нэг
иргэн учир нутаг орноо илүү
сайхан болгохын тулд яаж хувь
нэмрээ оруулах вэ гэдэг талаар
бүгдээрээ эргэцүүлэн бодох
боломжийг олгох.
 Өөрийн амьдарч, сурч байгаа нутгийнхаа
тэмдэглэлт өдөр, байгуулагдсан ой болон энэ
нутгаас төрсөн гавьяатнууд, нутгийнхаа онцлог үйл
явдлыг тохиолдуулан энэ өдрийг зохион байгуулна.
 Явган аялал хийн орон нутгийнхаа хамгийн
гайхамшигтай 5 зүйлийг хүн бүр олж, түүнийг
гайхамшигтай гэж үзэх болсноо тайлбарлах, шүлэг
зохиох, төрсөн сэтгэгдлээ бичих, зургаар
илэрхийлэх, Зочин багш урьж уулзалт хийх,
үзэсгэлэн гаргах, иргэдэд танилцуулга хийж
сурталчлах, нутгийнхаа хөгжилд хувь нэмрээ
оруулах ангиараа нэг сайн үйл хийх гэх мэт ажлыг
зохион байгуулж болох юм.
Орон нутаг бүрийн байгуулагдсан өдөр өөр
учир сургуулийн сургалтын төлөвлөгөөндөө
түүнийг тодорхой тусгаж өгөх нь зүйтэй.
Цагийн нөөц бий болгохын тулд Амьдрах
чадварт суралцах үйл ажиллагааны цагтай
нэгтгэн явуулах. Жишээ нь Улаанбаатарын
сургуулиуд Нийслэлийн өдөр хөдөө орон
нутагт аймаг, сум байгуулагдсан өдөр гэх мэт
Багш сурагчидтайгаа хамт орон нутгаа
судлах.
Жишээ 7. "Тэмдэглэлт үйл явдал" ажлын хүрээнд “Гэр бүлийн өдөр” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хүүхдүүд гэр бүлдээ ойр
дотно байж тэднээрээ
бахархах, хайрлах, тусалж,
гэр бүлийн амьдралдаа
өөрийн оролцоо байр суурь
гэр бүлийнхээ нэгэн гишүүн
гэдгээ мэдрэхэд ач
холбогдолтой ажил болно.
Энэ үйл ажиллагаа нь дараах хэлбэртэй байж болно.
-Гэр бүлийнхээ сайн сайхан ололт амжилтаар бахархах
уулзалт өдөрлөг-Гэр бүлээс нь зочин багш оролцуулж
амжилт бүтээлээс нь яриулах уулзалт хийх
-Гэрийнхэнтэйгээ хамтдаа нэг баг болж уралдаан
тэмцээнд оролцох
-Хүүхэд бүрийнхээ гэр бүлийг онцгой нэг амжилтаар нь
өргөмжлөх
-Гэр бүлдээ талархлын захидал бичих, хийсэн
бүтээлээрээ бэлэг барих гэх мэт бусад хичээлтэй
холбон зохион байгуулах /дуу, зураг, монгол хэл, ѐс
суртахуун, төсөлт ажил, нийгмийн ухаан/
Жил бүрийн 5 сарын 15-нд дэлхийн гэр бүлийн
өдөр болдог тул түүнийг тохиолдуулан зохион
байгуулах ажил хэдий ч багш эцэг эхийн
зөвлөлтэйгөө хамтран хүүхдүүдийнхээ гэр
бүлийг ажиглан, хөгжилтэй гэр бүл, ажилсаг гэр
бүл, эвсэг гэр бүл, тамирчин гэр бүл, авьяаслаг
гэр бүл гэх мэтээр урьдчилан тооцоолсон байх
Багш энэ ажлыг санаачлан гэр бүлийнхэнтэй нь
хамтдаа зохион байгуулж болно, зураг альбом
самбар гаргаж бусдадаа танилцуулах гэх мэт,
Жишээ 8. Урлаг, спортын секц, дугуйлан, клубын үйл ажиллагаа
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хүүхдүүдийн хүсэл сонирхол дээр
тулгуурлан тэдний урлаг спортын
мэдрэмжээр дамжуулан хүний амьдралын
сайхан, утга учрыг хамт олноороо байхдаа
мэдрэх, өөрөөрөө, найз нөхдөөрөө
бахархах, тэдэнтэйгээ хамтдаа байх сайхан
юм аа гэдгийг үйл ажиллагаагаар
ухааруулах
Сонирхолтой хүүхдүүдийг бүртгэн авч
мэргэжлийн багш болон энэ чиглэлээр мэргэшсэн
эцэг эх, нутгийн оршин суугчидтай хамтран
зохион байгуулах, сургуулийн захиргаа гэрээгээр
ажиллуулж болно. Энэ багаар нь уралдаан
тэмцээнд оруулахыг зорихоос гадна бусад үйл
ажиллагааг багш санаачлах
Хүүхдийн сонирхлоор өөрсдийн бие
даасан үйл ажиллагаагаар зохион
байгуулагдах ба багшийн
чиглүүлэгтэй байж болно. (биеийн
тамир, урлаг, дизайн, технологи,
монгол хэл, байгалийн ухаан)
Жишээ 9. Дугуйлан, клубын ажлын хүрээнд “Сайн дурын клубын үйл ажиллагаа” зохион байгуулах
Зорилго Зохион байгуулалт Багшийн анхаарах зүйл
Хүүхдийг сонирхлоор нь
чаддаг зүйлээр нь
хичээллүүлснээр хүүхэд
сургуульдаа дуртай болж,
өөрийн хүч авьяасаа нээх,
өөрөөрөө бахархах,
багштайгаа, найзтайгаа аав
ээж, ах дүүтэйгээ дотносох
итгэлцэх, нөхөрлөх боломж
илүү бүрдэж зүй зохистой
хүнлэг харилцаа төлөвшихөд
нь туслах
Энэ үйл ажиллагаа нь дараах хэлбэрээр
явагдана. Сонирхлын үндсэн дээр явагдах
дугуйлан секц сонгон (сагсан болон хөл бөмбөг,
бөх, шатар гимнастик,бассейн, морин хуур,
найрал дуу, IQ, Өсвөрийн зохион бүтээгчийн гэх
мэт) Энэ нь мэргэжлийн багшийн оролцоотой
сургуулийн дотор болон сургуулиас гадуур
явагдах боломжтойгоор зохион байгуулагддаг.
Энэ үйл ажиллагаанд хамгийн гол нь хүүхэд
бүрийн сонирхол эрмэлзэлийг багш судлан
оношилж тэр чиглэлээр нь анги нийтээр,
холимог бүлгээр болон хэрхэн зохион байгуулах
талаар сургуулийн захиргаатай хамтран зөв
менежмент хийх хэрэгтэй.
Сургуулийн захиргаа багш нар, эцэг эх, орон нутгийн
иргэдийн нөөц боломжийг судалсны үндсэн дээр
тэдний оролцоотойгоор клуб, дугуйланг зохион
байгуулан ажиллуулж улмаар сургуулийн зүгээс
хичээллэх орон байр, ажиллах нөхцөл боломж, эцэг
эхийн зүгээс хүүхдэд шаардлагатай хувцас болон
бусад хэрэглэгдэхүүнээр хангах, багшийн зүгээс
хүүхдийнхээ өсөлт, өөрчлөлт, хөгжлийн явцыг ажиглах
мэргэжлийн багштай зэргээр хамтран ажиллана.
Хүүхдүүд хүсэл мөрөөдөл сонирхлоороо нэгдэн сайн
дурын байгуулллага, клубэд элсэн хичээллэх, хөгжих
(Скаут, Улаан загалмай, Өсвөрийн цагдаа,
Хүүхэлдэйн, Уран уншлагын гэх мэт)
Анхаарах зүйл:
 Багш хичээлээс гадуурх сургалтын ажлын явцад сурагчдыг хараа хяналтгүй орхихгүй байх нөхцлийг хангаж ажиллах ба хүүхдийг
хүчирхийлэл, хорт зуршил, авто замын болон болзошгүй эрсдэлд өртөхөөс сэргийлэх, нийгмийн сөрөг үзэгдлээс хамгаалах
талаар эцэг, эх, асран хамгаалагч, орон нутгийн иргэдтэй хамтран ажиллана.

183. 183
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
3. ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ТӨЛӨВЛӨЛТИЙН ЗАГВАР
Сургууль, багш нар сургуулийн зорилготойгоо уялдуулан хүүхэд нэг бүрийн хөгжих
боломж бололцоо, сургуулийн болон орон нутгийн онцлог, бодит байдлыг харгалзан
сургуулийн хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны төлөвлгөөгөө боловсруулна.
Үйл ажиллагаа
Сургуулийн зорилго
Хугацаа
Сайн эргэцүүлж,
үйлдэл хийдэг
хүүхэд (сурлагын
ахиц амжилт,
авьяас)
Эвсэг, тусч,
ажилсаг
хүүхэд
(төлөвшил)
Эрүүл чийрэг
бие бялдартай
хүүхэд
(эрүүл хүүхэд)
Хичээлийн шинэ жилийн нээлт
9 сар
+
Эрүүл мэндийн үзлэг +
Биеийн тамирын өдөрлөг + +
Зорилгоо тодорхойлох /Ангийн хурал / +
Зам тээврийн аюулгүй байдлын
зааварчилгаа
+ +
Сургуулиараа хийх хөгжимт хөдөлгөөнт
дасгалын нээлт
+ +
Үндэсний тоглоомоор тоглох өдөр
10 сар
+ + +
Амны хөндийн эрүүл ахуйн зааварчилгаа + +
Клубын үйл ажиллагааны цагийн нээлт + + +
Уншлагын цаг + + +
Явган аялал (аяллын үеэр мод тарих үйл
ажиллагааг оруулах)
+ + +
Нийслэлийн өдөр (Орон нутгийн өдөр) + +
Уншлагын цаг
11 сар
+ + +
Урлаг соѐлын өдөр +
Клубын үйл ажиллагааны тайлан + + +
Хүүхдийн цуглаан + +
Орон нутгийнхаа сайхныг мэдрэх явган
аялал, зугаалга
+ + +
Гарын эрүүл ахуйн талаар зааварчилгаа + +
Шинэ жил тэмдэглэх
12 сар
+
Уншлагын цаг + + +
Сургуулийн нээлттэй өдөр
Клубын үйл ажиллагаа + + +
Хүүхдийн цуглаан + +
Зөв хувцаслалтын талаар зааварчилгаа + +
Үндсэн хуулийн өдөр
1 сар
+ +
Уншлагын цаг + + +
Клубын үйл ажиллагаа + + +
Хүүхдийн цуглаан + +
Сургуулийн цэвэрлэгээ + +
“Цасны баяр”,“Цастай өдөр”, “Цасаар
бүтээл хийх өдөр”
+ + +
Цагаан сар + +
Клубын үйл ажиллагаа + + +

184. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
184
Хүүхдийн цуглаан
2 сар
+ + +
Зөв үг хэрэглэх, сэтгэл сэргэм мэндчилгээ +
Уншлагын цаг + + +
Эрүүл зөв хооллолтын талаарх
зааварчилгаа
+ + +
Клубын үйл ажиллагаа
3 сар
+ + +
Хүүхдийн цуглаан + + +
Уншлагын цаг + + +
Марафон гүйлт + +
Өөрийнхөө аюулгүй байдлынхаа эзэн нь
байя зааварчилгаа
+ +
Гадуур хоноглох ажиллагаа
4 сар
+ + +
Өсвөрийн зохион бүтээгчдийн бүтээлийн
үзэсгэлэн
+ + +
Орон нутгаа цэмцгэр байлгая + + +
Ном бүтээх өдөр + + +
Клубын үйл ажиллагааны тайлан тоглолт + + +
Уншлагын цаг + + +
Гадуур хоноглох ажиллагаа
5 сар
+ + +
Төгсөлтийн ѐслол +
Гэр бүлийн өдөр + +
Мод тарих өдөр + + +
Сургуулийн нээлттэй өдөр + + +
Клубын үйл ажиллагаа + + +
Хүүхдийн цуглаан + + +
Зорилгодоо хүрсэн үр дүнг тооцох + +
Хөдөлгөөнт, хөгжимт дасгалын цаг Өдөр бүр-10 минут
Үдийн цай Өдөр бүр 10-15 минут
Уншлагын цаг 7 хоногийн 1 дэх өдөр эхний цаг 15-20 минут
Клубийн болон дугуйлан сонгон секцийн
үйл ажиллагаа
10-4 сард 7 хоногт нэг удаа

185. ХАВСРАЛТ
СУУРЬ БОЛОВСРОЛЫН СУРГАЛТЫН
ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР
• Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого 2014-2024
• “Зөв Монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөр
• Бага, дунд боловсролын шинэчлэлийн зураглал, үзэл
баримтлал
• Сайдын зурвас
• Сэтгүүлчийн зурвас
• Суурь боловсролын сургалтын цөм хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлсэн багш нарын ярилцлага

186. ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО
186

187. ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР
БАРИМТЛАХ БОДЛОГО

188. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
188
Монгол Улсын Их Хурлын 2015 оны
12 дугаар тогтоолын хавсралт
ТӨРӨӨС БОЛОВСРОЛЫН ТАЛААР БАРИМТЛАХ БОДЛОГО
/2014-2024 он/
Нэг. Нийтлэг үндэслэл
1.1. Боловсрол нь иргэн бүрийн насан туршийн амьдралын чанарыг дэмжин баталгаажуулах,
улс орны нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийн түлхүүр хүчин зүйл, үндэсний
тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлын баталгаа хэмээн үзэж, Монгол Улсын төрөөс боловсролыг
нийгмийн тэргүүлэх салбар болгон хөгжүүлнэ.
1.2. Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогын зорилго нь иргэн бүр авьяас, чадвараа
хөгжүүлэн, үр бүтээлтэй хөдөлмөрлөж, аз жаргалтай амьдрахад шаардагдах мэдлэг,
чадвар, чадамжийг эзэмшин, ёс суртахуун, хүмүүнлэг ёсыг дээдлэн сахиж, үндэсний
нийтлэг үнэт зүйлсийг өвлөн насан туршдаа суралцах боломжоор хангах зорилго бүхий үйл
ажиллагааны цогц тогтолцоо бүрдүүлэхэд оршино.
1.3. Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлого нь дараах зорилтыг хэрэгжүүлэхэд
чиглэнэ:
1.3.1. боловсролыг хөгжүүлэх бодлого, стратеги, төлөвлөгөө, хөтөлбөр, төсөл
боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд бодлого боловсруулагч, хэрэгжүүлэгч, мэргэжлийн
холбоо, эрдэм шинжилгээний байгууллага, судлаач, иргэний оролцоог хангах;
1.3.2. боловсролын талаар шийдвэр гаргах үйл явц нь нээлттэй, ил тод, судалгаа,
нотолгоонд суурилсан, сайн засаглалын зарчимд нийцсэн байх;
1.3.3. боловсролын байгууллагын хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийг бүтэц, байршил,
онцлог хэв шинжид уялдуулан уян хатан тогтоож байх;
1.3.4. боловсролын удирдлагын бүх түвшинд төрийн болон орон нутгийн, мэргэжлийн,
олон нийтийн төлөөллийн байгууллагын бүрэн эрх, үйл ажиллагааны зааг ялгаа,
уялдаа холбоог тогтоож, эрх зүйн хувьд баталгаажуулах;
1.3.5. боловсролын салбарын удирдлагын мэдээллийн нэгдсэн системийг хөгжүүлж,
мэдээллийн ил тод, аюулгүй байдлыг хангах, дэд бүтцийг өргөтгөх.
Хоёр.Боловсролын хөгжлийн талаар
баримтлах зарчим
2.1. Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэхэд дараах зарчмыг
баримтална:
2.1.1. иргэн бүрд үзүүлэх боловсролын үйлчилгээ нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц
чанартай, хүртээмжтэй байх;
2.1.2. уламжлалт зан заншил, түүх, соёлын онцлогийг шингээсэн ерөнхий боловсролыг
иргэн бүр заавал эзэмших, малчин өрхийн хүүхдийн хэрэгцээ, шаардлагыг
харгалзсан бодлого явуулах;
2.1.3. боловсролын үйл хэргийг төрийн зүгээс нэгдсэн бодлого зохицуулалт, санхүүгийн
тогтвортой эх үүсвэрээр хангаж, аж ахуйн нэгж, олон нийт, иргэдийн оролцоог
дэмжин, ил тод, нээлттэй, хяналттай байлгах;
2.1.4. хүний эрх, эрх чөлөө, нэр төр, эрдмийн эрх чөлөө, ардчиллын үнэт зүйлс, үндэсний
түүх, хэл, соёл, өв уламжлал, зан заншлыг хүндэтгэх;
2.1.5. боловсролын байгууллагын үйл ажиллагаа нь ялгаварлан гадуурхалтаас ангид,
иргэдийн эрх ашиг, эрүүл мэнд, ёс суртахуун, нийгмийн аюулгүй байдалд харшлахгүй
байх;
2.1.6 боловсролын байгууллагын багш, ажилтан, суралцагчийн эрхийг хүндэтгэж, тэдний
эрх зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх;
2.1.7 боловсролын бодлого, үйл ажиллагаа тогтвортой, тасралтгүй, нээлттэй, техник,
технологийн дэвшилд суурилсан, залгамж холбоотой байх;
2.1.8. иргэдийн насан туршид суралцах хэрэгцээ, суралцагчийн сонирхол, авьяас,

189. 189
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
чадвар, хөгжлийн онцлогт нийцсэн, тэдэнд тэгш боломж олгосон, олон хувилбартай,
чөлөөтэй, нээлттэй байх;
2.1.9. албан болон албан бус боловсролын нийт байгууллагыг бүх насны иргэдийн
боловсролын хэрэгцээнд нийцсэн үйлчилгээ үзүүлэх чадамжтай болгох;
2.1.10. бүх шатны боловсролын үйл ажиллагаанд иргэдийн эрх ашиг, эрүүл мэнд, ёс
суртахуун, нийгмийн аюулгүй байдалд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй хүмүүнлэг
бус үзэл, онол сурталчлах, аль нэг нам, эвслийн үзэл суртал тулгах, мансууруулах
бодис, хүн болон байгаль орчинд ноцтой сөрөг нөлөө үзүүлэхүйц үйлдвэрлэл, ажил,
үйлчилгээг зохион байгуулахыг хориглох.
Гурав.Боловсролын хөгжлийн стратеги,
удирдлага, зохион байгуулалт
3.1. Боловсролын үйл хэргийг удирдахад төрийн болон нутгийн захиргааны, иргэний нийгмийн
байгууллага, гэр бүл, нийгмийн бүх салбарын оролцоонд суурилсан хамтын ажиллагааг
бэхжүүлнэ.
3.2. Сургуулийн өмнөх боловсролыг “хүүхдийг сургах, сургуульд бэлтгэх” гэсэн зорилгоос
илүүтэйгээр хүний хөгжлийн үндэс, өөрийн онцлог, чадвар, бүтээлч үйлээрээ хөгжих, насан
туршийн боловсролын суурь үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.3. Бага боловсролыг эх хэлний чадамжийг эзэмших боломжийг бүрдүүлэн бүтээлч, сурах арга
барилтай монгол хүүхэд төлөвших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.4. Суурь боловсролыг амьдрах ухаан, шинжлэх ухааны суурь мэдлэг, чадвар, бие даан
бүтээлчээр суралцах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.5. Бүрэн дунд боловсролыг сонголттой, уян хатан хөтөлбөрөөр мэдээлэл боловсруулах,
шийдвэр гаргах чадвар бүхий, ирээдүйд эзэмших мэргэжлийн суурь баримжаа олгох үе
хэмээн хөгжүүлнэ.
3.6. Дээд болон мэргэжлийн боловсрол нь хөдөлмөрийн даяарчлагдсан зах зээлд амжилттай
өрсөлдөх, бие даан ажлын байр бий болгох, улс үндэстний болон орон нутагт тулгамдаж
байгаа асуудлыг үндэсний онцлогт тулгуурлан шийдвэрлэх, үндэсний инновацийн чадавхыг
бэхжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах чадамж эзэмших үе хэмээн хөгжүүлнэ.
3.7. Бүрэн дунд, мэргэжлийн, дээд боловсролын агуулга, боловсролын зэргийг харилцан хүлээн
зөвшөөрөх тогтолцоог бүрдүүлнэ.
3.8. Боловсролын байгууллагад өмчийн хэлбэр харгалзахгүй адил тэгш шаардлага тавьж, хууль
тогтоомжийн хүрээнд дэмжлэг үзүүлнэ.
3.9. Ерөнхий боловсрол нь 12 жилийн тогтолцоотой байх бөгөөд ерөнхий боловсрол эзэмших
сургалтын тасралтгүй, залгамж чанарыг хангаж, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн шатлал,
бүтцийг баримтална.
3.10. Боловсролын байгууллагын орчинд суралцагчийг эрсдэлд өртөхөөс урьдчилан сэргийлэх,
нийгмийн сөрөг үзэгдлээс хамгаалах нөхцөл, боломжийг бүрдүүлнэ.
3.11. Боловсролын салбарт гарч байгаа бүтээлч санал, санаачилга, үйл ажиллагааг дэмжин, түгээн
дэлгэрүүлнэ.
3.12. Боловсролын салбарт жендэрийн тэгш байдлыг хангах бодлого боловсруулж, үе шаттай
хэрэгжүүлнэ.
3.13. Боловсролын хөгжлийн стратегийг тодорхойлох, нийтлэг зохицуулалт хийхэд зөвлөх эрх бүхий
мэргэжлийн гишүүдээс бүрдсэн боловсролын зөвлөлийг байгуулж, тогтвортой ажиллуулна.
3.14. Насантуршийнболовсролынүйлчилгээнийтөрөл,хэлбэр,сургалтынбайгууллагыгөргөжүүлэн
бэхжүүлнэ.
3.15. Боловсролын байгууллагын хараат бус, бие даасан байдал, дээд болон мэргэжлийн
боловсролын байгууллагын академик эрх чөлөөг хангана.
3.16. Дээд боловсролын байгууллагын судалгааны үйл ажиллагааг дэмжинэ.
3.17. Дээд болон мэргэжлийн боловсролыг хөгжлийн бодлого, хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт,
нийлүүлэлттэй уялдуулна.
3.18. Бүх шатны боловсролын байгууллагын үйл ажиллагаанд өөрийн үнэлгээ, дотоод
мониторингийн тогтолцоог хөгжүүлнэ.

190. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
190
Дөрөв. Боловсролын агуулга, стандарт, сургалтын
технологи, чанарын үнэлгээ
4.1. Иргэн бүрд насан туршдаа боловсрол эзэмших орчин, нөхцөл, боломжийг бүрдүүлэн, нас,
бие, сэтгэцийн онцлог, авьяас, хүсэл, сонирхолд нийцүүлж мэргэжил, чадвараа дээшлүүлэх
сургалтын төрөл, хэлбэрийг дэмжин хөгжүүлнэ.
4.2. Боловсролын олон улсын хөгжлийн чиг хандлагад нийцүүлэн орон нутаг, үндэсний онцлогт
суурилсан музей, кино, хэрэглэгдэхүүн, лабораторид түшиглэн үйлийн явцад суралцах
боломжийг бүрдүүлэхэд бүх талын оролцоог хангана.
4.3. Боловсролын агуулга, стандарт, сургалтын технологи, сурах бичиг, бусад хэрэглэгдэхүүн,
сургалтын байгууллагын үйлчилгээнд тавих стандарт, шаардлагыг тогтвортой мөрдөн, чанар,
үр дүнг тогтмол үнэлж зохицуулалт хийнэ.
4.4. Бүх шатны сургалтыг төрийн албан ёсны хэл, бичгээр явуулж, уламжлалт монгол бичгийн
сургалт, хэрэглээг үе шаттай нэмэгдүүлнэ. Суралцагчдын дийлэнх олонх нь хүн амын өөр
хэл бүхий үндэстний цөөнх байвал эх хэлээрээ бага боловсрол эзэмших нөхцөл, боломжоор
хангаж, хос хэлний сургалтын бодлого, хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.
4.5. Гадаад улсад амьдарч байгаа монгол хүүхдэд үндэсний боловсролын суурь чадамж
эзэмшүүлэх хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.
4.6. Бүх шатны сургалтын хөтөлбөр, агуулга, арга зүйд монголын түүх, хэл, соёл, үндэсний өв
уламжлал, зан заншил, эх оронч сэтгэлгээ, хувь хүний төлөвшил, хөгжил, хүн төрөлхтний
нийтлэг үнэт зүйлийг тусган хэрэгжүүлнэ.
4.7. Гадаад хэлний сургалтыг эх хэлний суурь чадамжийг бүрэн эзэмшүүлэхтэй уялдуулан зохион
байгуулах ба сургуульд заах үндсэн гадаад хэл нь англи хэл байна.
4.8. Сургуулийн өмнөх, бага, суурь, бүрэн дунд боловсролын стандарт, цөм хөтөлбөрийг төрөөс
тогтоож, чанар, үр дүнг үнэлнэ.
4.9. Суралцагч бүрийн авьяас, чадвар, сонирхлыг харгалзан ахлах ангид стандартаас давсан
агуулгаар сургалт зохион байгуулахыг дэмжинэ.
4.10. Бүх шатны боловсролын хөтөлбөрт сайн дурын үйл ажиллагааны төрөл, агуулга, хэлбэрийг
тодорхойлж хэрэгжүүлнэ.
4.11. Дээд болон мэргэжлийн боловсролын сургалтын хөтөлбөрийг хөгжлийн бодлого,
хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлт, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшил, иргэдийн
сурах хэрэгцээ, ажлын байранд тавих шаардлагатай уялдуулан тасралтгүй хөгжүүлнэ.
4.12. Дээд болон мэргэжлийн боловсролын чанарын баталгаажилт, магадлан итгэмжлэлийн
тогтолцоог төгөлдөржүүлэх, олон улсын сургалтын хөтөлбөр, боловсролын зэргийг харилцан
хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
4.13. Дээд болон мэргэжлийн боловсролыг олон улсын нийтлэг жишгийг баримжаалан төрөл
бүрийн хэв шинжтэйгээр хөгжүүлнэ.
Тав. Хүний нөөцийн хөгжлийг дэмжих тогтолцоо
5.1. Багш бэлтгэх сургалтын байгууллагын хөгжлийг дэмжсэн эрх зүйн орчныг сайжруулж, бүх
талын дэмжлэг үзүүлнэ.
5.2. Багшийн мэргэжлийн ур чадвар, нэр хүнд, ёс зүй, шаардлага, хариуцлагыг өндөржүүлэн,
хөдөлмөрийг бодитой үнэлэх тогтолцоог бүрдүүлнэ.
5.3. Боловсролын мэргэшсэн удирдах болон бусад ажилтныг хүний нөөцийн төлөвлөлт,
бодлоготой уялдуулан сургаж бэлтгэх, дадлагажуулах, тогтвор суурьшилтай ажиллах
нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
Зургаа. Боловсролыг тогтвортой хөгжүүлэх
эдийн засаг, санхүүжилтийн тогтолцоо
6.1. Бүх шатны боловсролын байгууллагын үйл ажиллагааны санхүүжилт, хөрөнгө оруулалтын
хэмжээг үйлчилгээний стандарт, чанар, хүрэх үр дүнтэй уялдуулан тогтооно.
6.2. Боловсролын санхүүжилтийг олон эх үүсвэртэй болгох, зориулалтын дагуу үр өгөөжтэй
ашиглана.
6.3. Багш, ажилтан, суралцагчийн хөгжлийг дэмжих, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх санхүүгийн

191. 191
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
уян хатан, үр дүнтэй тогтолцоог бүрдүүлнэ.
6.4. Сургалтын материаллаг баазыг бэхжүүлэхэд үндэсний үйлдвэрлэл, хөрөнгө оруулагчдыг
дэмжинэ.
6.5. Бүх шатны сургалтын байгууллагыг хүний нөөцийн хөгжил, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтээр
дэмжсэн аж ахуйн нэгж, байгууллага, олон улсын байгууллага, хандивлагч орны зээл,
тусламж, иргэдийн бодит дэмжлэгийг хөхиүлэн дэмжинэ.
6.6. Боловсролын салбарын төсвийг дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлттэй уялдуулан
тогтвортой нэмэгдүүлж, захиран зарцуулах эрх мэдлийг орон нутагт шилжүүлнэ.
6.7. Сургуулийн өмнөх боловсролын үндсэн зардлыг төрөөс санхүүжүүлж, хоолны зардлыг эцэг
эх, асран хамгаалагч нь хуваалцах зарчмыг баримтална.
Долоо. Боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагаа,
бодлогын хэрэгжилт, үнэлгээ, шалгуур
А.Хамтын ажиллагаа, түншлэл:
7.1. Иргэдийн насан туршийн боловсрол эзэмших үйл хэргийг хөгжүүлэхэд төр, дотоод, гадаадын
олон нийт, мэргэжлийн байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдийн оролцоо, хувь нэмрийг хөхиүлэн
дэмжиж, түншлэлийг өргөжүүлэн хүлээх үүрэг, хариуцлагыг дээшлүүлнэ.
7.2. Олон улс, бүс нутгийн боловсролын байгууллагын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцох,
хамтарсан хөтөлбөр, төсөл хэрэгжүүлэх, харилцан мэдээлэл солилцох, бодлогыг уялдуулан
зохицуулна.
7.3. Дэлхийн болон олон улсын боловсролын төрөлжсөн байгууллагад гишүүнээр элсэх, салбар,
нэгж байгуулах, конвенцид нэгдэн орохыг дэмжинэ.
Б.Бодлогын хэрэгжилт, үнэлгээ:
7.4. Боловсролын хууль, эрх зүйн баримт бичиг, хөгжлийн хөтөлбөр, бодлого, стратеги төлөвлөгөө
боловсруулж хэрэгжүүлэхэд энэхүү бодлогыг иш үндэс болгож, шаардагдах хөрөнгийг жил
бүрийн улсын төсөвт тусган хэрэгжүүлнэ.
7.5. Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогын хэрэгжилтийн явцад хяналт-шинжилгээ,
үнэлгээ хийж, хоёр жил тутам Монгол Улсын Засгийн газар Улсын Их Хуралд тайлагнаж,
боловсролын чанарын үр дүнд тогтмол үнэлэлт, дүгнэлт өгч байна.
В.Бодлогын хэрэгжилтийн шалгуур үзүүлэлт:
7.6. Монгол хүүхэд бүр үндсэн, цагийн, улирлын, ээлжийн, явуулын багшийн, нүүдлийн зэрэг
хэлбэрээр сургуулийн өмнөх боловсролын үйлчилгээнд хамрагдсан байна.
7.7. Ерөнхий боловсролын сургалтын олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарттай дүйцэхүйц
үндэсний хөтөлбөрийг нэвтрүүлж, олон улсын хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд 2018-2019
оны хичээлийн жилд хамрагдсан байна.
7.8. Сурлагын амжилтын олон улсын чанарын үнэлгээний судалгаанд 2021 онд хамрагдана.
7.9. Ерөнхий боловсролын сургуульд заах арга зүй, сургалтын технологиор мэргэшсэн магистр
зэрэгтэй багшийн эзлэх хувийг 70 хувьд хүргэнэ.
7.10. Ерөнхий боловсролын сургууль нэг ээлжээр хичээллэх боломж бүрдсэн байна.
7.11. Боловсролын удирдлага, мэдээллийн нэгдсэн системийг 2016-2017 оны хичээлийн жилээс
үндэсний хэмжээнд бүрэн нэвтрүүлсэн байна.
7.12. Тэргүүлэх чиглэлийн дээд болон мэргэжлийн боловсролын 20-оос доошгүй хөтөлбөр олон
улсад магадлан итгэмжлэгдсэн байна.
7.13. Монгол Улсын дөрвөөс доошгүй их сургуулийг Азийн шилдэг 100 их сургуулийн эгнээнд
хүргэсэн байна.
7.14. Боловсролд мэдээллийн технологи, нээлттэй агуулга, хөтөлбөрийг хөгжүүлсэн байна.
-------оОо-------

192. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
192

193. 193
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Нэг. НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ
Монгол Улсын Их Хурлын 2008 оны 12
дугаар тогтоолоор баталсан “Мянганы
хөгжлийн зорилтод суурилсан Үндэсний
хөгжлийн цогц бодлого”-ын баримт бичигт:
“Суралцагчдад хүртээмжтэй, чанартай,
хэрэгцээнд нь нийцсэн боловсрол эзэмших
тэгш боломж бүрдүүлнэ. Боловсролын бүх
шатны стандарт, сургалтын хөтөлбөрийг
тухайн үеийн суралцагчийн хэрэгцээ,
нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн
боловсронгуй болгоно” зэрэг зорилтууд
дэвшүүлсэн.
Улсын Их Хурлаас баталсан Монгол
Улсын Засгийн газрын 2012-2016 онд
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны хөтөлбөрт:
“... эх оронч сэтгэлгээтэй, амьдрах
ухаанд суралцсан иргэн төлөвшүүлэхэд
чиглэсэн “Зөв монгол хүүхэд” хөтөлбөр
боловсруулж хэрэгжүүлнэ.”, “ерөнхий
боловсролын сургалтад хүүхэд бүрийг
хөгжүүлэх бодлого баримтлан, үндэсний
шинэ стандарт нэвтрүүлнэ” гэж тус тус
заасан.
Үндэсний уламжлал, хөгжил болон
даяаршлаас үүдэлтэй соёл, нийгмийн
харилцааны өөрчлөлтийн зааг дээр монгол
хүүхдийн хөгжил, төлөвшлийн талаарх
бодлого, холбогдох арга хэмжээг оновчтой
тодорхойлж, хүүхэд бүрийн хөгжлийн
төлөө улс орны эрх ашигт нийцүүлэн
хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлага бий
болж байна.
Хүүхдэд хөгжиж төлөвших боломж олгох,
уламжлал, шинэчлэл хосолсон, хүүхэд
төвтэй соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагааг
нийгмийн бүхий л бүлэгт зориулан
хэрэгжүүлэх шаардлага зүй ёсоор тавигдаж
байна.
Монгол улсын төрөөс бага насны
хүүхдийг хөгжүүлэхэд анхаарал тавьж,
цэцэрлэгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх,
сургалт хүмүүжлийн ажлыг боловсронгуй
болгох бодлогыг хэрэгжүүлж ирлээ. 2012
оны байдлаар манай улсад 879 цэцэрлэгт
нийт 164263 хүүхэд хамрагдаж байгаа
нь 2-5 насны нийт хүүхдийн 68,4%-ийг
эзэлж байгаа юм. Жил бүр тодорхой тооны
цэцэрлэгийг шинээр ашиглалтад оруулж,
цэцэрлэгт хамрагдах хүүхдийн тоо тогтмол
өсөж байгаа хэдий ч эрэлт хэрэгцээг
төдийлөн хангаж чадахгүй байна.
Цэцэрлэгийн өдөр тутмын үйл ажиллагаа
нэгэн хэв загвартай, “багш төвт” сургалт
давамгайлан явагдаж байгаагаас хүүхэд
бүр багшаас өөрийнхөө онцлог болон эрэлт
хэрэгцээнд нийцсэн дэмжлэг туслалцаа
авах, түүнчлэн цэцэрлэгийн аливаа үйлд
сонголттой, идэвхтэй, бүтээлчээр оролцох
боломж хомс байгаа нь цэцэрлэгийн орчин
нөхцөл, үйл ажиллагааг сайжруулах
шаардлагатай байгааг илэрхийлж байгаа
юм.
Сургуулийн өмнөх боловсролыг “хүүхдийг
сургуульд бэлтгэх” гэсэн өрөөсгөл утгаар
авч үзэхээс зайлсхийж, хүний хөгжлийн
үндсэн суурь үе болох бага насандаа хүүхэд
бүр өөрийн онцлог, авьяас билэг, бүтээлч
үйлээрээ эрүүл, аюулгүй орчинд хөгжих
боломж олгоход чиглүүлэх шаардлага
тулгарч байна.
2012 оны байдлаар хамран сургалтын
төвшин бага боловсролд 95.2%, дунд
боловсролд 89.9%-д хүрч байгаа хэдий
ч сургалтын чанар орон нутаг, сургууль,
хүүхэд бүрт харилцан адилгүй байна.
2010 онд явуулсан “ТИМСС/ПИРЛС-2011”
туршилтын судалгаагаар VIII ангийн
сурагчдын математик, байгалийн ухааны
хичээлийн үнэлгээний дундаж 25.8%,
IV ангийн сурагчдынх 39.6%-тай гарч,
сургалтын чанар хангалтгүй байгааг
нотлон харуулсан.
Өнөөгийн боловсролын салбарыг
хөдөлмөрийн зах зээлээ дэмжих чадвар
сул, ажиллах хүн хүчний нөөцийг бүрэн
бүрдүүлэх чадамжгүй, суралцагчдын
иргэний төлөвшлийг хангалттай төвшинд
хүргэж чаддаггүй гэж дүгнэсээр байгаа юм.
Даяаршил, шинжлэх ухаан, технологийн
дэвшлийн эрин үе нь нээлттэй,
өрсөлдөөнтэй, мэдээлэлжсэн орчинд
амьдрах чадварыг хүн бүрээс шаардаж
байгаагаасдэлхийнулсорнуудболовсролын
бодлогоо шинэ зуунд хүн төрөлхтний
нийтлэг асуудлыг шийдвэрлэхэд оролцох
мэдлэг чадвартай, бүтээлч, хариуцлагатай,
насан туршдаа суралцах чадвартай иргэн
төлөвшүүлэхэд чиглүүлж байна.
Иймээс “Зөв монгол хүүхэд” үндэсний
хөтөлбөрөөр өсвөр үеийнхнийг өөртөө
итгэлтэй, шийдвэр гаргах чадвартай, бие
бялдар, оюун сэтгэхүй, ёс суртахууны
төлөвшилтэй хувь хүн болж хөгжихөд
эцэг эх, төрийн үүрэг, олон нийтийн
“ЗӨВ МОНГОЛ ХҮҮХЭД” ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР
Засгийн газрын 2013 оны 295 дугаар тогтоолын хавсралт

194. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
194
оролцоо, хамтын ажиллагааг тодорхойлж
“Нийт хүүхэд” гэсэн ойлголтоос “Хүүхэд
бүрийн хөгжил” гэсэн зорилгыг дэвшүүлж
хэрэгжүүлэх шаардлага гарч байна.
Хүүхэд бүр байгалиас заяасан авьяас,
чадвараа нээн хөгжүүлснээр бага наснаасаа
мэргэжлийн чиг баримжаатай болж, улмаар
хийж бүтээх чиглэл, ажил, мэргэжлээ зөв
сонгон, цаашид эзэмшсэн мэргэжлээрээ үр
бүтээлтэй хөдөлмөрлөж, сайхан амьдрах
цогц мэдлэг, чадвартай иргэн болж
төлөвших нөхцөл бололцоог бүрдүүлнэ.
Хүмүүнлэг, иргэний, ардчилсан нийгэм
байгуулах эрхэм зорилгын хүрээнд өсвөр
үеийнхний нийтлэг сайн сайхан байдал,
хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг хангахад
чиглэсэн төрийн бодлогын үндсийг шинээр
дэвшүүлэн тавьж, хэрэгжилтийг хангах
нь хөтөлбөрийг боловсруулах нийтлэг
үндэслэл болно.
Хоёр. ХӨТӨЛБӨРИЙН ЗОРИЛГО
Монгол хүүхэд бүрийг бүтээлч сэтгэлгээтэй,
өөртөө итгэлтэй, шийдвэр гаргах, хамтран
ажиллаж амьдрах, насан туршдаа
суралцах чадвартай, үндэсний хэл, соёл,
ёс уламжлалаа эрхэмлэдэг иргэн болж
төлөвших гэр бүл, боловсрол, нийгмийн
орчныг бүрдүүлэхэд хөтөлбөрийн зорилго
оршино.
Гурав. ХӨТӨЛБӨРИЙН ЗАРЧИМ
1.1. Хөтөлбөрийн агуулга, хэрэгжилт нь
нийгмийн хөгжил, орон нутгийн онцлог,
хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн уян хатан
байх;
1.2. Хүүхэд бүрийн хөгжлийг дэмжих арга
зүй, технологийг хэрэгжүүлэх;
1.3. Хүүхэд бүрийг боловсрол эзэмших тэгш
боломжоор хангах;
1.4. Боловсролын чанарыг хүүхдийн
эзэмшсэн мэдлэг, чадвар, төлөвшлөөр
үнэлэх;
1.5. Гэр бүл, олон нийт, иргэний нийгмийн
байгууллагын оролцоог хангах.
Дөрөв. ХӨТӨЛБӨРИЙН ХУГАЦАА
1. 2013-2014 он: Туршилтын үе шат
2. 2014-2016 он: Үндэсний хэмжээнд
хэрэгжүүлэх үе шат
Тав. ХӨТӨЛБӨРИЙН БҮТЭЦ
“Зөв монгол хүүхэд” үндэсний хөтөлбөр
нь “Сургуулийн өмнөх болон бага, дунд
боловсролын чанарын шинэчлэл”, “Авьяас”,
“Ном” гэсэн гурван дэд хөтөлбөрийн
хүрээнд хэрэгжинэ.
Зургаа. “СУРГУУЛИЙН ӨМНӨХ БОЛОН
БАГА, ДУНД БОЛОВСРОЛЫН ЧАНАРЫН
ШИНЭЧЛЭЛ” ДЭД ХӨТӨЛБӨРИЙН
ЗОРИЛТ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ
АЖИЛЛАГАА
6.1. Сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын стандарт, сургалтын
хөтөлбөрийг хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх
боловсролын чанарын шинэчлэлийн
бодлого, стратегитэй уялдуулан шинэчлэн
боловсруулах;
6.1.1. Бага насны хүүхдийн суралцахуй,
хөгжлийн талаар дэлхийн улс орнуудын
баримталж буй чиг хандлага, хүүхэд бүрийг
хөгжүүлэх бодлогод нийцүүлэн сургуулийн
өмнөх насны хүүхдийн сургалтын үндсэн
хүрээг боловсруулна.
6.1.2. Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн
эзэмших чадвар болон хүүхдийн жам
ёсны хөгжилд суурилан боловсруулсан
сургалтын үндсэн хүрээг цэцэрлэгийн
түвшний хөтөлбөрөөр хэрэгжүүлнэ.
6.1.3. Ерөнхий боловсролын сургалтад
хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх боловсролын
хөгжлийн дэлхийн чиг хандлагыг
баримжаалан, ерөнхий боловсролын 12
жилийн сургалтын тогтолцоонд нийцсэн
бага, дунд боловсролын үндэсний стандарт,
сургалтын хөтөлбөр боловсруулна.
6.1.4. Хүмүүнлэг, ардчилсан нийгмийн
иргэнд зайлшгүй төлөвшсөн байх чадамжид
суурилан нэн тэргүүнд монгол хэл,
математик, байгалийн ухааны стандартыг
боловсруулна. Ахлах ангийн сургалтын
хөтөлбөр уян хатан, хувилбартай байна.
6.1.5. Бага, дунд боловсролын стандартыг
сургалтын үндэсний цөм хөтөлбөр
болон сургуулийн түвшний хөтөлбөрөөр
хэрэгжүүлнэ. Үндэсний цөм хөтөлбөрийг
нийгмийн бодит хэрэгцээ, шаардлагатай
уялдуулан боловсролын асуудал хариуцсан
төрийн захиргааны төв байгууллага
батална.
6.1.6. Бага, дунд, ахлах ангид судлах
сургалтын агуулгыг багцлах, нягтруулах,
залгамж холбоог сайжруулах замаар судлах
хичээлийн тоог судалгааны үндсэн дээр
оновчтой тогтооно.
6.2. Хүүхэд бүр хөгжихүйц сургалтын арга
зүй, технологийг нэвтрүүлэх;
6.2.1. Сургалтын технологийг суралцагчдын
үйл ажиллагаанд тулгуурлан мэдлэг,
чадвар бүтээх, хамтран ажиллах арга барил
эзэмшихэд чиглүүлэн шинэчилнэ.
6.2.2. Сургалтад хүүхэд бүр хөгжих
боломж, нөхцөлийг хангах технологийг
боловсруулан хэрэгжүүлж, “Боловсролын
арга зүй, технологийн сан”-г бүрдүүлж

195. 195
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
хөгжүүлнэ.
6.2.3. Боловсролын үйлчилгээний
чанар, цэцэрлэг, сургууль, багшийн үйл
ажиллагааг үнэлэх шалгуурт сургалтын
арга, технологийн шинэчлэл хийж,
хэрэгжүүлж байгаа байдлыг тусгана.
6.2.4. Боловсролын салбарын бүх шатны
удирдах болон арга зүйн ажилтан, багш
нарын боловсролын онол, арга зүйн мэдлэг,
сэтгэлгээ, хандлага, ажлын арга барилыг
шинэчлэхэд чиглэсэн цогц үйл ажиллагаа
хэрэгжүүлнэ.
6.3. Сургуулийн өмнөх болон бага,
суурь, бүрэн дунд боловсролын чанарын
үнэлгээний тогтолцоог бий болгох;
6.3.1. Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн
хөгжилд гарч буй ахиц өөрчлөлтийг
үнэлэх, шаардлагатай мэдээллийг
цуглуулж баримтжуулах арга технологийг
боловсруулж хэрэгжүүлнэ.
6.3.2. Бага, суурь, бүрэн дунд боловсролын
сурлагын амжилтыг үнэлэх үнэлгээний арга
зүйг шинэчлэн хэрэгжүүлнэ.
6.3.3. Боловсролын үр дүнгийн үнэлгээний
үндсэн шалгуур нь суралцагчдын эзэмшсэн
мэдлэг чадвар, төлөвшил байхаар
үнэлгээний шалгуур үзүүлэлт (бенчмарк)
боловсруулж хэрэгжүүлнэ.
6.3.4. Бага, дунд боловсролын стандартын
хэрэгжилтийг үнэлэх ажлыг олон улсын
үнэлгээний аргачлалаар үндэсний хэмжээнд
тодорхой давтамжтайгаар хийнэ.
6.4. Нийгмийн захиалга, хөгжлийн хэрэгцээ
шаардлагыг хангасан багш бэлтгэх болон
багшийн тасралтгүй хөгжлийн тогтолцоог
бий болгох;
6.4.1. Олон улсын чиг хандлагад нийцүүлэн
“Багш” мэргэжлийн стандарт, багш
бэлтгэх сургалтын хөтөлбөрийг шинэчлэн
боловсруулж хэрэгжүүлнэ.
6.4.2. Цэцэрлэгийн багшийг бакалавар
зэрэгтэй; арга зүйч, эрхлэгчийг магистр
болон түүнээс дээш зэрэгтэй байхаар
бэлтгэх тогтолцоог бий болгоно.
6.4.3. Цэцэрлэгийг ээлжийн багштай
болгох асуудлыг эрэмбэ дараатайгаар
шийдвэрлэнэ.
6.4.4. Ерөнхий боловсролын сургуульд
магистр зэрэгтэй багшийн эзлэх хувийг
нэмэгдүүлнэ.
6.4.5. Багш бэлтгэдэг их, дээд сургуулийн
багшид тавигдах шаардлага, стандартыг
боловсруулж, тэдний тасралтгүй хөгжлийг
хангах мэргэжил дээшлүүлэх тогтолцоог
бий болгоно.
6.4.6. Багш бэлтгэдэг их, дээд сургуульд
элсэгчдэд тавих шаардлагыг өндөрсгөж,
багш болох авьяас, хүсэл сонирхлыг нь
харгалзан элсүүлнэ.
6.4.7. Багш мэргэжлээр элсэгч болон
төгсөгчийн тоо нь хөдөлмөрийн зах
зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтэд нийцэж буй
эсэхийг мэргэжлийн чиглэл бүрээр судалж,
төгсөгчдийн ажил эрхлэлтийн байдлыг
тандах судалгааг тогтмолжуулна.
6.4.8. Монгол Улсын нийгэм, эдийн
засгийн онцлог, боловсролын төлөвлөлт,
үнэлгээний олон улсын нийтлэг арга зүйд
нийцүүлэн сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын багш, удирдах ажилтны
мэдээллийн санг бий болгоно.
6.4.9. Багш, удирдах ажилтан бүрийг
мэргэжил, арга зүй, ур чадвараа дээшлүүлэх
тэгш боломжоор ханган сонголттой,
нээлттэй, уян хатан, тасралтгүй үйлчилгээ
авах тогтолцоог бүрдүүлнэ.
6.4.10. Багш, удирдах ажилтны мэргэжил
дээшлүүлэх хэрэгцээг судлах, үнэлгээний
чанар, тулгамдаж буй асуудлыг
шийдвэрлэх, туршилт судалгаа явуулах,
багш судлалыг хөгжүүлэхэд мэргэжлийн
холбоо, төрийн бус байгууллагын оролцоог
дэмжиж ажиллана.
6.5. Сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын сургалтын орчин,
хэрэглэгдэхүүн, ерөнхий боловсролын
сургуулийн сурах бичгийн стандартыг
шинэчлэн боловсронгуй болгох;
6.5.1. Сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын сургалтын орчны
стандартыг шинээр боловсруулж мөрдөнө.
Энэхүү стандартаар цэцэрлэг, ерөнхий
боловсролын сургуулийн гадаад, дотоод
орчинд тавигдах шаардлага, үзүүлэлтийг
тодорхойлно.
6.5.2. Төрийн, төрийн бус өмчийн болон
байгууллагын цэцэрлэгийг нэмэгдүүлэх
ажлыг эрчимжүүлж, цэцэрлэгийн ачааллыг
багасган нэг бүлэгт байх хүүхдийн тоог
хэвийн хэмжээнд хүргэх чиглэл баримтална.
6.5.3. Цэцэрлэгийн ангиудыг стандартын
шаардлага хангасан, хүүхдийн хөгжлийн
онцлогт нийцсэн, чанартай тоглоом
наадгай, ном, сургалтын хэрэглэгдэхүүнээр
хангах ажлыг гүйцэтгэнэ.
6.5.4. Бага, дунд боловсролын түвшинд
хэрэглэгдэх багшийн болон сурагчийн ном,
цахим, аудио, видео зэрэг сургалтын нэмэлт
хэрэглэгдэхүүнээс бүрдсэн сурах бичигт
тавигдах шаардлага, стандартыг шинэчлэн
боловсруулна.
6.5.5. Сурах бичиг судлах, зохиох,
бүтээх арга зүйн чиглэлээр багш, судлаач,

196. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
196
мэргэжилтнийг мэргэшүүлнэ.
6.5.6. Сурах бичгийн чанарыг
дээшлүүлэхэд хэрэглэгч, олон нийтийн
саналыг тусгах механизм бүрдүүлнэ.
6.6. Боловсролын бүх шатны
байгууллагыг чадавхжуулан байгууллага,
хамт олон, ажилтны бие даасан бүтээлч
үйл ажиллагааг дэмжих;
6.6.1. Аймаг, нийслэлийн боловсролын
асуудал хариуцсан төрийн байгууллагын
чиг үүргийг цэцэрлэг, сургууль, багш нарт
арга зүй, технологийн дэмжлэг туслалцаа
үзүүлэх мэргэжлийн байгууллага болгон
өөрчилнө.
6.6.2. Сургууль, цэцэрлэгийн хөгжлийн
бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэхэд
дэмжлэг үзүүлэх, удирдлагын үйл
ажиллагаанд хяналт тавин, үнэлгээ өгөх,
сонирхлын бүлгүүдийн оролцоог хангахад
чиглэсэн сургууль, цэцэрлэгийн зөвлөлийн
эрх хэмжээ, чиг үүргийг бодитой
хэрэгжүүлэх нөхцөл бүрдүүлнэ.
6.6.3. Сургууль, цэцэрлэгийн удирдах
ажилтныг орон нутгийн мэргэжлийн
байгууллага, олон нийтийн оролцоотой
сонгон шалгаруулж, томилдог байх эрх
зүйн орчныг бий болгож, удирдах ажилтныг
бэлтгэх, ур чадварыг нь дээшлүүлэх
тогтолцоог боловсронгуй болгоно.
6.6.4. Бүх шатны боловсролын
байгууллагын ажилтан ажлын байрандаа
хөгжих боломжийг хангасан орчныг
бүрдүүлнэ.
6.6.5. Ерөнхий боловсролын сургууль,
цэцэрлэгийн үйл ажиллагаанд өөрийн
үнэлгээ хийх арга зүйг нэвтрүүлнэ.
6.6.6. Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг
дэмжсэн багшийн ажлын үнэлгээний арга
зүй, аргачлал боловсруулан хэрэгжүүлнэ.
Долоо. “АВЬЯАС” ДЭД ХӨТӨЛБӨРИЙН
ЗОРИЛТ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ
АЖИЛЛАГАА
7.1. Монгол хүүхдийг хөгжүүлэх арга
зүй, технологийг боловсруулах;
7.1.1. Монгол хүүхдийн хөгжлийн суурь
судалгаа хийнэ.
7.1.2. Хүүхдийн хөгжлийн шалгуур
үзүүлэлт боловсруулна.
7.1.3. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх
хөтөлбөрийн нэгдсэн загвар боловсруулж
хэрэгжүүлнэ.
7.1.4. Сургууль, цэцэрлэг бүрд хүүхдийн
хөгжлийн танхим ажиллуулж, дугуйлан,
секцийн үйл ажиллагааг клуб хэлбэрээр
зохион байгуулна.
7.1.5. Хүүхдийн сайн дурын үүсгэл
санаачилгын байгууллагад дэмжлэг
үзүүлнэ.
7.1.6. Холбогдох яам, төрийн болон
төрийн бус байгууллагатай хамтран
ажиллах төлөвлөгөө боловсруулж
хэрэгжүүлнэ.
7.2. Хүүхдийн авьяасыг бүх талаар
нээх, хөгжүүлэх, амжилтад хүргэх арга
зүй, технологийг боловсруулж, түгээх;
7.2.1. Хэл, өгүүлэхүйн мэдрэмж,
хараа, орон зайн мэдрэмж, хөдөлгөөн,
тэнцвэрийн мэдрэмж, хэмнэл, сонсголын
мэдрэмж, логик, харилцааны мэдрэмжид
суурилсан авьяасыг нээн хөгжүүлэх арга
зүй, технологийг тус тус боловсруулна.
7.2.2. Хүүхдийн авьяас, чадварт
тулгуурлан сурах арга барил, мэргэжлийн
чиг баримжаа эзэмшүүлэх үйл ажиллагааг
үе шаттай зохион байгуулна.
7.3. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх таатай
орчин бүрдүүлж багш, эцэг эх, олон нийт,
хэвлэл мэдээллийн байгууллагын хамтын
ажиллагааг хөгжүүлэх;
7.3.1. Хүүхдийн авьяас билгийг нээж,
хөгжүүлэхэд чиглэсэн теле сургалт, хөрөг,
баримтат болон уран сайхны нэвтрүүлэг,
асуудал дэвшүүлсэн хэлэлцүүлэг зэрэг
телевиз, радио, сэтгүүл зүйн бүтээл
туурвиж, нийтийн хүртээл болгоно.
7.3.2. Хүүхдийн авьяасыг нээж, хөгжүүлэх
чиглэлээр эрдэм шинжилгээний бага хурал,
зөвлөгөөн, лекц зохион байгуулна.
7.3.3. Хүүхдийн хөгжил, авьяас билгийн
талаар санал солилцох, мэдээлэл түгээх
зорилго бүхий “Авьяас” цахим хуудсыг
тогтмол ажиллуулна.
7.3.4. Ерөнхий боловсролын сургуулийн
дугуйлан, секцийг авьяаслаг иргэдээр
удирдуулах ажлыг дэмжиж, зохион
байгуулна.
7.3.5. Секц, дугуйлан хичээллүүлсэн
багшид нэмэлт хөлс тооцож олгох эрх зүйн
орчин бүрдүүлнэ.
7.3.6. Ерөнхий боловсролын сургуульд
дугуйлан, секц хичээллүүлэхэд шаард
-лагатай тоног төхөөрөмж нийлүүлнэ.
7.3.7. Байгалийн шинжлэх ухаан,
мэдээллийн технологи, техник сэтгэлгээг
хөгжүүлэх, зохион бүтээх авьяастай
хүүхэд, залуучуудыг дэмжих, бүтээлийг нь
үйлдвэрлэл, үйл ажиллагаанд нэвтрүүлэхэд
чиглэсэн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлнэ.
7.3.8. Хүүхдийн баярыг хүүхэд бүхэн
авьяасаа нээн хөгжүүлсэн, бүтээлээрээ

197. 197
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
бахархах баярын өдөр болгон зохион
байгуулна.
Найм. “НОМ” ДЭД ХӨТӨЛБӨРИЙН
ЗОРИЛТ, ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ҮЙЛ
АЖИЛЛАГАА
8.1. Номыг бүтээлчээр унших соёлыг
түгээн дэлгэрүүлэх үйл ажиллагааг зохион
байгуулах;
8.1.1. Номыг бүтээлчээр унших арга зүйн
зөвлөмжийг боловсруулж, түгээнэ.
8.1.2. Ном унших соёлыг түгээн
дэлгэрүүлэхтелевизийнцувралнэвтрүүлэг,
теле хичээл, хүүхдийн ертөнцийг нээн
харуулсан богино хэмжээний, цуврал уран
сайхны кино, сэтгүүл зүйн бүтээл туурвиж,
олон нийтийн хүртээл болгоно.
8.1.3. “Ном” цахим хуудсыг тогтмол
ажиллуулж, хүүхэд, насанд хүрэгчид ном
унших, харилцан суралцах интернэт орчин
бий болгож өргөжүүлнэ.
8.1.4. Үргэлжилсэн үг, яруу найраг, кино,
телевиз, жүжгийн зохиол, фото болон
уран зураг, график дизайн зэрэг чиглэлээр
хүүхдийн туурвисан шилдэг бүтээлийг
жил бүр шалгаруулж, үндэсний хэмжээнд
“Хүүхдийн ном” бүтээнэ.
8.1.5. Хүүхдийн дунд номтой нөхөрлөх
хөдөлгөөн өрнүүлэх, үүнд хүүхэд, гэр
бүл, иргэний нийгмийн байгууллага, олон
нийтийг татан оролцуулах зорилгоор
ерөнхий боловсролын сургууль, аймаг,
дүүргийн Насан туршийн боловсролын төвд
ном уншигч хүүхдүүдийн клуб, сонирхлын
бүлэг байгуулж, үйл ажиллагааг дэмжинэ.
8.1.6. Эрдэм шинжилгээний бага хурал,
зөвлөгөөн, чуулган, номын яармаг зохион
байгуулна.
8.1.7. Хүүхдийн дунд номыг бүтээлчээр
унших хөдөлгөөн өрнүүлэх, ном зохиох,
хэвлэн нийтлэх, гэрийн болон явуулын
номын сан ажиллуулах зэрэг үйл
ажиллагааг зохион байгуулж буй иргэд,
төр, иргэний нийгмийн байгууллагыг
дэмжинэ.
8.2. Хүүхдийн нас, сэтгэхүйн онцлогт
нийцсэн ном зохиох, хэвлэн нийтлэх үйл
ажиллагааг дэмжих;
8.2.1. Цэцэрлэг, ерөнхий боловсролын
сургууль, их, дээд сургуулийн номын
санд хэрэгцээтэй номын судалгааг хийж,
жагсаалт гарган, үе шаттайгаар нийлүүлж
бага, дунд, ахлах анги бүрийг “Ангийн
номын сан”-тай болгоно.
8.2.2. Хүүхдийн сонирхон унших сэдвээр
үргэлжилсэн үг, яруу найраг, орчуулга,
кино, жүжиг, хүүхэлдэйн кино, зурагт
номын уралдаан зарлаж дүгнэн, хүүхдийн
сэдэвт бүтээлийн сан бий болгож, олны
хүртээл болгоно.
8.2.3. Ном уншихыг энгийн дадал, хэвшил
болгож, номоос олж авсан ухаарлаа
амьдралд тусгах чадварыг хүүхдэд
эзэмшүүлэх зорилгоор “Би ном унших
дуртай” төслийг ерөнхий боловсролын
сургуулийн сурагчдын дунд жил бүр
хэрэгжүүлнэ.
Ес. ХӨТӨЛБӨРИЙН САНХҮҮЖИЛТ
9.1. Улсын төсөв;
9.2. Орон нутгийн төсөв;
9.3. Олон улсын төсөл, хөтөлбөр;
9.4. Аж ахуйн нэгж байгууллага,
иргэдийн хандив.
Арав. ХӨТӨЛБӨРИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ
УДИРДЛАГА, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТ
10.1. Боловсролын асуудал хариуцсан
төрийн захиргааны төв байгууллага нь
хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг стратегийн
бодлого, төлөвлөлтөөр хангах, хяналт
шинжилгээ хийх, санхүүжүүлэх үүргийг
хүлээнэ.
10.2. Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх
боловсролын чанарын шинэчлэлийн
бодлого, стратегитэй уялдсан сургуулийн
өмнөх болон бага, дунд боловсролын
стандарт, сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг,
сургалтын хэрэглэгдэхүүн боловсруулах,
хэрэгжүүлэх ажлыг арга зүйгээр хангах
үүргийг боловсролын эрдэм шинжилгээ,
арга зүйн байгууллага хүлээнэ.
10.3. Багш, удирдах ажилтны мэргэжил,
арга зүй, ур чадварыг дээшлүүлж, тэдний
эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн уян хатан,
сонголттой, чанартай үйлчилгээ үзүүлж,
хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх тэргүүн
туршлага бүхий арга зүй, технологийг
түгээн дэлгэрүүлэх үүргийг үндэсний
түвшинд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт
зохион байгуулах чиг үүрэг бүхий сургалт,
арга зүй, судалгааны байгууллага хүлээнэ.
10.4. Сургуулийн өмнөх болон бага,
суурь, бүрэн дунд боловсролын чанарын
үнэлгээний арга зүй, тогтолцоо бүрдүүлэн
хэрэгжүүлэх үүргийг боловсролын
үнэлгээний асуудал хариуцсан төрийн
байгууллага гүйцэтгэнэ.
10.5. Нийгмийн захиалга, хөгжлийн
хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн мэдлэг
чадвартай багш бэлтгэх, тэдний тасралтгүй
хөгжлийг хангах ажлыг төрийн өмчийн багш
бэлтгэх их, дээд сургуулиуд хариуцна.
10.6. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд дэмжлэг

198. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
198
үзүүлэн, орон нутгийн онцлогт нийцүүлэн
хэрэгжүүлэх, санхүүжүүлэх үүргийг орон
нутгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал,
Засаг даргын Тамгын газар хариуцан
гүйцэтгэнэ.
10.7. Боловсролын байгууллагыг чадавх-
жуулах, хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх
бүтээлч үйл ажиллагааг дэмжих,
мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангах,
төрийн болон төрийн бус байгууллага, олон
нийт, мэргэжлийн байгууллагатай хамтарч
ажиллах үүргийг аймаг, нийслэлийн
боловсролын газар, хэлтэс хариуцна.
10.8. Боловсролын байгууллагын
удирдлага, багш, ажилтнууд хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэхэд идэвхтэй оролцож,
суралцагч, эцэг эх, олон нийттэй хамтран
ажиллана.
10.9. Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд сайн
дурын болон иргэний нийгмийн төлөөллийн
оролцоог хангаж ажиллах үүргийг албан
бус боловсролын сургалт, судалгаа, арга
зүйн байгууллага хариуцна.
Арван нэг. ХӨТӨЛБӨРИЙН
ХЭРЭГЖИЛТИЙН ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТ
11.1. “Сургуулийн өмнөх болон бага,
дунд боловсролын чанарын шинэчлэл” дэд
хөтөлбөр
11.1.1. Сургалтын үндсэн хүрээг амжилттай
хэрэгжүүлсэн цэцэрлэгийн тоо;
11.1.2. Боловсролын чанарын
шинэчлэлийн бодлого, стратегитэй
уялдуулан боловсруулсан сургалтын
хөтөлбөрийн тоо;
11.1.3. Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх арга зүй,
тэргүүн туршлага түгээсэн багш нарын
эзлэх хувь;
11.1.4. Багш нарынхаа бүтээлч үйл
ажиллагааг дэмжих, хүүхэд бүрийг
хөгжүүлэх чадамжтай болсон сургуулийн
эзлэх хувь;
11.1.5. Сургалтын шинэ арга зүй, технологи
нэвтрүүлсэн багшийн эзлэх хувь;
11.1.6. Олон улсын үнэлгээний
аргачлалаар үндэсний хэмжээнд авсан
сурлагын амжилтын үнэлгээний онооны
зөрүү багассан хувь;
11.1.7. Боловсролын стандарт,
хөтөлбөрийн түвшин хангаагүй
хүүхдүүдээс ахиц дэвшил гаргаж, амжилт
үзүүлсэн сурагчдын эзлэх хувь;
11.1.8. Суралцагчдын сурлагын амжилтыг
үнэлэх олон улсын жишигт нийцсэн
даалгаврын сангийн өсөлтийн хэмжээ;
11.1.9. Багш бэлтгэх их, дээд сургуулийн
шинэчлэн боловсруулсан сургалтын
хөтөлбөрийн хувь;
11.1.10. Цэцэрлэгт бакалавр, магистр
зэрэгтэй багшийн эзлэх хувь;
11.1.11. Ерөнхий боловсролын сургуульд
магистр зэрэгтэй багшийн эзлэх хувь;
11.1.12. Багш бэлтгэх их, дээд сургуульд
элсэгчдийн элсэлтийн ерөнхий шалгалтын
дундаж онооны өсөлт, бууралтын хувь;
11.1.13. Мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад
хамрагдсан багшийн эзлэх хувь;
11.1.14. Сургалтын орчны стандартыг
боловсруулсан байдал, үр дүн;
11.1.15. Хүүхдийн хөгжлийн онцлогт
нийцсэн, чанартай тоглоом наадгай, ном,
сургалтын хэрэглэгдэхүүнээр хангагдсан
цэцэрлэгийн тоо;
11.1.16. Сурах бичиг, сургалтын
хэрэглэгдэхүүнд тавих шинэчилсэн
стандарт, шаардлагад нийцүүлэн
боловсруулсан сурах бичиг,
хэрэглэгдэхүүний тоо;
11.1.17. Сурах бичгийн чиглэлээр зохион
байгуулсан мэргэшүүлэх сургалт болон
түүнд хамрагдсан мэргэжилтний тоо;
11.1.18. Хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг
дэмжсэн багшийн ажлын үнэлгээний арга
зүй, аргачлалыг боловсруулсан байдал, үр
дүн.
11.2. “Авьяас” дэд хөтөлбөр
11.2.1. Хүүхдийн хөгжлийн суурь судалгаа
хийсэн байдал, үр дүн;
11.2.2. Хүүхдийн хөгжлийн шалгуур
үзүүлэлт боловсруулсан байдал, үр дүн;
11.2.3. Хүүхэд бүрийн хөгжлийн хөтөлбөр
боловсруулсан сургууль, цэцэрлэг;
11.2.4. Хүүхдийн авьяасыг нээх, хөгжүүлэх
арга зүй, технологийг боловсруулсан
байдал, үр дүн;
11.2.5. Боловсруулж, түгээсэн гарын
авлага, арга зүйн зөвлөмжийн тоо;
11.2.6. Багш, эцэг эхчүүдэд зориулсан
сургалтын тоо, хамрагдсан хүний тоо;
11.2.7. Үндэсний хэмжээнд нэвтрүүлсэн
теле хичээл, нэвтрүүлгийн тоо, чанар;
11.2.8. Зохион байгуулсан лекцийн тоо, ач
холбогдол;
11.2.9. Дугуйлан, секцийг удирдсан багш,
сайн дурынхны тоо;
11.2.10. Дугуйлан, секц хичээллүүлэхэд
шаардагдах тоног төхөөрөмжийг
нийлүүлэхэд зарцуулсан хөрөнгийн
хэмжээ;

199. 199
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
11.2.11. Хөтөлбөрийн хугацаанд дугуйлан,
секц, клубт хамрагдсан суралцагчдын тоо;
11.2.12. Зохион бүтээх авьяастай
хүүхэд, залуучуудын үйлдвэрлэл, үйл
ажиллагаанд нэвтрүүлсэн бүтээлийн тоо.
11.3. “Ном” дэд хөтөлбөр
11.3.1. Номыг бүтээлчээр унших арга зүйн
зөвлөмжийг боловсруулсан байдал, үр
дүн;
11.3.2. Номыг бүтээлчээр унших арга зүйг
эзэмшсэн суралцагчийн тоо;
11.3.3. Үндэсний хэмжээнд нэвтрүүлсэн
теле хичээл, нэвтрүүлгийн тоо, чанар;
11.3.4. Цэцэрлэгийн хүүхэд, ерөнхий
боловсролын сургуулийн сурагчдын
шилдэг бүтээлээр үндэсний хэмжээнд
туурвисан “Хүүхдийн ном”-ын чанар,
хүртээмж;
11.3.5. Хүүхдийн номын клубын тоо, үйл
ажиллагааны тогтворжилт;
11.3.6. Зохион байгуулсан эрдэм
шинжилгээний хурлын тоо, ач холбогдол;
11.3.7. Хүүхдийн нас, сэтгэхүйн онцлогт
нийцсэн, өсвөр үеийнхний хөгжил,
төлөвшлийг дэмжих чиглэлээр туурвисан
бүтээлийн тоо, төрөл, чанар;
11.3.8. “Би ном унших дуртай” төслийн
уралдаанд шалгарч, хэрэгжсэн төслийн
тоо, үр дүн.

200. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
200

201. 201
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

202. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
202

203. 203
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

204. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
204

205. 205
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

206. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
206

207. 207
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!

209. САЙДЫН ЗУРВАС
Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайд
Лувсаннямын ГАНТӨМӨР

210. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
210
Би гурав дахиа УИХ-д сонгогдсон,
залуу гишүүн. УИХ-ын Эдийн засгийн
байнгын хорооны дарга, бүлгийн
орлогч дарга, Ёс зүйн дэд хорооны
дарга гээд олон хариуцлагатай алба
хашсан. Өмнөх найман жилийн
хугацаанд сайн, саар зөндөө л шийдвэр
гаргалаа. Гэхдээ нэг л зүйл давтамжтай
ажиглагдаад байсан юм. Бид өмнөө
байгаа гарцаагүй шийдэх ёстой зарим
асуудлыг шийдэж чаддаггүй. Жишээ
нь, Тавантолгойг эргэлтэнд оруулж
чадахгүй байсан. Уул уурхайн сайн
хөгжил, хөрөнгө оруулалтын сайн
орчныг бий болгож болох байсан ч,
чадаагүй. Гэх мэтчилэн яг эцсийн
мөчид шийдвэр гаргах чадвараа манай
үе үеийн парламент алддаг. Өөрөөр
хэлбэл бидний үеийнхэн шийдвэр
гаргах чадварыг эзэмшээгүй юм
байна. Хүмүүс их олон зүйл уншсан,
сонссон, мэдсэн ч амьдрал дээрээ ярьж
байгаа шигээ байж чаддаг уу? гэвэл
харамсалтай нь үгүй байна. Нөгөөх нь
шийдвэр гаргах түвшний хүмүүс мэдэж
байгаа шигээ шийдвэр гаргаж чадаж
байна уу гэвэл бас л үгүй.
Найман жил УИХ-д суучихлаа. Дахиад сонгогдлоо. Цаг хугацаа гэдэг маш хурдан.
Анх би УИХ-д нэр дэвшиж байхдаа хүүхдүүдэд спортын хувцас бэлэглэж байлаа. Намайг
2012 оны сонгуульд оролцоод явж байхад нөгөө хүүхдүүд маань их сургуулийн оюутан
болчихсон “таны өгч байсан кет байгаа юм. Би тухайн үед их баярлаж байсан шүү” гэж
хэлсэн. Юу юугүй л дараа үеийнхэн ингээд өсч хөгжөөд гараад ирдэг. Монголчууд бид
их залуу ард түмэн шүү дээ. Боловсролын салбарт л гэхэд нийт хүн амын 40 шахам хувь
нь ажиллаж, сурч байна. Гэтэл зарим ард түмний хувьд нийт хүн амынх нь 40 хувь нь
тэтгэвэрт гарчихсан байгаа. Тэгэхээр ийм сайхан улс оронд хамгийн чухал зүйл бол
хүн, хүүхэд юм. Хүүхдийн ирээдүйг тодорхойлох гол зүйл нь боловсрол.
Улстөрчийн хувьд улс эх орондоо хэрэгтэй юм хийе гэвэл боловсролыг
чанаржуулахын төлөө ажиллах хэрэгтэй гэж бодсон. Тэгээд 2010 оноос боловсролын
салбарын мэргэжлийн найзуудтайгаа нийлээд дэлхийн боловсрол, түүний онцлог,
монголын боловсрол ямар түвшинд байгаа талаар нилээд судалсан. Үүний үр дүнд
боловсролын салбарт хоёр зүйл зайлшгүй шинэчлэх хэрэгтэй гэж дүгнэлт хийсэн.
Нэгдүгээрт, системээ цаг үетэйгээ тааруулсан шинэчлэл. Систем гэдэг нь яам,
удирдах ажилтан, сургуулийн удирдлагууд, сургууль цэцэрлэгийн багш нар болон
тэдний харилцаа, эрх үүргийн асуудлыг хэлж байгаа юм. Гэтэл бүх эрх мэдэл яаман
дээр төвлөрчихсөн сургууль, аймаг, дүүрэг болон багш нарт ямар ч эрх мэдэл байгаагүй.
Яам сургалтын хөтөлбөр төлөвлөгөөг баталдаг, түүнийг нь бүгд ягштал мөрддөг, сайн
мөрдсөн багш их сайнд тооцогдоно. Өөрийнхөөрөө ямар нэгэн зүйлийг сэтгэсэн нь
алдаатай юм шиг харагддаг. Зарим сургалтын менежерүүд өөрийнхөөрөө хийсний
ИРЭЭДҮЙТЭЙГЭЭ
НОЦОЛДЪЁ
САЙДЫН ЗУРВАС

211. 211
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
төлөө ажлаасаа халагдсан тохиолдол ч бий. Хичээлээ хэзээ яаж орвол илүү үр дүнтэй,
ашигтай вэ гэдгийг санаачилж хийснийхээ төлөө шүү дээ. Тиймээс энэ харилцааны
шинэчлэлийг хийж байж чанарын өөрчлөлт гарах ёстой юм байна гэдгийг олж харсан.
Жишээ нь, сургууль, багш нар эрх мэдэлтэй болох ёстой. Эрх мэдэл гэдэг нь хүүхдүүдээ
сайн сургахын тулд яавал хамгийн сайн, зөв бэ гэж багш хичээж ажиллахыг хэлж
байгаа хэрэг. Энэ салбарын 40 орчим мянган багш бүр хүүхдийн хөгжлийн төлөө
бодлого бодох хэрэгтэй. Харамсалтай нь яаман дээр байдаг хоёр, гуравхан хүн бодоод,
түүнийг нь бүхлээрээ дагадаг байсан. Энэ босоо удирдлагын систем өөрөө амьдрахгүй
юм байна гэдэг нэг дэх дүгнэлт байсан.
Хоёрдугаарт, боловсролын систем нь өөрөө хүүхдийг багаас нь муу сурдаг гэж
тодруулаад, сүүлдээ хүмүүжил муутай хүн гэж тодотгоод нийгмийн нөгөө зах руу
түлхчихдэг. Нэг хэсгийг нь болохоор лидер гэж товойлгоод одон медаль зүүж өгөөд,
аваргууд болгочихдог. Тэгэхээр үүнийг өөрчлөхийн тулд хүүхэд бүр хөгждөг гэдгийг
хүлээн зөвшөөрүүлж байж боловсрол чанарын хувьд сайжрах юм гэж бодсон. Нэг
үгээр хэлбэл, монголчууд бид хүн болж төрөхийг арвай буудай тэвнийн үзүүр дээр
торж тогтохтой ижил ховор хувь тохиол гэж үздэг. Хүний үнэ цэнийг ингэж дээдэлдэг
монгол ухаанд суурилан хүүхэд бүрийг хөгжүүлснээр шийдвэр гаргах чадвартай,
өөртөө итгэлтэй ирээдүйн монгол иргэнийг бэлтгэдэг систем хөгжүүлэхийг мөрөөдсөн.
Би өөрөө инженер хүн. Тэгэхээр өнөөдөртэйгээ ноцолдсоноос ирээдүйтэйгээ ноцолдъё
гэж бодож боловсролын сайд руу зүтгэсэн дээ.
ЛУ.ГАНТӨМӨР:
АВЬЯАСАА НЭЭСЭН ХҮҮХЭД
ӨӨРТӨӨ ИТГЭДЭГ
Авьяасаа нээхээр хүүхэд өөртөө итгэлтэй болдог. Жишээлбэл манай охин гайхамшигтай
дуулна. Дуу дуулах тусмаа л тоо сайн бодно. Тухайн хүний итгэл байхгүй юу. Нэг дууг сайхан
дуулчихаараа долоо хоног өөртөө итгэлтэй, баяр баясгалантай, гайхамшигтай сайн тоо боддог.
Охин маань ямар нэг авьяас нээхгүйгээр тав, зургадугаар анги хүртлээ яваад мухардалд орчихсон
байсан. Тэгээд бид гэрийн багш авахаар шийдлээ. Бидний аз дайраад хүүхдэрхүү зантай оюутныг
гэрийн багшаараа авчихгүй юу. Тэр хоёр зүгээр л ярилцаад суудаг. Би “Чи зааж байгаа юм уу” гэдэг
байлаа. Гэтэл хоёр сарын дараа манай охин англиар чөлөөтэй ярьж эхэлсэн. Энэ нь тэр хүүхдийн
өөртөө итгэх итгэлийг бий болгосон. Гэрийн багш л анхнаасаа буруу хандаад “Чи ингэ тэг” гээд
заагаад эхэлсэн бол тэр хүүхэд насан туршдаа балрах байсан. Гэтэл тэр хоёр ярилцаад инээлдээд
байдаг. Яг юу хийгээд байгааг нь бид сайн мэдэхгүй. Гэхдээ тэнд болсон нэг процессыг би сайн
мэдэж байна. Ямар ч тохиолдолд тэр багш, манай охиныг загнаагүй, тэг гэж чичлээгүй, аяар нь
байлгасан. Хажууд нь суугаад хичээл хийлгэсэн гэсэн ийм л ойлголт надад бий. Хичээлээ хийхэд
нь хань болсон. Суух чадвар суугаагүй хүүхэд бол хичээл хийж чадахгүй. Тэнд зурагт байна, энд
ор байна. Тэнд тоглоом байна. Ингээд сатаараад явчихдаг. Хажууд нь нэг хүн суугаад, хамтдаа
хичээл хийхээр сайн сууж байгаа юм. Тэгж итгэл авснаас хойш манай охин бүх зүйлийг хийж
чаддаг болсон. Америкийн их сургуульд шалгалт өгөхдөө “тулсан” оноо авч байна лээ.
Авьяас хүүхдээс өөрөөс нь эхэлж харагдана. Юунд баярлаж байгаа нь хамгийн чухал.
Ямар үйлдэл хийхээрээ тэр хүүхэд баярлаад байгааг тэвчээртэй ажиглаж чадвал хүүхдийнхээ
авьяасыг нээж чадна. Хүний өөрийнх нь төрмөл чадварууд байна л даа. Баярлах гэдэг хамгийн
чухал. Жишээлбэл математикийн нэгэн туршлагатай багш авьяас нээх аргачлал гаргаад, надад
танилцуулсан юм. Түүнтэй ярилцаж байгаад “Та хэзээ хамгийн их баярласан бэ” гэж асуулаа. Багш
“Би долоо, наймдугаар ангидаа хэцүү бодлого бодчихоод хамгийн их баярласан” гэж байгаа юм.
Дараа нь их сургуульд нэг том тоо бодчихоод бас их баярласан гэнэ. Тэгээд би “Таны төрөлхийн
авьяас математикч юм байна” гэж хэлсэн. Тооцоолон бодох авьяастай хүн. Тэр авьяас нь үйл
болоод харагдахаар баярласан байна. Түүнээс биш дуртай, дургүй байх гэдэг өөр. Чи юунд
дуртай вэ гэхээр “Хөл бөмбөгт дуртай” гэдэг. Энэ бол хөл бөмбөгийн авьяастай гэсэн үг биш. Өөрөө
хөл бөмбөг тоглочихоод асар их баярлаж, аз жаргал амталж байгаа бол тэр хөл бөмбөгт авьяастай
хүн.
Эх сурвалж: www.gogo.mn
Эх сурвалж: www.assa.mn

212. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
212
Лу.Гантөмөр:
БУРМААС ИЛҮҮ УРАМ
Өсвөр насны хүүхдэд урам хайрлах нь
маш чухал зүйл. Гурван нас хүртлээ болохгүй
гэдэг үг сонсчихсон, зургаан нас хүртлээ
цэцэрлэгт очоод номхон суухыг заалгачихсан
хүүхэд нэгдүгээр ангид орж ирнэ. Тэгээд дүн
тавиад эхлэхээр тухайн хүүхдийг улам унагаж
байгаа хэрэг.
Манайх үнэлгээний системээ урмын
систем рүү шилжүүлж байгаа. Зургаан настай
хүүхдийг муу авлаа гэж загнахаас илүүтэй “Чи
чадаж байна” гэж урамшуулдаг болсон. Жишээ
нь, “Чи минутад 30 үг уншиж чадаж байна. Сайн
байна. Дараагийн удаа 31 боллоо маш сайн”
гэдэг ийм урмаар тухайн хүүхдийг суралцахуйг
нь дэмжсэн үнэлгээтэй болсон. Энэ бол бидний
хийж байгаа хөтөлбөрийн гол амин сүнс нь.
Нөгөө талдаа хүүхдээ хүлээдэг, тэвчээртэй байх
чадвартай багш энэ цаг үед хэрэгтэй болсон.
ХЭРХЭН ҮР ДҮНТЭЙ СУРАЛЦАХ ВЭ?
СУРАЛЦАГЧИД СОНССОН ЗҮЙЛИЙНХЭЭ
10%-ИЙГ СУРЧ ҮЛДДЭГ
СУРАЛЦАГЧИД СУРСНАА
ХУВААЛЦСАНААР
90%-ИЙГ НЬ СУРЧ ҮЛДДЭГ
10%
20%
30%
40%
50%
СОНСОХ
УНШИХ
ХАРАХ
СОНСОХ
ХАРАХ
ЯРИХ
СОНСОХ, УНШИХ,
ХАРАХ, ЯРИХ
90%
Багш яардаггүй, сандарч адгадаггүй хүүхдээ тэвчээртэй хардаг, хүүхдээ хийж
сурахыг хүлээх хэрэгтэй. Хүүхдээ оношилж чаддаг багшийг бэлдэх ажлыг хийж байна.
Багшаа бодитоор үнэлдэг системрүү шилжиж байгаа. Багш хоосон цаас үйлдвэрлэдэг
биш, хүүхдийнхээ тархитай ажилладаг болсон. Хуучин олимпиадын аварга төрүүлчихлээ,
энэ сайн багш гэдэг байсан. Одоо бол багш ангийн 30 хүүхэд 30-уулаа хөгжчихлөө, ийм
ахицтай байна гэдгээрээ өөрийнхөө ажлыг дүгнээд явдаг болсон.
60%
70%
80%
ХИЙХ
ХЭРЭГЛЭХ
СУРСНАА
ХУВААЛЦАХ
Нэнси П. Галлаван
“Гүйцэтгэлд суурилсан үнэлгээ
боловсруулах нь”
Эх сурвалж: www.news.mn

213. 213
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
МОНГОЛЫН ХӨГЖЛИЙН ОРЦ
Хүн төрөлхтөн аж үйлдвэрийн эрин дууслаа гэж томъёолж байна. Эдийн засгийн
харилцаа талаасаа өнгөрсөн үе бол аж үйлдвэрийн эрин үе байлаа. Аж үйлдвэрийн эрин
үед ажлын байр тогтвортой байв. Ямар нэг том үйлдвэрт чи ажиллаж байгаа бол сайхан
амьдрах баталгаатай байлаа. Энэ эрин үе төгсөхөд мэдлэг дамжих систем нээлттэй
болсон нь нөлөөлөв. Мэдээллийн технологийн “буян”-аар хэн нэгэн үйлдвэрлэгч өөрийн
зах зээлд дангаар эзэн суух боломжгүй болсон. Жишээлбэл, Монголд машины үйлдвэр
байгуулчихаад машинаа бүх монголчуудад зарна гэх аргагүй. Мэдээллийн эрин дэлхийг
хавтгай болгов. Би машины үйлдвэр байгуулсан ч Оросын машин ороод ирнэ. Оросын
машинд ч хятад өрсөлдөгч бий. Үйлдвэрийн баталгаатай ноёрхол алдагдлаа. Нэг үгээр
хэлбэл, үйлдвэрлэл эрхэлж болно. Гэхдээ ороо бусгаа ирээдүй угтана. Манайд олон
жишээ бий. Шинэхэн уурхай нээтэл Индонезийн нүүрс ороод ирвэл ажил зогсоно.
Австралид үер болбол уурхай чинь ажиллана. “Баруун зүгийн нутгаар бороо орж ч
магадгүй, орохгүй ч байж магадгүй” гэдэг наргиа шиг мэдээлэлжүүлэлт эрсдэл дагуулах
болов. Үйлдвэрүүд олноороо хаагдаж бас нээгдэж байна. Савлагаатай нөхцөлд хүн
өөрийгөө авч явах чадвар шаардагдана. Хүн яаж амьдрах вэ гэдэгтэй холбоотойгоор
нийгэм солигдож буйг эдийн засгийн бүтэц талаас нь судлаачид томъёолсон байна.
Мэдлэгт суурилсан нийгэм ирж байна. Хэн нэг үйлдвэрийн эзний сайн ажиллахыг
хүлээх биш өөрөө толгой дааж амьдрах учраас тухайн хүнд электроникийн инженер
мэргэжилээс гадна амьдрах чадвар хэрэг болов. Өөрөө компани байгуулж болно. Өөр
мэргэжилд богино хугацаанд хөрвөх чадвар нэхэгдэнэ. Зарим үед ажилгүй хэдэн сар
амьдрах хэрэгтэй болно. Янз бүрийн сорилтууд энэ цаг үед ирэх юм. Би улс төрч
учраас улс орны асуудал бодно. Улс орны асуудлыг 50-100, 100-500 жилээр харахаас
биш хоёр гурван жилийн, нэг төслийн хугацаагаар таслан бодож болохгүй. Хамгийн
суут нэгэн ч нэг, хоёр цагийн дотор хариуг нь гаргадаг хөдөлмөр биш. Өнөөдөр бид
өөрсдийнхөө хүчээр асуудал шийдэх гэж зөндөө зүтгэлээ. Харамсалтай нь чадахгүй
байна. Чаддаг үеэ гаргаж ирэхгүй бол чадваргүй үе удаан засаглавал улс орон мөхөх
аюултай. Оюуны ядуурал, хөгжөөгүй хүний хүчин мөхөс байдал үүнийг нөхцөлдүүлэх
юм. Тийм учраас бид хөгжсөн орнуудын шилжилтийг араас нь даган дуурайх биш,
тухайн нөхцөлдөө амжилттай байсан ямар нэг засаглалын хэлбэрийг товойлгож ярих
биш, шилжилт өөрөө нийгмийн ямар зүй тогтлыг хүсч байна түүнд зориулсан алхам
хийе.
Хүмүүс УИХ-ын гишүүд хуулийг зохиож баталдаг гэж боддог. Гэтэл батлагдах
хуулийг яамны мэргэжилтнүүд боловсруулдаг юм. Том судлаачид оролцоно. Бүх ажлын
хэсгийг эрдэмтэд, яамны газрын даргаас дээших албаны хүмүүс бүрдүүлдэг. Энэ
хүмүүсийн оролцоогүйгээр хууль гардаггүй. Хамгийн гайгүй гэсэн болгон нийлээд
хийсэн ажил нөгөө талд хэдэн хүний орилоон хашгираанаас болоод нураад байна. Энэ
бүхэн бид өөртөө итгэлгүй, алсыг харах чадваргүй байгааг илтгэнэ. Өөрчлөхийн тулд
боловсролоо боловсруулах нь ХӨГЖЛИЙН ОРЦ.
Боловсролоо өөрчилье гээд судлахаар хүн төрөлхтний хүлээн зөвшөөрч байгаа
онол руу халтирч орно. Гэтэл эндээс монголчуудын уламжлалт шавь төвтэй сургалт
шилдэг байжээ гэдгийг олж харна. Агуулгадаа баригдахаас илүү чадвар, чадамж,
чанарт анхаарсан боловсролын тогтолцоо руу шилжих ёстой. Ингэж шилжихийн тулд
хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх Монголын уламжлалт арга ухааныг товойлгож гаргаж ирэх
учиртай.
Лу.ГАНТӨМӨР
Эх сурвалж: Өдрийн сонин

214. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
214
САЙД, БАГШ ХОЁРЫН
НҮҮР ТУЛААГҮЙ
ЯРИЛЦЛАГА
Oрчин үед судалгаанд суурилсан боловсролын бодлогыг боловсруулж,
хэрэгжүүлэхийг дэлхийн түвшинд чухалчлах болж байна. Боловсрол, сургалтын
асуудлаар бодлогын түвшинд гарсан шийдвэр нь эцсийн бүлэгт сургууль, хичээлийн
түвшинд хэрэгждэг. Ийм учраас ялангуяа бага, дунд
боловсролын салбарын түвшинд гарч буй шийдвэрүүд
болон боловсрол судлалын орчин цагийн онол үзэл
баримтлалыг жиших боломж боловсролын салбарын
хамт олонд нээлттэй байж, санал бодлоо солилцон
хамтран ажиллах нь нь маш чухал юм.
Cүүлийн жилүүдэд Н.Болормаа сайдын үед 6 настай
хүүхэд, Ё.Отгонбаяр сайдын үед зөвхөн Кембрижийн
стандарт (гэхдээ боловсролын стандарт ба сургалтын
хөтөлбөрийн судалгаанд Кембрижийн стандарт,
Кембрижийн хөтөлбөр гэдэг нэр томъёо байхгүй) гэдэг
сэдэв бага, дунд боловсролын салбарт түлхүү яригдсан.
Ер нь бага, дунд боловсролын салбарыг бүхэлд нь
хамарсан бодлого, стратегийн гол асуудлуудын талаар
сайд хүн өөрөө бие даан санал бодлоо илэрхийлсэн
ярилцлага, нийтлэл ховор байдаг юм.
Tэгвэл БСШУ-ны сайд Л.Гантөмөр сонин хэвлэл,
сайтад өгсөн ярилцлагадаа боловсролын салбарт ямар
асуудлуудыг дэвшүүлэн тавьж байгаа, үүний учир утга
нь юу болох талаар өргөн
хүрээнд санал бодлоо илэрхийлжээ. Тэндээс Бага дунд
боловсролын бодлогын хүрээнд Зөв монгол хүүхэд, хүүхэд
бүрийг хөгжүүлэх, ном, авьяас гэсэн үгээр илэрхийлэгдэж
буй хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх юм байна гэж ойлгож
байгаа.
Багш миний бие хүүхдийн хөгжилтэй холбоотой
асуудлаар сайдын ярилцлагуудыг шүүрдэж, түүний үг
өгүүлбэрээр илэрхийлэгдэж байгаа утга санаа болон
энэ асуудлыг орчин цагийн боловсрол судлалын онол,
үзэл баримтлалтай харьцуулан судалж, өөрийн ойлголт,
төсөөллөө бас илэрхийлэхээр шийдлээ. Үүнийг сайд
ба судлаач багшийн нүүр тулаагүй ярилцлага гэж үзэж
болно.
Бага, дунд боловсролын салбарт ажиллаж байгаа багш,
судлаачид хэн ч гэсэн өөрт ногдсон ажил үүргийн хүрээнд
өөрийн мэдлэг, чадвар хуримтлуулсан туршлага дээрээ
тулгуурлан ийм харьцуулалтыг хийж л байдаг шүү дээ.
Би тэдний л нэг юм. Гэхдээ боловсролын салбарт байдаг
бэрхшээлтэй асуудлуудын нэг нь боловсролын бодлогын
МУИС-ийн багш, профессор Б.БУРМАА
Ер нь бага,
дунд боловсролын
салбарыг бүхэлд нь
хамарсан бодлого,
стратегийн гол
асуудлуудын талаар
сайд хүн өөрөө
бие даан санал
бодлоо илэрхийлсэн
ярилцлага,
нийтлэл ховор
байдаг юм.
Бага, дунд
боловсролын
салбарт ажиллаж
байгаа багш,
судлаачид хэн ч гэсэн
өөрт ногдсон ажил
үүргийн хүрээнд
мэдлэг, чадвар
хуримтлуулсан
туршлага дээрээ
тулгуурлан ийм
харьцуулалтыг
хийж л байдаг
шүү дээ.

215. 215
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
түвшинд шийдвэр гаргагчид, боловсрол судлаачид, багш нар гэсэн
боловсролын салбарын өөр, өөр түвшинд ажилладаг гурван гол
бүлэг хүмүүс нэг зүйл, нэг санааг гурван өөр хэлээр илэрхийлдэг нь
бэрхшээлд хүргэдэг талаар судлаачид байнга тэмдэглэж байдгийг
анхаарах нь зүйтэй байх.
Зарим хүн “Хүүхэд бүрийг хөгжүүлнэ” гэж хэлэх нь боломжгүй
гэж үздэг. Миний бодлоор бол бодлогын түвшинд ингэж хэлж байж л
хүүхдийн хөгжилд оролцох ёстой бүх субьектын анхаарлыг татна.
Tэдний хүлээх хариуцлагыг тодруулж, нэг цэгт зангидах ёстой байх.
Багш, сургуулийн удирдах ажилтнууд, эцэг эх, олон нийт, байгууллагууд
бүгд тус бүрдээ хүүхэд бүрийг хөгжүүлэхийн төлөө юуг, яаж хийхээ бодож,
төлөвлөн, улмаар үйл ажиллагаагаа уялдуулах шаардлага гардаг.
Xарин хүүхдийг гаднаас нь удирдаж хөгжүүлдэг юм уу, эсвэл хүүхдэд
өөрт нь хөгжих боломж байдаг юмуу гэдэг бол боловсролын онолын асуудал.
Хүний хөгжлийг тайлбарладаг онолын үзэл баримтлалуудад хүнийг хөгжүүлдэг
гол механизм нь суралцахуй гэж үздэг. Хүн сурах үйл ажиллагааг явуулж
байж л хөгжинө. Тэгвэл хүүхэд өмнө нь ч сурч л байсан, одоо ч сурч л байна,
цаашдаа ч сурах болно. Энд шинэ зүйл юу байна вэ гэсэн асуулт зүй ёсоор
гарна. Хариулт нь сурах гэдгийн дор юуг ойлгож байгаа, юуг яаж сурах, үүний
учир шалтгаан нь юу болох тухайд л байгаа юм.
Шинэ зууны хөгжлийн онцлог, энэхүү хөгжлийг авч явах ирээдүйн
иргэдийн мэдлэг, чадварт тавигдах шаардлагатай уялдан сургалтын зангилаа
асуудал болох “Багш яаж багшлах”, “сурагч яаж сурах“-ын хувьд эрэмбэ
өөрчлөгдөж, эхлээд хүүхэд яаж сурч, хэрхэн хөгждөг зүй тогтолыг илрүүлээд,
дараа нь тэр зүй тогтолд нийцүүлэн багш хэрхэн сургах, багшлах тухай асуудал
тавигдах болсон. Улмаар энэ асуудлын хариулт болж боловсролын философи,
суралцахуйг тайлбарладаг онол үзэл баримтлалд өөрчлөлт гарах болсон юм.
Лу.ГАНТӨМӨР
БСШУ-ны сайд
“Үнэндээ хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлэх бодлого
Лу.Гантөмөртэй хамт дуусна гэсэн айдас олон багшид бий.
Гэхдээ энэ санаа зөвхөн минийх биш учраас ийм зүйл
болохгүй гэдэгт итгэлтэй байна. Хүүхэд нэг бүрийг хөгжүүлнэ
гэдэг дэлхий дахины зорилго болсон цоо шинэ боловсролын
философи юм.”
“Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх ажил
Лу.Гантөмөрөөр дуусах вий гэсэн айдас бий“
(2014.03.28 Vip76.mn)
Б.БУРМАА
МУИС-ийн багш,
профессор
Хүн зөвхөн өөрийн хүч, идэвх чармайлтаар л
амьдрах орчноо эзэмдэх бөгөөд боловсрол бол
өөртөө эзэн байх чадвар бүхий хувь хүн болж
төлөвших үйл явц юм.
“
Вильгельм фон Гумбольдт
“

216. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
216
Сурах гэж юу вэ, хүн яаж сурдаг вэ гэдэг асуудлыг судалдаг
шинжлэх ухааныг когнитив сэтгэл судлал буюу суралцахуйн сэтгэл
судлал гэж нэрлэдэг бөгөөд орчин үед олон чиглэлтэйгээр хөгжиж байна.
1970 оны дунд үе хүртэл боловсролын философи, когнитив сэтгэл
судлалын онолд мэдлэг нэг хүнээс нөгөөд дамжина, хүнийг гаднаас нь
удирдаж сургаж болно гэж үзэх хандлага давамгайлж байсан. Энэ онолд
баримжаалсан сургалтын арга зүйд юуг, яаж сурах, сурсан зүйлийг
хэрхэн үнэлэхийг зөвхөн багш мэддэг учир багш төвтэй сургалт гэж
нэрлэдэг. Багш их хэмжээний агуулгыг боловсруулан, сурагчдад бага
хугацаанд их зүйлийг ойлгуулах боломжтой байдаг учир ном сурах бичиг
ховор, мэдээлэл олж авах боломж тааруу нөхцөлд энэ арга давуу талтай
байдаг. Харин суралцаж буй хүний оролцоог, тухайлбал хүүхэд бүрийн
сонирхол, хэрэгцээ, оюуны боломжийг тооцдоггүй, бүх хүүхдийг ижил юм
шиг үздэг нь энэ онолд баримжаалсан сургалтын сул тал гэж судлаачид
үзэх болсон.
Энэ онол одоо ч цаг үедээ зохицон шинэ шинэ санаагаар баяжин
хөгжиж байна. Ер нь онол, үзэл баримтлалыг сайн муу гэж ангилахаас
илүүтэй тухайн үеийн нийгмийн хөгжлийн шаардлагад тохирч байгаа
эсэх талаар авч үздэг. Хүн төрөлхтний хөгжлийн тухай төсөөлөл, үзэл
баримтлал шинэчлэгдэх болсонтой уялдан сургалт нь нийгмийн хөгжил,
бодит амьдралын шаардлагыг тэр бүр хангахгүй байгааг шүүмжлэн,
боловсролыг ардчилах талаар шинэ шинэ санаанууд дэлхийн түвшинд
дэвшигдэж, сургалтыг өөр өнцгөөс харж эхэлсэн.
Орчин цагийн боловсролын философи, когнитив сэтгэл судлалын
Конструктив (constructivism) үзэл баримтлалын онолын суурь санаанууд
нь энэ салбарын том онолчид (америкийн эрдэмтэн Ж.Девей, Швейцарийн
эрдэмтэн Ж.Пиаже, Оросын эрдэмтэн Л.Выготский г.м.)-ын нилээд өмнө
үеийн бүтээлүүдэд тусгалаа олсон байдаг. Харин шинэ зууны нийгмийн
хөгжлийн онцлогтой уялдан энэ үзэл баримтлал нь өнгөрсөн зууны наяад
оны үеэс хүчтэй хөгжиж эхэлсэн бөгөөд, улмаар суралцахуйн онолын
шинэ парадигм гэж нэрлэх болсон.
Лу.ГАНТӨМӨР
БСШУ-ны сайд
“Цаг үе маань хувь хүнд маш их сорилтыг бий болгож
байна шүү дээ. Зөв шийдвэр гаргах шаардлагыг хувь хүнд
тулгаж, хувь хүн амьдралаа авч явахын тулд биелүүлэх
даалгавар өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна. Маш олон зүйл дээр
хүн өөрөө шийдвэр гаргах ёстой болдог.
Тэр чадварыг хүмүүст өгөх арга зүй, технологийн
шинэчлэлийг л бид хийж байгаа юм. Үүнийг олон өгөгдөлтэй
тэгшитгэл гэж харах юм бол өгөгдөл нь “ юуг сурах вэ,
яаж сурах вэ, сурсаныг хэрхэн үнэлэх вэ” гэсэн гурван том
даалгавар байна.
ЭНЭ УЛС ОРНЫГ АВААД ЯВЧИХ ХЭМЖЭЭНИЙ
БҮТЭН ҮЕ БЭЛТГЭХИЙН ТӨЛӨӨ ЯВМААР БАЙНА
(2013.01.15 News.mn)
Б.БУРМАА
МУИС-ийн багш,
профессор
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА

217. 217
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
Онолын гол санаа нь:
• Мэдлэг нэг хүнээс нөгөөд дамжих боломж үгүй
• Суралцахуй нь мэдлэг бүтээх идэвхтэй үйл ажиллагаа
• Сурагчдын өмнөх төсөөлөл ба тэдний хуримтлуулсан өмнөх туршлага нь суралцахуйг
тодорхойлно. Гаднаас өгч буй мэдээллийг сурагч бүр өөрт байгаа мэдлэгийн хүрээгээр
л хүлээж авна. Энэ нь 30 хүүхэд З0 өөр байдлаар хүлээж авна гэсэн үг.
• Суралцахуйн үр дүн нь мэдлэгийн цуглуулга биш харин мэдлэгийн бүтэц эмх цэгцтэй
болж, төсөөлөл, хандлага, үнэт зүйлийн үнэлэмж өөрчлөгднө гэсэн үг юм.
Энэ онолын үзэл баримтлалд баримжаалсан сургалтыг сурагч төвтэй сургалт
буюу өөрийн удирдлагатай суралцахуй гэж нэрлэдэг. Энэ нь суралцагч өөрийн сурах
үйл явц, хүрсэн үр дүнгээ тунгаан бодож, сурах стратегиэ боловсруулж өөрөөр
хэлбэл өөрийгөө танин мэдэж өөрийн үнэлгээтэй, өөрийн зохицуулалттай суралцана
гэсэн үг. Үүнийг “Metacognition” гэдэг ухагдахуунаар илэрхийлдэг. Хүүхэд байх үедээ
өөрийн удирдлагатай суралцахуйн арга барилыг зохих хэмжээнд эзэмшсэн, суурь
баримжаатай болсон сурагч хожим өөрийн удирдлагатай сэтгүүл зүйч, улс төрч гэх
мэт зөв шийдвэр гаргадаг хариуцлагатай мэргэжилтэн болж төлөвших учиртай. Орчин
үед мэдээлэл, мэдлэг маш хурдацтай нэмэгдэж мөн тэр хэрээр хурдтай хуучирч байна.
Тэрчлэн мэдээлэл авах боломж асар өргөн болсон энэ үед их агуулгыг дамжуулж заах
аргын оронд мэдлэг бүтээх аргыг илүү чухалчлах болж байна.
ҮЙЛИЙН ЯВЦАД СУРАЛЦАХ
ОРОЛЦОО

218. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
218
Лу.ГАНТӨМӨР
БСШУ-ны сайд
...Мэдээлэл хэзээ мэдлэг болдог юм бэ. Түүнийг олон
өнцгөөс дүгнэж, олон үйл явдлаар баяжуулж байж мэдлэг
болдог байхгүй юу. Нэг удаа сонсоод өнгөрөхөд бол тархинд
байж л байна л даа. Гэхдээ тэр нь гарч ирдэггүй, олддоггүй.
Хүүхэд өөрөө өөрийгөө дайчлах тэр боломжийг бид яаж гаргах
вэ гэдэг нь хамгийн гол нь гэж ойлгож болно. Багш заана гэж
дайрахаасаа илүү тухайн хүүхдийг сурахад нь тусалдаг туслагч,
сайн нөхөр, сайн хамтрагч болох ёстой мэдээлэл дамжуулдаг
системийг эвдээд мэдээллийг мэдлэг болгож авдаг, ухаалаг
шийдвэр гаргаж чаддаг хүн болж төлөвших энэ процесс өөрөө
цоо шинэ арга зүйг шаардаж байна....
Лу.Гантөмөр: Өөрийгөө аз жаргалтай байлгах
мэргэжлийг сонго
(2014.03.21 Өдрийн сонин)
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
Хичээл дээр сурах ба багшлах үйл ажиллагаа явагдаж байх үед
сурч буй хүн, тухайлбал сурагчийн толгой дотор дараах үйл явцууд
явагддаг болохыг когнитив сэтгэл судлал, тархи судлал, мэдээллийн
сэтгэл судлал зэрэг олон шинжлэх ухааны нээлтүүд дээр тулгуурлан
дараах байдлаар тайлбарладаг. Үүнд,
• Мэдээллийг хүлээн авах
• Мэдээллийг боловсруулах, мэдээллийг мэдлэг болгох
• Мэдлэгийг хадгалах
• Мэдлэгийг хэрэглэж асуудал шийдвэрлэх
Мэдээллийг хүлээн авах:
Хүүхэд өөрийн харах, сонсох, хүртэх зэрэг сэрж мэдрэх
эрхтнийхээ тусламжтайгаар мэдээллийг хүлээн авна. Өөрийн гэсэн
утга өгөгдөөгүй, зөвхөн сонссон, харсан мэдээлэл нь хүний богино
хугацааны санамж дээр ирж боловсрогдоно. Гэвч маш их хэмжээний
мэдээлэлд энэхүү санамж хүрч чадалгүйгээр алдагдах боломжтой
байдаг. Мэдээллийн алдагдлыг багасгахын тулд хичээл наад зах нь
сурагчдын амьдралд байдаг, тэдний сонирхолыг татсан сэдэл өгсөн
сэдэв, асуудлаас эхлэх нь зүйтэй. Энэ нь дурын нэг асуудал биш харин
хичээл дээр үзэх шинжлэх ухааны асуудлыг “дотроо агуулсан” байх
учиртай.
Бага ангийн байгалийн ухааны хичээл дээр “Цахилгаан
гүйдлийн хэлхээ” гэж гарчиг тавихын оронд зүгээр л өрөөний хананд
байгаа товчлуурыг дарах үед чийдэн асдаг нь ямар учиртай юм бэ
гээд яриа өдөөх жишээтэй. Иймээс үзэх сэдвээ нэрлэхдээ хүүхдэд
танил биш шинжлэх ухааны үг хэрэглэх үү, ахуйн хэл хэрэглэх үү,
шинжлэх ухааны асуудлыг шууд авч үзэх үү ахуйн асуудлаас эхлэх
үү, амьдралын ямар асуудалтай холбоотой нь тодорхойгүй шинжлэх
ухааны нэр томъёо заачихаад мэдлэгээ амьдралын асуудлыг
шийдвэрлэхэд хэрэглэхийг шаардаж болох уу гэдгээс эхлээд л багш
алхам тутамдаа тулгарах асуудлын талаар дидактик шийдлийг хийх
хэрэгтэй болно.
Б.БУРМАА
МУИС-ийн багш,
профессор

219. 219
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
Мэдээлэл МЭДЛЭГ болох нь:
Мэдээллийг боловсруулах, мэдээллийг мэдлэг болгохын хувьд хоёр арга зам
байна. Гаднаас өгч буй мэдээлэл буюу багшийн хэлж ярьсан зүйлийг тэр чигээр нь
хүлээн авах юм бол энэ нь “чээжилсэн мэдлэг” байдлаар салангид байж байгаад
шалгалт өнгөрөх үед мартагдана. Хэрвээ багш хичээл дээр үзэх зүйлийн талаар
сурагчидад ямар төсөөлөл, мэдлэг байгааг тандаад (оношлогоо), түүнийг тооцон
сургалтыг зохион байгуулах нөхцөлд сурагчдын мэдлэг өмнөхөөс илүү цэгцтэй,
илүү зөв, илүү өргөн хүрээний мэдлэг болон буцаж хадгалагдана. Ийнхүү сурч
буй хүний мэдлэгийн бүтэц өөрчлөгдөн, шинэ мэдлэг бүтээгддэг идэвхитэй (activ)
суралцахуй явагдахын тулд багшийн зүгээс сурч буй хүний оролцоог хангасан сурах
орчинг бүрдүүлэх ёстой. Жишээ нь физикийн хичээл ямар учраас хүнд сонирхолтой
байдаг вэ? гэвэл физикийн хичээл дээр үзэх бараг бүх асуудлуудын талаар сурагчид
тодорхой хэмжээний өмнөх төсөөлөлтэй байдаг.
Гэвч энэ төсөөлөл нь ихэнх тохиолдолд ахуй амьдралаас олсон, ахуйн хэл
дээр илэрхийлэгддэг учир шинжлэх ухаанч биш буруу байдаг. Ийм учраас физикийг
сурна гэдэг нь ахуйн төсөөллөөс шинжлэх ухааны мэдлэгт, ахуйн хэлнээс физик
хэлд, улмаар математик хэлд шилжинэ гэсэн үг. Физикийн хичээл үздэг агуулга нь
тэнгэрээс унаагүй.
Энэ агуулгыг эрдэмтэд ажиглах, таамаглах, турших, загварчлах, дүгнэх гэх
мэт сэтгэн бодох оюуны болон үйлийн маш олон аргыг хэрэглэж нээж бүтээсэн.
Сурагчид энэ аргуудыг өөрсдийн боломжийн түвшинд суралцах юм бол тэд мөн
мэдлэг бүтээж болно.
Сурагчдад шийдвэр гаргах чадвар эзэмшүүлэх зорилготой ерөнхий боловсролд
физикийн хичээлийн оруулах гол хувь нэмэр нь физикийн танин мэдэхүйн аргуудыг
эзэмшүүлэхэд оршиж байна. Эдгээр аргын талаар сурагчид мэдэх, улмаар эдгээр
аргыг сурах, аргаа хэрэглэж мэдлэг бүтээх нь эцсийн бүлэгт тэдний сурах орчинг
когнитив сэтгэл судлал, мэргэжлийн дидактикийн онол, үзэл баримтлал дээр суурилан
боловсруулах нөхцөлд л биелэгдэх болно. Бусад бүх хичээлийн хувьд энэ үйл явц
ижил. Үнэндээ шинэ онолын үзэл баримтлал нутагших суурь нь монголчуудын үр
хүүхдээ хүн болгож ирсэн арга ухаанд байдаг.
Манай ахмад хүмүүс ажиглах, тунгаан бодох, эргэцүүлэн дүгнэх зэрэг
танин мэдэхүйн сэтгэлгээний арга сайтай, үг цөөнтэй, худлаа ярьдаггүй, өөрийгөө
магтдаггүй, хүнийг муу хэлэхээс өмнө өөрийгөө цэнэж байдаг, хамгийн гол нь
сэтгэлгээ, үг, үйл нь тохирч байдаг. Иймээс амьдралд тохиолдох аливаа асуудлыг
зөв шийдэж, тэр хэрээрээ бусдад нэр хүндтэй, хэлсэн үгийг нь хүмүүс сонсож үлгэр
дууриал авдаг. Энэ бол монголчуудын хэл, сэтгэлгээний онцлог.
Хүнийг мэдье гэвэл зан аашийг нь үз
Хүүхдийг мэдье гэвэл тоглоомыг нь үз.“
”
Монгол ардын зүйр үг

220. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
220
Лу.ГАНТӨМӨР
БСШУ-ны сайд
Хүмүүс нийгэмдээ нийцэж амьдрахгүй байна, шийдэл гаргаж
чадахгүй байна. Энэ ард түмний хурц ухаан, ухаалаг шийдвэр гаргах
чадвар нэвтээрээ алдагдчихаад байна.
Шийдвэр гаргах чадваргүй ард түмэн, ийм эрдэмтэд байх юм
бол Монголын ирээдүй байхгүй. Ирээдүйн монголчууд юмыг харьцуулж
үнэлдэг, өөрийнхөөрөө гаргалгаа хийдэг, хийсэн гаргалгаандаа үнэнч
байдаг, алдаа гаргавал түүнийг зөвшөөрч чаддаг байх ёстой. Ийм
монголчуудын сурах орчинг л бид бүрдүүлэх гээд байна.
ЭНЭ УЛС ОРНЫГ АВААД ЯВЧИХ ХЭМЖЭЭНИЙ
БҮТЭН ҮЕ БЭЛТГЭХИЙН ТӨЛӨӨ ЯВМААР БАЙНА
(2013.01.15 News.mn)
Заах аргаас сурах орчинг бүрдүүлэх аргад шилжих нь багшаас
шинэ мэдлэг, чадвар, сургалтын арга зүйн шинэчлэлийг шаардах
болно. Багшийн арга зүйг шинэчлэхэд олон хүчин зүйл нөлөөлнө.
Мэдээллийг мэдлэг болгох нь зөвхөн хүүхдэд биш бүх хүнд явагдана.
Тухайлбал сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг нь мөн өөрийн удирдлагатай
суралцахуйг дэмжихээр боловсрогдох учиртай. Эдгээрийг боловсруулж
буй хүмүүс боловсролын стандарт, сургалтын хөтөлбөр боловсруулах
орчин цагийн онол арга зүйн мэдлэгтэй, түүнийгээ хэрэглэж тухайн
асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай байж гэмээнэ сурагчийн сурах, багшийн
багшлах үйлийг дэмжсэн, багшид удирдамж өгсөн хөтөлбөр, стандартыг
боловсруулах учиртай. Улмаар багш бэлтгэх болон багшийн мэргэжил
дээшлүүлэх хөтөлбөрүүд ч шинэчлэгдэх шаардлага гарна.
Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх орчин цагийн боловсролын
шинэчлэлийн үзэл баримтлал, түүнд баримжаалсан үйл явц ямар настай
болохыг баримжаалахын тулд “парадигм” гэдэг ухагдахууны учир утгыг
тодруулах нь зүйтэй болов уу гэж бодлоо.
Физикч, шинжлэх ухааны онолч эрдэмтэн Томас Кун 1962 онд
бичсэн “Шинжлэх ухааны хувьсгалын бүтэц” (The Structure of Scientifc
Revolution) номондоо парадигм (Paradigma- жишээ, загвар гэсэн утгатай
грек үг) гэдэг ухагдахууныг анх хэрэглэж шинжлэх ухааны онолын
үүднээс тайлбарласан байдаг. Энэ ухагдахууны илэрхийлж буй гол
санааг нь маш энгийн байдлаар товч илэрхийлвэл:
• Парадигм гэдэг нь мэргэжлийн шинжлэх ухааны тодорхой салбарт
тулгамдаж буй асуудлыг өмнөхөөс ялгаатай цоо шинэ байдлаар хийж
буй шийдэл юм.
• Шинжлэх ухааны тодорхой хамтлаг (Scientifc community) хүлээн
зөвшөөрсөн энэхүү шийдэл нь “шинэ маягийн” зүйл учир маш нээлттэй
байж шинэ асуудал, шинэ чиглэлүүд гарч ирэх хүлээн зөвшөөрсөн хэн
боловч үйл ажиллагаанд оролцох боломжтой байх ёстой гэж үздэг.
Б.БУРМАА
МУИС-ийн багш,
профессор
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА

221. 221
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
Иймээс боловсролын философи, боловсролын шинжлэх ухааны парадигм гэж
нэрлэгдэж байгаа конструктив үзэл баримтлал, түүнд баримжаалсан сургалтын арга
зүй, энэхүү арга зүй дээр суурилсан хүүхэд бүрийн хөгжлийн үйл явцыг тушаал,
захирамжаар хэрэгжүүлэх боломж тун тааруу юм. Хэдий олон хүн ухаарч хүлээн
зөвшөөрнө, төдий чинээ хөгжин дэлгэрэх ёстой.
1980-аад оноос когнитив сэтгэл судлал ба математик, байгалийн ухааны
дидактикийн эрдэмтэд хамтран ажиллах болсоноор математик байгалийн ухааны
сургалт үндсэндээ боловсролын шинжлэх ухааны шинэ парадигм гэж нэрлэгдэх
болсон үзэл баримтлалын дагуу хөгжиж байна.
2000-аад оны эхнээс манай багш бэлтгэдэг их сургуулиудын матемтик,
байгалийн ухааны цөөн тооны эрдэмтэд энэ онолын үзэл баримтлалыг өөрсдийн
ойлголтын түвшинд ярьж эхлэх үед маш олон хүн, түүн дотор боловсролын салбарын
зарим эрдэмтэд “мэдлэг бүтээнэ” гэж юу байсан юм бэ гэж ил, далд эсэргүүцэж
байсан. Одоо энэ үг, өгүүлбэрийг багш бүр хэлэх болсон байна. Гэхдээ яг хэлсэн
үгтэйгээ адил үйлийг хийж байна уу, үг үйл хоёр давхцаж байна уу гэдгээ л тунгаан
бодож, өөртөө үнэлгээ өгөх учиртай юм.
Хүүхэд 100 хэлээр ярьдаг,
тэдгээрийг адил тэгш хөгжүүлэх
ёстой.
“
”
Рижжио Эмила

222. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
222
Лу.ГАНТӨМӨР
БСШУ-ны сайд
Үнэндээ манай сургуулиуд хүүхдийг хөгжихөд ашиглах
сургалтын хэрэглэгдэхүүн тун багатай. Хэрвээ Засгийн газар
дээр ухаалаг шийдвэр гарах юм бол байгаа мөнгөө боловсролд
зарж байх нь туйлын зөв. Энэ улс оронд хамгийн баталгаатай,
алдагдалгүй, ирээдүйн хөгжилд хэрэгтэй, эх оронч сайн бодлого
бол хүний хөгжил, боловсрол л байна.
ЭНЭ УЛС ОРНЫГ АВААД ЯВЧИХ ХЭМЖЭЭНИЙ
БҮТЭН ҮЕ БЭЛТГЭХИЙН ТӨЛӨӨ ЯВМААР БАЙНА
(2013.01.15 News.mn)
Хүүхэд бүрийг хөгжүүлэх нь үндсэндээ сургалтын орчин,
тухайлбал материаллаг, үйлийн, сэтгэл зүйн орчноос хамаарна.
Төрөөс сургалтын материаллаг орчинг сайжруулах талаар
боломжийнхоо түвшинд анхаарч ирсэн, одоо ч анхаарч байна.
Үйлийн орчин бүрдүүлэх нь түүнээс их мөнгө хөрөнгийг шаардана.
Үйлийн орчин бүрдүүлж байгаа нь барилга байшинтай адил хүний
нүдэнд шууд тусдаггүй. Ихэнх үйл ажиллагаа нь хүний тархи толгой
дотор боловсрогдон сэтгэлгээ нь үйл, шийдэл болж илэрдэг. Энэ үйл
явц нь багш бүр, хүүхэд бүрийн хувьд явагдах шаардлага гардаг тул
үр дүн нь шууд харагдах боломж тааруу байдаг.
Шинжлэх ухааны үндэстэй арга зүйн талаар баримжаа
байхгүй үед “ойд төөрсөн сармагчин”-тай адил зүтгээд зүтгээд
амжилтад хүрэх хэцүү. Сайн арга зүйтэй багш нар ингээд болдог юм
гэж хэлээд мэдээд байдаг мөртлөө, юу хийгээд байгаагаа шинжлэх
ухааны хэлээр илэрхийлж чаддаггүй. Учир нь их сургуульд сурч байх
үедээ ийм онолтой танилцаагүй байдаг. Иймд хичээл зүтгэлтэй багш
нарын хуримтлуулсан туршлагыг шинжлэх ухааны үүднээс үнэлж,
ач холбогдлыг нь тодруулж тайлбарлаж байх нь чухал. Ингэхгүй бол
“практик үгүй онол нь амнаас гарсан хоосон хий” болно.
Гадаад орнуудад хийгдэж байгаа судалгааны үр дүн нь
багшийн арга зүйг шинэчлэх үйл явц маш хэцүү, их цаг хугацаа
шаардана гэдгийг харуулж байна. Ийм учраас тэнд эрдэмтэд нь
онол арга зүйн талаар зөвлөгөө өгөх, багш нар хамтран ажиллаж
арга зүйгээ шинэчлэх зорилготой 3-5 жил үргэлжлэх хөтөлбөрийг
боловсруулж хэрэгжүүлж байна.
Ер нь бол энэ яриад байгаа арга зүйн шинэчлэл чинь бусад
оронд хийгдчихээд бид араас нь мөлхөж байгаа хэрэг биш. Бүх оронд л
явагдаж байна. Боловсролд зориулдаг хөрөнгө мөнгөний хэмжээнээс
болоод харилцан адилгүй хурдтай, харилцан адилгүй чанартай л
явагдаж байна. Манай боловсролын салбар мөнгө хөрөнгө муутай
болохоор цөөн хоногийн сургалт хийж, багш нар ерөнхийдөө шинэ
зүйлийн талаар сонсоод л явж байна. Хүн сонсохдоо мэдээллийн 10
хувийг авдаг бол өөрөө хийж үзэхээрээ 90 хувийг нь ухаардаг гэж
сэтгэл судлаачид үздэг.
Б.БУРМАА
МУИС-ийн багш,
профессор
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА

223. 223
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
Бага дунд боловсролын салбарт хэрэгжсэн “Сурагч төвтэй сургалт” нэртэй
Данидагийн төсөл, “Алхам алхамаар” нэртэй соросын сангийн төсөл, “ Сурагчдын
сурах орчинг бүрдүүлэх арга зүй” нэртэй Жайкагийн төсөл бүгд л шинэ арга зүйг
эзэмшүүлэхэд чиглэгдэж байсан. Гэвч төсөлд оролцож буй багш нар арга зүйн онолын
үндэслэл, төсөл удирдаж буй хүмүүсийн санаа онооны ялгааг төдий сайн ялгадаггүй.
Мөн хамрах хүрээ, үргэлжлэх хугацаа нь хязгаарлагдмал, хөрөнгө мөнгө нь өөр газраас
гарч байгаа болохоор төсөл дуусахад л эхэлсэн үйл ажиллагаа нь мөн зогсдог талтай.
Сургалтын аль ч түвшинд багш нарын сургалтын арга зүй хоцрогдож байгааг
суралцагчид хичээл дээр унтах юм уу, өөр зүйл хийх байдлаар эсэргүүцэж суудаг бол,
суралцагчдын сурах итгэл зүтгэл хангалтгүй байгааг багш нар шалгалтанд муу дүн
тавих байдлаар эсэргүүцдэг. Дээд боловсролын сургалтын чанарын асуудлаар гадаад
орнуудад хийгдэж буй судалгааны үр дүн нь дээд боловсролын чанар муу байгаагийн
нэг шалтгаан нь профессор багш нарын сургах зүй буюу дидактикийн мэдлэг чадвартай
шууд холбоотойг харуулах болсон.
Сурах гэж юу болох, сургалтын орчинг хэрхэн бүрдүүлэх талаар сэтгэл судлал,
мэргэжлийн дидактикийн мэдлэг дульхан, өөрийнх нь мэдлэг оюутанд шууд дамжина
гэсэн бодолтой тодорхой шинжлэх ухааны эрдэмтэд цөөнгүй байдаг. Иймд сүүлийн үед
гадаадын их сургуулиуд дээр дээд сургуулийн дидактикийн төвүүд байгуулагдан багш
нарынхаа дидактик ур чадварыг дээшлүүлэх модуль сургалтуудыг явуулж, сертифкат
олгож байна. Германы их дээд сургуулийн ректоруудын зөвлөл сургалтанд дидактикийн
асуудлыг авч үзэх болсоныг дээд боловсролд орж ирж байгаа шинэ, эрүүл салхи (Fresh
Wind in the Sails of German Higher Education) гэж нэрлэж байна.
Сургалтын сэтгэл зүйн орчинг бүрдүүлэх, тухайлбал сурагчид өөрөө юунд дуртай
болохоо нээн илрүүлэх нь сурагчдын сурах үйл улмаар тэдний хөгжилд ямар үүрэгтэйг
тодруулахын тулд “Авьяас” хөтөлбөрийг, зөвхөн унших биш “Унших чадвар” гэдэг
ухагдахуунаар илэрхийлэгдэж байгаа чадварыг сурагчдад эзэмшүүлэх нь өнөөдрийн
мэдлэгийн нийгэмд чухал гэдгийг тодруулахын тулд “Ном” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж
байгаа юм болов уу гэж төсөөлж болохоор санаанууд бас сайдын ярилцлага дотор
байсан. Энэ талаар боловсрол судлалын эрдэмтэд санаа бодлоо илэрхийлвэл сурагч
багш нар сурах ба багшлах арга зүйгээ шинэчлэхэд дэмжлэг болох учиртай.
САЙД БАГШ ХОЁРЫН НҮҮР ТУЛААГҮЙ ЯРИА
Багшийн мэргэжил гэдэг бол хүний сэтгэлийн
эмзэг нандин ертөнцөд тасралтгүй нэвтрэн
орох, хүн судлалын мэргэжил билээ.
“
”
В.А.Сухомлинский
Эх сурвалж: www.news.mn

224. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
224
ЭЭЖ НЬ ХҮҮГЭЭ ЭРДЭНЭСЭЭС
ХЭД ДАХИН ИЛҮҮ ХАЙРЛАДАГ
“Сайн байна уу, таны амар амгаланг айлтгая” гэсээр Хан-Уул дүүргийн 115 дугаар
сургуулийн 5В
ангийн хүүхдүүд бөхийн мэндчилж угтав.
”Иргэний боловсрол” цаг эхэлж буй нь энэ. “Аавын сэтгэл алт, ээжийн сэтгэл
эрдэнэ” гэсэн өгүүлбэрийн талаар юу гэж бодож байгааг багш нь асуусанаар хичээлээ
эхэлсэн юм. Нэг хүү “Аав ар гэрээ авч явдаг, мөнгө олдог” гэж тодорхойлоход, өөр
нэг охин “Ээж үр хүүхдийнхээ төлөө юугаа ч хайрладаггүй” гэв. Бас нэг хүү “Ээж нь
хүүхдээ эрдэнэсээс хэд дахин илүү хайрладаг ” гэсэн юм.
Багш “Аавын хайр” гэсэн бяцхан өгүүллэгийг хүүхдүүдэд уншиж өглөө. Аав, охин
хоёр автын осолд орж охин нь тэргэнцэртэй, аав нь суга таягтай хоцорчээ. Аав нь охиноо
зоригжуулж, охин нь ч аав нь өөрийг нь ойлгож дэмжиж байгааг мэдэрдэг байлаа. Олон
жил өнгөрч, охин их сургуульд орсон байна. Гэтэл нэг удаа охиноо сургууль дээр нь
хүргэж ирсэн аав машинд дайруулчих шахсан бяцхан охиныг аврахаар таягаа хаян
ухасхийнэ. Аав нь бяцхан охиныг аварч чадсан ч түүний хөл эрүүл болохыг охин нь
мэддэг. Аав нь энэ олон жилийн хугацаанд охиндоо ханьтай байхын тулд суга таягтай
явсан нь илрэх аж. Аав яагаад ийм алхам хийх болсон талаар хүүхдүүд өөр өөрсдийн
таамаглалыг дэвшүүлцгээв.
“Охиныхоо өвчин, зовлон шаналалыг аав нь хамт үүрсэн” гэж нэг хүү хэллээ.
“Аав нь охиндоо хайртай болохоор өвдсөн юм шиг жүжиглээд, охиндоо дэм үзүүлсэн”
гэж хүүхдүүд тайлбарлав. Харин “Аав нь бяцхан охиныг аврахаар гүйхдээ юу бодсон
бол” гэсэн багшийн асуултанд хүүхдүүд “Охинтойгоо адил тэргэнцэр дээр суулгахыг
хүсээгүй”, “Хүний амь нас илүү чухал гэж бодсон” гэцгээлээ. “Аавынх нь хөл зүгээр
гэдгийг мэдээд охинд ямар сэтгэгдэл төрсөн бол” гэж багш лавлахад “Өөрөө зүгээр
болсон мэт санагдсан”, “Бахархалтай санагдсан”, “Аав маань надад маш их хайртай,
үргэлж надтай хамт байна гэдгийг мэдэрсэн“, “Аавын хайр ямар нандин болохыг
мэдэрсэн” хэмээн хүүхдүүд ам уралдан хариулцгаалаа. Харин “Хөлөө гэмтээсэн гэж
охиндоо итгүүлсэн аавын сэтгэл ямар байсан бол”.
Хүүхдүүд эцгийн сэтгэлийг ч ойлгож байлаа. “Тэр үедээ охиноо аварч чадаагүй юм
чинь сэтгэлийг нь аваръя гэж бодсон” гэнэ. Осолд орсны дараа охинд ямар байсан бол
гэхэд “Айж гунигласан” гэв. “Найз нөхөд, танил нөхөд чинь чамайг өрөвдсөн харцаар
харвал ямар санагдах вэ?” гэсэн багшийн ээлжит асуултад “Эвгүй сэтгэгдэл төрөх байх,
гэхдээ хэн ч намайг өрөвдсөн харцаар харж байгаагүй л дээ”, “Шал миа болсон юм шиг
санагдана” , “Өрөвдөж байна гэж ойлгож байгаа болохоор гоё ч юм шиг”, “Өрөвдөлтэй
харагдахгүйн тулд хөл дээрээ хурдан босно” гэх мэтээр хүүхдүүд “бурж гарлаа”.
Ангид 30 хүүхэд байсан ч гол дүрийн баатар анзаарагдсангүй. Бүгд л ам амандаа
шулганалдаж, хичээлдээ идэвхитэй оролцох юм. Хичээлийн дараа багш “Үгэн бэлгээр
аавдаа талархсан сэтгэлээ илэрхийлье” хэмээн уриаллаа. “Сэтгэлийн дэвтэр” гэж
байдаг юм билээ. Хүүхдүүд түүндээ аав, ээждээ хаягласан үгсээ бичиж эхэллээ. Энэ
хичээлээр хүүхдүүд сонсох, ярих, бичих чадвараа дээшлүүлэх учиртай гэнэ.
Дараа нь бичсэнээ уншицгаасан бөгөөд уярам үгс дүүрэн байлаа. “Ааваа, гомдоож
байсан бол уучлаарай. Намайг загнаж байхад муухай санагддаг байсан ч одоо жаргал
болсон”, “Намайг инээлгэж баярлуулж байсан шиг чинь та нарыгаа баярлуулах болно”
гэсэн хайрын өхөөрдөм үгс ундарлаа. Хоёр ч хүүхэд шүлэглэж бичжээ.
“Аав минь намайг өсгөж хүмүүжүүлж ухаан хайрласанд баярлалаа” гэж нэг хүү
бас хэлсэн. Ээж аав нь дэргэд нь сууж байсан бол баярлаж бас уйлмаар сайхан үгсийг
хүүхдүүд хэлцгээсэн.
“Ёс суртахууны энэ цагаар аав, ээжийн хайрыг мэдэрлээ” гэж олон хүүхэд дүгнэсэн
юм. Эцэг, эхчүүд хүүхдийнхээ хичээлд их суудаг ажээ.
СЭТГҮҮЛЧИЙН ЗУРВАС
Эх сурвалж: Өдрийн сонин
Сэтгүүлч Б.ЯНЖМАА

225. 225
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
БИД
ШИНЭЧЛЭЛИЙГ
ӨӨРСДӨӨСӨӨ
ЭХЛҮҮЛЛЭЭ
АМЬДРАХ ЧАДВАР, ИРГЭНИЙ БОЛОВСРОЛ, ХИЧЭЭЛЭЭС ГАДУУРХ
ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА БУЮУ СУРГАЛТЫГ ДЭМЖИХ ЭНЭ ГУРВАН ЦАГ
ОРЖ ИРСНЭЭР ХҮҮХДҮҮД ИЛҮҮ ХӨГЖИЖ БАЙНА
ТӨЛӨВЛӨЖ СУРСНААР ХҮҮХДҮҮД МААНЬ
МАТЕМАТИКТ САЙЖИРСАН
СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР СУРАГЧДЫГ СУДАЛГААНЫ
АЖИЛД СУРГАЖ БАЙНА
ХҮҮХЭД ӨӨРӨӨ ОЛЖ АВСАН МЭДЛЭГ НЬ ӨӨРТ НЬ ГҮН ҮЛДДЭГ

226. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
226
Г.ХИШИГСАЙХАН: ХҮҮХЭД ӨӨРӨӨ ОЛЖ АВСАН МЭДЛЭГ
НЬ ӨӨРТ НЬ ГҮН ҮЛДДЭГ
БГД-ийн 28 дугаар сургуулийн биологийн
багш Г.Хишигсайхантай ирэх есдүгээр
сарын 1-нээс үндэсний хэмжээнд хэрэгжих
суурь боловсролын сургалтын цөм
хөтөлбөрийн талаар ярилцлаа.
-Сургалтын цөм хөтөлбөрөөр багш
нарт хүүхэдтэйгээ ажиллах тусгай цаг
гаргаж өгсөн гэсэн энэ ямар учиртай
юм бэ?
-Өмнө нь ангийн багшийн хувьд
хүүхэдтэйгээ ажиллах цаг нэлээд хомс
байсан. Сургалтын цөм хөтөлбөрийн
хүрээнд хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа
болон амьдрах чадварт суурилсан үйл
ажиллагааны хичээл гэж ордог болсноор их
өөрчлөлт гарч байна. Энэ цагийг тусгайлан
хичээлийн хуваарь дээр тавьж өгснөөрөө
ангитайгаа ажиллаж, хүүхдүүдтэйгээ
улам ойр дотно танилцах, судлах боломж
олгож байгаа юм. Хичээлээс гадуурх
үйл ажиллагаа болон амьдрах чадварт
суралцах цагаар өөрийгөө илэрхийлэх,
багаар ажиллах арга барилд суралцаж
байна. Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагаа,
амьдрах чадварт суралцах цаг ордог
болсноор хүүхэд бүр зорилгоо гаргаж
түүндээ хүрэх төлөвлөгөө боловсруулаад
ажилладаг болсон нь олзуурхууштай.
Ангийн багшид энэ цагийг тусгайлан
гаргаж өгсөн нь их зөв бодлого болсон.
-Өмнөх хөтөлбөрөөс юугаараа онцлог
байв?
-Сургалтынцөмхөтөлбөрөөрхичээллэснээр
хүүхдүүдэд маш их өөрчлөлт ахиц гарч
байгаа. Өмнөх сургалтын хөтөлбөртэй
харьцуулахад хүүхдүүд өөрсдөө мэдлэгийг
бүтээж, эрэл хайгуул хийж, багаар хамтарч
ажилладаг болсон. Өмнө нь багшийн үйл
ажиллагаа давамгайлдаг байсан бол одоо
багш чиглүүлэх үүрэг гүйцэтгээд сурагчид
өөрсдөө мэдлэгийг бүтээж байна.
-Багш л зөв чиглүүлэх юм бол муу
сурдаг хүүхэд гэж байдаггүй байх.
Таны бодлоор... ?
-Энэ муу хүүхэд гэж шууд буруутгаж
болохгүй. Тэр хүүхэд тухайн хичээлд
тааруу байлаа ч өөр ямар нэгэн чаддаг
зүйл заавал байгаа. Чаддаг сонирхдог
зүйлийг нь багш олж харах хэрэгтэй.
Гоё зурдаг хүүхэд байвал тэрийг нь
урамшуулж багаар ажиллаж байгаа
тохиолдолд нөгөө хүүхдээр зургийн ажил
хариуцуулах ч юм уу, ингэж бага багаар
хүүхдийг өөртөө итгэх итгэлийг нь нээж
өгөх хэрэгтэй. Би өөрийнхөө ангиас нэг
жишээ татаж ярья л даа. Манай ангид нэг
дуугүй, хэнтэй ч нийлдэггүй ганцаардмал
охин байсан. Ангийнхантайгаа, багш
нартай ч ярихгүй. Юм асуухаар дуугүй л
суугаад байдаг. Тэгээд би сургуулийнхаа
нийгмийн ажилтантай ярилцаад нөгөө
охинтой уулзаад өөрөөр нь өөрийнх нь
сайн муу талыг цаасан дээр бичүүлж
авсан. Муу талаа бичсэн цаасыг нь ураад
сайн зүйл бичсэн цаасыг цэцгийн хөрсөнд
хийж цэцэг тариулсан. Өөрийнх нь
цэцгийг арчлуулахын зэрэгцээ ангийнхаа
бүх цэцгийг усалж арчлах ажлыг түүнд
даалгасан. Бас тэр охин гоё дуулдаг
гэдгийг мэдээд дуу хөгжмийн багштай
ярьж байгаад найрал дуунд оруулсан.
Бид ингэж ажиллаад жил болж байна.
Охины цэцэг гоё ургасан. Одоо охин
багштайгаа чөлөөтэй ярилцдаг болсон.
Эгч нь ирж уулзаад дүүгээ их өөр болсон,
та яаж өөрчлөв, баярлалаа гэсэн. Тэгэхээр
хүүхдийг муу гэж хаяад түлхэх биш. Яагаад
энэ хүүхэд бусадтай нийлэхгүй байна гэдэг
шалтгааныг олж туслах хэрэгтэй.
Чаддаг зүйлийг дэмжиж урамшуулаад явах
юм бол баг хамт олондоо аяндаа уусаад
өөртөө итгэлтэй болж ирдэг.
Эх сурвалж: Зууны мэдээ

227. 227
ХҮҮХЭДБҮХЭНДЭЭ“БИЧАДНА“ГЭСЭНИТГЭЛӨГЬЕ!
С.НЯМСҮРЭН: СУРГАЛТЫН ЦӨМ ХӨТӨЛБӨР СУРАГЧДЫГ
СУДАЛГААНЫ АЖИЛД СУРГАЖ БАЙНА
БСШУЯ-наас хэрэгжүүлж буй “Зөв
Монгол хүүхэд” хөтөлбөрийн үр дүнд
хүүхдийн сурлага, бие бялдрын хөгжил
хэрхэн өөрчлөгдөж буй талаар уншигч та
бүхэнд цуврал ярилцлагыг хүргэж байгаа
билээ. Энэ удаа Сүхбаатар дүүргийн 45
дугаар сургуулийн Монголын түүх, нийгэм,
иргэний боловсролын багш С.Нямсүрэнтэй
ярилцлаа.
-Сүхбаатар дүүрэгт ганцхан танай
сургууль дээр суурь боловсролын
шинэчилсэн хөтөлбөр хэрэгжээд жил
болсон. Жилийн ажлаа багш нар
маань хэрхэн дүгнэж байна вэ. Мөн
энэ хугацаанд ахицтай, ололттой зүйл
юу байна?
-Сургалтын цөм хөтөлбөрийг улсын
хэмжээнд нийт 40 сургууль, Сүхбаатар
дүүргийн хэмжээнд манай сургууль
хэрэгжүүлж байна. Эхний хоёр улирал
багш нар сургалтад хамрагдаж, өөрсдийгөө
чиглүүлэх, чанаржуулах бэлтгэл ажлыг
хийсэн.
Харин сүүлийн хоёр улиралд
сурагчдын төвшинд сургалт хэрэгжүүлэх
үйл явц явагдсан. Багш нар улирлын
төгсгөлд дүгнэлт хийн сурагчдын
ерөнхий үр дүнг хардаг. Гуравдугаар
улирлаас сурагчид өмнөх улиралд заасан
зүйлийг сайн сурсан нь мэдэгдсэн. Мөн
дөрөвдүгээр улиралд хичээлээ заагаад
графикаар харьцуулан дүгнэлт хийхэд
сурагчид өмнөхөөсөө илүү ахисан байсан.
-Сурагчдын сурлагын төвшин
ахисан гэж байна. Энэ талаар
тодорхой жишээ юу байна вэ?
-Зургадугаар ангийн хүүхдүүд
хөдөлгөөн ихтэй, сэтгэлгээ нь хүртэл тийм
байдаг. Харин түүхийн хичээлийг шинжлэн
сурах арга хэрэглэж явуулснаар хүүхдүүд
түүхийн материалыг өөрсдөө цааш нь
лавшруулдаг болсон. Өөрсдөө мэдээлэл
хайж, эхлэхээр мэдээллийн эх сурвалж
нь чухал болох юм. Түүхийн баримт дээр
ажиллаж байгаа хүүхдүүд илүү нухацтай
болж, хөдөлгөөний эрчим хүч нь саарч,
хийж байгаа зүйлдээ анхаардаг болсон.
Багш ямар даалгавар өгч байгаагаас
шалтгаалаад хүүхдэд өөрчлөлт гарч байна.
Тухайлбал, хичээлдээ идэвх муутай, дуу
султай байсан хүүхдүүд эрс өөрчлөгдсөн.
Хийж байгаа зүйлийнхээ учрыг нь
олж, зүй тогтлыг нь баталж чаддаг болсон.
Хичээл дээр хүүхдийг зөвхөн яриулаад
байх биш, өөрөө яаж төсөөлөн бодож
байна гэдгийг мэдэх, хүүхэд бүрийг нээх
нь энэ хөтөлбөрийн бас нэг зорилго. Анги
удирдсан багш нь харчихаад наад хүүхэд
чинь хичээлдээ тааруухан байсан. Таны
хичээл дээр ямар сайн гарсан юм бэ гэдэг
болсон. Хэд хэдэн багш тэгж хэлж байна
гэдэг энэ аргыг хэрэглэснээр хүүхдүүд
хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг ажигласан
гэсэн үг.
-Өмнө нь онол давамгайлсан
хичээл ордог байсан. Харин одоо
онол, практик хоёр хосолж ордог
болсон гэж ойлгож болох уу. Мөн
хүүхдүүдийг бас судалгааны ажилд
сургаж байгаа байх нь ээ?
-Хичээл зааж байгаа багш нар хүртэл
тэрийг олж харахыг хүсч байна. Өмнөх
арга барил цоо шинээр өөрчлөгдөөд
байгаа юм биш, өмнөхөөсөө энэ рүү уусч
байгаа юм. Өмнөх хичээл заах явц илүү
онолын мэдээлэл давамгайлдаг байсан.
Түүх, нийгмийн хичээл бол өөрөө илүү
онол тулгуурласан хичээл.
Харин энэ аргаар хүүхдийг илүү
их баримт дээр ажиллуулах, өөрсдөө
архивын баримт олоход тусалж байна.
Хүүхдийг судлаач, шинжээч болгох
чадварт дөхүүлж буй юм. Багш нар өмнө
нь онол заагаад тэрийг хүүхдүүд ойлгосон
бол үр дүн гэж үздэг байсан. Гэтэл одоо
зөвхөн онол биш. Харин практик дээр
хэрэглэж мэддэг болох, өөрөө зүй тогтлыг
нь олж илрүүлэх, нухацтайгаар ойлгож,
ухаарах гэсэн чадвар шингэж байгаа
байх. Хүүхдийг зөвхөн мэдлэг хандлагыг
нь үнэлдэг биш, чадварыг нь тодорхой
баримт, даалгавраар дүгнэдэг ийм л арга
зам руу орж байна.
Эх сурвалж: www.meds.gov.mn

228. СУУРЬБОЛОВСРОЛЫНСУРГАЛТЫНЦӨМХӨТӨЛБӨР
228
-Танай сургууль суурь
боловсролын сургалтын цөм
хөтөлбөрөөр нэг жил хичээллээ. Энэ
хугацаанд сурагчид болоод багш нарт
ямар өөрчлөлт, үр дүн гарав?
-Хүүхэд бүрийн түвшинд тохируулж
хичээллэдгээрээ энэ хөтөлбөр давуу
талтай. Би биологийн багш. Өөрийнхөө
хичээлээр жишээ аваад ярихад манай
ангийн бүх хүүхэд цэцэг тарьж сурсан.
Хүүхэд бүр өөрийнхөө гараар цэцэг
тариад эхлэхээр эргээд биологийн
хичээл, ургамал судлалыг сонирхоод
юмны цаад учрыг олох гээд хичээдэг
болсон. Өөрийнхөө хүссэн зүйлээ
судлаад суралцаад ирэхээр шантрах
нь бага болдог юм байна. Сургалтын
цөм хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд
багшаас чадвар шаардаж байгаа. Жишээ
нь хүүхдэд хэцүү гэж санагдсан юмыг багш
яаж энгийн аргаар ойлгуулах чадварт
суралцах шаардлага тулгарч байна. Яг
үнэндээ эхэн үедээ төвөгтэй хэцүү юм
шиг байсан боловч хагас жилээс хойш энэ
хөтөлбөрийн давуу талыг нь ухаарсан.
Лаборатори сургуулийн багш нар бие
биеээсээ туршлага солилцож ажилладаг.
-Ангид хүүхдэд яг ямар өөрчлөлт
авчирсан нь сонин байна л даа.
Тодорхой жишээ байна уу?
-Хуучин бид мэдлэг түгээдэг байсан
бол одоо мэддэг зүйлээ чаддаг болгоход
чиглүүлж байна. Хүүхэд бүрээ ямар
чадвартайг нь тус бүр оношилж байна.
Манай 8а анги 40 хүүхэдтэй. 40 сурагч
тус бүр дээр ажиглалт хийгээд үзэхэд
эхлээд багшийн амыг хараад, багш юу
гэж хэлнэ тэрий