SlideShare a Scribd company logo
Tema: “Rilindja Kombetare Shqipetare”
Punoi :Krisli Qirjo
Kristjana Duni
Pranoi:Metin Venzha Irma Shaholli

 PËRMBAJTJA E LËNDËS
 HYRJE
 RILINDJE KOMBËTARE SHQIPTARE (1831-1912).
 PLATFORMA E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE
 LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 1839-1875
 1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare
 2. Tanzimati dhe kryengritjet kundër zbatimit të tij në Shqipëri
 3. Drejtuesit e kryengritjeve të viteve ’30 të shek.XIX
 LIDHJA E POPULLIT SHQIPTAR KUNDËR
COPËTIMIT TË SHQIPËRISE DHE PËR AUTONOMI NË
VITET 1875-1881
 1.Kriza Lindore dhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare
 2.Kongresi i Berlinit dhe Lidhja e Prizrenit
 3. Traktati i Shën Stefanit dhe Shqipëria
 RRITJA E LËVIZJES KOMËTARE SHQIPTARE MË VITET
 1882-1908
 1. Marrdhëniet shqiptaro-greke në vitet 1883-1884
 "Djelmnia e Shalës" lëvizje e vegjëlisë për liri e pavarësi
 2. Lëvizjet shqiptare në vitin 1897
 3. Lidhja e Pejës
 4. Traktati politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet?”
 5. Rënia e lëvizjes së armatosur 1899-1900
 6. Shqiptarët dhe lëvizja xhonturke
 7. Depërtimi dhe rivaliteti austro-italian në Shqipëri
 8. Ismail Qemali dhe programi i tij 1900
 9. Jehona e revoluciomit rus në Shqipëri
 10. Lindja e lëvizjes punëtore
 11. Veprimtaria e çetave të armatosura

 VEPRIMTARIA POLITIKE DHE KULTURALE E KLUBEVE
SHQIPTARE NË VITET 1908-1910. KRYENGRITJA E VITIT 1910
 1. Klubet kombëtare shqiptare
 2. Kryengritja e Kosovës e vitit 1910
 3. Kryengritja shqiptare e vitit 1911
 4. Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
 SHPALLJA E PAVARËSISË SË SHQIPËRISË
 1. Lufta e parë Ballkanike dhe Shqipëria
 2. Disa çështje shqiptare në arenën ndërkombëtare në
 tetor-nëntor 1912
 3. Kuvendi i Vlorës dhe Shpallja e Pavarsisë
 4. Formimi i qeverisë së Ismail Qemalit
 ARSIMI DHE KULTURA GJTAË RILINDJES KOMBËTARE
SHQIPTARE
 SHOQËRITË PATRIOTIKE SHQIPTARE JASHTË ATDHEUT
 KONKLUZIONI
 BIBLIOGRAFIA:
 HYRJE
 Kjo analizë historike përfshin periudhën historike prej vitit 1800 deri
më 1912. Kjo periudhë karakterizohet nga fenomene të reja jetën
ekonomike-shoqërore dhe politike-kulturale të vendit tonë.
 Menjëherë ky datim nis me lindjen e një lëvizje të re politike, kulturore,
dhe sociale që njihet me konceptin Rilindje. Rilindja lidhet me rrënjët e
saj të thella historike dhe vihet në dukje fakti që ajo lindi në një truall
të përgatitur nga lufta e pamposhtur shekullore e popullit shqiptar
kundër sundimtarëve turq. përpjekja për ta periodizuar këtë periudhë
historie mbështetet në studimin e ligjeve të përgjithshme të zhvillimit
shoqëror dhe të zhvillimit të ligjeve specifike të popullit shqiptar.
 Rilindja Kombëtare Shqiptare është zhvilluar në katër etapa kryesore:
 Etapa e parë përfshin vitet ’30-’70 të shek.XIX, pra vitet 1839-1875.
 Etapa e dytë përfshin vitet 1878-1881.
 Etapa e tretë përfshin vitet 1881-1908.
 Etapa e katërt përfshin vitet 1908-1912.
 Në realizimin e këtij analizimi historik u orientuam në analizën e disa
teksteve të ndryshëm historikë.
e masave popullore kundër reformave centralizuese turke. Formohet si
lëvizje politike shoqërore dhe kulturore në shekullin e XIX dhe
sidomos në gjysmën e dytë të atij shekulli, si pasojë e ndryshimeve
ekonomiko-shoqërore, e lindjes së elementëve kapitaliste që çuan në
formimin e kombit dhe të lëvizjes nacionale-borgjeze në Shqipëri. Kjo
lëvizje ndryshon nga lëvizjet e mëparshme kundër zgjedhës së huaj, ajo
shpinte në çlirimin e vendit dhe në formimin e një shteti të bashkuar
kombëtar, në vendosjen e rendit borgjez dhe në zhvillimin e një kulture
përparimtare mbi bazën e zhvillimit të gjuhës kombëtare. Qysh në
fillimet e Rilindjes shqiptare lufta për shkrimin dhe shkollën shqipe
shndërrohet në një pjesë përbërse të programit politik të rilindasve, të
luftës së tyre për autonominë dhe lirinë e popullit dhe përshkon si një
fill i kuq ngjarjet më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare,
që nga koha e veprimtarisë së N.Veqilhaxhit dhe gjer në kryengritjet e
viteve 1910-1912 dhe shpalljen e pavarsisë së Shqiprisë.
Rilindja Kombëtare Shqiptare është
zhvilluar në katër etapa kryesore:
 Etapa e parë përfshin vitet ’30-’70 të shek.XIX, pra vitet 1839-
1875. Në këtë fazë u zhvilluan një varg kryengritjesh të mëdha
popullore kundër shtimit të shtypjes kombëtare që solli me vete
politika centraliste e Turqisë, Tanzimati. U formulua kërkesa për
autonomi, e cila u pasua nga një kryengritje në tjetrën. Rilindasit
e parë formuluan idetë për shkollën, për gjuhën dhe kulturën
shqipe.
Etapa e dytë përfshin vitet 1878-1881, atëherë kur, në kushtet e
krizës lindore, një element i rëndësishëm i së cilës ishte edhe
lëvizja shqiptare, ç'faqet rreziku i copëtimit të tokave shqiptare
nga shtetet fqinje të Ballkanit, të përkrahura nga fuqitë e mëdha,
rrezik që aktivizoi më gjerësisht në lëvizjen kombëtare rrethet
borgjeze e çifligare të vendit. Në këtë fazë lëvizja kombëtare
shqiptare del hapur me programin e saj autonomist dhe krijon
organin udhëheqës të saj, Lidhjen e Prizrenit, që lufton kundër
synimeve ekspansioniste të monarkive fqinje.
Etapa e tretë përfshin vitet 1881-1908. Ajo fillon me shtypjen e Lidhjes
Shqiptare të Prizrenit dhe përfundon me fitoren e Revolucionit Xhonturk.
Është faza e zbaticës së lëvizjes së armatosur në shkallë kombëtare dhe e
luftës së gjithanshme në fushën ideologjike e kulturale. Në këtë periudhë
hapet “Mësonjëtorja” dhe shumë shkolla të tjera shqipe në Shqipëri.
Etapa e katërt përfshin vitet 1908-1912. Ajo hapet me fitoren e Revolucionit
Xhonturk dhe mbyllet me shpalljen e Pavarësisë, më 28 nëntor 1912. Kjo
është faza e kryengritjeve të mëdha shqiptare kundër sundimit turk. Pati
një rritje të vrullshme të lëvizjes politike-kulturore.
PLATFORMA E RILINDJES
KOMBËTARE SHQIPTARE
 Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare u formuan rryma të
ndryshme me karakter të thellë përparimtar dhe me
karakter konservator. Elementët më të përparuar dhe më të
vendosur, të dalë nga borgjezia, formuluan platformën e
Rilindjes. Kërkesat kombëtare pësuan një evolucion të
vazhdueshëm. Ato herë ishin të pjesshme dhe herë të plota,
herë të moderuara e herë radikale, herë vetëm ekonomike
ose vetëm kulturore dhe në shumicën e rasteve politike,
ekonomike e kulturore. Në themel të platformës qëndronin
dy ide të mëdha: ideja e autonomisë dhe e pavarësisë, dhe
ajo e ruajtjes së tërësisë territoriale të tokave shqiptare.
Ideja e autonomisë filloi në krahinat malore ku nuk hyri
sistemi i timarit dhe u ngrit në një shkallë më të lartë gjatë
pashallëqeve shqiptare.
Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare u formuan rryma të
ndryshme me karakter të thellë përparimtar dhe me
karakter konservator. Elementët më të përparuar dhe më
të vendosur, të dalë nga borgjezia, formuluan platformën e
Rilindjes. Kërkesat kombëtare pësuan një evolucion të
vazhdueshëm. Ato herë ishin të pjesshme dhe herë të
plota, herë të moderuara e herë radikale, herë vetëm
ekonomike ose vetëm kulturore dhe në shumicën e rasteve
politike, ekonomike e kulturore. Në themel të platformës
qëndronin dy ide të mëdha: ideja e autonomisë dhe e
pavarësisë, dhe ajo e ruajtjes së tërësisë territoriale të
tokave shqiptare. Ideja e autonomisë filloi në krahinat
malore ku nuk hyri sistemi i timarit dhe u ngrit në një
shkallë më të lartë gjatë pashallëqeve shqiptare.
Me shembjen e pashallëqeve shqiptare nisi një periudhë e
re që njihet me emrin Rilindje Kombëtare Shqiptare (1831-
1912). Rilindja Kombëtare Shqipatre është një lëvizje
politike, sociale dhe kulturore. Ajo synonte formimin e një
shteti të pavarur kombëtar. U quajt kështu për nder të
atyre njerëzve që u përpoqën me pushkë e penë për
rilindjen e kombit shqiptar, për t’u kthyer lavdinë si në
kohën e Skënderbeut. Rilindja, si lëvizje e gjerë popullore
kundër zgjedhës së huaj për çlirimin kombëtar lidhet me
rrënjët e saj të thella historike dhe vihet në dukje fakti që
ajo lindi në një truall të përgatitur nga lufta e pamposhtur
shekullore e popullit shqiptar kundër sundimtarëve turq,
dhe në mënyrë të veçantë nga lëvizja e gjerë e
 LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 1839-1875
 1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare
 Dyzet vitet e parë të shekullit të XIX shënojnë për Shqipërinë një periudhë
kalimtare, në të cilën vendi po pësonte një varg ndryshimesh në fushën
politike, ekonomike dhe shoqërore. Masat kryesore që ndërmori Perandoria
Osmane në Shqipëri i përkisnin administratës së vendit. Porta e lartë ia kishte
arritur qëllimit të mposhte dy pashallëqet e mëdha shqiptare, atë të Ali Pashë
Tepelenës dhe atë të Bushatllinjve. Tani asaj iu hap rruga për të përforcuar
sundimin e vet mbi tokat shqiptare. Suprimimi i sistemit feudal-ushtarak 1831-
1834, i dha Portës mundësinë të niste edhe në Shqipëri ngritjen e administratës
centraliste, të varur nga Stambolli. Porta nisi të zëvendësonte feudalët
shqiptarë me funksionarë të huaj. Stambolli mori masa që me ndarjen e re
administrative të vitit 1836, sanxhaqet shqiptare të mos formonin një ejalet më
vehte, të mos përfshiheshin qoftë edhe sëbashku me sanxhaqe jo shqiptare.
Krahinat e Shqipërisë së jugut, me përjashtim të Korçës e Pogradecit, u lidhën
me një elajet që e kishte qendrën në Janinë. Shqipëria e veriut, lindore, dhe e
mesme, u bashkuan me sanxhaqe të populluara nga bullgarë e serbë, të cilët në
elajetin e Rumelisë përbënin shumicën me qendër Manastirin. Pushteti i ri
qëndror mbeti për një kohë vetëm sa për emër dhe duhej të pajtohej me
administrimin autonom në bazë të kanuneve dhe priviligjeve të vjetra.
Marrëdhëniet ekonomike dhe shoqërore u gërshetuan me elemente të vjetra.
Porta e lartë nuk mundi ta ndryshojë në thelb strukturën ekonomike e
shoqërore të vendit.

 2. Tanzimati dhe kryengritjet kundër zbatimit të tij në Shqipëri
 Prapambetja ekonomike-shoqërore e Perandorisë feudale Otomane në një kohë kur në
vendet e Evropës Perëndimore po zhvillohej revolucioni industrial, si dhe kryengritjet e
vazhdueshme të popujve të nënshtruar, e dobësuan Turqinë. U bënë përpjekje për
rimëkëmbjen e perandorisë. Në nje gjendje të vështirë të brendshme e të jashtme, veziri i
madh Mustafa Reshit Pasha, për të zbutur marrëdhëniet e acaruara me popullsitë e
krishtere të perandorisë dhe për të shpëtuar nga ndërhyrjet e Rusisë, i nxitur edhe nga
Anglia dha Franca të cilat kërkonin një Turqi më të konsoliduar, hartoi një projekt, sipas
të cilit do të rregullohej jeta e perandorisë. Me këtë hapej periudha e reformave që njihet
me emrin turko-arab Tanzimat (rend, rregull, reforma). Dekreti premtonte: garanci për
jetën, nderin, pasurinë dhe besimin e gjithë shtetasve pa dallim feje; rimëkëmbjen e
autoritetit shtetëror me anë të centralizimit burokratik të administratës sipas shembullit
të shteteve evropiane, zhdukjen e partikularizmit, arbitraritetit dhe korrupsionit;
centralizimin e administratës financiare, duke riorganizuar sistemin fiskal, duke ndarë në
mënyrën më të mirë barrën e taksave dhe duke hequr iltizamin; dhe organizimin e
ushtrisë në bazë të rekrutimit të detyrueshëm e të përgjithshëm pa shpërblim. Në bazë të
këtyre parimeve, më 1840 u bë reforma fiskale, sipas së cilës u krijua një aparat
nëpunësish të posaçëm për vjeljen e drejtpërdrejt të taksave. Reforma e Tanzimatit u
përqëndrua edhe në Shqipëri. Në Shqipëri baza shoqërore e reformave të Tanzimatit qe
shumë e ngushtë. Tanzimatin e përkrahu aktivisht vetëm një pjesë e feudalëve shqiptarë,
çifligarët që merreshin me spekullime dhe furnizime për shtetin, si dhe ata spahinj që
kishin hyrë në radhët e aparatit të ri shtetëror. Të tillë feudalë ishin Vrionasit, Toptanasit,
etj., të cilët u bënë një mbështetje e qeverisë turke në Shqipëri. Brenda një kohe të
shkurtër ata arritën të ngriheshin në shkallën e familjeve feudale çifligare më të mëdha,
jo vetëm të Shqipërisë, por edhe të Gadishullit Ballkanik.

 Elementët borgjezë shqiptarë u drejtuan kundër Turqisë atëherë kur, u
bë e qartë se ç'pasoja katastrofale sillte për vendin Tanzimati. Masat
fshatare të Shqipërisë, veçanërisht malësorët, si dhe zejtarët e vegjëlia e
qyteteve, mbajtën një qëndrim të rreptë armiqësor ndaj Tanzimatit.
Premtimet për sigurimin e qetësisë dhe të rregullit ishin një perspektivë
e largët, ndërsa mbi kurrizin e tyre ata ndjenë pasojën e drejtpërdrejtë
të zbatimit të reformave, shtimin e barrës së taksve. Gjendja materiale e
popullsisë pësoi një keqësim të ndjeshëm. Një plagë e madhe për masat
e popullsisë u bë shërbimi ushtarak i detyrueshëm, nizami. Një
shërbim i tillë kishte pasoja katastrofale në veçanti për fshatarët, të
cilët i detyronin të braktisnin ekonomitë e tyre. Një pjesë e madhe e të
rekrutuarve vdisnin rrugëve më tepër nga abuzimet e intendentëve, nga
mungesa e ushqimit, veshmbathjes, dhe epidemitë. Masat popullore të
vendit u ngritën me armë në dorë kundër zbatimit të reformave, të
zhytura në një prapambetje të madhe politike e kulturale nuk arritën të
formulonin kërkesa të shprehura për një ndryshim rrënjësor të
gjendjes, për zëvendësimin e regjimit feudal me një regjim më të
përparuar për zhdukjen e sundimit turk në Shqipëri dhe formimin e një
shteti kombëtar shqiptar. Në disa raste në krye të lëvizjeve fshatare u
vunë feudalë, të cilët reformat i kishin zhveshur nga privilegjet e
mëparshme. Këto lëvizje shënojnë një etapë të re në luftën e popullit
shqiptar kundër pushtimit të huaj. Ato janë pjesë e luftës kundër
grabitjes, shkatërrimit të forcave prodhuese dhe varfërimit.
 . Drejtuesit e kryengritjeve të viteve ’30 të shek.XIX
 Reformat centralizuese-tanzimatiste të viteve ’30-’70 të shek. XIX u bënë shkaku i një varg
kryengritjesh të armatosura. Sami Frashëri i quajti reformat një pushtim të ri të Shqipërisë.
 Rritja e dhunës osmane dhe mohimi i të drejtave kombëtare u shoqëruan nga një sërë kryengritjesh
lokale e ndërkrahinore. Kryengritjet ishin vullnetare. Ato udhëhiqeshin nga udhëheqës pak të njohur.
Një nga udhëheqësit e kryengritjeve të armatosura ishte Tafil Buzi (?-1866).
 Në vitin 1833, kryengritësit e Shqipërisë së Jugut e thirrën atë të drejtonte veprimet ushtarake dhe të
siguronte lidhjet me Mehmet Aliun e Egjiptit. Në qytetin e Beratit ai formoi një beslidhje antiosmane.
Në vitin 1847 u bashkua një kryengritje përkrah Zenel Gjolekës dhe Rrapo Hekalit. Pas disfatës së saj,
pranoi amnistinë e sulltanit dhe u bë qeveritar i Stambollit.
 Hamza Kazazi (?-1859) ishte mëndafshpunues, përfaqësues i borgjezisë shkodrane, arriti të bëhej
komandant i rojës ushtarake të qytetit. Me shkarkimin e tij, në kuadrin e reformave centralizuese, u
hodh në krahun e të pakënaqurve. Aftësitë organizative dhe ushtarake e nxorrën në krye të Këshillit të
Përkohshëm që drejtonte kryengritjen e vitit 1835, që bashkëkohësit e quajtën revolucion.
 Alush bej Frakulla (?-1837) ishte udhëheqës i dy kryengritjeve fshatare kundërosmane në krahinën e
Myzeqesë, vuri dorë mbi çifligjet shtetërore, mblodhi një kuvend dhe vendosi që krahina të qeverisej
nga kryepleqtë vendas, të cilët do të mbanin lidhje me pushtetin qëndror.
 Dervish Cara udhëhoqi kryengritjen e Kosovës dhe të Maqedonisë Perëndimore në vitin 1844. Nën
drejtimin e tij u çlirua Prishtina, Shkupi dhe Tetova. Si më e madhja në Kosovë detyroi sulltanin të
dërgonte forca të shumta. Shumë udhëheqës u kapën dhe u dërguan në Stamboll. Aty iu organizua
një gjyq. Qëndrimi burrëror i tij bëri një përshtypje të madhe në shtypin evropian të kohës.
 Zenel Gjoleka (?-1852), udhëheqës në lëvizjen fshatare në Shqipërinë e Jugut në vitet ’30-’40 të shek.
XIX. Në Kuvendin e Mesaplikut (1847) u zgjodh kryetar i Lidhjes Kombëtare dhe komandant i forcave
kryengritëse. Ai udhëhoqi trimërisht kryengritësit në zonën ndërmjet Kurveleshit, Delvinës,
Çamërisë, Gjirokastrës dhe Vlorës. Me shtypjen e kryengritjes Zenel Gjoleka u kap tradhtisht dhe u
internua ne vende të ndryshme të Anadollit.
 Rrapo Hekali (?-1847) udhëheqës tjetër i kryengritjes së vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut. Me
shpërthimin e kryengritjes nga Zenel Gjoleka, ai e shtriu kryengritjen edhe në krahinën e
Mallakastrës. Drejtoi luftimet në fshatin Greshicë dhe ato për çlirimin e qytetit të Beratit. Me shtypjen
e kryengritjes Rrapo Hekali u kap rob nga një ushtri e madhe. Ai mbajti një qëndrim burrëror para
kryekomandantit të Rumelisë, duke deklaruar se luftonte për fakirfukaranë.
Gjatë viteve 1881-1912, autonomia e
kërkuar është konceptuar në tri forma
 1.Si një autonomi kulturore, që nënkuptonte lejimin e
mësimit të gjuhës shqipe në shkollat turke, përhapjen e
arsimit në gjuhën amtare, përdorimin e kësaj gjuhe në
shërbesat fetare, lirinë e të gjitha feve dhe moslejimin e
përzierjes së tyre në çështjet shtetërore, përdorimin e
alfabetit latin në gjuhën shqipe.
2.Si një autonomi provinciale me administratë shqiptare
me nëpunës të zgjedhur nga myslimanë dhe të krishterë,
me të drejta vetëqeverisjeje dhe në gjyqe, me ushtri
kombëtare, zgjedhje të organeve të administratës,
zhvillimin e arsimit dhe të kulturës shqiptare, të drejta për
të shpenzuar të ardhurat kryesisht për nevojat e vendit.
3.Si një autonomi shtetërore me administratë, parlament dhe me qeveri
shqiptare të lidhura me shtetin osman për punët e jashtme dhe të
luftës, me të drejtën për të pasur ushtrinë dhe flamurin e saj kombëtar,
me gjuhë zyrtare shqipen. Duke parë se Shqipëria e dobët e pavarur do
të binte nën kthetrat e shteteve fqinje, disa rilindës të tjerë ishin për
krijimin e një shteti dualist shqiptaro-grek, i ngjashëm me shtetin
austro-hungarez. Kjo rrymë mbështetej në teorinë pellazgjike. Sipas saj,
jo vetëm shqiptarët, por edhe grekët ishin pasardhës të pellazgëve.
Kërkesa për krijimin e një province autonome shqiptare mbizotëronte
mbi të tjerat.
LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE
NË VITET 1839-1875
 1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare
Dyzet vitet e parë të shekullit të XIX shënojnë për Shqipërinë një
periudhë kalimtare, në të cilën vendi po pësonte një varg
ndryshimesh në fushën politike, ekonomike dhe shoqërore.
Masat kryesore që ndërmori Perandoria Osmane në Shqipëri i
përkisnin administratës së vendit. Porta e lartë ia kishte arritur
qëllimit të mposhte dy pashallëqet e mëdha shqiptare, atë të Ali
Pashë Tepelenës dhe atë të Bushatllinjve. Tani asaj iu hap rruga
për të përforcuar sundimin e vet mbi tokat shqiptare. Suprimimi
i sistemit feudal-ushtarak 1831-1834, i dha Portës mundësinë të
niste edhe në Shqipëri ngritjen e administratës centraliste, të
varur nga Stambolli. Porta nisi të zëvendësonte feudalët
shqiptarë me funksionarë të huaj. Stambolli mori masa që me
ndarjen e re administrative të vitit 1836, sanxhaqet shqiptare të
mos formonin një ejalet më vete, të mos përfshiheshin qoftë
edhe sëbashku me sanxhaqe jo shqiptare.
Krahinat e Shqipërisë së jugut, me përjashtim të
Korçës e Pogradecit, u lidhën me një elajet që e
kishte qendrën në Janinë. Shqipëria e veriut, lindore,
dhe e mesme, u bashkuan me sanxhaqe të
populluara nga bullgarë e serbë, të cilët në elajetin e
Rumelisë përbënin shumicën me qendër Manastirin.
Pushteti i ri qëndror mbeti për një kohë vetëm sa për
emër dhe duhej të pajtohej me administrimin
autonom në bazë të kanuneve dhe priviligjeve të
vjetra. Marrëdhëniet ekonomike dhe shoqërore u
gërshetuan me elemente të vjetra. Porta e lartë nuk
mundi ta ndryshojë në thelb strukturën ekonomike e
shoqërore të vendit.
Hamza Kazazi (?-1859) ishte mëndafshpunues, përfaqësues i
borgjezisë shkodrane, arriti të bëhej komandant i rojës ushtarake të
qytetit. Me shkarkimin e tij, në kuadrin e reformave centralizuese, u
hodh në krahun e të pakënaqurve. Aftësitë organizative dhe ushtarake
e nxorrën në krye të Këshillit të Përkohshëm që drejtonte kryengritjen
e vitit 1835, që bashkëkohësit e quajtën revolucion.
Alush bej Frakulla (?-1837) ishte udhëheqës i dy kryengritjeve fshatare
kundërosmane në krahinën e Myzeqesë, vuri dorë mbi çifligjet
shtetërore, mblodhi një kuvend dhe vendosi që krahina të qeverisej
nga kryepleqtë vendas, të cilët do të mbanin lidhje me pushtetin
qëndror.
Dervish Cara udhëhoqi kryengritjen e Kosovës dhe të Maqedonisë
Perëndimore në vitin 1844. Nën drejtimin e tij u çlirua Prishtina,
Shkupi dhe Tetova. Zenel Gjoleka (?-1852), udhëheqës në lëvizjen
fshatare në Shqipërinë e Jugut në vitet ’30-’40 të shek. XIX. Në
Kuvendin e Mesaplikut (1847) u zgjodh kryetar i Lidhjes Kombëtare
dhe komandant i forcave kryengritëseRrapo Hekali (?-1847)
udhëheqës tjetër i kryengritjes së vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut. Me
shpërthimin e kryengritjes nga Zenel Gjoleka, ai e shtriu kryengritjen
edhe në krahinën e Mallakastrës. Drejtoi luftimet në fshatin Greshicë
dhe ato për çlirimin e qytetit të Beratit. Me shtypjen e kryengritjes
Rrapo Hekali u kap rob nga një ushtri e madhe. Ai mbajti një
qëndrim burrëror para kryekomandantit të Rumelisë, duke deklaruar
se luftonte për fakirfukaranë.
LIDHJA E POPULLIT SHQIPTAR KUNDËR
COPËTIMIT TË SHQIPËRISE DHE PËR
AUTONOMI NË VITET 1875-1881
 1.Kriza Lindore dhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare
Para se të shfaqej Kriza Lindore e viteve 70 shtetet
fqinje ballkanike, Serbia, Mali i Zi dhe Greqia,
synonin, mbi bazën e platformave politike, shoviniste,
të rrëmbenin trojet shqiptare. Greqia (1844) sajoi
programin e quajtur "Ideja e madhe" (Megali Idea), për
të krijuar një shtet të madh helenik, duke futur në të
Shqipërinë e Jugut deri në Shkumbin. "Megali idea"
greke mbeshtetej nga Patrikana ortodokse e
Stambollit.
2.Kongresi i Berlinit dhe Lidhja e Prizrenit
Vendimet e Traktatit të Shën Stefanit u kundërshtuan jo vetëm nga
shqiptarët, por edhe nga Fuqitë e Mëdha, të cilat nuk mund të lejonin
fuqizimin e Rusisë në Ballkan. Ndaj, ato vendosën të mos e njihnin
Traktatin dhe ta ribënin atë në Kongresin e Berlinit 13 qershor 1878. Në të
morën pjesë 6 fuqitë e mëdha. Traktati i Berlinit, i nënshruar më 13
korrik, i njohu Bullgarisë autonominë nën sovranitetin e sulltanit, por
trualli i saj kufizohej tani nga Danubi dhe vargmalet e Ballkanit. Ai duke
marrë nëpër këmbë parimin e vetëvendosjes së kombësive, e ruajti
sundimin e kalbur otoman në një pjesë të Gadishullit Bllkanik dhe u dha,
nga ana tjetër, fitimin kryesor fuqive të mëdha si Austro-Hungarisë dhe
Anglisë. Më 10 qershor, me nismën e Komitetit të Stambollit dhe Abdyl
Frashërit, thirrën në Prizren një kuvend, i cili vendosi formimin e Lidhjes
mbarëshqiptare të Prizrenit. Rreth Lidhjes u bashkuan të gjitha krahinat
rreth 40 degëve, të ngritura nëpër krahinat shqiptare nga veriu në jug.
Organi më i lartë i Lidhjes së Prizrenit ishte këshilli qëndror, me kryetar
Iliaz Pashë Dibrën, dhe me anëtarë të komunitetit drejtues siç ishte: Ali
Pshë Gucia, Sheh Mustafa Tetova, myderiz Omer Efendiu nga Prizreni,
Sulejman Vokshi nga Gjakova
Programi i Lidhjes Shqiptare të
Prizrenit:
 1. Të kërkohet një administrate autonome (e veçantë)
nën emrin “Vilajetet e Bashkuara” me qendër
Manastirin.
2. Të caktohet si kryetar i përkohshëm i vilajeteve Gazi
Ahmet Muhtar pasha.
3. Për përhapjen e synimeve të pavarsisë (autonomisë),
në qendrat e mëdha, si Manastiri, Shkupi, Prishtina të
bëhet një organizim nën emrin “Këshilli i Lidhjes”.
4. E dhjeta dhe vergjia të mblidhen në emër të
vilajeteve të bashkuara, duke bërë dhe organizimin e
xhandarmërisë.
5. Të ngrihet ushtria e milicia.
Qeveria e Përkohshme e Lidhjes së
Prizrenit
 Gjatë viteve të Lëvizjes së Prizrenit Lëvizja Kombëtare
Shqipëtare nuk u shpreh vetëm me luftën e përditshme politike,
diplomatike e ushtarake për mbrojtjen e tërësisë tokësore të
atdheut dhe për formimin e shtetit kombëtar shqiptar. Ajo u
shfaq në të njëjtën kohe edhe me zhvillimin e vrullshëm të
mendimit politik, filozofik e shoqëror, si dhe të veprimtarisë
publicistike, letrare e shkencore. Lidhjen kulturore të kësaj
periudhe e udhëhoqën po ata atdhetarë, të cilët përfunduan edhe
platformën politike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Atë e
udhëhoqën figura të shquara, si Abdyl Frashëri, Pashko Vaso,
Jani Vreto, Sami Frashëri, Thimi Mitko, Ymer Prizreni, të cilët
me veprimtarinë e tyre si ideologji e si aktiviste, si shkrimtare e si
organizatore, zenë një vend të rëndësishëm në historinë e gjithë
Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
Programi autonom i Lidhjes së Prizrenit kaloi në disa
faza që u pasqyruan në shumë kuvende të Lidhjes.
Kuvendi i Lidhjes në Dibër në 14 tetor 1878
parashikonte bashkimin e tokave shqiptare në një
vilajet të vetëm me kryëqytetin e tij, me organet e tij
ekzekutive dhe legjislative, nëpunës shqiptarë; arsimin
në gjuhën shqipe, buxhetin e tij, kryerjen e reformave
ekonomike përdorimin e një pjese të buxhetit të këtij
vilajeti për arsimin dhe punët publike etj. Në kuvendin
e dytë të Prizrenit më 1879 u krijua Këshilli i
Përgjithshëm si organ drejtues i Lidhjes. Ajo arriti të
largonte nëpunësit dhe ngriti organet e saj qeverisëse,
si: gjykatat dhe financat. Shërbimi ushtarak kryhej në
tokat shqiptare. Në vend u krijua një dypushtet: ai
osman dhe ai i Lidhjes. Për këtë arsye krahu radikal
mendonte të bënte një hap më tej në riorganizimin e
Lidhjes drejt një qeverie. Për këtë qëllim, Kuvendi i
Gjirokastrës, korrik 1880, shtroi idenë e krijimit të një
shteti autonom shqiptar nën sulltanin.
Traktati i Shën Stefanit dhe
Shqipëria
 Serbia dhe Mali i Zi me pretekstin e luftës kundër Turqisë u hodhën
mbi tokat shqiptare në vilajetin e Kosovës dhe të Shkodrës. Edhe
Greqia nuk ndenji duarkryq, por deshi të ndizte kryengritjen
antiosmane në jug të Shqipërisë, që këto toka t'i bashkëngjiteshin
mbretërisë helene. porta e Lartë nënshkroi armëpushimin e Edenesë
më 31 janar 1878 dhe më 3 mars në Shën Stefan, nënshkroi Traktatin e
Paqes me rusinë, që mori emrin Traktati i Shën Stefanit. Traktati nuk
zinte në gojë shqiptarët, as si kombësi shtetformuese dhe as si çështje
më vete, por trojet e tyre coptoheshin tejendanë. Bullgaria do të merrte
krahinat shqiptare të Korçës, Pogradecit, Strugës, Dibrës, Kërçovës,
Gostivarit, Tetovës, Shkupit, Kaçanikut dhe Kumanovës, kurse Serbia
aneksonte viset veriore të Kosovës deri afër mitrovicës. Mali i Zi vinte
dorë mbi Ulqinin, Krajën, Anamalin, Hotin, Grudën, Kelmendin,
Plavën, Gucinë dhe Rugovën. Pjesa tjetër do të mbetej nën sundimin
turk.
RRITJA E LËVIZJES KOMËTARE
SHQIPTARE MË VITET
1882-1908
 Gjatë kësaj periudhe politikat e fuqive të mëdha dhe e shteteve ballkanike ndaj
Shqipërise ishin shumë të vështira përveç shtypjes së gjithanshme. Vështirësi jo
të pakta iu krijuan Lëvizjes Kombëtare Shqiptare edhe nga politika që ndoqën
Fuqitë e Mëdha pas Kongresit të Berlinit, si edhe nga qëllimi që mbajtën shtetet
fqinje ballkanike ndaj çështjes shqiptare. Gjendja në Shqipëri nuk u lehtësua,
sepse Porta e Lartë vendosi këtu një regjim terori politik, regjim i lidhur me
emrin e sulltan Abdyl Hamitit të II. Porta e Lartë ndoqi me këmbëngulje akoma
më të madhe politikën e vjetër të mohimit të kombësive shqiptare dhe vazhdoi
ta identifikonte si edhe më parë fenë me kombësinë, duke shpresuar se me këtë
mënyrë do t’ua mbyllte rrugën e bashkimit shqiptarëve, për të kërkuar
autoniminë e vendit. Porta e Lartë deri në 1879 kishte lejuar botimin e disa
librave shqip, por tashmë nuk lejonte asnjë botim shqip. Kushte të vështira për
lëvizjen Kombëtare Shqiptare u krijuan jo vetëm nga reaksioni i gjithanshëm
turk, por edhe nga politika që ndoqën pas Kongresit të Berlinit fuqitë e mëdha
imperialiste ndaj Turqisë e Ballkanit si dhe nga qëndrimi që mbajtën ndaj
çështjes shqiptare shtetet fqinje ballkanike.
Marrdhëniet shqiptaro-greke në
vitet 1883-1884
 Një nga ngjarjet më të rëndësishme ishte dhe marrdhënia shqiptaro-
greke. Pas qeverisë turke ishte Greqia ajo që zhvilloi në këto vite
veprimtarinë më të madhe armiqësore ndaj lëvizjes Kombëtare
Shqiptare. U zhvilluan në dy rrugë të ndryshme, të cilat plotësonin
njëra-tjetrën. Patrikana e shumëfishoi veprimtarinë e saj me anën e
klerit dhe të grekomanëve vendas në drejtim të helenizimit të
shqiptarëve. Nën mbrojtjen e ligjeve otomane, aktivistët grekë e
grekomanë, klerikë e laikë, zhvilluan nën rrogoz edhe një veprimtari
politike në favor të Greqisë së lirë e të krishterë. Duke u kapur pas faktit
se në lëvizjen kombëtare shqiptare si një lëvizje të maskuar feudale-
turke. Nga ana tjetër vepronin qeveritarët e Athinës, të cilët shpresat e
realizimit të synimeve të tyre politike ndaj Shqipërisë nuk mund t’i
varnin në numrin e pakët të grekomanëve vendës dhe nuk mund ta
injoronin faktin se në radhët e shqiptarëve po rritej gjithnjë e më tepër
lëvizja kombëtare për një shtet shqiptar më vete.
Lëvizjet shqiptare në vitin 1897
 As në Shqipëri, as në megrim nuk kishte një organizatë qendrore.
Organizatat patriotike të mërgimit, qenë gjithnjë të shkëputura nga
masat e popullsisë në Shqipëri. Më 1897 vatra më e rëndësishme e
lëvizjes, idetë autonomiste ndesheshin në kundërshtimin e vendosur të
feudalëve, bajraktarëve dhe klerikëve turkomanë e reaksionarë me
influence. Keqësimi i marrdhënieve greko-turke në muajt e parë të vitit
1897 për çështjen e Kretës, ushtroi një ndikim negative në lëvizjen
kombëtare. Rreziku që dilte për copëtimin e teritoreve shqiptare në rast
se fitonte Greqia e largoi vëmendjen e shqiptarëve nga Stambolli dhe e
drejtoi nga Athina. Sulltani e shfrytëzoi këtë rast dhe për t’i tçrhequr
sidomos shqiptarët myslimanë kundër Greqisë. Porta u premtoi
shqiptarëve shpërblime dhe lehtësira në administrimin e vendit pas
luftës. Krerëve feudalë dhe bajraktarëve Stambolli u premtoi se nuk do
t’ua cënonte privilegjet e tyre të vjetra. Në prill të vitit 1897 filloi lufta
greko-turke. Me gjithë kontributin që dhanë shqiptarët në luftën
kundër Greqisë sulltani i shkeli përsëri premtimet për lehtësira në
administratën e Shqipërisë.
Shkelja e premtimeve nga sulltani ndazi pakënaqësi të
shqiptarëve të cilët, kur mori fund lufta greko-turke, e
drejtoi përsëri vëmendjen në çështjen e marrdhënieve
me Stambollin. Patriotët rilindas me reforma kuptonin
autonominë e Shqipërisë, ashtu siç ishte formuluar në
memorandumin e Bukureshtit të shkurtit 1897. Ata bënë
përpjekje të mëdha për ta orientuar lëvizjen popullore
në rrugën e kërkesave për autonominë e Shqipërisë.
Porta e Lartë u përpoq ta shtynte me forcë lëvizjen
popullore për reforma. Ajo provokoi konflikte kufitare
midis kosovarëve dhe serbëve, për ta largua vëmendjen e
shqiptarëve nga reformat. Por nuk ia arriti qëllimit. Në
ditët e para të nëntorit 1897 në gjithë vilajetin e Kosovës
shpërtheu kryengritja e armatosur.
Lidhja e Pejës
 Përpara patriotëve shqiptarë u bë e domosdoshme dhe e ngutshme
nevoja për t’i shkrirë përsëri lëvizjet spontane e të copëtuara të
shqiptarëve në një lëvizje të ndërgjegjshme, me një program të
përbashkët veprimi. E ngutshme u bë detyra për të mos lejuar
ndërhyrjet e fuqive të mëdha në këto lëvizje. Inisiativën e përpunimit të
këtij programi të përbashkët e mori Shoqëria e Stambollit e cila u
riorganizau me emrin “Komiteti Shqiptar” me kryetar Sami Frashërin.
Në këtë kohë nën drejtimin e Sami Frashërit u arrit të krijohej një
manifest. Manifesti vilajeteve në një vilajet autonom, me një rregullim
të veçantë për të, me shqipen si gjuhë lokale, me një guvernator të
përgjithshëm të dërguar nga Porta në krye, i cili të qeveriste nën
kontrollin e një Asambleje Kombëtare.
Të gjithë funksionarët e tjerë të jenë shqiptarë. Të
ardhurat nga taksat, doganat etj, të shpenzohen në
vend dhe Turqia të marrë që këtej vetëm një detyrim
vjetor. Ai shpallte synimin e fundit të lëvizjes
shqiptare dhe konkretisht krijimin e një Shqipërie të
lirë, që të qeverisej nga një pleqësi e përbërë nga aq
antarë sa do të ishin edhe provincat e saj, nga gjiri i të
cilëve do të zgjidhej një president. Pas shpërndarjes
së manifestit, u bënë përpjekje edhe për krijimin e
një organizate qëndrore. Inisiativën e morën Riza Bej
Kryeziu nga Gjakova, dhe Haxhi Mulla Zeka nga Peja.
Mbledhja paraprake u mbajt në Pejë në nëntor 1897.
Aty morën pjesë gati 500 veta. U bisedua çështja e
reformave të përshtatshme për Shqipërinë, si i vetmi
mjet për ta përmirësuar gjendjen e mjerueshme të
vendit, që kishte krijuar administrate turke, dhe
njëkohësisht si e vetmja mënyrë për ta shpëtuar atë
nga lakmitë e vendeve fqinje.
Traktati politik “Shqipëria ç’ka
qenë, ç’është e çdo të bëhet?”
 Duke u mbështetur në eksperiencën e gjatë të fituar si një nga
udhëheqësit kryesorë të lëvizjes kombëtare shqiptare, Sami Frashëri
shkroi brenda një kohe të shkurtër traktatin politik “Shqipëria ç’ka
qenë, ç’është e çdo të bëhet?”, që është vepra e tij kryesore e shek.XIX.
Qëllimi i veprës ishte të shqyrtonte problemet politike aktuale të
lëvizjes kombëtare dhe t’i tregonte asaj dhe në mënyrë të veçantë
Lidhjes së Pejës, rrugën që duhej të ndiqnin. Me qëllim që të ngjallte në
bashkatdhetarët e vet krenarinë kombëtare për të kaluarën e tyre,
Samiu trajtonte me ngjyra të forta gjendjen e mjerueshme ku e kishte
zhytur Shqipërinë sundimi turk. Nga Perandoria Otomane dhe nga
sulltani halif, Samiu përpiqej, me një arsyetim të mprehtë, të
shpjegonte se Turqia e kalbur nga brenda ishte me një këmbë në varr.
Në qoftë se Shqipëria, arsyetonte ideologu i madh, do të vazhdonte të
ishte e ndarë në katër vilajete të zakonshme turke pa asnjë të drejtë të
veçantë dhe në qoftë se shqiptarët do të luftonin kundër shteteve fqinje
për mbrojtjen e tokave të tyre duke shfaqur besnikërinë ndaj sulltanit
pa kërkuar prej tij të drejtat kombëtare, ishte rrezik që shqiptarë
të identifikoheshin me turqit dhe, kur Perandoria
Otomane të shembej, Shqipëria të konsiderohej si një
pjesë e trashëgimit turk, si objekt për t’u ndarë midis
monarkive ballkanike. Ai vinte në dukje se në kushtet e
reaksionit turk, si më 1878 dhe tani, inisiatorët e kuvendit
nuk mund ta ngrinin Lidhjen e re pa deklaratat e
besnikërisë ndaj sulltanit, ndonëse këto ishin të “huaja
nga qëllimi i shqiptarëve”. Samiu parashtronte edhe një
projekt të kushtetutës që, sipas mendimit të tij, duhej të
kishte Shqipëria kur të fitonte autonominë, gjë që
formulohej për të parën herë në mënyrë të plotë në
historinë e mendimit politik shqiptar. Sipas tij Shqipëria
nuk do të ishte një bashkim i thjeshtë i vilajeteve ose i
tokave shqiptare, por një shtet më vehte nën sovranitetin e
sulltanit. Si shtet më vehte ajo duhej të ishte një republikë
parlamentare, pushtei ekzekutiv do të ishte i ndarë nga ai
legjislativ.
Rënia e lëvizjes së armatosur 1899-
1900
 Gjatë pranverës së vitit 1899 patriotët shqiptarë i vazhduan përpjekjet
për ta kthyer “Besa-Besën” në rrugën e luftës për autonominë e
Shqipërisë dhe korrën në këtë drejtim seksese. U bënë përpjekje për të
zbuar klerikët dhe mësuesit bullgarë e serbë nga krahinat shqiptare,
rifilloi lëvizja për të fituar të drejtën që shqiptarët ta administronin vetë
vendin e tyre. Me qënë se mjaft telegrame drejtuar në Stamboll mbetën
pa përgjigje, shqiptarët kaluan edhe në kërcënime të hapura kundër
Portës. Në Shkup shqiptarë të armatosur rrethuan konakun e valiut dha
pas një luftimi të shkurtër që bënë, e detyruan të pranonte kërkesën e
tyre për të pushuar nga puna 12 funksionarë të urryer turq të vilajetit.
Në vjeshtë gjendja u acarua më tepër. Në Dibër popullsia dëboi
peshkopin ekzarkist, në Pejë rifilloi lëvizja, për uljen e taksave, për
reforma administrative dhe për shkolla shqipe.
Në Shkup u dërgua një komision në Stamboll për të
shprehur ankesat dhe dëshirat e popullsisë. Porta e Lartë
u kërcënua me një lëvizje të armatosur në tërë vilajetin.
Por, Stambolli duke patur edhe nxitjen e fuqive të mëdha
dhe duke qënë i çliruar nga lëvizja maqedonase, nuk
pranonte asnjë nga kërkesat e shqiptarëve. Në këto
kushte dështuan edhe përpjekjet e bëra në fillim të
pranverës së vitit 1900 nga Haxhi Mulla Zeka për të
mbledhur një kuvend të ri, ku të shtrohej çështja e
autonomisë së Shqipërisë me anën e një kryengritje të
përgjithshme. Gjatë pranverës së vitit 1900 lëvizja për
autonominë e Shqipërisë ra.
Kuvendin e Junikut 1912 deri në pragun e shpalljes së pavarësisë.
Autonomia ishte shkalla e parë drejt pavarësisë e formimit të shtetit
kombëtar. Krerë feudalë, çifligarë dhe nëpunës të ndryshëm nuk
ishin për një shkëputje të plotë nga shteti osman. Si rezultat i
përhapjes masive të fesë islame, pjesa më e prapambetur e parisë
myslimane e kishte të vështirë të shkëputej nga sulltani, të cilin e
shihte si kalif i Zotit në tokë. Në kuadrin e Perandorisë Osmane,
Shqipëria do ti shpëtonte politikës ekspansioniste të qarqeve
politike fqinje. Në rast se Shqipëria do të shkëputej nga Perandoria
Osmane, nuk do ti bënte ballë rrezikut të jashtëm. Krahas
autonomisë disa rilindës shtruan kërkesën e pavarësisë së plotë.
Gjatë Luftës së Parë Ballkanike, duke qenë se koalicioni ballkanik po
korrte fitore mbi osmanët, rreziku i copëtimit të Shqipërisë u bë më
i madh. Prandaj, për të shmangur këtë rrezik, patriotët shqiptarë
me në krye Ismail Qemalin, gjykuan se ishte koha për tu shkëputur
plotësisht nga Perandoria Osmane me qëllim që tokat shqiptare të
mos trajtoheshin si toka të kësaj perandorie që po shkonte drejt
disfatës. Për këtë arsye u kalua në idenë e pavarësisë së plotë të
Shqipërisë.
Memorandumin e Greçës 1911
Depërtimi dhe rivaliteti austro-
italian në Shqipëri
 Qeveritë austro-hungareze dhe italiane po merrnin masa të reja për të
forcuar pozitat në këtë pjesë të Ballkanit. Ato përdorën për këtë qëllim
konsullatat, shkollat dhe zyrat postare të hapura e të mbajtura prej tyre,
vijat e lundrimit, të tregtisë etj. Vendin kryesor në këtë drejtim
vazhdonte ta mbante gjithmonë Vjena. Tokat e Shqipërisë kishin
gjithnjë një rëndësi të veçantë për interesat austro-hungareze në
Adriatik. Nëpërmjet Kosovë kalonte rruga për të dalë në Selanik, ku
sunonte të shtrinte kufijtë e saj perandoria e Hasburgëve. Deri në fund
të shek.XIX Vjena kishte shtënë në duart e saj tri të katërtat e xhiros së
tregtisë së jashtme, që bënin krahinat e Shqipërisë, kryesisht nëpërmjet
Adriatikut. Këtu kishin fituar një rëndësi skela austriake e Trieshtit dhe
Shkodra e cili nëpërmjet Bunës, ishte bërë tregu kryesor i eksporteve të
mallrave austriak
Ismail Qemali dhe programi i tij
1900
 Ngjarjet e viteve 1897-1900 treguan se rrethanat
ndërkombëtare vazhdonin të ishin të disfavorshme për
lëvizjet e armatosura si në Shqipëri ashtu edhe në viset e
tjera të Ballkanit. Një nga personalitetet shqiptare që
formuloi një program të ri ishte, Ismail Qemali. Ai punoi
për gati 35 vjet si një funksionar i lartë i Perandorisë
Osmane, por jo si një funksionar i dyzuar, por si një
militant i lëvizjes demokratike liberale turke kundër
despotizmit mesjetar sulltanor që peshën kryesore të
veprimtarisë e anoi nga çlirimi i Shqipërisë. Ai u brumos si
një burrë shteti demokrat. Ai qe kryetari i qeverisë së parë
shqiptare, udhëheqësi kryesor i jetës politike në momentet
e ndërlikuara e të vështira që kaloi Shqipëria e rilindur.
Personaliteti dhe veprimtaria e tij ishin mbrujtur me
aspiratat e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe i
përgjigjeshin kërkesave urdhëruese të kohës dhe
Revolucionit Kombëtar Shqiptar. Në lidhje me
gjendjen e brendshme të Perandorisë Otomane, ai si
shumica e njerëzve përparimtarë turq kërkonte që, për
vetë interesin e Turqisë, kjo duhej të bënte jo politikën
e reformave centralizuese të inaguruara me
Tanzimatin, por një politikë reformash decentralizuese
në dobi të kombësive të perandorisë. Pikëpamjet e tij
tërhoqën simpatinë e kombësive të shtypura të
Turqisë. Masat popullore shkaktuan dyshime në
Portën e Lartë. Për këtë arsye sulltani e emëroi Ismail
Qemalin guvernator në Tripoli. Më 28 prill 1900, së
bashku me djemtë e tij u arratis nga Turqia dhe pastaj
mbërriti në Napoli. Ismail Qemali ia kushtoi kujdesin
e vet lëvizjes kombëtare shqiptare, dhe u bë një nga
personalitetet kryesore të saj. Nisej nga besimi se
politika e ruajtjes së status-kuosë ishte një politikë e
përkohshme e fuqive të mëdha dhe se rreziku kryesor
për Ballkanin vazhdonte të vinte nga Rusia dhe
Austria.
Jehona e revoluciomit rus në
Shqipëri
 Më 1905 po ndjehej revolucioni i parë rus. Ai pati një jehonë të gjallë
pozitive në opinionin publik shqiptar, jehonë që u shpreh në faqet e
shtypit të kolonive mërgimtare, e sidomos në gazetën “Drita”. Luftën e
popullit shqiptar kundër Turqisë patriotët shqiptarë e lidhnin me
luftën e popullit rus ndaj caristëve. Në revolucionin rus shikonin
shembullin që duhej të ndiqnin shqiptarët. Këtu e kanë burimin
simpatia dhe mirëkuptimi që gjeti te demokratët shqiptarë revolucioni
i parë rus. Në ngjarjet revolucionare të Rusisë populli rus, tregoi urtësi,
vendosmëri, guxim dhe bashkim, cilësi këto që e bënë atë të qëndronte
“me gjoks përpara plumbave të ushtrisë”. Gazeta “Drita” kërkonte që në
luftën për çlirimin nga zgjedha turke të tregohej, ashtu si në Rusi
urtësi, vendosmëri, guxim dhe bashkim. Shembulli i revolucionarëve
rusë i dha krahut demokratik të lëvizjes kombëtare shqiptare një rast të
ri për të propaganduar idenë e kryengritjes së armatosur, si mjet për të
fituar të drejtat kombëtare.
Lindja e lëvizjes punëtore
 Në vitet e para të shek. XX lindi në Shqipëri edhe lëvizja punëtore.
Punëtorët shqiptarë ishin ende të pakët në numër dhe të shpërndarë.
Me origjinë të afërt fshatare ose zejtare ata nuk formonin ende një klasë
me vehte, me ndërgjegje të tyre klasore. Mbi këta punëtorë rëndonte
shfrytëzimi i egër i padronëve vendës dhe i sundimtarëve të huaj. Për të
shpëtuar puntorët luftuan si mundën e sa mundën. Në radhët e tyre
filluan të depërtonin edhe idetë socialiste. Lëvizja punëtore lindi në
formën e shoqërive ndihëtare në radhët e punëtorëve shegertë të
zejtarëve. Një nga shoqëritë e para punëtore për ndihmën reciproke u
krijua në Shkodër më 1902. Ritja e lëvizjes revolucionare gjeti shprehje
të gjallë edhe në kremtimin për herë të parë në Shqipëri të 1 Majit,
festës ndërkombëtare të punëtorëve. Më 1905, 1 Maji u festua në
Shkodër në një rreth të vogël punëtorësh. Festa e 1 Majit u kthye në një
manifestim solidarizmi dhe bashkimi të shtresave të varfëra. Që
atëherë 1 Maji u bë traditë e puntorëve.
Veprimtaria e çetave të armatosura
 Komunitetet e fshehta "Për lirinë e Shqipërisë" që u krijuan në qendra
të ndryshme të vendit, nuk arritën të merrnin në dorë udhëheqjen e
lëvizjeve të shumta popullore, që drejtoheshin kundër administratës
turke. Kryengritjet vazhdonin të shpërthenin në mënyrë spontane, pa
lidhje me njëra tjetrën dhe jo nën ndikimin e drejtimin e komiteteve.
Vendimi për të krijuar çetat e para u morr në janar 1908 nga Komiteti i
Manastirit. Çeta e parë u krijua në krahinën e Korçës e komanduar nga
Bajo Topulli. Në pranverën e vitit 1906, u krijuan edhe çeta të tjera.
ishin përgjithësisht të vogla dhe vepronin kryesisht në rrethet e Korçës,
Beratit, Devollit, Kolonjës, Leskovikut e Përmetit
VEPRIMTARIA POLITIKE DHE KULTURALE E KLUBEVE
SHQIPTARE NË VITET 1908-1910. KRYENGRITJA E VITIT
1910
 Menjëherë pas shpalljes së kushtetutës në Manastir u krijua klubi i parë
shqiptar “Bashkimi”. Pas tij u krijuan klube kombëtare në qytetet
krysore dhe më vonë në qendrat e tjera të vendit. Klube të tilla u krijuan
në Stamboll edhe Janinë, Selanik etj. Në klube u përqëndrua
veprimtaria politike e kulturore e patriotëve shqiptarë. Ato ishin
organizata të gjera demokratike, të cilat përfshinin në gjirin e tyre
përfaqsues të shtresave të ndryshme shoqërore dhe udhëhiqeshin
kryesisht nga intelektualë. Në statutet e shumicës së klubeve njihej
barazia e të drejtave të të gjithë antarëve, pavarsisht nga origjina e tyre
shoqërore. Klubet nuk kishin një program të vetëm e të përbashkët. Për
t’iu shmangur ndjekjeve të autoriteteve turke, ato deklaronin se nuk
mereshin me veprimatri politike. Madje, për të siguruar një liri më të
madhe veprimi, në disa klube u ftuan të mernin pjesë edhe xhonturq.
Kryengritja e Kosovës e vitit 1910
 Marrëdhëniet e shqiptarëve me xhonturqit u acaruan sidomos pas
shtypjes së kryengritjes shqiptare të vitit 1909. Rrethet patriotike dhe
komitetet e fshehta i shtuan përpjekjet për organizimin e kryengritjes
së armatosur. Në Kosovë ishte krijuar një gjendje e padurueshme. Në
fillim të vitit 1910 u lidh besa për të vepruar me armë kundër
xhonturqve. Në prill, Mitrovica, Vushtrria dhe Llapi sulmuan
garnizonet turke. Kryengritja u përhap edhe në krahinat e tjera të
Kosovës. Operacioni ushtarak turk në Kosovë, u krye nën komandën e
gjeneralit Shefqet turgut Pasha, me 16 mijë vetë. Kryengritësit i kishin
zënë vendet.
Kryengritja shqiptare e vitit 1911
 Pakënaqësia ndaj regjimit xhonturk po rritej vazhdimisht, pasi edhe
vetëdija kombëtare e popullit ishte fuqizuar. Ja vdekje, ja liri! kjo ishte
parulla e luftëtarëve të çetave kryengritëse. Malësia e Mbishkodrës nën
udhëheqjen e Ded Gjë Lulit, filloi kryengritjen. Me 3 mijë luftëtarët e tij
u çlirua Tuzi dhe më 6 prill ai ngriti flamurin shqiptar në Bratillë të
Hotit. Nën komandën e gjeneral Shefqet Turgut pashës, me 20 mijë
ushtarë, Porta e Lartë organizoi operacionin luftarak për të shtypur
kryengritjen. Luftimet e përgjakshme të kryengritësve me ushtrinë
armike shkruan faqe të reja lavdie. Atdhetarët shqiptarë organizuan në
pllajën e Greçës, në Malësinë e Madhe, një kuvend më 23 qershor 1911, i
cili miratoi memorandumin me 12 kërkesa, për njohjen e kombit
shqiptar, krijimin e një vilajeti të vetëm, administratën me nëpunës
shqiptarë, lirinë e mësimit të shqipes, shkollat kombëtare, etj. Qeveria
e turqve të rinj e hodhi poshtë memorandumin e Greçës. Kryengritjen e
vitit 1911 perfundoi pa filluar mirë.
SHPALLJA E PAVARËSISË SË
SHQIPËRISË
 Perandoria Osmane pësoi lëkundje të mëdha nga Kryengritja
shqiptare, si dhe nga lufta italo-turke. Kjo i rriste shpresat e popujve të
shtypur të Ballkanit për t'u çliruar, ndërkohë që shtetet ballkanike (
Serbia, Greqia, Bullgaria dhe mali i Zi) lidhën një aleancë politike dhe
ushtarake për interesat e tyre. Shqipëria u pa vetëm si objekt copëtimi.
Serbia synonte të merrte një pjesë të madhe të Shqipërisë së Veriut dhe
të Verilindjes (Kosovën), Greqia kërkonte Shqipërinë Jugore, kurse Mali
i Zi donte të merrte Shkodrën me krahinat përreth. Në tetor 1912,
shtetet ballkanike i shpallën luftë Perandorisë Osmane. Lufta e parë
Ballkanike kishte si objektiv kryesor realizimin e planeve shoviniste të
qeverive ballkanike dhe u shndërrua në një luftë grabitqare kundër
Shqipërisë dhe Maqedonisë. Ushtritë e aleatëve ballkanikë e thyen
ushtrinë turke në të gjitha frontet dhe filluan marshimin në tokat
shqiptare.
Disa çështje shqiptare në arenën ndërkombëtare në
tetor-nëntor 1912
 Përpjekjet që bënë Fuqitë e Mëdha për ta ndaluar luftën
ballkanike si dhe deklarata e 7 Tetorit për të mos lejuar
ndryshimin e status-kuosë në Ballkan, nuk patën sukses. Fitoret
e rrufeshme të shteteve ballkanike i detyruan Fuqitë e Mëdha ta
rishikonin vendimin e tyre të 7 Tetorit. Më 26 tetor në Vjenë dhe
në Berlin e shikonin me dyshim mundësinë e ruajtjes së status-
kuosë në rast se Turqia do të pësonte përfundimist disfatë. Më 27
e 28 tetor pamundësinë për t'u kthyer në gjendjen e mëparshme
në Ballkan e pranuan edhe Franca, Rusia, dhe Anglia.
Dalja në Adriatik e Serbisë, prapa së cilës qëndronte Rusia, do ta
pengonte depërtimin e influencës së imperialistëve austro-
hungarezë në Shqipëri, do t'i përmbysta planet e Vjenës për të
dalë në Selanik dhe mund t'i jepte mundësi rivales së saj, Italisë,
për t'u lidhur me Serbinë në dëm të interesave austro-hungareze.
Kuvendi i Vlorës dhe Shpallja e
Pavarsisë
 Patriotët shqiptarë ndërmorën veprime për shpëtimin e Shqipërisë nga
copëtimi dhe për mbledhjen e kuvendit kombëtar. I.Qemali e L.Gurakuqi
shkuan në Bukuresht, në Vjenë ku bënë takime me autoritetet e Austro-
Hungarisë, Anglisë, Italisë, etj., për të krijuar shtetin shqiptar. Lufta Ballkanike
shtroi si çështje vendimtare dhe të shpejtë mbledhjen e kuvendit kombëtar, të
cilën e përkrahu edhe qeveria austro-hungareze. Kur po shembej sundimi i
Perandorisë Osmane në Ballkan, zgjidhja më e drejtë e çështjes shqiptare ishte
vetëm pavarësia e plotë. Më 21 nëntor 1912 I.Qemali mbërriti në Durrës, u takua
me delegatët e Shqipërisë së Mesme dhe të Kosovës, kurse më 25 nëntor arriti
në Vlorë, ku do të mblidheshin përfaqësuesit e kombit shqiptar. Atdhetarë të
Elbasanit, Tiranës, Durrësit, Kavajës, Beratit, Peqinit, Lushnjës, etj., ngritën
flamurin kombëtar. Me 28 nentor 1912, në orën 14, u hap në Vlorë Kuvendi
Kombëtar. Në mbledhjen e parë të kuvendit morën pjesë 37 delegatë, të cilët u
shtuan gjatë ditëve që u pasuan duke arriur në 63 veta që përfaqesonin të gjitha
viset shqipëtare. Pjesa më e madhe e tyre ishin udhëheqës e të Lëvizjes
Kombëtare Shqipëtare.
Përveç Ismail Qemalit merrnin pjesë Luigj Gurakuqi, Isa Boletini, Sali Gjuka,
Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Vehbi Agolli, Nikolle Kacori, Jani Minga, Abdi
Toptani, Pandeli Cale, Dude Karbunara, Lef Nosi, Mitht Frashëri, Mehmet
Deralla, Hasan Hyseni Budakova, Ajdin Draga, Sherif Efedin Dibra, Dhimitër
Mborja, Dhimtër Zografi, Shefqet Daiu, Rexhep Ademi, Dhimitër Berati, Kristo
Meksi, Xhelal Kopencka, Spiro Llo, Iliz Vrioni, Hajredin Cakrani, Shefqet Vërlaci,
etj. Më 28 nëntor 1912, u hap Kuvendi Kombëtar i Vlorës, me kryetar Ismail
Qemalin dhe sekretar Luigj Gurakuqin. E vetmja udhë shpëtimi ishte ndarja e
Shqipërisë nga Turqia. Mbledhja kombëtare vendosi Shpalljen e Pavarsisë së
Shqipërisë dhe të gjithë delegatët nënshkruan aktin historik të kësaj ngjarjeje të
madhe, një akt që u nënshkrua nga 40 firmëtarë. Pastaj Ismail Qemali dhe
atdhetarët delegatë ngritën flamurin kombëtar të zbukuruar nga një vajzë
korçare, Marigo Posio dhe kënduan himnin kombëtar të Shqipërisë me vargje të
Asdrenit. Shpallja e Pavarësisë dhe ngritja e flamurit kombëtar në Vlorë ishte
fitore e përbashkët e të gjithë popullit shqiptar; nga Kosova në çamëri, nga
Adriatiku në kërçovë e Manastir, për të gjitha forcat që kishin marrë pjesë në
luftën për çlirimin kombëtar.
Formimi i qeverisë së Ismail
Qemalit
 Pas vendimit historik të Shpalljes së Pavarsisë, Kuvendi Kombëtar i Vlorës
u mor me organizim shtetëror. Që në mbledhjen e parë, më 28 Nëntor 1912,
vendosi krijimin e qeverisë kombëtare, kryetar dhe ministër i jashtëm i së
cilës u zgjodh Ismail Qemali. Kuvendi zgjodhi një pleqësi prej 18 vetësh me
në krye myftiun Vehbi Dibra. Kjo pleqësi do të zëvendësonte Kuvendin kur
ky të shpërndahej dhe do të bashkëpunonte me qeverinë. Pleqësia kishte të
drejtë ta kontrollonte e ta këshillonte qeverinë. Qeveria e Vlorës filloi
veprimtarinë në kushte të vështira, kur Lufta e Parë Ballkanike vijonte duke
gllabëruar troje shqiptare. Në fillim të dhjetorit 1912 gjithë Kosova,
Shqipëria Veriore, Lindore dhe e Mesme, deri në lumin Shkumbin ishte
pushtuar nga Vetëm Shkodra e rrethuar vazhdonte qëndresën. Në jug
trupat greke kishin rrethuar Janinën, kishin pushtuar Çamërinë dhe po
përparonin në trojet e tjera të Jugut. Qeveria e Vlorës e shtriu pushtetin në
një territor të kufizuar (Vlorë, Fier, Lushnjë, Berat dhe Gjirokastër), ku
gjendeshin ende ushtri turke.ushtritë serbe e malazeze.
ARSIMI DHE KULTURA GJTAË
RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE
 Rilindasit e parë shqiptarë ishin, Naum Veqilharxhi, Jeronim de Rada,
Kostandin Kristoforidhi, Zef Jubani, etj., vepruan jashtë vendit tonë në
kontakt me idetë e mëdha të lirisë të revolucionit francez, por edhe me
revolucionet çlirimtare të vendeve fqinje. Rilindasi i parë është Naum
Veqilharxhi nga Vithkuqi i Korçës, i mërguar në Rumani, ku formoi
bindjet demokrate, pranë kolonisë shqiptare të mërgimtarëve. Ai e vuri
theksin tek arsimi në gjuhën shqipe dhe krijimi i alfabetit. Më 1844
botoi në Rumani një abetare, Evetarin e parë në shqip, që u shpërnda
në Korçë, përmet, Gjirokastër, etj., ndërsa më 1845 e ribotoi abetaren e
re edhe më të plotë. Vitet 50 e fillimi i viteve 60 të shek.XIX sollën një
rritje të hovshme të lëvizjes për zhvillimin kultural. Në qarqe më të
gjera intelektualësh shjqiptarë zuri rrënjë bindja për nevojën e
përhapjes të arsimit e kulturës. Fara e mbjellë e Naum Veqilharxhit dhe
shokët e tij kishte nisur të jepte frutet e para.
Akademia e Voskopojës
 "... Në këtë shkollë mësoheshin lëndët: gramatikë, letërsi, folozofi,
logjikë, fizik dhe matematikë. Gjuha e mësimit ishte greqishtja, e cila
për gjithë Ballkanin ishte gjuha fetare, e tregtisë dhe e kulturës. Kjo e
bënte të nevojshëm hartimin e fjalorëve greqisht-shqip-vllahisht e
bullgarisht. Punën e tij e vazhdoi Sevast Leontiadhi, Evgjen Vukgaris
dhe Theodhor Kavalioti. Në veprën "Logjika" ai porositi nxënësit të
mësonin filozofinë e Lajbnicit. Esnafet mbanin shpenzimet për bursat
e të rinjve që studionin në universitetet e Evropës.
SHOQËRITË PATRIOTIKE SHQIPTARE
JASHTË ATDHEUT
 Krijimi i shoqërive atdhetare shqiptare jashtë ishte pasojë e logjikshme
e kushteve ekonomiko –shoqërore dhe politike të vendit tonë gjatë
sundimit osman. Për shkak të reaksionit të egër të këtij regjimi dhe të
keqësimit të gjendjes së rëndë ekonomike, shqiptarët filluan të merrnin
rrugët e mërgimit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit të
XX. Krahas rrugëve të njohura për në Bullgari, në Greqi, në Rumani, në
Egjipt, ata u drejtuan dhe në Francë, në SHBA etj. Shqiptarët e
emigruar në këto vende, megjithëse duhet të përballonin vështirësi të
panumërta, mbajtën lidhje të vazhdueshme me atdheun e tyre
Shqipërinë, luftuan për çështjen shqiptare dhe në kushte të favorshme
legale filluan të krijojnë shoqëritë e tyre atdhetare në këto vende. Këto
shoqëri, të themeluara jashtë Perandorisë Osmane kishin synime të
qarta politike për të përgatitur çirimin e atdheut nga sundimi osman
dhe për mbrojtjen e tij nga copëtimi.
Kryengritja e Përgjithshme e vitit
1912
 Rrethet patriotike shqiptare mendonin se kryengritja e ere duhej të
shpërthente në pranverën e vitit 1912. Më 11 janar 1912 Hasan Prishtina e
paralajmëroi qeverinë osmane se po të mos plotësoheshin kërkesat
kombëtare, në Shqipëri do të shpërthente kryengritja e armatosur. Në
janar 1912 xhonturqit i fituan zgjedhjet e reja. Në parlamentin e ri nuk u
zgjodhën as I.Qemali, as h.Prishtina. U krijua një gjendje mjaft e
acaruar. Padurimi u bë kritik, ndaj komitetet e fshehta formuan kudo
çeta të armatosura. Përleshjet e para ndodhën në Gjakovë në prill 1912.
Në maj 11912 kryengritja u shtri në Pejë, Lumë, Mirditë, Zadrimë, etj.
Më 21 maj 1912 në Junik të Gjakovës u mblodh një kuvend i posaçëm,
me përfaqësues të Kosovës, Dibrës, Shkodrës dhe të krahinave të jugut,
nën drejtimin e Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit. Në maj-qershor
1912 kosova u ndez flakë. Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini,
Idriz Seferi, Islam Spahiu
Konkluzioni Konkluzioni
 Nga sa thamë më lart Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte periudha më e rëndësishme në luftën e popullit
shqiptar. Një periudhë e mundimshme për popullin shqiptar e zhvilluar në kushte shumë të vështira të zgjedhës
së egër osmane të prapambetjes së madhe ekonomike-shoqërore të vendit, të sundimit të marrdhënieve
gjysëmfeudale. Në vend mbizotëronte një nga politikat më barbare asimiluese të feudalëve turq, që mohonin
ekzistencën e kombësisë shqiptare. Vemë re se proçesi i formimit të kombit shqiptar bëhet me ritme të
ngadalshme dhe merr një karakter të zgjatur. Megjithatë ky proçes çau rrugën e vet dhe bashkë me të filloi të
zhvillohej edhe lëvizja kombëtare. Një lëvizje e gjerë me karakter politiko-shoqëror dhe kulturor që nuk rreshti
kurrë së qeni kundër zgjedhës së huaj për çlirimin kombëtar. Me luftën për të hequr qafe zgjedhën e huaj u
forcua në masat popullore ndjenja e kombësisë e individualiteti përballë shtypësve shekullorë turq. Kjo lëvizje
ndryshon në tërësi nga lëvizjet e mëparshme kundër zgjedhës së huaj. Ajo shpinte në çlirimin e vendit dhe në
formimin e një shteti të bashkuar kombëtar, në vendosjen e rendit borgjez e në zhvillimin e një kulture
përparimtare mbi bazën e zhvillimit të gjuhës kombëtare. Përfaqësues të veçantë e kuptuan nevojën historike për
ta ngritur lëvizjen popullore antiturke në shkallën e një lëvizje të ndërgjegjshme kombëtare. Një përfaqësues i
tillë qe Naum Veqilharxhi, i cili doli me kërkesën për shkollë shqipe e për zhvillimin e gjuhës shqipe. Kërkesë që u
paraqit më vonë nga gjithë ideologët e lëvizjes kombëtare. Kërkesa e tij ishte shprehja e parë e ndryshimit cilësor
që po pësonte lëvizja çlirimtare shekullore e popullit shqiptar. Pa frik mund të themi që lëvizja për shkollimin e
shkrimin shqip qe një lëvizje me karakter politik, e nuk ka si të mos jetë, pasi arsimi dhe letërsia shqipe
luftoheshin me të gjitha mënyrat, si nga Porta e Lartë ashtu dhe nga Patrikana e Stambollit.
 Një nga problemet me të cilën iu desh Shqipërisë të përballej ishte "Kriza Lindore". Ajo do të bëhej rrezik i madh
për shqiptarët, mjaft të varfër dhe pa asnjë të drejtë politike. Duke mos mjaftuar kjo, dozën shqetësimit të
popullit shqiptar ia shtoi edhe "Traktati i Shën Stefanit". Ai shkaktoi një shqetësim e zemërim të thellë në të
gjitha viset shqiptare. Kjo çoi në krijimin e besëlidhjeve krahinore për mbrojtjen e trojeve. Një nga lidhjet
shqiptare që bëri bujë dhe dha shembull ishte "Lidhja e Prizrenit". Ajo pati rëndësi të madhe, pasi si rezultat i saj,
u arrit të ketë një shtrirje territoriale mbarë shqiptare. "Lidhja e Prizrenit" krijoi një front patriotik dhe luftarak
në popull, përpunoi një platformë kombëtare të plotë, përdori të gjitha format e luftës çlirimtare. Lidhja kërkoi e
luftoi për krijimin e shtetit shqiptar, arriti të formonte qeverinë e përkohshme të pavarur nga Porta e Lartë.
Lidhja provoi botërisht ekzistencën e kombit shqiptar, që është liridashës, komb i praruar dhe i vendosur për të
drejtat e tij. Edhe pas shtypjes së "Lidhjes së Prizrenit" patriotët shqiptarë, duke konsideruar si detyrë kryesore
luftën për njohjen e kombit shqiptar dhe për autonominë e Shqipërisë, bënë një punë të madhe për ngritjen e
ndërgjegjes kombëtare të popullit shqiptar.
Njerëz të kamur nuk kanë munguar të bëjnë të mira materiale. Për këtë veprim ata kanë marrë
gjithnjë shpërblimin e kënaqësisë shpirtërore, të mirënjohjes e të nderimit. Nga sa dëshmojnë
të dhënat e ndryshme historike, Korça me mërgimtarët e saj dhe banorët e tjerë, zë vendin
kryesor e të dukshëm në Shqipëri për mirëbërësi.

 Vetëm më 1912, në kohën e luftës ballkanike, shpallja e pavarësisë u bë mundshme, si zgjedha
më e drejtë e çështjes shqiptare. Shpallja e Pavarsisë ishte një akt me rëndësi jetike për popullin
shqiptar. Ajo, nga njëra anë, mbylli një epokë të tërë luftrash e përpjekjesh shekullore për të
hequr qafe zgjedhën e huaj, për të ruajtu tërësinë territoriale të atdheut e për të formuar shtetin
e lirë kombëtar shqiptar duke kurorëzuar veprën e Rilindjes dhe nga na tjetër, hapi një epokë të
re, një epokë luftërash e përpjekjesh të tjera për ta mbrojtur pavarsinë e fituar nga rreziqet e
jashtme e të brendshme, për të siguruar bashkimin kombëtar të gjymtuar rende dhe për të
vendosur rendin demokratik. Me aktin e 28 Nëntorit 1912 sanksionohej e drejta e
pamohueshme historike e kombit shqiptar për të qenë i bashkuar, i lirë e i pavarur në trojet e
veta, krahas popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Kuvendi I Vlorës hodhi themelet e
shtetit të ri sovran shqiptar. Për ti siguruar një fitore të tillë popullit shqiptar iu desh të bënin
një luftë të gjatë kundër sundimtarëve osmanë dhe synimeve grabitqare të fuqive të huaja.
 Epoka e Rilindjes është epoka më e ndritur e historisë së Shqipërisë. Ajo nxori njerëz të
mëdhenj, epokalë, të mendjes e të pushkës, të besës dhe trimërisë, të penës dhe urtësisë, nxori
titanët e mendimit dhe veprimit që e nxorën Shqipërinë nga errësira 500 vjeçare otomane në
dritë të vërtetë. Këta iluministë i dhanë asaj emrin epoka e dritës dhe diturisë. Ata ishin
pararendësit e shpalljes së Pavarësisë së Atdheut, njëqindvjetorin e së cilës po festojmë. Ata i
kujtojmë sot dhe do t’i kujtojmë edhe në qindravjetorë të tjerë, sepse janë vitrina e rilindjes dhe
kombit. Ëndrrën dhe veprën e tyre e bënë realitet burra të tjerë të mëdhenj që shpallën
pavarësinë e shumëpritur e shumëkërkuar.

BIBLIOGRAFIA:

 BIBLIOGRAFIA:
 Hysni Myzyri, "Shkollat e para kombëtare shqipe 1887-1908", <<MIHAL DURI>>, Tiranë,
1973.
 Mender Sahinles, "Origjina, ndikimi dhe aktualiteti i qemalizmit", <<Koha>>, Tiranë,
dhjetor 1998.
 Myslim Islami, "Lidhja shqiptare e Prizrenit çështja e bashkimit kombëtar", <<Afërdita>>,
Tiranë, 1998.
 Kristo Frashëri, "Lidhja shqiptare e Prizrenit 1878-1881", <<TOENA>>, Tiranë, 1997.
 Aleks Buda, Kristo Frashëri, Stefanaq Pollo, Jusuf Alibali, Ndreçi Plasari, "Historia e
Shqipërisë në tre vëllime", <<MIHAL DURI>>, Tiranë, 1965.
 Petrika Thëngjilli, Fatmira Rama, Ajet Shahu, Liliana Guga, "Historia e Shqiptarëve me
zgjedhje 12", <<PEGI>>, Tiranë, 2011.
 Zihni Haskaj, "Mendimi politik e shoqëror i rilindjes kombëtare shqiptare", <<MIHAL
DURI>>, Tiranë, 1971.
 Arben Puto, "Pavarsia shqiptare dhe diplomacia e fuqive të mëdha 1912-1914", <<8
NËNTORI>>, Tiranë, 1978.
 Ligor Mile, "Shqipëria në vitet e Lidhjes shqiptare të Prizrenit", <<KOMBINATI
POLIGRAFIK, shtypëshkronja e re>>, Tiranë, 1986.
 Kaliopsi Naska, "Ismail Qemali në lëvizjen kombëtare shqiptare", <<KOMBINATI
POLIGRAFIK, shtypëshkronja e re>>, Tiranë, 1987.
 Gazeta “Kushtrim Brezash”, Korçë, tetor 2012.
 FUND…

More Related Content

What's hot

Ngrohja globale
Ngrohja globaleNgrohja globale
Ngrohja globale
Kristjana Llolli
 
Elementet kimik ne trupin tone projekt kimi
Elementet kimik ne trupin tone  projekt kimiElementet kimik ne trupin tone  projekt kimi
Elementet kimik ne trupin tone projekt kimi
Facebook
 
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat Shqipetare
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat ShqipetareTrashegimia natyrore e kulturore ne trevat Shqipetare
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat ShqipetareKe Keiss
 
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi EuropianShqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
olinuhi
 
lasgush poradeci
lasgush poradecilasgush poradeci
lasgush poradeciornela rama
 
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boteroreKontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boterore
Xheni Marku
 
Filozofia gjate shekullit XVII
Filozofia gjate shekullit XVIIFilozofia gjate shekullit XVII
Filozofia gjate shekullit XVII
Denisa Caushi
 
Rilindja Kombetare Shqiptare
Rilindja Kombetare ShqiptareRilindja Kombetare Shqiptare
Rilindja Kombetare Shqiptare
Olsi Sita
 
Kenget E milosaos
Kenget E milosaos Kenget E milosaos
Kenget E milosaos
Ulpian Allaraj
 
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Denisa Caushi
 
Shqiperia e mesme
Shqiperia e mesmeShqiperia e mesme
Shqiperia e mesmeArlinda
 
turizmi ne shqiperi
 turizmi ne shqiperi  turizmi ne shqiperi
turizmi ne shqiperi
manomano46
 
Libër mësuesi-fizika-10
Libër mësuesi-fizika-10Libër mësuesi-fizika-10
Libër mësuesi-fizika-10
Luan Hykaj
 
Alpet shqiptare
Alpet shqiptareAlpet shqiptare
Alpet shqiptare
Ismail Memushaj
 
Huazimet ne gjuhen shqipe
Huazimet ne gjuhen shqipeHuazimet ne gjuhen shqipe
Huazimet ne gjuhen shqipe
businessforlife
 
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyreprojekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
Fatjon Cane
 
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
KleaHaka
 
Figurat letrare
Figurat letrareFigurat letrare
Figurat letrare
shkumbin muzlijaj
 
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyre
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyreHumanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyre
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyreExhitah Vasija
 
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e MjedisitPROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
xhulia osmanllari
 

What's hot (20)

Ngrohja globale
Ngrohja globaleNgrohja globale
Ngrohja globale
 
Elementet kimik ne trupin tone projekt kimi
Elementet kimik ne trupin tone  projekt kimiElementet kimik ne trupin tone  projekt kimi
Elementet kimik ne trupin tone projekt kimi
 
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat Shqipetare
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat ShqipetareTrashegimia natyrore e kulturore ne trevat Shqipetare
Trashegimia natyrore e kulturore ne trevat Shqipetare
 
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi EuropianShqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
 
lasgush poradeci
lasgush poradecilasgush poradeci
lasgush poradeci
 
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boteroreKontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boterore
 
Filozofia gjate shekullit XVII
Filozofia gjate shekullit XVIIFilozofia gjate shekullit XVII
Filozofia gjate shekullit XVII
 
Rilindja Kombetare Shqiptare
Rilindja Kombetare ShqiptareRilindja Kombetare Shqiptare
Rilindja Kombetare Shqiptare
 
Kenget E milosaos
Kenget E milosaos Kenget E milosaos
Kenget E milosaos
 
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
 
Shqiperia e mesme
Shqiperia e mesmeShqiperia e mesme
Shqiperia e mesme
 
turizmi ne shqiperi
 turizmi ne shqiperi  turizmi ne shqiperi
turizmi ne shqiperi
 
Libër mësuesi-fizika-10
Libër mësuesi-fizika-10Libër mësuesi-fizika-10
Libër mësuesi-fizika-10
 
Alpet shqiptare
Alpet shqiptareAlpet shqiptare
Alpet shqiptare
 
Huazimet ne gjuhen shqipe
Huazimet ne gjuhen shqipeHuazimet ne gjuhen shqipe
Huazimet ne gjuhen shqipe
 
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyreprojekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
projekt: shkrimtaret bashkohor shqiptar dhe veprat e tyre
 
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 
Figurat letrare
Figurat letrareFigurat letrare
Figurat letrare
 
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyre
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyreHumanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyre
Humanistët më të shquar shqiptarë dhe veprat e tyre
 
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e MjedisitPROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
 

Similar to Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)

projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cmprojekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
KleeviPro
 
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
Oksana Kamberi
 
Krijimi i shtetit shqiptar
Krijimi i shtetit shqiptarKrijimi i shtetit shqiptar
Krijimi i shtetit shqiptar
Ysni Ismaili
 
Ismail qemali
Ismail qemaliIsmail qemali
Ismail qemali
Internet VloraAlb
 
100 vjetori i Pavarsis
100 vjetori i Pavarsis100 vjetori i Pavarsis
100 vjetori i PavarsisDaniel Duro
 
nentori 28-29
nentori  28-29nentori  28-29
nentori 28-29
Klodjan Hoxha
 
28 Nëntori.docx
28 Nëntori.docx28 Nëntori.docx
28 Nëntori.docx
BesmirKodra1
 
sistemi komunzmit vs demokrati
sistemi komunzmit vs demokratisistemi komunzmit vs demokrati
sistemi komunzmit vs demokrati
anteasela
 
PROJEKT"HISTORI"
PROJEKT"HISTORI" PROJEKT"HISTORI"
PROJEKT"HISTORI"
fisnik baliu
 
Shpallja e Pavarësisë në Vorë më 28
Shpallja e Pavarësisë në Vorë   më 28Shpallja e Pavarësisë në Vorë   më 28
Shpallja e Pavarësisë në Vorë më 28
Adelina Dani
 
100 vjet shtet shqiptarr
100 vjet shtet  shqiptarr100 vjet shtet  shqiptarr
100 vjet shtet shqiptarr
Klodjan Hoxha
 
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptxProjekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
AleksandrosHodo
 
Punim seminarik-2
Punim seminarik-2Punim seminarik-2
Punim seminarik-2Ramiz Ilazi
 
Academe 2012 Vol 1 No 1
Academe 2012 Vol 1 No 1Academe 2012 Vol 1 No 1
Academe 2012 Vol 1 No 1Fatos Tarifa
 
Levizjet nacionaliste ne ballkan
Levizjet nacionaliste ne ballkanLevizjet nacionaliste ne ballkan
Levizjet nacionaliste ne ballkanArlinda
 
Pavarësia dhe zgjerimi ne shba
Pavarësia dhe zgjerimi ne shbaPavarësia dhe zgjerimi ne shba
Pavarësia dhe zgjerimi ne shba
Adrian Sula
 
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe ShqiptaretPashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Marjan DODAJ
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
Ferdi Nuredini
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
Ferdi Nuredini
 
Formimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
Formimi dhe forcimi i shteteve tw BallkanitFormimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
Formimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
EGLI TAFA
 

Similar to Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912) (20)

projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cmprojekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
projekt vrk mzrp ujkushijakut e ka rakun 55 cm
 
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
HistorI: TEMA:Traditat shtet-formuese te shtetit Shqiptar
 
Krijimi i shtetit shqiptar
Krijimi i shtetit shqiptarKrijimi i shtetit shqiptar
Krijimi i shtetit shqiptar
 
Ismail qemali
Ismail qemaliIsmail qemali
Ismail qemali
 
100 vjetori i Pavarsis
100 vjetori i Pavarsis100 vjetori i Pavarsis
100 vjetori i Pavarsis
 
nentori 28-29
nentori  28-29nentori  28-29
nentori 28-29
 
28 Nëntori.docx
28 Nëntori.docx28 Nëntori.docx
28 Nëntori.docx
 
sistemi komunzmit vs demokrati
sistemi komunzmit vs demokratisistemi komunzmit vs demokrati
sistemi komunzmit vs demokrati
 
PROJEKT"HISTORI"
PROJEKT"HISTORI" PROJEKT"HISTORI"
PROJEKT"HISTORI"
 
Shpallja e Pavarësisë në Vorë më 28
Shpallja e Pavarësisë në Vorë   më 28Shpallja e Pavarësisë në Vorë   më 28
Shpallja e Pavarësisë në Vorë më 28
 
100 vjet shtet shqiptarr
100 vjet shtet  shqiptarr100 vjet shtet  shqiptarr
100 vjet shtet shqiptarr
 
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptxProjekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
Projekt Historie 2023 Shkolla "Lango".pptx
 
Punim seminarik-2
Punim seminarik-2Punim seminarik-2
Punim seminarik-2
 
Academe 2012 Vol 1 No 1
Academe 2012 Vol 1 No 1Academe 2012 Vol 1 No 1
Academe 2012 Vol 1 No 1
 
Levizjet nacionaliste ne ballkan
Levizjet nacionaliste ne ballkanLevizjet nacionaliste ne ballkan
Levizjet nacionaliste ne ballkan
 
Pavarësia dhe zgjerimi ne shba
Pavarësia dhe zgjerimi ne shbaPavarësia dhe zgjerimi ne shba
Pavarësia dhe zgjerimi ne shba
 
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe ShqiptaretPashko Vasa  - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
Pashko Vasa - E verteta mbi Shqiperine dhe Shqiptaret
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
 
Formimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
Formimi dhe forcimi i shteteve tw BallkanitFormimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
Formimi dhe forcimi i shteteve tw Ballkanit
 

Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)

  • 1. Tema: “Rilindja Kombetare Shqipetare” Punoi :Krisli Qirjo Kristjana Duni Pranoi:Metin Venzha Irma Shaholli
  • 2.   PËRMBAJTJA E LËNDËS  HYRJE  RILINDJE KOMBËTARE SHQIPTARE (1831-1912).  PLATFORMA E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE  LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 1839-1875  1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare  2. Tanzimati dhe kryengritjet kundër zbatimit të tij në Shqipëri  3. Drejtuesit e kryengritjeve të viteve ’30 të shek.XIX  LIDHJA E POPULLIT SHQIPTAR KUNDËR COPËTIMIT TË SHQIPËRISE DHE PËR AUTONOMI NË VITET 1875-1881  1.Kriza Lindore dhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare  2.Kongresi i Berlinit dhe Lidhja e Prizrenit  3. Traktati i Shën Stefanit dhe Shqipëria
  • 3.  RRITJA E LËVIZJES KOMËTARE SHQIPTARE MË VITET  1882-1908  1. Marrdhëniet shqiptaro-greke në vitet 1883-1884  "Djelmnia e Shalës" lëvizje e vegjëlisë për liri e pavarësi  2. Lëvizjet shqiptare në vitin 1897  3. Lidhja e Pejës  4. Traktati politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet?”  5. Rënia e lëvizjes së armatosur 1899-1900  6. Shqiptarët dhe lëvizja xhonturke  7. Depërtimi dhe rivaliteti austro-italian në Shqipëri  8. Ismail Qemali dhe programi i tij 1900  9. Jehona e revoluciomit rus në Shqipëri  10. Lindja e lëvizjes punëtore  11. Veprimtaria e çetave të armatosura 
  • 4.  VEPRIMTARIA POLITIKE DHE KULTURALE E KLUBEVE SHQIPTARE NË VITET 1908-1910. KRYENGRITJA E VITIT 1910  1. Klubet kombëtare shqiptare  2. Kryengritja e Kosovës e vitit 1910  3. Kryengritja shqiptare e vitit 1911  4. Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912  SHPALLJA E PAVARËSISË SË SHQIPËRISË  1. Lufta e parë Ballkanike dhe Shqipëria  2. Disa çështje shqiptare në arenën ndërkombëtare në  tetor-nëntor 1912  3. Kuvendi i Vlorës dhe Shpallja e Pavarsisë  4. Formimi i qeverisë së Ismail Qemalit  ARSIMI DHE KULTURA GJTAË RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE  SHOQËRITË PATRIOTIKE SHQIPTARE JASHTË ATDHEUT  KONKLUZIONI  BIBLIOGRAFIA:
  • 5.  HYRJE  Kjo analizë historike përfshin periudhën historike prej vitit 1800 deri më 1912. Kjo periudhë karakterizohet nga fenomene të reja jetën ekonomike-shoqërore dhe politike-kulturale të vendit tonë.  Menjëherë ky datim nis me lindjen e një lëvizje të re politike, kulturore, dhe sociale që njihet me konceptin Rilindje. Rilindja lidhet me rrënjët e saj të thella historike dhe vihet në dukje fakti që ajo lindi në një truall të përgatitur nga lufta e pamposhtur shekullore e popullit shqiptar kundër sundimtarëve turq. përpjekja për ta periodizuar këtë periudhë historie mbështetet në studimin e ligjeve të përgjithshme të zhvillimit shoqëror dhe të zhvillimit të ligjeve specifike të popullit shqiptar.  Rilindja Kombëtare Shqiptare është zhvilluar në katër etapa kryesore:  Etapa e parë përfshin vitet ’30-’70 të shek.XIX, pra vitet 1839-1875.  Etapa e dytë përfshin vitet 1878-1881.  Etapa e tretë përfshin vitet 1881-1908.  Etapa e katërt përfshin vitet 1908-1912.  Në realizimin e këtij analizimi historik u orientuam në analizën e disa teksteve të ndryshëm historikë.
  • 6. e masave popullore kundër reformave centralizuese turke. Formohet si lëvizje politike shoqërore dhe kulturore në shekullin e XIX dhe sidomos në gjysmën e dytë të atij shekulli, si pasojë e ndryshimeve ekonomiko-shoqërore, e lindjes së elementëve kapitaliste që çuan në formimin e kombit dhe të lëvizjes nacionale-borgjeze në Shqipëri. Kjo lëvizje ndryshon nga lëvizjet e mëparshme kundër zgjedhës së huaj, ajo shpinte në çlirimin e vendit dhe në formimin e një shteti të bashkuar kombëtar, në vendosjen e rendit borgjez dhe në zhvillimin e një kulture përparimtare mbi bazën e zhvillimit të gjuhës kombëtare. Qysh në fillimet e Rilindjes shqiptare lufta për shkrimin dhe shkollën shqipe shndërrohet në një pjesë përbërse të programit politik të rilindasve, të luftës së tyre për autonominë dhe lirinë e popullit dhe përshkon si një fill i kuq ngjarjet më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare, që nga koha e veprimtarisë së N.Veqilhaxhit dhe gjer në kryengritjet e viteve 1910-1912 dhe shpalljen e pavarsisë së Shqiprisë.
  • 7. Rilindja Kombëtare Shqiptare është zhvilluar në katër etapa kryesore:  Etapa e parë përfshin vitet ’30-’70 të shek.XIX, pra vitet 1839- 1875. Në këtë fazë u zhvilluan një varg kryengritjesh të mëdha popullore kundër shtimit të shtypjes kombëtare që solli me vete politika centraliste e Turqisë, Tanzimati. U formulua kërkesa për autonomi, e cila u pasua nga një kryengritje në tjetrën. Rilindasit e parë formuluan idetë për shkollën, për gjuhën dhe kulturën shqipe. Etapa e dytë përfshin vitet 1878-1881, atëherë kur, në kushtet e krizës lindore, një element i rëndësishëm i së cilës ishte edhe lëvizja shqiptare, ç'faqet rreziku i copëtimit të tokave shqiptare nga shtetet fqinje të Ballkanit, të përkrahura nga fuqitë e mëdha, rrezik që aktivizoi më gjerësisht në lëvizjen kombëtare rrethet borgjeze e çifligare të vendit. Në këtë fazë lëvizja kombëtare shqiptare del hapur me programin e saj autonomist dhe krijon organin udhëheqës të saj, Lidhjen e Prizrenit, që lufton kundër synimeve ekspansioniste të monarkive fqinje.
  • 8. Etapa e tretë përfshin vitet 1881-1908. Ajo fillon me shtypjen e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe përfundon me fitoren e Revolucionit Xhonturk. Është faza e zbaticës së lëvizjes së armatosur në shkallë kombëtare dhe e luftës së gjithanshme në fushën ideologjike e kulturale. Në këtë periudhë hapet “Mësonjëtorja” dhe shumë shkolla të tjera shqipe në Shqipëri. Etapa e katërt përfshin vitet 1908-1912. Ajo hapet me fitoren e Revolucionit Xhonturk dhe mbyllet me shpalljen e Pavarësisë, më 28 nëntor 1912. Kjo është faza e kryengritjeve të mëdha shqiptare kundër sundimit turk. Pati një rritje të vrullshme të lëvizjes politike-kulturore.
  • 9. PLATFORMA E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE  Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare u formuan rryma të ndryshme me karakter të thellë përparimtar dhe me karakter konservator. Elementët më të përparuar dhe më të vendosur, të dalë nga borgjezia, formuluan platformën e Rilindjes. Kërkesat kombëtare pësuan një evolucion të vazhdueshëm. Ato herë ishin të pjesshme dhe herë të plota, herë të moderuara e herë radikale, herë vetëm ekonomike ose vetëm kulturore dhe në shumicën e rasteve politike, ekonomike e kulturore. Në themel të platformës qëndronin dy ide të mëdha: ideja e autonomisë dhe e pavarësisë, dhe ajo e ruajtjes së tërësisë territoriale të tokave shqiptare. Ideja e autonomisë filloi në krahinat malore ku nuk hyri sistemi i timarit dhe u ngrit në një shkallë më të lartë gjatë pashallëqeve shqiptare.
  • 10. Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare u formuan rryma të ndryshme me karakter të thellë përparimtar dhe me karakter konservator. Elementët më të përparuar dhe më të vendosur, të dalë nga borgjezia, formuluan platformën e Rilindjes. Kërkesat kombëtare pësuan një evolucion të vazhdueshëm. Ato herë ishin të pjesshme dhe herë të plota, herë të moderuara e herë radikale, herë vetëm ekonomike ose vetëm kulturore dhe në shumicën e rasteve politike, ekonomike e kulturore. Në themel të platformës qëndronin dy ide të mëdha: ideja e autonomisë dhe e pavarësisë, dhe ajo e ruajtjes së tërësisë territoriale të tokave shqiptare. Ideja e autonomisë filloi në krahinat malore ku nuk hyri sistemi i timarit dhe u ngrit në një shkallë më të lartë gjatë pashallëqeve shqiptare.
  • 11.
  • 12. Me shembjen e pashallëqeve shqiptare nisi një periudhë e re që njihet me emrin Rilindje Kombëtare Shqiptare (1831- 1912). Rilindja Kombëtare Shqipatre është një lëvizje politike, sociale dhe kulturore. Ajo synonte formimin e një shteti të pavarur kombëtar. U quajt kështu për nder të atyre njerëzve që u përpoqën me pushkë e penë për rilindjen e kombit shqiptar, për t’u kthyer lavdinë si në kohën e Skënderbeut. Rilindja, si lëvizje e gjerë popullore kundër zgjedhës së huaj për çlirimin kombëtar lidhet me rrënjët e saj të thella historike dhe vihet në dukje fakti që ajo lindi në një truall të përgatitur nga lufta e pamposhtur shekullore e popullit shqiptar kundër sundimtarëve turq, dhe në mënyrë të veçantë nga lëvizja e gjerë e
  • 13.  LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 1839-1875  1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare  Dyzet vitet e parë të shekullit të XIX shënojnë për Shqipërinë një periudhë kalimtare, në të cilën vendi po pësonte një varg ndryshimesh në fushën politike, ekonomike dhe shoqërore. Masat kryesore që ndërmori Perandoria Osmane në Shqipëri i përkisnin administratës së vendit. Porta e lartë ia kishte arritur qëllimit të mposhte dy pashallëqet e mëdha shqiptare, atë të Ali Pashë Tepelenës dhe atë të Bushatllinjve. Tani asaj iu hap rruga për të përforcuar sundimin e vet mbi tokat shqiptare. Suprimimi i sistemit feudal-ushtarak 1831- 1834, i dha Portës mundësinë të niste edhe në Shqipëri ngritjen e administratës centraliste, të varur nga Stambolli. Porta nisi të zëvendësonte feudalët shqiptarë me funksionarë të huaj. Stambolli mori masa që me ndarjen e re administrative të vitit 1836, sanxhaqet shqiptare të mos formonin një ejalet më vehte, të mos përfshiheshin qoftë edhe sëbashku me sanxhaqe jo shqiptare. Krahinat e Shqipërisë së jugut, me përjashtim të Korçës e Pogradecit, u lidhën me një elajet që e kishte qendrën në Janinë. Shqipëria e veriut, lindore, dhe e mesme, u bashkuan me sanxhaqe të populluara nga bullgarë e serbë, të cilët në elajetin e Rumelisë përbënin shumicën me qendër Manastirin. Pushteti i ri qëndror mbeti për një kohë vetëm sa për emër dhe duhej të pajtohej me administrimin autonom në bazë të kanuneve dhe priviligjeve të vjetra. Marrëdhëniet ekonomike dhe shoqërore u gërshetuan me elemente të vjetra. Porta e lartë nuk mundi ta ndryshojë në thelb strukturën ekonomike e shoqërore të vendit. 
  • 14.  2. Tanzimati dhe kryengritjet kundër zbatimit të tij në Shqipëri  Prapambetja ekonomike-shoqërore e Perandorisë feudale Otomane në një kohë kur në vendet e Evropës Perëndimore po zhvillohej revolucioni industrial, si dhe kryengritjet e vazhdueshme të popujve të nënshtruar, e dobësuan Turqinë. U bënë përpjekje për rimëkëmbjen e perandorisë. Në nje gjendje të vështirë të brendshme e të jashtme, veziri i madh Mustafa Reshit Pasha, për të zbutur marrëdhëniet e acaruara me popullsitë e krishtere të perandorisë dhe për të shpëtuar nga ndërhyrjet e Rusisë, i nxitur edhe nga Anglia dha Franca të cilat kërkonin një Turqi më të konsoliduar, hartoi një projekt, sipas të cilit do të rregullohej jeta e perandorisë. Me këtë hapej periudha e reformave që njihet me emrin turko-arab Tanzimat (rend, rregull, reforma). Dekreti premtonte: garanci për jetën, nderin, pasurinë dhe besimin e gjithë shtetasve pa dallim feje; rimëkëmbjen e autoritetit shtetëror me anë të centralizimit burokratik të administratës sipas shembullit të shteteve evropiane, zhdukjen e partikularizmit, arbitraritetit dhe korrupsionit; centralizimin e administratës financiare, duke riorganizuar sistemin fiskal, duke ndarë në mënyrën më të mirë barrën e taksave dhe duke hequr iltizamin; dhe organizimin e ushtrisë në bazë të rekrutimit të detyrueshëm e të përgjithshëm pa shpërblim. Në bazë të këtyre parimeve, më 1840 u bë reforma fiskale, sipas së cilës u krijua një aparat nëpunësish të posaçëm për vjeljen e drejtpërdrejt të taksave. Reforma e Tanzimatit u përqëndrua edhe në Shqipëri. Në Shqipëri baza shoqërore e reformave të Tanzimatit qe shumë e ngushtë. Tanzimatin e përkrahu aktivisht vetëm një pjesë e feudalëve shqiptarë, çifligarët që merreshin me spekullime dhe furnizime për shtetin, si dhe ata spahinj që kishin hyrë në radhët e aparatit të ri shtetëror. Të tillë feudalë ishin Vrionasit, Toptanasit, etj., të cilët u bënë një mbështetje e qeverisë turke në Shqipëri. Brenda një kohe të shkurtër ata arritën të ngriheshin në shkallën e familjeve feudale çifligare më të mëdha, jo vetëm të Shqipërisë, por edhe të Gadishullit Ballkanik. 
  • 15.  Elementët borgjezë shqiptarë u drejtuan kundër Turqisë atëherë kur, u bë e qartë se ç'pasoja katastrofale sillte për vendin Tanzimati. Masat fshatare të Shqipërisë, veçanërisht malësorët, si dhe zejtarët e vegjëlia e qyteteve, mbajtën një qëndrim të rreptë armiqësor ndaj Tanzimatit. Premtimet për sigurimin e qetësisë dhe të rregullit ishin një perspektivë e largët, ndërsa mbi kurrizin e tyre ata ndjenë pasojën e drejtpërdrejtë të zbatimit të reformave, shtimin e barrës së taksve. Gjendja materiale e popullsisë pësoi një keqësim të ndjeshëm. Një plagë e madhe për masat e popullsisë u bë shërbimi ushtarak i detyrueshëm, nizami. Një shërbim i tillë kishte pasoja katastrofale në veçanti për fshatarët, të cilët i detyronin të braktisnin ekonomitë e tyre. Një pjesë e madhe e të rekrutuarve vdisnin rrugëve më tepër nga abuzimet e intendentëve, nga mungesa e ushqimit, veshmbathjes, dhe epidemitë. Masat popullore të vendit u ngritën me armë në dorë kundër zbatimit të reformave, të zhytura në një prapambetje të madhe politike e kulturale nuk arritën të formulonin kërkesa të shprehura për një ndryshim rrënjësor të gjendjes, për zëvendësimin e regjimit feudal me një regjim më të përparuar për zhdukjen e sundimit turk në Shqipëri dhe formimin e një shteti kombëtar shqiptar. Në disa raste në krye të lëvizjeve fshatare u vunë feudalë, të cilët reformat i kishin zhveshur nga privilegjet e mëparshme. Këto lëvizje shënojnë një etapë të re në luftën e popullit shqiptar kundër pushtimit të huaj. Ato janë pjesë e luftës kundër grabitjes, shkatërrimit të forcave prodhuese dhe varfërimit.
  • 16.  . Drejtuesit e kryengritjeve të viteve ’30 të shek.XIX  Reformat centralizuese-tanzimatiste të viteve ’30-’70 të shek. XIX u bënë shkaku i një varg kryengritjesh të armatosura. Sami Frashëri i quajti reformat një pushtim të ri të Shqipërisë.  Rritja e dhunës osmane dhe mohimi i të drejtave kombëtare u shoqëruan nga një sërë kryengritjesh lokale e ndërkrahinore. Kryengritjet ishin vullnetare. Ato udhëhiqeshin nga udhëheqës pak të njohur. Një nga udhëheqësit e kryengritjeve të armatosura ishte Tafil Buzi (?-1866).  Në vitin 1833, kryengritësit e Shqipërisë së Jugut e thirrën atë të drejtonte veprimet ushtarake dhe të siguronte lidhjet me Mehmet Aliun e Egjiptit. Në qytetin e Beratit ai formoi një beslidhje antiosmane. Në vitin 1847 u bashkua një kryengritje përkrah Zenel Gjolekës dhe Rrapo Hekalit. Pas disfatës së saj, pranoi amnistinë e sulltanit dhe u bë qeveritar i Stambollit.  Hamza Kazazi (?-1859) ishte mëndafshpunues, përfaqësues i borgjezisë shkodrane, arriti të bëhej komandant i rojës ushtarake të qytetit. Me shkarkimin e tij, në kuadrin e reformave centralizuese, u hodh në krahun e të pakënaqurve. Aftësitë organizative dhe ushtarake e nxorrën në krye të Këshillit të Përkohshëm që drejtonte kryengritjen e vitit 1835, që bashkëkohësit e quajtën revolucion.  Alush bej Frakulla (?-1837) ishte udhëheqës i dy kryengritjeve fshatare kundërosmane në krahinën e Myzeqesë, vuri dorë mbi çifligjet shtetërore, mblodhi një kuvend dhe vendosi që krahina të qeverisej nga kryepleqtë vendas, të cilët do të mbanin lidhje me pushtetin qëndror.  Dervish Cara udhëhoqi kryengritjen e Kosovës dhe të Maqedonisë Perëndimore në vitin 1844. Nën drejtimin e tij u çlirua Prishtina, Shkupi dhe Tetova. Si më e madhja në Kosovë detyroi sulltanin të dërgonte forca të shumta. Shumë udhëheqës u kapën dhe u dërguan në Stamboll. Aty iu organizua një gjyq. Qëndrimi burrëror i tij bëri një përshtypje të madhe në shtypin evropian të kohës.  Zenel Gjoleka (?-1852), udhëheqës në lëvizjen fshatare në Shqipërinë e Jugut në vitet ’30-’40 të shek. XIX. Në Kuvendin e Mesaplikut (1847) u zgjodh kryetar i Lidhjes Kombëtare dhe komandant i forcave kryengritëse. Ai udhëhoqi trimërisht kryengritësit në zonën ndërmjet Kurveleshit, Delvinës, Çamërisë, Gjirokastrës dhe Vlorës. Me shtypjen e kryengritjes Zenel Gjoleka u kap tradhtisht dhe u internua ne vende të ndryshme të Anadollit.  Rrapo Hekali (?-1847) udhëheqës tjetër i kryengritjes së vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut. Me shpërthimin e kryengritjes nga Zenel Gjoleka, ai e shtriu kryengritjen edhe në krahinën e Mallakastrës. Drejtoi luftimet në fshatin Greshicë dhe ato për çlirimin e qytetit të Beratit. Me shtypjen e kryengritjes Rrapo Hekali u kap rob nga një ushtri e madhe. Ai mbajti një qëndrim burrëror para kryekomandantit të Rumelisë, duke deklaruar se luftonte për fakirfukaranë.
  • 17. Gjatë viteve 1881-1912, autonomia e kërkuar është konceptuar në tri forma  1.Si një autonomi kulturore, që nënkuptonte lejimin e mësimit të gjuhës shqipe në shkollat turke, përhapjen e arsimit në gjuhën amtare, përdorimin e kësaj gjuhe në shërbesat fetare, lirinë e të gjitha feve dhe moslejimin e përzierjes së tyre në çështjet shtetërore, përdorimin e alfabetit latin në gjuhën shqipe. 2.Si një autonomi provinciale me administratë shqiptare me nëpunës të zgjedhur nga myslimanë dhe të krishterë, me të drejta vetëqeverisjeje dhe në gjyqe, me ushtri kombëtare, zgjedhje të organeve të administratës, zhvillimin e arsimit dhe të kulturës shqiptare, të drejta për të shpenzuar të ardhurat kryesisht për nevojat e vendit.
  • 18. 3.Si një autonomi shtetërore me administratë, parlament dhe me qeveri shqiptare të lidhura me shtetin osman për punët e jashtme dhe të luftës, me të drejtën për të pasur ushtrinë dhe flamurin e saj kombëtar, me gjuhë zyrtare shqipen. Duke parë se Shqipëria e dobët e pavarur do të binte nën kthetrat e shteteve fqinje, disa rilindës të tjerë ishin për krijimin e një shteti dualist shqiptaro-grek, i ngjashëm me shtetin austro-hungarez. Kjo rrymë mbështetej në teorinë pellazgjike. Sipas saj, jo vetëm shqiptarët, por edhe grekët ishin pasardhës të pellazgëve. Kërkesa për krijimin e një province autonome shqiptare mbizotëronte mbi të tjerat.
  • 19.
  • 20. LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 1839-1875  1. Gjendja e Shqipërisë pas rënies së pashallëqeve shqiptare Dyzet vitet e parë të shekullit të XIX shënojnë për Shqipërinë një periudhë kalimtare, në të cilën vendi po pësonte një varg ndryshimesh në fushën politike, ekonomike dhe shoqërore. Masat kryesore që ndërmori Perandoria Osmane në Shqipëri i përkisnin administratës së vendit. Porta e lartë ia kishte arritur qëllimit të mposhte dy pashallëqet e mëdha shqiptare, atë të Ali Pashë Tepelenës dhe atë të Bushatllinjve. Tani asaj iu hap rruga për të përforcuar sundimin e vet mbi tokat shqiptare. Suprimimi i sistemit feudal-ushtarak 1831-1834, i dha Portës mundësinë të niste edhe në Shqipëri ngritjen e administratës centraliste, të varur nga Stambolli. Porta nisi të zëvendësonte feudalët shqiptarë me funksionarë të huaj. Stambolli mori masa që me ndarjen e re administrative të vitit 1836, sanxhaqet shqiptare të mos formonin një ejalet më vete, të mos përfshiheshin qoftë edhe sëbashku me sanxhaqe jo shqiptare.
  • 21. Krahinat e Shqipërisë së jugut, me përjashtim të Korçës e Pogradecit, u lidhën me një elajet që e kishte qendrën në Janinë. Shqipëria e veriut, lindore, dhe e mesme, u bashkuan me sanxhaqe të populluara nga bullgarë e serbë, të cilët në elajetin e Rumelisë përbënin shumicën me qendër Manastirin. Pushteti i ri qëndror mbeti për një kohë vetëm sa për emër dhe duhej të pajtohej me administrimin autonom në bazë të kanuneve dhe priviligjeve të vjetra. Marrëdhëniet ekonomike dhe shoqërore u gërshetuan me elemente të vjetra. Porta e lartë nuk mundi ta ndryshojë në thelb strukturën ekonomike e shoqërore të vendit.
  • 22. Hamza Kazazi (?-1859) ishte mëndafshpunues, përfaqësues i borgjezisë shkodrane, arriti të bëhej komandant i rojës ushtarake të qytetit. Me shkarkimin e tij, në kuadrin e reformave centralizuese, u hodh në krahun e të pakënaqurve. Aftësitë organizative dhe ushtarake e nxorrën në krye të Këshillit të Përkohshëm që drejtonte kryengritjen e vitit 1835, që bashkëkohësit e quajtën revolucion. Alush bej Frakulla (?-1837) ishte udhëheqës i dy kryengritjeve fshatare kundërosmane në krahinën e Myzeqesë, vuri dorë mbi çifligjet shtetërore, mblodhi një kuvend dhe vendosi që krahina të qeverisej nga kryepleqtë vendas, të cilët do të mbanin lidhje me pushtetin qëndror.
  • 23. Dervish Cara udhëhoqi kryengritjen e Kosovës dhe të Maqedonisë Perëndimore në vitin 1844. Nën drejtimin e tij u çlirua Prishtina, Shkupi dhe Tetova. Zenel Gjoleka (?-1852), udhëheqës në lëvizjen fshatare në Shqipërinë e Jugut në vitet ’30-’40 të shek. XIX. Në Kuvendin e Mesaplikut (1847) u zgjodh kryetar i Lidhjes Kombëtare dhe komandant i forcave kryengritëseRrapo Hekali (?-1847) udhëheqës tjetër i kryengritjes së vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut. Me shpërthimin e kryengritjes nga Zenel Gjoleka, ai e shtriu kryengritjen edhe në krahinën e Mallakastrës. Drejtoi luftimet në fshatin Greshicë dhe ato për çlirimin e qytetit të Beratit. Me shtypjen e kryengritjes Rrapo Hekali u kap rob nga një ushtri e madhe. Ai mbajti një qëndrim burrëror para kryekomandantit të Rumelisë, duke deklaruar se luftonte për fakirfukaranë.
  • 24. LIDHJA E POPULLIT SHQIPTAR KUNDËR COPËTIMIT TË SHQIPËRISE DHE PËR AUTONOMI NË VITET 1875-1881  1.Kriza Lindore dhe Lëvizja Kombëtare Shqiptare Para se të shfaqej Kriza Lindore e viteve 70 shtetet fqinje ballkanike, Serbia, Mali i Zi dhe Greqia, synonin, mbi bazën e platformave politike, shoviniste, të rrëmbenin trojet shqiptare. Greqia (1844) sajoi programin e quajtur "Ideja e madhe" (Megali Idea), për të krijuar një shtet të madh helenik, duke futur në të Shqipërinë e Jugut deri në Shkumbin. "Megali idea" greke mbeshtetej nga Patrikana ortodokse e Stambollit.
  • 25. 2.Kongresi i Berlinit dhe Lidhja e Prizrenit Vendimet e Traktatit të Shën Stefanit u kundërshtuan jo vetëm nga shqiptarët, por edhe nga Fuqitë e Mëdha, të cilat nuk mund të lejonin fuqizimin e Rusisë në Ballkan. Ndaj, ato vendosën të mos e njihnin Traktatin dhe ta ribënin atë në Kongresin e Berlinit 13 qershor 1878. Në të morën pjesë 6 fuqitë e mëdha. Traktati i Berlinit, i nënshruar më 13 korrik, i njohu Bullgarisë autonominë nën sovranitetin e sulltanit, por trualli i saj kufizohej tani nga Danubi dhe vargmalet e Ballkanit. Ai duke marrë nëpër këmbë parimin e vetëvendosjes së kombësive, e ruajti sundimin e kalbur otoman në një pjesë të Gadishullit Bllkanik dhe u dha, nga ana tjetër, fitimin kryesor fuqive të mëdha si Austro-Hungarisë dhe Anglisë. Më 10 qershor, me nismën e Komitetit të Stambollit dhe Abdyl Frashërit, thirrën në Prizren një kuvend, i cili vendosi formimin e Lidhjes mbarëshqiptare të Prizrenit. Rreth Lidhjes u bashkuan të gjitha krahinat rreth 40 degëve, të ngritura nëpër krahinat shqiptare nga veriu në jug. Organi më i lartë i Lidhjes së Prizrenit ishte këshilli qëndror, me kryetar Iliaz Pashë Dibrën, dhe me anëtarë të komunitetit drejtues siç ishte: Ali Pshë Gucia, Sheh Mustafa Tetova, myderiz Omer Efendiu nga Prizreni, Sulejman Vokshi nga Gjakova
  • 26. Programi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit:  1. Të kërkohet një administrate autonome (e veçantë) nën emrin “Vilajetet e Bashkuara” me qendër Manastirin. 2. Të caktohet si kryetar i përkohshëm i vilajeteve Gazi Ahmet Muhtar pasha. 3. Për përhapjen e synimeve të pavarsisë (autonomisë), në qendrat e mëdha, si Manastiri, Shkupi, Prishtina të bëhet një organizim nën emrin “Këshilli i Lidhjes”. 4. E dhjeta dhe vergjia të mblidhen në emër të vilajeteve të bashkuara, duke bërë dhe organizimin e xhandarmërisë. 5. Të ngrihet ushtria e milicia.
  • 27.
  • 28.
  • 29. Qeveria e Përkohshme e Lidhjes së Prizrenit  Gjatë viteve të Lëvizjes së Prizrenit Lëvizja Kombëtare Shqipëtare nuk u shpreh vetëm me luftën e përditshme politike, diplomatike e ushtarake për mbrojtjen e tërësisë tokësore të atdheut dhe për formimin e shtetit kombëtar shqiptar. Ajo u shfaq në të njëjtën kohe edhe me zhvillimin e vrullshëm të mendimit politik, filozofik e shoqëror, si dhe të veprimtarisë publicistike, letrare e shkencore. Lidhjen kulturore të kësaj periudhe e udhëhoqën po ata atdhetarë, të cilët përfunduan edhe platformën politike të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Atë e udhëhoqën figura të shquara, si Abdyl Frashëri, Pashko Vaso, Jani Vreto, Sami Frashëri, Thimi Mitko, Ymer Prizreni, të cilët me veprimtarinë e tyre si ideologji e si aktiviste, si shkrimtare e si organizatore, zenë një vend të rëndësishëm në historinë e gjithë Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
  • 30. Programi autonom i Lidhjes së Prizrenit kaloi në disa faza që u pasqyruan në shumë kuvende të Lidhjes. Kuvendi i Lidhjes në Dibër në 14 tetor 1878 parashikonte bashkimin e tokave shqiptare në një vilajet të vetëm me kryëqytetin e tij, me organet e tij ekzekutive dhe legjislative, nëpunës shqiptarë; arsimin në gjuhën shqipe, buxhetin e tij, kryerjen e reformave ekonomike përdorimin e një pjese të buxhetit të këtij vilajeti për arsimin dhe punët publike etj. Në kuvendin e dytë të Prizrenit më 1879 u krijua Këshilli i Përgjithshëm si organ drejtues i Lidhjes. Ajo arriti të largonte nëpunësit dhe ngriti organet e saj qeverisëse, si: gjykatat dhe financat. Shërbimi ushtarak kryhej në tokat shqiptare. Në vend u krijua një dypushtet: ai osman dhe ai i Lidhjes. Për këtë arsye krahu radikal mendonte të bënte një hap më tej në riorganizimin e Lidhjes drejt një qeverie. Për këtë qëllim, Kuvendi i Gjirokastrës, korrik 1880, shtroi idenë e krijimit të një shteti autonom shqiptar nën sulltanin.
  • 31.
  • 32. Traktati i Shën Stefanit dhe Shqipëria  Serbia dhe Mali i Zi me pretekstin e luftës kundër Turqisë u hodhën mbi tokat shqiptare në vilajetin e Kosovës dhe të Shkodrës. Edhe Greqia nuk ndenji duarkryq, por deshi të ndizte kryengritjen antiosmane në jug të Shqipërisë, që këto toka t'i bashkëngjiteshin mbretërisë helene. porta e Lartë nënshkroi armëpushimin e Edenesë më 31 janar 1878 dhe më 3 mars në Shën Stefan, nënshkroi Traktatin e Paqes me rusinë, që mori emrin Traktati i Shën Stefanit. Traktati nuk zinte në gojë shqiptarët, as si kombësi shtetformuese dhe as si çështje më vete, por trojet e tyre coptoheshin tejendanë. Bullgaria do të merrte krahinat shqiptare të Korçës, Pogradecit, Strugës, Dibrës, Kërçovës, Gostivarit, Tetovës, Shkupit, Kaçanikut dhe Kumanovës, kurse Serbia aneksonte viset veriore të Kosovës deri afër mitrovicës. Mali i Zi vinte dorë mbi Ulqinin, Krajën, Anamalin, Hotin, Grudën, Kelmendin, Plavën, Gucinë dhe Rugovën. Pjesa tjetër do të mbetej nën sundimin turk.
  • 33.
  • 34. RRITJA E LËVIZJES KOMËTARE SHQIPTARE MË VITET 1882-1908  Gjatë kësaj periudhe politikat e fuqive të mëdha dhe e shteteve ballkanike ndaj Shqipërise ishin shumë të vështira përveç shtypjes së gjithanshme. Vështirësi jo të pakta iu krijuan Lëvizjes Kombëtare Shqiptare edhe nga politika që ndoqën Fuqitë e Mëdha pas Kongresit të Berlinit, si edhe nga qëllimi që mbajtën shtetet fqinje ballkanike ndaj çështjes shqiptare. Gjendja në Shqipëri nuk u lehtësua, sepse Porta e Lartë vendosi këtu një regjim terori politik, regjim i lidhur me emrin e sulltan Abdyl Hamitit të II. Porta e Lartë ndoqi me këmbëngulje akoma më të madhe politikën e vjetër të mohimit të kombësive shqiptare dhe vazhdoi ta identifikonte si edhe më parë fenë me kombësinë, duke shpresuar se me këtë mënyrë do t’ua mbyllte rrugën e bashkimit shqiptarëve, për të kërkuar autoniminë e vendit. Porta e Lartë deri në 1879 kishte lejuar botimin e disa librave shqip, por tashmë nuk lejonte asnjë botim shqip. Kushte të vështira për lëvizjen Kombëtare Shqiptare u krijuan jo vetëm nga reaksioni i gjithanshëm turk, por edhe nga politika që ndoqën pas Kongresit të Berlinit fuqitë e mëdha imperialiste ndaj Turqisë e Ballkanit si dhe nga qëndrimi që mbajtën ndaj çështjes shqiptare shtetet fqinje ballkanike.
  • 35. Marrdhëniet shqiptaro-greke në vitet 1883-1884  Një nga ngjarjet më të rëndësishme ishte dhe marrdhënia shqiptaro- greke. Pas qeverisë turke ishte Greqia ajo që zhvilloi në këto vite veprimtarinë më të madhe armiqësore ndaj lëvizjes Kombëtare Shqiptare. U zhvilluan në dy rrugë të ndryshme, të cilat plotësonin njëra-tjetrën. Patrikana e shumëfishoi veprimtarinë e saj me anën e klerit dhe të grekomanëve vendas në drejtim të helenizimit të shqiptarëve. Nën mbrojtjen e ligjeve otomane, aktivistët grekë e grekomanë, klerikë e laikë, zhvilluan nën rrogoz edhe një veprimtari politike në favor të Greqisë së lirë e të krishterë. Duke u kapur pas faktit se në lëvizjen kombëtare shqiptare si një lëvizje të maskuar feudale- turke. Nga ana tjetër vepronin qeveritarët e Athinës, të cilët shpresat e realizimit të synimeve të tyre politike ndaj Shqipërisë nuk mund t’i varnin në numrin e pakët të grekomanëve vendës dhe nuk mund ta injoronin faktin se në radhët e shqiptarëve po rritej gjithnjë e më tepër lëvizja kombëtare për një shtet shqiptar më vete.
  • 36. Lëvizjet shqiptare në vitin 1897  As në Shqipëri, as në megrim nuk kishte një organizatë qendrore. Organizatat patriotike të mërgimit, qenë gjithnjë të shkëputura nga masat e popullsisë në Shqipëri. Më 1897 vatra më e rëndësishme e lëvizjes, idetë autonomiste ndesheshin në kundërshtimin e vendosur të feudalëve, bajraktarëve dhe klerikëve turkomanë e reaksionarë me influence. Keqësimi i marrdhënieve greko-turke në muajt e parë të vitit 1897 për çështjen e Kretës, ushtroi një ndikim negative në lëvizjen kombëtare. Rreziku që dilte për copëtimin e teritoreve shqiptare në rast se fitonte Greqia e largoi vëmendjen e shqiptarëve nga Stambolli dhe e drejtoi nga Athina. Sulltani e shfrytëzoi këtë rast dhe për t’i tçrhequr sidomos shqiptarët myslimanë kundër Greqisë. Porta u premtoi shqiptarëve shpërblime dhe lehtësira në administrimin e vendit pas luftës. Krerëve feudalë dhe bajraktarëve Stambolli u premtoi se nuk do t’ua cënonte privilegjet e tyre të vjetra. Në prill të vitit 1897 filloi lufta greko-turke. Me gjithë kontributin që dhanë shqiptarët në luftën kundër Greqisë sulltani i shkeli përsëri premtimet për lehtësira në administratën e Shqipërisë.
  • 37. Shkelja e premtimeve nga sulltani ndazi pakënaqësi të shqiptarëve të cilët, kur mori fund lufta greko-turke, e drejtoi përsëri vëmendjen në çështjen e marrdhënieve me Stambollin. Patriotët rilindas me reforma kuptonin autonominë e Shqipërisë, ashtu siç ishte formuluar në memorandumin e Bukureshtit të shkurtit 1897. Ata bënë përpjekje të mëdha për ta orientuar lëvizjen popullore në rrugën e kërkesave për autonominë e Shqipërisë. Porta e Lartë u përpoq ta shtynte me forcë lëvizjen popullore për reforma. Ajo provokoi konflikte kufitare midis kosovarëve dhe serbëve, për ta largua vëmendjen e shqiptarëve nga reformat. Por nuk ia arriti qëllimit. Në ditët e para të nëntorit 1897 në gjithë vilajetin e Kosovës shpërtheu kryengritja e armatosur.
  • 38. Lidhja e Pejës  Përpara patriotëve shqiptarë u bë e domosdoshme dhe e ngutshme nevoja për t’i shkrirë përsëri lëvizjet spontane e të copëtuara të shqiptarëve në një lëvizje të ndërgjegjshme, me një program të përbashkët veprimi. E ngutshme u bë detyra për të mos lejuar ndërhyrjet e fuqive të mëdha në këto lëvizje. Inisiativën e përpunimit të këtij programi të përbashkët e mori Shoqëria e Stambollit e cila u riorganizau me emrin “Komiteti Shqiptar” me kryetar Sami Frashërin. Në këtë kohë nën drejtimin e Sami Frashërit u arrit të krijohej një manifest. Manifesti vilajeteve në një vilajet autonom, me një rregullim të veçantë për të, me shqipen si gjuhë lokale, me një guvernator të përgjithshëm të dërguar nga Porta në krye, i cili të qeveriste nën kontrollin e një Asambleje Kombëtare.
  • 39. Të gjithë funksionarët e tjerë të jenë shqiptarë. Të ardhurat nga taksat, doganat etj, të shpenzohen në vend dhe Turqia të marrë që këtej vetëm një detyrim vjetor. Ai shpallte synimin e fundit të lëvizjes shqiptare dhe konkretisht krijimin e një Shqipërie të lirë, që të qeverisej nga një pleqësi e përbërë nga aq antarë sa do të ishin edhe provincat e saj, nga gjiri i të cilëve do të zgjidhej një president. Pas shpërndarjes së manifestit, u bënë përpjekje edhe për krijimin e një organizate qëndrore. Inisiativën e morën Riza Bej Kryeziu nga Gjakova, dhe Haxhi Mulla Zeka nga Peja. Mbledhja paraprake u mbajt në Pejë në nëntor 1897. Aty morën pjesë gati 500 veta. U bisedua çështja e reformave të përshtatshme për Shqipërinë, si i vetmi mjet për ta përmirësuar gjendjen e mjerueshme të vendit, që kishte krijuar administrate turke, dhe njëkohësisht si e vetmja mënyrë për ta shpëtuar atë nga lakmitë e vendeve fqinje.
  • 40. Traktati politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet?”  Duke u mbështetur në eksperiencën e gjatë të fituar si një nga udhëheqësit kryesorë të lëvizjes kombëtare shqiptare, Sami Frashëri shkroi brenda një kohe të shkurtër traktatin politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet?”, që është vepra e tij kryesore e shek.XIX. Qëllimi i veprës ishte të shqyrtonte problemet politike aktuale të lëvizjes kombëtare dhe t’i tregonte asaj dhe në mënyrë të veçantë Lidhjes së Pejës, rrugën që duhej të ndiqnin. Me qëllim që të ngjallte në bashkatdhetarët e vet krenarinë kombëtare për të kaluarën e tyre, Samiu trajtonte me ngjyra të forta gjendjen e mjerueshme ku e kishte zhytur Shqipërinë sundimi turk. Nga Perandoria Otomane dhe nga sulltani halif, Samiu përpiqej, me një arsyetim të mprehtë, të shpjegonte se Turqia e kalbur nga brenda ishte me një këmbë në varr. Në qoftë se Shqipëria, arsyetonte ideologu i madh, do të vazhdonte të ishte e ndarë në katër vilajete të zakonshme turke pa asnjë të drejtë të veçantë dhe në qoftë se shqiptarët do të luftonin kundër shteteve fqinje për mbrojtjen e tokave të tyre duke shfaqur besnikërinë ndaj sulltanit pa kërkuar prej tij të drejtat kombëtare, ishte rrezik që shqiptarë
  • 41. të identifikoheshin me turqit dhe, kur Perandoria Otomane të shembej, Shqipëria të konsiderohej si një pjesë e trashëgimit turk, si objekt për t’u ndarë midis monarkive ballkanike. Ai vinte në dukje se në kushtet e reaksionit turk, si më 1878 dhe tani, inisiatorët e kuvendit nuk mund ta ngrinin Lidhjen e re pa deklaratat e besnikërisë ndaj sulltanit, ndonëse këto ishin të “huaja nga qëllimi i shqiptarëve”. Samiu parashtronte edhe një projekt të kushtetutës që, sipas mendimit të tij, duhej të kishte Shqipëria kur të fitonte autonominë, gjë që formulohej për të parën herë në mënyrë të plotë në historinë e mendimit politik shqiptar. Sipas tij Shqipëria nuk do të ishte një bashkim i thjeshtë i vilajeteve ose i tokave shqiptare, por një shtet më vehte nën sovranitetin e sulltanit. Si shtet më vehte ajo duhej të ishte një republikë parlamentare, pushtei ekzekutiv do të ishte i ndarë nga ai legjislativ.
  • 42. Rënia e lëvizjes së armatosur 1899- 1900  Gjatë pranverës së vitit 1899 patriotët shqiptarë i vazhduan përpjekjet për ta kthyer “Besa-Besën” në rrugën e luftës për autonominë e Shqipërisë dhe korrën në këtë drejtim seksese. U bënë përpjekje për të zbuar klerikët dhe mësuesit bullgarë e serbë nga krahinat shqiptare, rifilloi lëvizja për të fituar të drejtën që shqiptarët ta administronin vetë vendin e tyre. Me qënë se mjaft telegrame drejtuar në Stamboll mbetën pa përgjigje, shqiptarët kaluan edhe në kërcënime të hapura kundër Portës. Në Shkup shqiptarë të armatosur rrethuan konakun e valiut dha pas një luftimi të shkurtër që bënë, e detyruan të pranonte kërkesën e tyre për të pushuar nga puna 12 funksionarë të urryer turq të vilajetit. Në vjeshtë gjendja u acarua më tepër. Në Dibër popullsia dëboi peshkopin ekzarkist, në Pejë rifilloi lëvizja, për uljen e taksave, për reforma administrative dhe për shkolla shqipe.
  • 43. Në Shkup u dërgua një komision në Stamboll për të shprehur ankesat dhe dëshirat e popullsisë. Porta e Lartë u kërcënua me një lëvizje të armatosur në tërë vilajetin. Por, Stambolli duke patur edhe nxitjen e fuqive të mëdha dhe duke qënë i çliruar nga lëvizja maqedonase, nuk pranonte asnjë nga kërkesat e shqiptarëve. Në këto kushte dështuan edhe përpjekjet e bëra në fillim të pranverës së vitit 1900 nga Haxhi Mulla Zeka për të mbledhur një kuvend të ri, ku të shtrohej çështja e autonomisë së Shqipërisë me anën e një kryengritje të përgjithshme. Gjatë pranverës së vitit 1900 lëvizja për autonominë e Shqipërisë ra.
  • 44. Kuvendin e Junikut 1912 deri në pragun e shpalljes së pavarësisë. Autonomia ishte shkalla e parë drejt pavarësisë e formimit të shtetit kombëtar. Krerë feudalë, çifligarë dhe nëpunës të ndryshëm nuk ishin për një shkëputje të plotë nga shteti osman. Si rezultat i përhapjes masive të fesë islame, pjesa më e prapambetur e parisë myslimane e kishte të vështirë të shkëputej nga sulltani, të cilin e shihte si kalif i Zotit në tokë. Në kuadrin e Perandorisë Osmane, Shqipëria do ti shpëtonte politikës ekspansioniste të qarqeve politike fqinje. Në rast se Shqipëria do të shkëputej nga Perandoria Osmane, nuk do ti bënte ballë rrezikut të jashtëm. Krahas autonomisë disa rilindës shtruan kërkesën e pavarësisë së plotë. Gjatë Luftës së Parë Ballkanike, duke qenë se koalicioni ballkanik po korrte fitore mbi osmanët, rreziku i copëtimit të Shqipërisë u bë më i madh. Prandaj, për të shmangur këtë rrezik, patriotët shqiptarë me në krye Ismail Qemalin, gjykuan se ishte koha për tu shkëputur plotësisht nga Perandoria Osmane me qëllim që tokat shqiptare të mos trajtoheshin si toka të kësaj perandorie që po shkonte drejt disfatës. Për këtë arsye u kalua në idenë e pavarësisë së plotë të Shqipërisë. Memorandumin e Greçës 1911
  • 45. Depërtimi dhe rivaliteti austro- italian në Shqipëri  Qeveritë austro-hungareze dhe italiane po merrnin masa të reja për të forcuar pozitat në këtë pjesë të Ballkanit. Ato përdorën për këtë qëllim konsullatat, shkollat dhe zyrat postare të hapura e të mbajtura prej tyre, vijat e lundrimit, të tregtisë etj. Vendin kryesor në këtë drejtim vazhdonte ta mbante gjithmonë Vjena. Tokat e Shqipërisë kishin gjithnjë një rëndësi të veçantë për interesat austro-hungareze në Adriatik. Nëpërmjet Kosovë kalonte rruga për të dalë në Selanik, ku sunonte të shtrinte kufijtë e saj perandoria e Hasburgëve. Deri në fund të shek.XIX Vjena kishte shtënë në duart e saj tri të katërtat e xhiros së tregtisë së jashtme, që bënin krahinat e Shqipërisë, kryesisht nëpërmjet Adriatikut. Këtu kishin fituar një rëndësi skela austriake e Trieshtit dhe Shkodra e cili nëpërmjet Bunës, ishte bërë tregu kryesor i eksporteve të mallrave austriak
  • 46. Ismail Qemali dhe programi i tij 1900  Ngjarjet e viteve 1897-1900 treguan se rrethanat ndërkombëtare vazhdonin të ishin të disfavorshme për lëvizjet e armatosura si në Shqipëri ashtu edhe në viset e tjera të Ballkanit. Një nga personalitetet shqiptare që formuloi një program të ri ishte, Ismail Qemali. Ai punoi për gati 35 vjet si një funksionar i lartë i Perandorisë Osmane, por jo si një funksionar i dyzuar, por si një militant i lëvizjes demokratike liberale turke kundër despotizmit mesjetar sulltanor që peshën kryesore të veprimtarisë e anoi nga çlirimi i Shqipërisë. Ai u brumos si një burrë shteti demokrat. Ai qe kryetari i qeverisë së parë shqiptare, udhëheqësi kryesor i jetës politike në momentet e ndërlikuara e të vështira që kaloi Shqipëria e rilindur.
  • 47. Personaliteti dhe veprimtaria e tij ishin mbrujtur me aspiratat e Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe i përgjigjeshin kërkesave urdhëruese të kohës dhe Revolucionit Kombëtar Shqiptar. Në lidhje me gjendjen e brendshme të Perandorisë Otomane, ai si shumica e njerëzve përparimtarë turq kërkonte që, për vetë interesin e Turqisë, kjo duhej të bënte jo politikën e reformave centralizuese të inaguruara me Tanzimatin, por një politikë reformash decentralizuese në dobi të kombësive të perandorisë. Pikëpamjet e tij tërhoqën simpatinë e kombësive të shtypura të Turqisë. Masat popullore shkaktuan dyshime në Portën e Lartë. Për këtë arsye sulltani e emëroi Ismail Qemalin guvernator në Tripoli. Më 28 prill 1900, së bashku me djemtë e tij u arratis nga Turqia dhe pastaj mbërriti në Napoli. Ismail Qemali ia kushtoi kujdesin e vet lëvizjes kombëtare shqiptare, dhe u bë një nga personalitetet kryesore të saj. Nisej nga besimi se politika e ruajtjes së status-kuosë ishte një politikë e përkohshme e fuqive të mëdha dhe se rreziku kryesor për Ballkanin vazhdonte të vinte nga Rusia dhe Austria.
  • 48. Jehona e revoluciomit rus në Shqipëri  Më 1905 po ndjehej revolucioni i parë rus. Ai pati një jehonë të gjallë pozitive në opinionin publik shqiptar, jehonë që u shpreh në faqet e shtypit të kolonive mërgimtare, e sidomos në gazetën “Drita”. Luftën e popullit shqiptar kundër Turqisë patriotët shqiptarë e lidhnin me luftën e popullit rus ndaj caristëve. Në revolucionin rus shikonin shembullin që duhej të ndiqnin shqiptarët. Këtu e kanë burimin simpatia dhe mirëkuptimi që gjeti te demokratët shqiptarë revolucioni i parë rus. Në ngjarjet revolucionare të Rusisë populli rus, tregoi urtësi, vendosmëri, guxim dhe bashkim, cilësi këto që e bënë atë të qëndronte “me gjoks përpara plumbave të ushtrisë”. Gazeta “Drita” kërkonte që në luftën për çlirimin nga zgjedha turke të tregohej, ashtu si në Rusi urtësi, vendosmëri, guxim dhe bashkim. Shembulli i revolucionarëve rusë i dha krahut demokratik të lëvizjes kombëtare shqiptare një rast të ri për të propaganduar idenë e kryengritjes së armatosur, si mjet për të fituar të drejtat kombëtare.
  • 49. Lindja e lëvizjes punëtore  Në vitet e para të shek. XX lindi në Shqipëri edhe lëvizja punëtore. Punëtorët shqiptarë ishin ende të pakët në numër dhe të shpërndarë. Me origjinë të afërt fshatare ose zejtare ata nuk formonin ende një klasë me vehte, me ndërgjegje të tyre klasore. Mbi këta punëtorë rëndonte shfrytëzimi i egër i padronëve vendës dhe i sundimtarëve të huaj. Për të shpëtuar puntorët luftuan si mundën e sa mundën. Në radhët e tyre filluan të depërtonin edhe idetë socialiste. Lëvizja punëtore lindi në formën e shoqërive ndihëtare në radhët e punëtorëve shegertë të zejtarëve. Një nga shoqëritë e para punëtore për ndihmën reciproke u krijua në Shkodër më 1902. Ritja e lëvizjes revolucionare gjeti shprehje të gjallë edhe në kremtimin për herë të parë në Shqipëri të 1 Majit, festës ndërkombëtare të punëtorëve. Më 1905, 1 Maji u festua në Shkodër në një rreth të vogël punëtorësh. Festa e 1 Majit u kthye në një manifestim solidarizmi dhe bashkimi të shtresave të varfëra. Që atëherë 1 Maji u bë traditë e puntorëve.
  • 50. Veprimtaria e çetave të armatosura  Komunitetet e fshehta "Për lirinë e Shqipërisë" që u krijuan në qendra të ndryshme të vendit, nuk arritën të merrnin në dorë udhëheqjen e lëvizjeve të shumta popullore, që drejtoheshin kundër administratës turke. Kryengritjet vazhdonin të shpërthenin në mënyrë spontane, pa lidhje me njëra tjetrën dhe jo nën ndikimin e drejtimin e komiteteve. Vendimi për të krijuar çetat e para u morr në janar 1908 nga Komiteti i Manastirit. Çeta e parë u krijua në krahinën e Korçës e komanduar nga Bajo Topulli. Në pranverën e vitit 1906, u krijuan edhe çeta të tjera. ishin përgjithësisht të vogla dhe vepronin kryesisht në rrethet e Korçës, Beratit, Devollit, Kolonjës, Leskovikut e Përmetit
  • 51. VEPRIMTARIA POLITIKE DHE KULTURALE E KLUBEVE SHQIPTARE NË VITET 1908-1910. KRYENGRITJA E VITIT 1910  Menjëherë pas shpalljes së kushtetutës në Manastir u krijua klubi i parë shqiptar “Bashkimi”. Pas tij u krijuan klube kombëtare në qytetet krysore dhe më vonë në qendrat e tjera të vendit. Klube të tilla u krijuan në Stamboll edhe Janinë, Selanik etj. Në klube u përqëndrua veprimtaria politike e kulturore e patriotëve shqiptarë. Ato ishin organizata të gjera demokratike, të cilat përfshinin në gjirin e tyre përfaqsues të shtresave të ndryshme shoqërore dhe udhëhiqeshin kryesisht nga intelektualë. Në statutet e shumicës së klubeve njihej barazia e të drejtave të të gjithë antarëve, pavarsisht nga origjina e tyre shoqërore. Klubet nuk kishin një program të vetëm e të përbashkët. Për t’iu shmangur ndjekjeve të autoriteteve turke, ato deklaronin se nuk mereshin me veprimatri politike. Madje, për të siguruar një liri më të madhe veprimi, në disa klube u ftuan të mernin pjesë edhe xhonturq.
  • 52. Kryengritja e Kosovës e vitit 1910  Marrëdhëniet e shqiptarëve me xhonturqit u acaruan sidomos pas shtypjes së kryengritjes shqiptare të vitit 1909. Rrethet patriotike dhe komitetet e fshehta i shtuan përpjekjet për organizimin e kryengritjes së armatosur. Në Kosovë ishte krijuar një gjendje e padurueshme. Në fillim të vitit 1910 u lidh besa për të vepruar me armë kundër xhonturqve. Në prill, Mitrovica, Vushtrria dhe Llapi sulmuan garnizonet turke. Kryengritja u përhap edhe në krahinat e tjera të Kosovës. Operacioni ushtarak turk në Kosovë, u krye nën komandën e gjeneralit Shefqet turgut Pasha, me 16 mijë vetë. Kryengritësit i kishin zënë vendet.
  • 53. Kryengritja shqiptare e vitit 1911  Pakënaqësia ndaj regjimit xhonturk po rritej vazhdimisht, pasi edhe vetëdija kombëtare e popullit ishte fuqizuar. Ja vdekje, ja liri! kjo ishte parulla e luftëtarëve të çetave kryengritëse. Malësia e Mbishkodrës nën udhëheqjen e Ded Gjë Lulit, filloi kryengritjen. Me 3 mijë luftëtarët e tij u çlirua Tuzi dhe më 6 prill ai ngriti flamurin shqiptar në Bratillë të Hotit. Nën komandën e gjeneral Shefqet Turgut pashës, me 20 mijë ushtarë, Porta e Lartë organizoi operacionin luftarak për të shtypur kryengritjen. Luftimet e përgjakshme të kryengritësve me ushtrinë armike shkruan faqe të reja lavdie. Atdhetarët shqiptarë organizuan në pllajën e Greçës, në Malësinë e Madhe, një kuvend më 23 qershor 1911, i cili miratoi memorandumin me 12 kërkesa, për njohjen e kombit shqiptar, krijimin e një vilajeti të vetëm, administratën me nëpunës shqiptarë, lirinë e mësimit të shqipes, shkollat kombëtare, etj. Qeveria e turqve të rinj e hodhi poshtë memorandumin e Greçës. Kryengritjen e vitit 1911 perfundoi pa filluar mirë.
  • 54. SHPALLJA E PAVARËSISË SË SHQIPËRISË  Perandoria Osmane pësoi lëkundje të mëdha nga Kryengritja shqiptare, si dhe nga lufta italo-turke. Kjo i rriste shpresat e popujve të shtypur të Ballkanit për t'u çliruar, ndërkohë që shtetet ballkanike ( Serbia, Greqia, Bullgaria dhe mali i Zi) lidhën një aleancë politike dhe ushtarake për interesat e tyre. Shqipëria u pa vetëm si objekt copëtimi. Serbia synonte të merrte një pjesë të madhe të Shqipërisë së Veriut dhe të Verilindjes (Kosovën), Greqia kërkonte Shqipërinë Jugore, kurse Mali i Zi donte të merrte Shkodrën me krahinat përreth. Në tetor 1912, shtetet ballkanike i shpallën luftë Perandorisë Osmane. Lufta e parë Ballkanike kishte si objektiv kryesor realizimin e planeve shoviniste të qeverive ballkanike dhe u shndërrua në një luftë grabitqare kundër Shqipërisë dhe Maqedonisë. Ushtritë e aleatëve ballkanikë e thyen ushtrinë turke në të gjitha frontet dhe filluan marshimin në tokat shqiptare.
  • 55. Disa çështje shqiptare në arenën ndërkombëtare në tetor-nëntor 1912  Përpjekjet që bënë Fuqitë e Mëdha për ta ndaluar luftën ballkanike si dhe deklarata e 7 Tetorit për të mos lejuar ndryshimin e status-kuosë në Ballkan, nuk patën sukses. Fitoret e rrufeshme të shteteve ballkanike i detyruan Fuqitë e Mëdha ta rishikonin vendimin e tyre të 7 Tetorit. Më 26 tetor në Vjenë dhe në Berlin e shikonin me dyshim mundësinë e ruajtjes së status- kuosë në rast se Turqia do të pësonte përfundimist disfatë. Më 27 e 28 tetor pamundësinë për t'u kthyer në gjendjen e mëparshme në Ballkan e pranuan edhe Franca, Rusia, dhe Anglia. Dalja në Adriatik e Serbisë, prapa së cilës qëndronte Rusia, do ta pengonte depërtimin e influencës së imperialistëve austro- hungarezë në Shqipëri, do t'i përmbysta planet e Vjenës për të dalë në Selanik dhe mund t'i jepte mundësi rivales së saj, Italisë, për t'u lidhur me Serbinë në dëm të interesave austro-hungareze.
  • 56. Kuvendi i Vlorës dhe Shpallja e Pavarsisë  Patriotët shqiptarë ndërmorën veprime për shpëtimin e Shqipërisë nga copëtimi dhe për mbledhjen e kuvendit kombëtar. I.Qemali e L.Gurakuqi shkuan në Bukuresht, në Vjenë ku bënë takime me autoritetet e Austro- Hungarisë, Anglisë, Italisë, etj., për të krijuar shtetin shqiptar. Lufta Ballkanike shtroi si çështje vendimtare dhe të shpejtë mbledhjen e kuvendit kombëtar, të cilën e përkrahu edhe qeveria austro-hungareze. Kur po shembej sundimi i Perandorisë Osmane në Ballkan, zgjidhja më e drejtë e çështjes shqiptare ishte vetëm pavarësia e plotë. Më 21 nëntor 1912 I.Qemali mbërriti në Durrës, u takua me delegatët e Shqipërisë së Mesme dhe të Kosovës, kurse më 25 nëntor arriti në Vlorë, ku do të mblidheshin përfaqësuesit e kombit shqiptar. Atdhetarë të Elbasanit, Tiranës, Durrësit, Kavajës, Beratit, Peqinit, Lushnjës, etj., ngritën flamurin kombëtar. Me 28 nentor 1912, në orën 14, u hap në Vlorë Kuvendi Kombëtar. Në mbledhjen e parë të kuvendit morën pjesë 37 delegatë, të cilët u shtuan gjatë ditëve që u pasuan duke arriur në 63 veta që përfaqesonin të gjitha viset shqipëtare. Pjesa më e madhe e tyre ishin udhëheqës e të Lëvizjes Kombëtare Shqipëtare.
  • 57. Përveç Ismail Qemalit merrnin pjesë Luigj Gurakuqi, Isa Boletini, Sali Gjuka, Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Vehbi Agolli, Nikolle Kacori, Jani Minga, Abdi Toptani, Pandeli Cale, Dude Karbunara, Lef Nosi, Mitht Frashëri, Mehmet Deralla, Hasan Hyseni Budakova, Ajdin Draga, Sherif Efedin Dibra, Dhimitër Mborja, Dhimtër Zografi, Shefqet Daiu, Rexhep Ademi, Dhimitër Berati, Kristo Meksi, Xhelal Kopencka, Spiro Llo, Iliz Vrioni, Hajredin Cakrani, Shefqet Vërlaci, etj. Më 28 nëntor 1912, u hap Kuvendi Kombëtar i Vlorës, me kryetar Ismail Qemalin dhe sekretar Luigj Gurakuqin. E vetmja udhë shpëtimi ishte ndarja e Shqipërisë nga Turqia. Mbledhja kombëtare vendosi Shpalljen e Pavarsisë së Shqipërisë dhe të gjithë delegatët nënshkruan aktin historik të kësaj ngjarjeje të madhe, një akt që u nënshkrua nga 40 firmëtarë. Pastaj Ismail Qemali dhe atdhetarët delegatë ngritën flamurin kombëtar të zbukuruar nga një vajzë korçare, Marigo Posio dhe kënduan himnin kombëtar të Shqipërisë me vargje të Asdrenit. Shpallja e Pavarësisë dhe ngritja e flamurit kombëtar në Vlorë ishte fitore e përbashkët e të gjithë popullit shqiptar; nga Kosova në çamëri, nga Adriatiku në kërçovë e Manastir, për të gjitha forcat që kishin marrë pjesë në luftën për çlirimin kombëtar.
  • 58.
  • 59.
  • 60. Formimi i qeverisë së Ismail Qemalit  Pas vendimit historik të Shpalljes së Pavarsisë, Kuvendi Kombëtar i Vlorës u mor me organizim shtetëror. Që në mbledhjen e parë, më 28 Nëntor 1912, vendosi krijimin e qeverisë kombëtare, kryetar dhe ministër i jashtëm i së cilës u zgjodh Ismail Qemali. Kuvendi zgjodhi një pleqësi prej 18 vetësh me në krye myftiun Vehbi Dibra. Kjo pleqësi do të zëvendësonte Kuvendin kur ky të shpërndahej dhe do të bashkëpunonte me qeverinë. Pleqësia kishte të drejtë ta kontrollonte e ta këshillonte qeverinë. Qeveria e Vlorës filloi veprimtarinë në kushte të vështira, kur Lufta e Parë Ballkanike vijonte duke gllabëruar troje shqiptare. Në fillim të dhjetorit 1912 gjithë Kosova, Shqipëria Veriore, Lindore dhe e Mesme, deri në lumin Shkumbin ishte pushtuar nga Vetëm Shkodra e rrethuar vazhdonte qëndresën. Në jug trupat greke kishin rrethuar Janinën, kishin pushtuar Çamërinë dhe po përparonin në trojet e tjera të Jugut. Qeveria e Vlorës e shtriu pushtetin në një territor të kufizuar (Vlorë, Fier, Lushnjë, Berat dhe Gjirokastër), ku gjendeshin ende ushtri turke.ushtritë serbe e malazeze.
  • 61.
  • 62. ARSIMI DHE KULTURA GJTAË RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE  Rilindasit e parë shqiptarë ishin, Naum Veqilharxhi, Jeronim de Rada, Kostandin Kristoforidhi, Zef Jubani, etj., vepruan jashtë vendit tonë në kontakt me idetë e mëdha të lirisë të revolucionit francez, por edhe me revolucionet çlirimtare të vendeve fqinje. Rilindasi i parë është Naum Veqilharxhi nga Vithkuqi i Korçës, i mërguar në Rumani, ku formoi bindjet demokrate, pranë kolonisë shqiptare të mërgimtarëve. Ai e vuri theksin tek arsimi në gjuhën shqipe dhe krijimi i alfabetit. Më 1844 botoi në Rumani një abetare, Evetarin e parë në shqip, që u shpërnda në Korçë, përmet, Gjirokastër, etj., ndërsa më 1845 e ribotoi abetaren e re edhe më të plotë. Vitet 50 e fillimi i viteve 60 të shek.XIX sollën një rritje të hovshme të lëvizjes për zhvillimin kultural. Në qarqe më të gjera intelektualësh shjqiptarë zuri rrënjë bindja për nevojën e përhapjes të arsimit e kulturës. Fara e mbjellë e Naum Veqilharxhit dhe shokët e tij kishte nisur të jepte frutet e para.
  • 63.
  • 64. Akademia e Voskopojës  "... Në këtë shkollë mësoheshin lëndët: gramatikë, letërsi, folozofi, logjikë, fizik dhe matematikë. Gjuha e mësimit ishte greqishtja, e cila për gjithë Ballkanin ishte gjuha fetare, e tregtisë dhe e kulturës. Kjo e bënte të nevojshëm hartimin e fjalorëve greqisht-shqip-vllahisht e bullgarisht. Punën e tij e vazhdoi Sevast Leontiadhi, Evgjen Vukgaris dhe Theodhor Kavalioti. Në veprën "Logjika" ai porositi nxënësit të mësonin filozofinë e Lajbnicit. Esnafet mbanin shpenzimet për bursat e të rinjve që studionin në universitetet e Evropës.
  • 65. SHOQËRITË PATRIOTIKE SHQIPTARE JASHTË ATDHEUT  Krijimi i shoqërive atdhetare shqiptare jashtë ishte pasojë e logjikshme e kushteve ekonomiko –shoqërore dhe politike të vendit tonë gjatë sundimit osman. Për shkak të reaksionit të egër të këtij regjimi dhe të keqësimit të gjendjes së rëndë ekonomike, shqiptarët filluan të merrnin rrugët e mërgimit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit të XX. Krahas rrugëve të njohura për në Bullgari, në Greqi, në Rumani, në Egjipt, ata u drejtuan dhe në Francë, në SHBA etj. Shqiptarët e emigruar në këto vende, megjithëse duhet të përballonin vështirësi të panumërta, mbajtën lidhje të vazhdueshme me atdheun e tyre Shqipërinë, luftuan për çështjen shqiptare dhe në kushte të favorshme legale filluan të krijojnë shoqëritë e tyre atdhetare në këto vende. Këto shoqëri, të themeluara jashtë Perandorisë Osmane kishin synime të qarta politike për të përgatitur çirimin e atdheut nga sundimi osman dhe për mbrojtjen e tij nga copëtimi.
  • 66.
  • 67. Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912  Rrethet patriotike shqiptare mendonin se kryengritja e ere duhej të shpërthente në pranverën e vitit 1912. Më 11 janar 1912 Hasan Prishtina e paralajmëroi qeverinë osmane se po të mos plotësoheshin kërkesat kombëtare, në Shqipëri do të shpërthente kryengritja e armatosur. Në janar 1912 xhonturqit i fituan zgjedhjet e reja. Në parlamentin e ri nuk u zgjodhën as I.Qemali, as h.Prishtina. U krijua një gjendje mjaft e acaruar. Padurimi u bë kritik, ndaj komitetet e fshehta formuan kudo çeta të armatosura. Përleshjet e para ndodhën në Gjakovë në prill 1912. Në maj 11912 kryengritja u shtri në Pejë, Lumë, Mirditë, Zadrimë, etj. Më 21 maj 1912 në Junik të Gjakovës u mblodh një kuvend i posaçëm, me përfaqësues të Kosovës, Dibrës, Shkodrës dhe të krahinave të jugut, nën drejtimin e Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit. Në maj-qershor 1912 kosova u ndez flakë. Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Idriz Seferi, Islam Spahiu
  • 68. Konkluzioni Konkluzioni  Nga sa thamë më lart Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte periudha më e rëndësishme në luftën e popullit shqiptar. Një periudhë e mundimshme për popullin shqiptar e zhvilluar në kushte shumë të vështira të zgjedhës së egër osmane të prapambetjes së madhe ekonomike-shoqërore të vendit, të sundimit të marrdhënieve gjysëmfeudale. Në vend mbizotëronte një nga politikat më barbare asimiluese të feudalëve turq, që mohonin ekzistencën e kombësisë shqiptare. Vemë re se proçesi i formimit të kombit shqiptar bëhet me ritme të ngadalshme dhe merr një karakter të zgjatur. Megjithatë ky proçes çau rrugën e vet dhe bashkë me të filloi të zhvillohej edhe lëvizja kombëtare. Një lëvizje e gjerë me karakter politiko-shoqëror dhe kulturor që nuk rreshti kurrë së qeni kundër zgjedhës së huaj për çlirimin kombëtar. Me luftën për të hequr qafe zgjedhën e huaj u forcua në masat popullore ndjenja e kombësisë e individualiteti përballë shtypësve shekullorë turq. Kjo lëvizje ndryshon në tërësi nga lëvizjet e mëparshme kundër zgjedhës së huaj. Ajo shpinte në çlirimin e vendit dhe në formimin e një shteti të bashkuar kombëtar, në vendosjen e rendit borgjez e në zhvillimin e një kulture përparimtare mbi bazën e zhvillimit të gjuhës kombëtare. Përfaqësues të veçantë e kuptuan nevojën historike për ta ngritur lëvizjen popullore antiturke në shkallën e një lëvizje të ndërgjegjshme kombëtare. Një përfaqësues i tillë qe Naum Veqilharxhi, i cili doli me kërkesën për shkollë shqipe e për zhvillimin e gjuhës shqipe. Kërkesë që u paraqit më vonë nga gjithë ideologët e lëvizjes kombëtare. Kërkesa e tij ishte shprehja e parë e ndryshimit cilësor që po pësonte lëvizja çlirimtare shekullore e popullit shqiptar. Pa frik mund të themi që lëvizja për shkollimin e shkrimin shqip qe një lëvizje me karakter politik, e nuk ka si të mos jetë, pasi arsimi dhe letërsia shqipe luftoheshin me të gjitha mënyrat, si nga Porta e Lartë ashtu dhe nga Patrikana e Stambollit.  Një nga problemet me të cilën iu desh Shqipërisë të përballej ishte "Kriza Lindore". Ajo do të bëhej rrezik i madh për shqiptarët, mjaft të varfër dhe pa asnjë të drejtë politike. Duke mos mjaftuar kjo, dozën shqetësimit të popullit shqiptar ia shtoi edhe "Traktati i Shën Stefanit". Ai shkaktoi një shqetësim e zemërim të thellë në të gjitha viset shqiptare. Kjo çoi në krijimin e besëlidhjeve krahinore për mbrojtjen e trojeve. Një nga lidhjet shqiptare që bëri bujë dhe dha shembull ishte "Lidhja e Prizrenit". Ajo pati rëndësi të madhe, pasi si rezultat i saj, u arrit të ketë një shtrirje territoriale mbarë shqiptare. "Lidhja e Prizrenit" krijoi një front patriotik dhe luftarak në popull, përpunoi një platformë kombëtare të plotë, përdori të gjitha format e luftës çlirimtare. Lidhja kërkoi e luftoi për krijimin e shtetit shqiptar, arriti të formonte qeverinë e përkohshme të pavarur nga Porta e Lartë. Lidhja provoi botërisht ekzistencën e kombit shqiptar, që është liridashës, komb i praruar dhe i vendosur për të drejtat e tij. Edhe pas shtypjes së "Lidhjes së Prizrenit" patriotët shqiptarë, duke konsideruar si detyrë kryesore luftën për njohjen e kombit shqiptar dhe për autonominë e Shqipërisë, bënë një punë të madhe për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare të popullit shqiptar.
  • 69. Njerëz të kamur nuk kanë munguar të bëjnë të mira materiale. Për këtë veprim ata kanë marrë gjithnjë shpërblimin e kënaqësisë shpirtërore, të mirënjohjes e të nderimit. Nga sa dëshmojnë të dhënat e ndryshme historike, Korça me mërgimtarët e saj dhe banorët e tjerë, zë vendin kryesor e të dukshëm në Shqipëri për mirëbërësi.   Vetëm më 1912, në kohën e luftës ballkanike, shpallja e pavarësisë u bë mundshme, si zgjedha më e drejtë e çështjes shqiptare. Shpallja e Pavarsisë ishte një akt me rëndësi jetike për popullin shqiptar. Ajo, nga njëra anë, mbylli një epokë të tërë luftrash e përpjekjesh shekullore për të hequr qafe zgjedhën e huaj, për të ruajtu tërësinë territoriale të atdheut e për të formuar shtetin e lirë kombëtar shqiptar duke kurorëzuar veprën e Rilindjes dhe nga na tjetër, hapi një epokë të re, një epokë luftërash e përpjekjesh të tjera për ta mbrojtur pavarsinë e fituar nga rreziqet e jashtme e të brendshme, për të siguruar bashkimin kombëtar të gjymtuar rende dhe për të vendosur rendin demokratik. Me aktin e 28 Nëntorit 1912 sanksionohej e drejta e pamohueshme historike e kombit shqiptar për të qenë i bashkuar, i lirë e i pavarur në trojet e veta, krahas popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Kuvendi I Vlorës hodhi themelet e shtetit të ri sovran shqiptar. Për ti siguruar një fitore të tillë popullit shqiptar iu desh të bënin një luftë të gjatë kundër sundimtarëve osmanë dhe synimeve grabitqare të fuqive të huaja.  Epoka e Rilindjes është epoka më e ndritur e historisë së Shqipërisë. Ajo nxori njerëz të mëdhenj, epokalë, të mendjes e të pushkës, të besës dhe trimërisë, të penës dhe urtësisë, nxori titanët e mendimit dhe veprimit që e nxorën Shqipërinë nga errësira 500 vjeçare otomane në dritë të vërtetë. Këta iluministë i dhanë asaj emrin epoka e dritës dhe diturisë. Ata ishin pararendësit e shpalljes së Pavarësisë së Atdheut, njëqindvjetorin e së cilës po festojmë. Ata i kujtojmë sot dhe do t’i kujtojmë edhe në qindravjetorë të tjerë, sepse janë vitrina e rilindjes dhe kombit. Ëndrrën dhe veprën e tyre e bënë realitet burra të tjerë të mëdhenj që shpallën pavarësinë e shumëpritur e shumëkërkuar. 
  • 70. BIBLIOGRAFIA:   BIBLIOGRAFIA:  Hysni Myzyri, "Shkollat e para kombëtare shqipe 1887-1908", <<MIHAL DURI>>, Tiranë, 1973.  Mender Sahinles, "Origjina, ndikimi dhe aktualiteti i qemalizmit", <<Koha>>, Tiranë, dhjetor 1998.  Myslim Islami, "Lidhja shqiptare e Prizrenit çështja e bashkimit kombëtar", <<Afërdita>>, Tiranë, 1998.  Kristo Frashëri, "Lidhja shqiptare e Prizrenit 1878-1881", <<TOENA>>, Tiranë, 1997.  Aleks Buda, Kristo Frashëri, Stefanaq Pollo, Jusuf Alibali, Ndreçi Plasari, "Historia e Shqipërisë në tre vëllime", <<MIHAL DURI>>, Tiranë, 1965.  Petrika Thëngjilli, Fatmira Rama, Ajet Shahu, Liliana Guga, "Historia e Shqiptarëve me zgjedhje 12", <<PEGI>>, Tiranë, 2011.  Zihni Haskaj, "Mendimi politik e shoqëror i rilindjes kombëtare shqiptare", <<MIHAL DURI>>, Tiranë, 1971.  Arben Puto, "Pavarsia shqiptare dhe diplomacia e fuqive të mëdha 1912-1914", <<8 NËNTORI>>, Tiranë, 1978.  Ligor Mile, "Shqipëria në vitet e Lidhjes shqiptare të Prizrenit", <<KOMBINATI POLIGRAFIK, shtypëshkronja e re>>, Tiranë, 1986.  Kaliopsi Naska, "Ismail Qemali në lëvizjen kombëtare shqiptare", <<KOMBINATI POLIGRAFIK, shtypëshkronja e re>>, Tiranë, 1987.  Gazeta “Kushtrim Brezash”, Korçë, tetor 2012.