Εργασία της μαθήτριας Μαυρουδή Ελένης στο πλαίσιο της ερευνητικής εργασίας με θέμα: Πολιτισμική χαρτογράφηση του προσφυγικού ελληνισμού στις Κρηνίδες Καβάλας: ΟΙ ΚΑΠΠΑΔΟΚΕΣ. Συντονίστρια εκπαιδευτικός: Γκούμα Όλγα

1. 1
ΜΑΥΡΟΥΔΗ ΕΛΕΝΗ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΥ
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΡΗΝΙΔΩΝ ΚΑΒΑΛΑΣ: ΟΙ ΚΑΠΠΑΔΟΚΕΣ
Νεότερη Ιστορία :Οι ιδιαιτερότητες που εντοπίζονται στην
Καππαδοκία α) Τα επαγγέλματα και β) τα Καραμανλίδικα
ΚΡΗΝΙΔΕΣ 2012-2013

2. 2
ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΥ
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΡΗΝΙΔΩΝ ΚΑΒΑΛΑΣ: ΟΙ ΚΑΠΠΑΔΟΚΕΣ
Νεότερη Ιστορία :Οι ιδιαιτερότητες που εντοπίζονται στην
Καππαδοκία α) Τα επαγγέλματα και β) τα Καραμανλίδικα

3. 3
ΜΕΛΗ ΟΜΑΔΑΣ
 Αρσονιάδου Σοφία
 Κελίδου Μαρία
 Κωνσταντινίδης Νίκος
 Μαυρουδή Ελένη
ΕΠΟΠΤΕΙΑ
 Γκούμα Όλγα

4. 4
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος………………………………………………………….…………………………………5
Εισαγωγή…………………………………………………………………………………………….6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ A: Τα επαγγέλματα στην Καππαδοκία
1.Επαγγέλματα ανά περιφέρεια…………………………………………………..7-10
2.Το εργατικό δίκαιο στην Καππαδοκία……………………………………11-19
ΚΕΦΑΛΑΙΟ B: Τα Καραμανλίδικα
1.Η Καραμανλήδεια γραφή………………………………………………………..20-22
2.Ένα παράδειγμα του Καραμανλήδικου ιδιώματος : Tο λεξικό των
Φαράσων…………………………………………………..............................23-39
Επίλογος……………………………………………………………………………………………40
Βιβλιογραφία…………………………………………………………………………………...41

5. 5
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Στα πλαίσια του μαθήματος της ερευνητικής εργασίας (project) που
πραγματοποιήθηκε τη σχολική χρονιά 2012-2013 με υπεύθυνους
καθηγητές τους κ. Καρατζόγου Αλέξανδρο και κ. Γκούμα Όλγα έγινε
έρευνα για την πολιτισμική χαρτογράφηση του προσφυγικού
ελληνισμού των Κρηνίδων Καβάλας και συγκεκριμένα για τους
Καππαδόκες.
Οι μαθητές χωρίστηκαν σε τέσσερις ομάδες και ασχολήθηκαν με
επιμέρους υποθέματα. Η ομάδα μου είχε αναλάβει να συλλέξει
πληροφορίες για την νεότερη Ιστορία της περιοχής. Τα μέλη της
ήταν : η Αρσονιάδου Σοφία , η Κελίδου Μαρία ,ο Κωνσταντινίδης
Νίκος και η Μαυρουδή Ελένη.
Το δικό μου αντικείμενο διαπραγμάτευσης ήταν οι ιδαιτερότητες που
εστιάστηκαν στην περιοχή και συγκεκριμένα τα παραδοσιακά
επαγγέλματα το ισχύον εργατικό δίκαιο, όπως επίσης και τα
«καραμανλήδικα» το ιδιαίτερο τοπικό γλωσσικό ιδίωμα.

6. 6
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η Καππαδοκία είναι ένας πολύ ιδιαίτερος ως προς τα επαγγέλματα
τόπος. Σ΄ αυτό συνετέλεσε το κλίμα και η ιδιαίτερη γεωμορφολογία
της περιοχής.
Η Καππαδοκία έχει κλίμα ξηρό και υγιεινό. Βρίσκεται σε οροπέδιο με
μέσο υψόμετρο 1100 μέτρα από τη θάλασσα. Στο ύψος αυτό,
άφθονα χιόνια σκεπάζουν την ηφαιστειογενή γη μήνες ολόκληρους
και το κρύο είναι δριμύ το χειμώνα, που φτάνει μέχρι 15 βαθμούς
υπό το μηδέν και το καλοκαίρι η θερμοκρασία ανεβαίνει σε 36-38
βαθμούς. Επιπλέον, η αμμουδερή γη και η έλλειψη μεγάλης
βλάστησης έχει ως συνέπεια σχετικά λίγες υδατοπτώσεις.
Στο υψόμετρο αυτό, η νυχτερινή δροσιά εκτός από τα πρώιμα
δημητριακά, βοηθούσε και στην ανάπτυξη των λαχανικών το
καλοκαίρι, όπως και τις ανοιξιάτικες σπορές των δημητριακών, του
λιναριού, της ρόκας και των οσπρίων .Στην Καππαδοκία ήταν επίσης
ανεπτυγμένη και η κτηνοτροφία.
Η γεωργία λοιπόν και η κτηνοτροφία ήταν οι κυριότερες ασχολίες
των κατοίκων αυτής της περιοχής. Παράλληλα, όμως, υπήρχαν κι
άλλες πηγές οικονομίας για τους Καππαδόκες, όπως διάφορες
τέχνες, το εμπόριο κ. λ. π. Ενδεικτικά θα αναφερθούμε σε κάποια
από αυτά, τα οποία και χαρακτήριζαν τα χωριά, στις κατά τόπους
περιφέρειες της Καππαδοκίας.
Στο δεύτερο τμήμα της εργασίας γίνεται αναφορά στην
Καραμανλήδεια γραφή καθώς και στο ιδιαίτερο ιδίωμα που
ομιλούνταν από τους κατοίκους της περιοχής. Περιγράφονται οι
ιστορικοί λόγοι που οδήγησαν στην εμφάνιση του, ενώ ταυτόχρονα
δίνεται και ένα παράδειγμα αυτού με την παράθεση του
Φαρασιώτικου λεξικού.

7. 7
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΑΝΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ
1. Περιφέρεια Ακσεράϊ-Γκέλβερι
Γκέλβερι- οι Λαξευτές των Βράχων
Στο Γκέλβερι, το λάξευμα των βράχων ήταν επάγγελμα και ο
λαξευτής ονομαζόταν «ταστζί», δηλαδή πετράς. Το επάγγελμα
δημιουργήθηκε για να καλύψει της ανάγκες του χωριού, επειδή όλο
το έδαφος ήταν από μαλακό βράχο. Ο λαξευτής λοιπόν, χάραζε το
βράχο σε ίσα τετράγωνα και με τη βαριά και το καλέμι σιγά- σιγά
αφαιρούσε το πρώτο στρώμα .
Το ίδιο έκανε και για τα υπόλοιπα 5 στρώματα τα οποία έπρεπε να
αφαιρέσει ώστε να ετοιμαστούν τα θεμέλια. Οι πέτρες που
αφαιρούσε χρησίμευαν στο χτίσιμο του σπιτιού. Όταν ήθελαν να
κατασκευάσουν ένα υπόγειο , ο λαξευτής άρχιζε να λαξεύει από ένα
άνοιγμα που χρησίμευε για την κάθοδο, 40 σκαλιά προς το
εσωτερικό της γης. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούσε ήταν η βαριά,
το καλέμι και ο λοστός για το βράχο, ενώ για τα υπόγεια το κοκλϋνκ
(εργαλείο σαν κασμάς) και το κϋρέκ (φτυάρι).
2.Περιφέρεια Καισάρειας
Καισάρεια- οι Μπακιρτζήδες
Η δουλειά αυτή ήταν πολύ παλιά, περίπου 300 ετών .Οι
Μπακιρτζήδες έκαναν διάφορα αντικείμενα όπως : καζάνια, ταψιά και
κανάτια, τα οποία έστελναν σε άλλες πόλεις. Η τέχνη μεταδιδόταν
από τον πατέρα στον γιο και για να κάνουν τα στολίδια στα καζάνια
χτυπούσαν το μπακίρι χιλιάδες φορές.

8. 8
3.Περιφέρεια Νεάπολης
Φλοϊτά-οι Μάγγανοι
Οι Φλοϊτανοί επιδόθηκαν ιδιαίτερα στους μάγκανους. Κατασκεύαζαν
και πουλούσαν λινέλαιο. Τα Φλοϊτά φημίζονταν για τους τεχνίτες
στους μάγκανους και λέγεται ότι όποιος είχε μάθει την τέχνη του
μάγγανου την έμαθε από τους Φλοϊτινούς. (Το μάγκανο ήταν συμπιεστικό
πιεστήριο μηχάνημα το οποίο χρησιμοποιούνταν στην παραγωγή λινέλαιου.)
4.Περιφέρεια Νίγδης
α) Αξός- οι Αγγειοπλάστες
Οι Αξαινοί είχαν ανεπτυγμένη τη βιοτεχνία των «καρχινιών». Τα
καρχίνια ήταν πήλινα δοχεία. Τα όνομά τους «παγίρια»,
«κοπετζίκια», «λωνιά», «τσικιά», κ.α. τα έπαιρναν ανάλογα με τη
βάση , την κοιλιά, τα χερούλια, το λαιμό και τη χρήση τους. Οι
κατασκευαστές των αγγείων ήταν αποκλειστικά γυναίκες , οι οποίες
τα δούλευαν αποκλειστικά με τα χέρια.
Κατασκεύαζαν επίσης ένα είδος σουντού (SUNDU), δηλαδή σχάρας,
που την τοποθετούσαν στο κάτω μέρος των «τουντουριών» για να
διατηρείται ο αερισμός και να μην πνιγεί το άναμμα από τις στάχτες.
Τα αγγεία τα ψήνανε σε ανοιχτή φωτιά, μισοχωμένα σε σωρό
κοπριάς και άχυρου.
(Οι Αξώτες πρόσφυγες στην Ελλάδα του σήμερα ήταν και είναι
ακόμη άνθρωποι κατά βάση του εμπορίου. Αυτό ξεκίνησε από τις
δραστηριότητες τους στην «πατρίδα», όπως την αποκαλούν.
Αγωγιάτες, αραμπατζήδες, κυρατζήδες ήταν τα κύρια επαγγέλματα
τους και στα πρώτα δύσκολα χρόνια της προσφυγιάς. Φορτώνανε
εμπορεύματα, σιτηρά, καλαμπόκια και τα μεταφέρανε σε όλη την
περιοχή προκειμένου να επιβιώσουν σε δύσκολους χρόνους.)
β)Μιστί-Τσαρικλί-οιΚετσετζήδες
Οι Μιστιώτες και οι Τσαρικλιώτες , ασχολούνταν με την κατασκευή
κετσέδων και μάλλινων πιλημάτων. Το κυρίως εργαλείο για το
φτιάξιμο των κετσέδων ήταν η ντεξάρα, το δοξάρι, ένα ξύλο
κυλινδρικό με διάμετρο 0,10μ. και μάκρος 1,60μ. κυρτό στη μία
άκρη, ενώ στην άλλη ήταν καρφωμένη μία σανίδα με διαστάσεις
0,20Χ0,30μ., για να αυξάνεται η κυρτότητα του δοξαριού.

9. 9
Τεντωμένη καλά , από τη μία άκρη ως την άλλη της ντεξάρας ,
δενόταν η κόντρα, η χορδή του δοξαριού, φτιαγμένη από έντερο
ζώου. Με το δοξάρι «πέτανει», δηλαδή έξαινε ο τεχνίτης το μαλλί και
το βαμβάκι, χτυπώντας με ένα ξύλινο κόπανο τη χορδή του
δοξαριού. Αφού ο τεχνίτης έξαινε τα μαλλιά με το δοξάρι, έτσι ώστε
να αραιώσουν και να γίνουν αεράτα, άπλωνε καταγής μια λινάτσα
βρεγμένη και πάνω της άπλωνε τα μαλλιά. Τα ράντιζε με ζεματιστό
νερό και σαπουνάδα μαζί και τα τύλιγε, την λινάτσα με τα μαλλιά
μαζί, πάνω σε ένα κυλινδρικό ξύλο σφικτά , δένοντας το ρολό που
σχηματιζόταν στις άκρες και στη μέση με σκοινιά. Έπειτα το ρολό
αυτό άρχιζαν να το κυλούν κλωτσώντας το επί μια ώρα σχεδόν. Το
άνοιγαν , ξανάριχναν νερό ζεστό , το ξανατύλιγαν, που είχε όμως
μισοψηθεί, και συνέχιζαν να το χτυπούν με τα πόδια τους. Μετά το
λάχτημα το άπλωναν κάτω, το ράντιζαν πάλι με ζεστό νερό και με
σαπούνια άρχιζαν να το τρίβουν επί μακρό για να γίνει πιο κρουστό.
Τέλος ,τύλιγαν τον έτοιμο πια κετσέ σε ρολό, τον έστηναν όρθιο
μέχρι να στραγγίξει, και ήταν έτοιμος να στρωθεί στους καναπέδες ή
στο δάπεδο των οντάδων. Με τον ίδιο τρόπο έφτιαχναν και
κιαπανάτσις, κάπες, σαπούχια, κάλτσες και τάσια, καπέλα χωρίς να
χρησιμοποιούν βελόνα και κλωστή για να ενώσουν τα διάφορα
κομμάτια.
5.ΠεριφέρειαΠροκοπίου
Προκόπι- Οι χτίστες
Ήταν γνωστοί με το όνομα ταστσί (πετράδες) και τους ξεχώριζε σε
τρεις κατηγορίες: τους εργάτες που έκοβαν την πέτρα από τα
νταμάρια, τους πελεκιστές που την λείαιναν και τους εργάτες που
ασχολούνταν με το γιαπί. Μια άλλη κατηγορία η οποία ανήκε σ’ αυτή
των χτιστών, ήταν αυτοί που δούλευαν το μάρμαρο από το οποίο
τεχνουργούσαν μικρά κομψοτεχνήματα.
6.ΠεριφέρειαΦαράσων
Φάρασα-οι Τεμερτζήδες
Οι Φαρασιώτες ειδικεύονταν στον σίδερο. Κατασκεύαζαν υνιά,
κασμάδες, πελέκια, σφυριά. Ξεχώριζαν δύο ποιότητες σιδήρου: την
πρώτη την έλεγαν σίδερο και την δεύτερη «κορόσι».

10. 10
Η ΤΑΠΗΤΟΥΡΓΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ
Η ταπητουργία της Καππαδοκίας ήταν φημισμένη προτού
εμπορευματοποιηθεί η παραγωγή των χαλιών της. Σε πολλούς
οικισμούς υπήρχαν αργαλειοί που εξυπηρετούσαν την παραγωγή των
χαλιών, των κιλιμιών και των υφασμάτων. Αυτοί διέφεραν και ως
προς τον τύπο τους και ως προς την ονομασία τους.
Επιπλέον, οι κάτοικοι της Καππαδοκίας διέθεταν ειδικούς αργαλειούς
με τους οποίους ύφαιναν κιλίμια και υφάσματα. Για παράδειγμα στο

11. 11
Τροχό υπήρχαν δύο ειδών αργαλειοί οι αργαλειοί για κιλίμια και οι
αργαλειοί για σαλ , το μάλλινο ύφασμα με το οποίο παρασκεύαζαν τα
ρούχα τους. Αυτά τα υφάσματα τα έφτιαχναν από μαλλί που
έπαιρναν από τα πρόβατα και τα χρησιμοποιούσαν για δική τους
χρήση. Οι συγκεκριμένοι αργαλειοί και η τεχνική της κατασκευής των
μάλλινων υφασμάτων δε διέφεραν πολύ από τους αργαλειούς της
ταπητουργίας και την τεχνική της κατασκευής των χαλιών.
Το Εργατικό δίκαιο που ίσχυε στην περιοχή
Απλά και σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα σύνολο κανόνων
δικαίου που διέπουν τις σχέσεις που παράγονται μεταξύ
συμβαλλομένων κατά τις οποίες, η μια πλευρά προσφέρει την
εργασία της για ορισμένο ή αόριστο χρόνο και η άλλη παρέχει έναντι
αυτής το συμφωνημένο τίμημα. Φυσικά σήμερα είναι πολυσύνθετο,
στο δε διάβα του χρόνου κάλυψε και συνεχίζει ακόμα ,τα τυχόν
κενά που προκύπτουν από τις προαναφερθείσες σχέσεις. Όταν όμως
μιλάμε για το Εργατικό Δίκαιο, για εκεί και τότε, μάλλον επιεικώς
υπερβάλλουμε, μιας και ουδεμία σχέση, ούτε καν ομοιότητα υπάρχει,
όπως τα λοιπά τμήματα του δικαίου.
Και αμέσως εξηγούμε
 εξετάζουμε περιοχή που βρίσκεται στα βάθη της Ανατολίας…

12. 12
 ενδιαφερόμαστε για μερικές νησίδες του ελληνισμού, μέσα στο
απέραντο πέλαγος του μουσουλμανικού κόσμου το οποίο ήταν
κυρίαρχο…
 μιλάμε για την περίοδο μετά το Χάττι Σερίφ δηλαδή μετά το
1839 και μέχρι το 1924. Που απλά σημαίνει πως για το
μεγαλύτερο χρονικό διάστημα τα όποια εργατικά ζητήματα,
δικαιώματα, προϋποθέσεις, ασφαλιστικά δικαιώματα ήταν
ανύπαρκτα και στον ευρωπαϊκό χώρο…
Θα προσπαθήσουμε, λοιπόν, με το διάσπαρτο υλικό που διαθέτουμε,
μια κάποια ματιά να ρίξουμε σε αυτόν τον ευαίσθητο τομέα των
ανθρώπινων σχέσεων και του δικαίου.
Αρχίζουμε με δυο τρεις προβληματισμούς και ερωτήματα, από την
απάντηση των οποίων μπορούν να εξαχθούν χρησιμότατα
συμπεράσματα:
 Αν, για παράδειγμα, στον υπό έρευνα χώρο υπήρχε αυτή η
μορφή εξαρτημένης εργασίας.
 Αν υπήρχε, σε ποιους τομείς της ανθρώπινης ενέργειας είχαν
απορροφηθεί.
 Αν αυτό συνέβαινε, ποιες ήταν οι σχέσεις μεταξύ των
εργοδοτών και των εργαζομένων.
 Ποιες ήταν οι συνθήκες εργασίας και οι σχετικές αμοιβές.
 Και τέλος αν το γυναικείο φύλο αποτελούσε κομμάτι του
εργατικού δυναμικού και σε ποιους τομείς μπορούσε να
απασχοληθεί.
α- Τώρα, λαμβανομένων υπόψη μας όλων των γνωστών
παραμέτρων, για το πρώτο ερώτημα δηλώνουμε πως, στην αρχή
τουλάχιστον, ήταν κάτι το ξένο προς τα ειωθότα της περιοχής.
Όποιοι είχαν τη σχετική ανάγκη για εργατικά χέρια προσέφευγαν στη
γνωστότατη και τα μάλα διαδεδομένη αλληλοβοήθεια και με αυτόν
τον τρόπο έλυναν το πρόβλημα. Εξάλλου το να πάει κάποιος
«χαμάλης σε ξένο άνθρωπο» δεν ήταν και ότι το καλύτερο.
Στο διάβα του χρόνου όμως και με την εξέλιξη της οικονομίας
άρχισαν οι εσωτερικές μεταναστεύσεις, που σήμαινε αφαίμαξη του
πιο ενεργού κομματιού της ντόπιας κοινωνίας, δηλαδή έλλειψη
βασικών πια εργατικών χεριών που δεν μπορούσαν να καλυφθούν
επαρκώς με το θεσμό της αλληλοβοήθειας. Κατά συνέπεια
προσέφευγαν στην εύρεση εργατικών χεριών…
Δημιουργήθηκαν λοιπόν δυο κατηγορίες:
 η πρώτη, που είχε ως αποκλειστικό της έσοδο ή για να είμαστε
περισσότερο ακριβείς βασικό της έσοδο το μεροκάματο

13. 13
 και μιας δεύτερης κατηγορίας εργατών που εργαζότανε ως
εποχικοί και με αυτόν τον τρόπο συμπλήρωναν το
οικογενειακό τους εισόδημα β- Εργατικά χέρια απαραίτητα για
μια τεράστια ποικιλία εργασιών, με την πλέον καταλυτική αυτή
του γεωργικού τομέα. Στον οποίο η απορρόφηση του σχετικού
δυναμικού είχε τη μερίδα του λέοντα.
Βεβαίως το υπάρχον δυναμικό απασχολούταν και σε άλλες εργασίες
όπως, για παράδειγμα, στους πολλαπλούς μαγγάνους της περιοχής,
στις ταπητουργικές βιοτεχνίες, σε αυτές της αγγειοπλαστικής, στα
μεταλλεία, σε χαλβατζίδικα, σε ταχινοποιεία, σε εκκοκκιστήρια
βαμβακιού, στις αλυκές, στην οικοδομή, αλλά και στον σιδηρόδρομο
όταν χρειάστηκε.
γ-Φυσικά όταν μιλάμε για σχέσεις εργοδοτών και εργαζομένων
μιλάμε για λεόντειες σχέσεις, δηλαδή υποταγής ή μεγάλου σεβασμού
προς το «αφεντικό»- κάτι το ιερό- που διέθετε φακούδια πολλά, είχε
σχέσεις με την εξουσία.
Εξάλλου οι ανάγκες πολλές, τα μεροκάματα λίγα, τα στόματα της
οικογένειας μπόλικα, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα επικίνδυνη και δε
σήκωνε και τίποτε άλλο.
δ-Το ίδιο ίσχυε και για τις όποιες συνθήκες εργασίας.
Από τον γεωργικό τομέα έως και αυτόν των μικρών βιομηχανιών-
βιοτεχνών. Δουλειά, δουλειά και μόνο δουλειά, από ηλικίας 14 ετών
μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Και από πρωίας έως και νυκτός επελθούσης με απειροελάχιστα
διαλείμματα «για νερό και κανά δυο τρεις μπουκιές.». Φυσικά
ασφαλιστική κάλυψη και λοιπές παροχές ήταν λέξεις που δεν τις
γνώριζαν ακόμα.
Ήταν μάλιστα τόσο άθλιες οι συνθήκες εργασίας σε αρκετές
περιπτώσεις, που προκαλούσαν και το δημόσιο αίσθημα κάτι που
καυτηρίαζαν αρκούντως οι λόγιοι και οι πεφωτισμένοι ιεράρχες της
περιοχής. Όπως ο άγιος Ικονίου Αθανάσιος στις 7 Σεπτέμβρη του
1894 που παράγγειλε μεταξύ των άλλων:
«…Και οι εργάτες που προσλαμβάνονται για τ’ αμπέλια και τα
χωράφια δε θα είναι λιγότεροι από όσο πρέπει, από τσιγκουνιά (του
ιδιοκτήτη). Αλλά πρέπει να είναι σωστοί και μέσα στις γυναίκες
Τούρκος άνδρας δε θα βρεθεί. Η παύση της εργασίας δεν πρέπει να
περνάει στις 11 (αλά τούρκα) ώστε στις 12 οι εργάτες θα βρεθούν
στα σπίτια τους. Εκείνος που ενεργεί αντίθετα, είναι άξιος τιμωρίας».
Και από αμοιβές; Απελπιστικές.

14. 14
Απλά κάλυπταν ένα κομμάτι των αναγκών τους και σχεδόν πάντοτε
σε είδος, το οποίο μεταπουλούσαν για να το μετατρέψουν σε
πολύτιμα «φακούδια». Και με πρόσθετη αμοιβή το φαγητό της
ημέρας. Δηλαδή το καϊφαλτού (κολατσιό) σπάνια και στα σίγουρα
οϊλέ γεμεϊ (μεσημεριανό).
Παρατήρηση 1
Παρουσιάζουμε ένα ενδεικτικό πίνακα με τις αμοιβές του
υπαλληλικού και εργατικού προσωπικού την εποχή του πρώτου
μεγάλου πολέμου στην περιοχή με την υποσημείωση πως υπάρχουν
σημαντικές διαφορές από ερευνητή σε ερευνητή.
 -Δάσκαλος……………………………………………….…2.000-2300 γρόσια το
χρόνο
 -Ιερέας……………………………………………………1200-1500 γρόσια το χρόνο
 -Κλητήρας…………………………………………………50 γρόσια το μήνα
 -Υπάλληλος σε μαγαζί…………………………………..100 το μήνα
 -Μαραγκοί και χτίστες…. ………………………………..15 γρόσια τη μέρα
 -οι πετράδες (πετροπελεκητές)……………….….……10 γρόσια τη μέρα
 -εργάτες οικοδομής…………………………………..…..5 γρόσια τη μέρα
 -εργάτες χωραφιών…………………………………..…..3 γρόσια τη μέρα
 -εργάτες χωραφιών, όσπρια……………..……………..4-5 γρόσια τη μέρα
 -εργάτες χωραφιών, παραγωγή σίκαλης,……………… ένα κιλέ -160
οκάδες την περίοδο
 -εργάτες χωραφιών, συγκομιδή βαμβακιού,………….. ένα στα επτά
 -εργάτης ταπητουργίας, για κάθε οκά μαλλιών που επεξεργαζότανε 2
γρόσια και για κάθε κετσέ συνηθισμένων διαστάσεων
……………………………………………………………………………………………..30 γρόσια
 -εργάτες μαγγάνου…………………………………….….2 οκάδες λάδι και 2
γρόσια τη μέρα
 -τεχνίτης ορυχείου, ένα γρόσι για κάθε καμαρόπετρα που έβγαζε
από τη γη για το κτίσιμο των σπιτιών…
 -εργάτες μεταλλείων……………………………………20 γρόσια τη μέρα
Παρατήρηση 2
1-Οι εργάτες γενικά αναφέρονται ως ημεροδουλευτάδες ή και
χειρώνακτες.
2-Στα μεταλλεία είχαμε:
τον πρωτομάστορα γαλαρίας-μπασίρη, τον επόπτη-ουσταμπασί, τους
εργάτες ειδικοτήτων-ισδζηδες και τεκδζήδες, στους φούρνους-
παράστατους.
ε-Για το γυναικείο φύλο τα πράγματα ήταν αρχικά απελπιστικά και
στη συνέχεια δύσκολα. Διότι θεωρείτο ντροπή η γυναίκα να δουλεύει

15. 15
σε ξένα χέρια και όταν το επέβαλε η ανάγκη γινότανε με ορισμένες ή
κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις.
Διότι «η γυνή είναι μάλλον αισθητικόν ον, ο ανήρ μάλλον νοήμον η
γυνή ζωηράν μεν την φαντασίαν κέκτηται αλλά το προσόν ταύτης
αμοιρεί τόλμης, της ενεργείας ήττονος ούσης». Αλλά και διότι « η
μεν γυνή τον έσω της οικίας βίον θεμελιοί, ο δε ανήρ τον έξω της
κοινωνίας ανεγείρει» Και επιπλέον, «οι φρόνιμοι άνδρες αγαπώσι και
τιμώσι εκείνας τας γυναίκας, αίτινες περιορίζονται και ενεργούσι
εντός της τροχιάς, ην διέγραψεν η φύσις αυτών».
Φυσικά και ένα σωρό τέτοιες πομφόλυγες οι οποίες ικανοποιούσαν το
συντηρητικό στρώμα της κοινωνίας, αλλά δεν μπορούσαν να δώσουν
απαντήσεις και λύσεις στα καυτά ζητήματα της καθημερινότητας.
Οι άνδρες πάλι έπαιρναν των ομματίων τους και πορεύονταν σε μέρη
μακρινά, στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου υπήρχε αρκετή εργασία,
και άρα;
Ετέθη, λοιπόν, το ζήτημα, ποιος θα σπείρει, θα θερίσει, θα πουλήσει
και σε τελική ανάλυση ποιος θα αντικαταστήσει τον άνδρα σε όλες
αυτές τις εργασίες του χωραφιού.
Η λύση μια και καταλυτική. Η γυναίκα κυρά της οποίας η συμβολή
στην ανάπτυξη της γεωργίας στο χώρο της Καππαδοκίας έχει
αναγνωριστεί από όλους γενικά τους μελετητές του χώρου.
Ιδιαίτερα μάλιστα στις κοινότητες που παρατηρήθηκε λειψανδρία,
λόγω εσωτερικής μετανάστευσης του ανδρικού πληθυσμού, αλλά και
στα χωριά που υπήρχε μόνιμα ο ανδρικός πληθυσμός. Εκεί μπορεί ο
ρόλος της να ήταν βοηθητικός, αλλά και πάλι σημαντικός.
Χάρη παραδείγματος, λοιπόν, έτσι απλά, μια κάποια εικόνα του τότε:
«οι γυναίκες του Ανταβάλ και του Τσελτέκ που δουλεύανε στα
χωράφια χαρακτηρίζονταν ως ελαφρών ηθών. Δηλαδή ήταν
απαγορευμένες ακόμα και οι αγροτικές εργασίες ».Στο
Γούρδουνος θα μπορούσαν μεν να δουλέψουν, αλλά πάντοτε
με την παρουσία των γεροντότερων του χωριού ή
συνοδευόμενες από κάποιον αξιοσέβαστο άνδρα. Τα κορίτσια
δεν παίνισκαν σα δουλειές. «Τα κορίτσια δε δούλευαν έτσι
έπρεπ’». Εξάλλου σύμφωνα και με την εντολή του Αγίου
Ικονίου Αθανασίου της 7 Σεπτέμβρη του 1894, όπως ήδη
προαναφέραμε, «πρέπει να είναι σωστοί και μέσα στις γυναίκες
Τούρκος άνδρας δεν θα βρεθεί.»

16. 16
Πάντως και σε κάθε περίπτωση αξιοσημείωτες είναι αναφορές που
καταγράφουν τη γυναικεία απασχόληση και επεξηγούν τις αμοιβές
για τις αγροτικές ασχολίες.
Έτσι:
 «η Μαγδαληνή Χατζήμπαλη δούλεψε τρία μεροκάματα θέρισμα
στου ζευγά Πολύχρονα για να πάρει αμοιβή ένα ζευγάρι
τσαρούχια…» κατ’ αποκοπή η εργασία, λάσιμο, χέρισμα,
αλώνισμα, σήκωμα ήταν μια λίρα το χρόνο ή ανάλογης
ποσότητας σε είδος….
 εργάτρια χωραφιών, γενικές εργασίες……………………2 γρόσια τη
μέρα
 εργάτρια χωραφιών, (όσπρια) …………………………… 3-4 γρόσια τη
μέρα
Τώρα, με βάση τα προαναφερθέντα μπορούμε μετά βεβαιότητας να
κατασταλάξουμε σε ορισμένα συμπεράσματα για το είδος της
γυναικείας εργασίας σε όλους τους τομείς της παραγωγικής
διαδικασίας.
Έχουμε λοιπόν και λέμε:
α-Το σύνολο σχεδόν του γυναικείου πληθυσμού, που εργάσθηκε
εκτός οικίας και σε μισθωτές εργασίες, απασχολήθηκε κυρίως στον
πρωτογενή τομέα της παραγωγικής διαδικασίας, δηλαδή, στη
γεωργία και την κτηνοτροφία. Καλύπτοντας τις οικογενειακές
ανάγκες είτε συμπληρώνοντας το εισόδημα είτε αναλαμβάνοντας
πλήρως το σπίτι σε περίπτωση απουσίας του συζύγου, αλλά και
ένδειας. Η εργασία σκληρή και κακώς αμειβόμενη, αλλά τα δυο έως
και τρία γρόσια την ημέρα ήταν το μάνα εξ ουρανού, βασική
κινητήριος δύναμη και ανασταλτικός παράγων για τις όποιες
προκαταλήψεις μα και αντιρρήσεις.
β-Είναι γνωστό πως οι ασχολούμενοι στον δευτερογενή τομέα της
οικονομίας εργάζονται στη μεταποίηση, δηλαδή, στην παραγωγή
νέων προϊόντων με βάση αυτά της πρωτογενούς παραγωγής.
Σημειώνουμε, επίσης, πως ο τομέας αυτός έχει πολλές κατευθύνσεις
και φυσικά, τουλάχιστον για εκείνη την εποχή, ο κύριος όγκος των
εργαζομένων ήταν άνδρες.
Όμως προσωπικά πιστεύουμε, αυτό αποδεικνύεται εξάλλου, πως οι
εργαζόμενες και σε αυτή την παραγωγική διαδικασία ήταν κατά πολύ
περισσότερες από τις υπάρχουσες καταγραφές. Δηλαδή, ενώ οι
αναφορές των μελετητών είναι αποσπασματικές και ελάχιστες, εν
τούτοις ορισμένες ενδείξεις αλλά και μαρτυρίες, μας λένε άλλα.

17. 17
Εξάλλου υπάρχει σαφέστατη διαφορά μεταξύ της μισθωτής εργασίας
του τότε με το σήμερα. Όχι μόνο στις αμοιβές, αλλά και στον τρόπο
παροχής των υπηρεσιών.
Ας δούμε λοιπόν μερικές από τις γυναικείες ασχολίες και στον
δευτερογενή τομέα της οικονομίας και κυρίως γι’ αυτές που έχουμε
τις σχετικές πληροφορίες.
Τομέας μεταποίησης γεωργικών προϊόντων:
-Η σηροτροφία σήμερα είναι ένας κλάδος που μάλλον έχει ατονήσει.
Οι λόγοι γνωστοί. Νέα προϊόντα έχουν καλύψει τις ανάγκες του
καταναλωτικού κοινού ευκολότερα, φθηνότερα και πλέον
αποτελεσματικά.
Εκεί και τότε, όμως, και τούτος ο κλάδος είχε την ανάπτυξή του,
τόσο στο αρχικό στάδιο της παραγωγής, όσο και της μεταποίησης.
Μας αφηγείται η πληροφορήτρια Ευδοξία Ανδρεάδου.
«Ο πατέρας μου είχε συνεταιρικά με τους Αράπογλου και
Κασάπογλου μεταξοσκωληκοτροφείο. Για το σκοπό αυτό είχε
νοικιάσει ένα μεγάλο οίκημα, το άλλοτε ταπητουργείο, το οποίο είχε
παύσει να λειτουργεί. Την ανάπτυξη των μεταξοσκωλήκων
επέβλεπαν δυο γυναίκες ειδικές από τα Κιουπλιά της Προύσας. Κοντά
τους δούλευαν και κορίτσια της Νεάπολης που ο πατέρας είχε
προσλάβει με το μεροκάματο…».-Βεβαίως υπήρχαν και ορισμένες
ειδικότητες με τις γυναίκες να έχουν σοβαρά την πρωτοπορία. Που
χωρίς αυτές δεν θα υπήρξε καμιά ανάπτυξη του κλάδου αυτού,
ατομικά, μα και συλλογικά.
Ολάκερα χωριά, κυρίως στην περιοχή της Ιωνίας, αλλά και στην
περιοχή της Καππαδοκίας, ασχολούνταν με την παραγωγή των
υφαντουργικών προϊόντων με αμοιβές ικανοποιητικές, σε σχέση
πάντοτε με τις λοιπές.
Ιδιαίτερα τώρα:
«Στην περιοχή της Καππαδοκίας η υφαντουργία σαν βιοτεχνία ήταν
πολύ ανεπτυγμένη και εκατοντάδες γυναίκες ασχολούνταν μ’ αυτή
για να κάνουν ότι αναγκαιούσε σε μια οικογένεια. Στους κώδικες του
Προκοπίου αναφέρονται επαγγελματίες γυναίκες υφάντριες. Στον
κώδικα του Καγιάμπαση ομιλούν για γυναίκες ταπητουργούς. Στο
Προκόπι αναφέρεται και επαγγελματίας γυναίκα σχεδιογράφος για τα
σχέδια των χαλιών. Οι υφάντρες ήταν Ελληνίδες και πολύ ελάχιστες
Τουρκάλες». Ήταν μάλιστα τόση μεγάλη η συμμετοχή του
γυναικείου φύλου στην παραγωγή, που, όταν το 1880 στα πλαίσια
του εκσυγχρονισμού και της ανάπτυξης της βιομηχανοποιημένης

18. 18
νηματουργίας υπήρξε προσπάθεια εισαγωγής των μηχανών, βρήκε
τη σθεναρή αντίσταση όλου του πληθυσμού.
Καταγράφονται μάλιστα γεγονότα που προκαλούν την κατάπληξη,
μιας και αναφέρονται αφενός στο γυναικείο πληθυσμό, αλλά και
αφετέρου σε κοινότητες στην καρδιά της ανατολής…
«Είναι χαρακτηριστικό ότι το πλήθος που επιτέθηκε στα τρία
νηματουργεία του Ουσάκ, έκλεψε το μαλλί και κατέστρεψε τις
μηχανές αλλά και τα πλήθη που τις επόμενες ημέρες διαδήλωναν
στους δρόμους της πόλης ζητώντας ικανοποίηση των αιτημάτων τους
αποτελούνταν από γυναίκες και παιδιά που θίγονταν οικονομικά από
τη λειτουργία των νηματουργείων». Και μια δυο πρακτικές παντελώς
πρωτοποριακές, τουλάχιστον για εκεί και τότε.
 Στον Πόρο, που ήταν μεγάλο ταπητουργικό κέντρο και
υπήρχαν εργοστάσια της κοινότητας, αλλά και ιδιωτικά, όταν
μια γυναίκα είχε μικρά παιδιά, έπαιρνε από τη διεύθυνση τον
αργαλειό στο σπίτι… Στο Σαρμουσακλί, όταν συστήθηκε
ταπητουργική εταιρία, οι έμποροι δίνανε τα υλικά και τον
αργαλειό και οι εργάτριες έβαζαν μόνο τον κόπο τους.
 Υπήρχε κι ένα είδος «Ταμείου Αρωγής» σε ορισμένα
εργοστάσια παραγωγής. Κρατούσαν λοιπόν από τις εργάτριες
ένα ποσοστό για μια πενταετία, το οποίο απέδιδαν έντοκα. Με
το ποσό να ανέρχεται στις 5-8 λίρες, ποσό σημαντικότατο για
τότε τουλάχιστον.
«Στην κοινότητα Κήρσεχηρ Μουτσούρ (Μωκισσός), δημιουργήθηκε
με πρωτοβουλία των κατοίκων το 1870 «Γεωργική Εταιρεία»
αντικείμενο της οποίας ήταν η παραγωγή γεωργοκτηνοτροφικών
προϊόντων και χαλιών. Η εταιρεία μάλιστα δίδαξε στα κορίτσια της
Σινασσού τον τρόπο παραγωγής του. Το 1915 και μετά την αποτυχία
της πρώτης προσπάθειας, γίνηκε η δεύτερη με υφάντριες πολλές
γυναίκες από όλα τα χωριά. Με τούτη την προσπάθεια να κρατά
μέχρι και την ανταλλαγή.
Φυσικά, στο άμεσο ερώτημα περί των σχετικών αμοιβών δηλώνουμε
πως ίσχυαν τα ίδια και όμοια, όπως παντού δηλαδή. Παρόλο τον
όγκο των συμμετεχόντων γυναικών, την αξία, μα και τις ικανότητές
τους, η αμοιβή ήταν κατώτερη των ανδρών.
Το πώς αμείβονταν, επίσης, ήταν και αυτό ένα ζήτημα, στηριζόμενο
εν πολλοίς στις ιδιαίτερες συμφωνίες, αλλά και στην επικρατούσα
πρακτική. Σε συνάρτηση πάντοτε με την ικανότητα της
ταπητουργού, την παραγωγικότητα, την ποιότητα, το μέγεθος της
παραγωγής, τις τυχόν άλλες διεξόδους…

19. 19
Έτσι έχουμε:
 αμοιβές σε είδος των παραγομένων προϊόντων τα
οποία μεταπουλούσαν ενδεχόμενα σε καλύτερες τιμές…
 αμοιβές με τους κόμβους
 αμοιβές με τη σειρά (στη Νεάπολη)
 αμοιβές με τη σειρά, για κάθε γραμμή μια δεκάρα (Σκόπη)
 αμοιβές κατ’ αποκοπή (σε όλα τα μέρη)
 αμοιβές ανά δεκαπενθήμερο (ένα μετζίτι)
 αμοιβές ανάλογες με τη παραγωγή (Κίρκαγατς)
Τώρα μια από τις πλέον παράξενες επαγγελματικές εργασίες του
γυναικείου φύλου είναι αυτή που παρατηρήθηκε στην κοινότητα της
Αξού και είχε να κάμει με την παραγωγή αγγείων. Η βιοτεχνία των
καρχινιών για την οποία ήταν υπερήφανος ο Γ. Μαυροχαλυβίδης,
λόγιος από την Αξό, στο διάβα του χρόνου πέρασε αποκλειστικά στα
χέρια των γυναικών. Οι οποίες «…τα δούλευαν με το χέρι δίχως να
μεταχειρίζονται ειδικό εργαλείο, δίδοντας σχήμα στρογγυλό και
κατασκευάζοντας επίπεδα καπάκια, ένα χερούλι σα θηλιά…» Επίσης,
ήταν θαυμάσιες κατασκευάστριες ψηλών σταμνών, αλλά και του
«σουντού», που τοποθετούσαν στο πάνω μέρος του ταντουριού.
Έχοντας, μάλιστα, κρατήσει επτασφράγιστο μυστικό τις διαδικασίες
παραγωγής των προϊόντων τους… Παίρνοντας χώμα από την περιοχή
του Μύστατα, κατασκευάζοντας τα αγγεία και ψήνοντάς τα όχι σε
καμίνια, αλλά σε «ανοιχτή φωτιά μισοχωμένα σε σωρό κοπριάς και
άχυρου».
-Ένα από τα πλέον διαδεδομένα γυναικεία επαγγέλματα στις αστικές
περιοχές ήταν και αυτό της υπηρέτριας. Ασχολούμαστε όμως και με
αυτό στην υπό έρευνα μελέτη, διότι και στον χώρο της Καππαδοκίας
παρατηρούμε την ύπαρξη, έστω και σπάνια, αυτών των υπηρεσιών.
Σπάνια μεν, αλλά υπήρχαν. Κυρίως οι φτωχές πολυπληθείς
οικογένειες στέλνανε τα κορίτσια τους να «μάθουν και να
εργαστούν», σε σπίτια γνωστών ευπόρων οικογενειών. Ήταν σχέση
εργασίας περίεργη, μιας και πολλές φορές το αφεντικό όχι μόνο
πλήρωνε το κατιτίς στην «ψυχοκόρη», αλλά και την προίκιζε
ανάλογα, φυσικά, με τα οικονομικά του και τα «ιδιαίτερα» με την
οικογένεια της «υπαλλήλου» του.
Από τις απειροελάχιστες αναφορές για την εργασία της υπηρέτριας
σαφέστατη είναι αυτή του Γ. Μαυροχαλυβίδη, όπου ο σοφότατος
λόγιος της εποχής γράφει πως: «σπάνια φτωχό κορίτσι έβγαινε όξω
από το χωριό να πάει υπηρέτρια σε κανένα γειτονικό όπως το
Κάστρο, τη Νίγδη, το Καγιάμβασι, τη Νεάπολη, το Προκόπι, την
Κόνια σε κάποιο χριστιανικό πλουσιόσπιτο». Γενικές παρατηρήσεις

20. 20
 Από τη σχετική καταγραφή την περίοδο της ανταλλαγής
προκύπτει πως, το σύνολο του αποκλειστικά εξαρτώμενου από
το ημερομίσθιο εργατικού δυναμικού, ήταν της τάξεως των
164 ατόμων, δηλαδή το 1,1% του πληθυσμού. Χωρίς
περαιτέρω διευκρινήσεις ή άλλες πληροφορίες.
 Το σύνολο των υπαλλήλων πάσης φύσεως, ήταν 93 ατόμων,
δηλαδή το 0,2% του πληθυσμού.
 Το σύνολο των τεχνιτών 850 ατόμων, δηλαδή το 2% του
πληθυσμού. Ιδιαίτερα για την τελευταία πληροφορία δε
υπάρχουν διευκρινιστικά στοιχεία για το εάν πρόκειται για
αυτοτελώς εργαζομένους ή τεχνίτες- εργάτες.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄
1. Η ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΔΕΙΑ ΓΡΑΦΗ
Η Καραμανλήδεια γραφή είναι μια συμβατική γραφή της
τουρκικής γλώσσας με ελληνικούς χαρακτήρες αντί των αραβικών
που χρησιμοποιούσαν οι τουρκόφωνοι έλληνες των ανατολικών
επαρχιών της Μικράς Ασίας, οι οποίοι αποκαλούνταν Καραμανλήδες,
εξ ου και η ονομασία αυτής της γραφής. Πρώτη επίσημη εμφάνιση
της γραφής αυτής σημειώνεται το 1713 και είχε τόση απήχηση που
διατηρήθηκε επί δύο αιώνες. Λόγω των εξισλαμισμών που
σημειώνονταν ως τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα στη Μικρά
Ασία, μεγάλο μέρος των Ελλήνων λησμόνησαν τη μητρική τους

21. 21
γλώσσα και χρησιμοποιούσαν την τουρκική. Ένας περιορισμένος
αριθμός Ελλήνων που βρισκόταν σε περιοχές μακριά από τα παράλια
και από μεγάλα αστικά κέντρα αφομοιώθηκαν μεν γλωσσικά από τον
κατακτητή, κατάφεραν όμως να διατηρήσουν τη συνείδηση της
θρησκευτικής και φυλετικής τους αυτοτέλειας.
Για τους τουρκόφωνους αυτούς Έλληνες τυπώθηκαν από τις αρχές
του 18ου αιώνα και συνεχίσθηκαν να τυπώνονται επί δύο αιώνες
βιβλία, κυρίως θρησκευτικά, αλλά και ιστορικά δοκίμια, διηγήματα
και λεξικά σε τουρκική γλώσσα, αλλά με ελληνικούς χαρακτήρες,
που μπορούσαν να τα διαβάζουν και να τα κατανοούν. Επίσης και
εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης, όπως η "Ανάντολου" και η
"Άσια" (Ασία) των Κ. Μιχαηλίδη και Ν. Παλαμηκίδη αντίστοιχα, που
έπαυσαν όμως να εκδίδονται στις αρχές του Α΄ Παγκοσμίου
Πολέμου. Η γραφή αυτή ονομάσθηκε από τους Έλληνες ομοεθνείς
της Τουρκίας "καραμανλήδειος γραφή", την οποία και τελικά
αναγνώρισε και το τουρκικό κράτος δίνοντας την έγκριση
συγγραφής τουρκοελληνικού λεξικού στον Ι. Χλωρό υπό την από 28
Σαρίφ 1313 Έτος Εγίρας(1934 μ.Χ.) του τουρκικού Υπουργείου
Δημόσιας Εκπαίδευσης. Τα κείμενα που είναι γραμμένα με αυτό τον
τρόπο είναι γνωστά και με το όνομα "καραμανλήδικα".
Καραμανλήδικα ή Καραμανίτζα
ή ρούμτζα-turkce (ελληνοτουρκικά)

22. 22
Τη υπερμάχω
Πρόκειται για μια ιδιαίτερη γλωσσική συμπεριφορά τμήματος του
χριστιανικού πληθυσμού της Ανατολίας και κυρίως του χώρου της
Καππαδοκίας, η οποία άρχισε μετά την εμφάνιση των Τουρκικών
μαζών και την κατάκτηση της περιοχής. Οι λόγοι πολλοί μα και
συνάμα σημαντικοί. Στη μικρή μας αναφορά επισημαίνουμε τους
δυο, κατά την άποψή μας, σπουδαιότερους.
 Η βία: την οποία εφάρμοσε ο κατακτητής για την αλλοίωση
της εθνικής συνειδήσεως σε συνδυασμό με την αναγκαστική
αλλαγή του θρησκευτικού φρονήματος, στο διάβα χρόνου.
 Η καθημερινότητα: που απλά μεταφράζεται ως την αδήριτο
ανάγκη των μαζών να επικοινωνήσουν με τη διοίκηση και την
κυρίαρχη γλώσσα που ήταν η τουρκική.
Έτσι σιγά-σιγά μα σταθερά επεκράτησε η ιδιαιτερότητα μιας
παράξενης γλωσσικής ιδιομορφίας που στην ομιλία της μεν ήταν η
τουρκική μπολιασμένη έντονα με τοπικούς ιδιωματισμούς αλλά στην
καταγραφή της με ελληνικούς χαρακτήρες. Δηλαδή «ρουμί ουλ
χουρούφ τουρκί ουλ ιπαρέ = με ελληνικούς χαρακτήρες εις την
τουρκική».
Επίσης πληροφοριακά:

23. 23
 Πρόκειται για γλωσσικό εύρημα που αφενός μεν «τακτοποιεί»
τις όποιες ανάγκες – υποχρεώσεις προέκυψαν ρητά και
κατηγορηματικά… αλλά ταυτόχρονα πανέξυπνα διευκολύνει
τη γνώση της ελληνικής αλφαβήτου, γεγονός εξαιρετικά
χρήσιμο μετά τον επιχειρηθέντα εξευρωπαϊσμό της
Οθωμανικής αυτοκρατορίας με το Χάτι Χουμαγιούμ και το Χάτι
Σερίφ.
 Έχει εκδοθεί μια πληθώρα βιβλίων θρησκευτικού, ιστορικού,
φιλολογικού, περιεχομένου.
 Η πρώτη αναφορά για τους τουρκόφωνους Έλληνες της
Καππαδοκίας περιέχεται σε λατινική έκθεση που κατατέθηκε
στη Σύνοδο της Βασιλείας το 1437.
 Η πρώτη καραμανλίδικη «έκδοση» έγινε λίγο μετά την άλωση
της Πόλης από τον Γεννάδιο Σχολάριο με τη σύνταξη
Ομολογία Πίστεως που μεταφράστηκε στην τουρκική και
καταγράφηκε με ελληνικούς χαρακτήρες.
 Οι Τούρκοι ανεπιτυχώς προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν τη
γλωσσική ιδιαιτερότητα κατά τη διάρκεια του πολέμου του
1920 με τη δημιουργία Τουρκορθόδοξου Πατριαρχείου με τον
Ευθύμιο Καραχισαρίδη.
2.Ένα παράδειγμα του Καραμανλίδικου ιδιώματος :
Tο λεξικό των Φαράσων
Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στο λεξικό των Φαράσων της
Καππαδοκίας και στις Φαρασιώτικες λέξεις που περιέχονται στα
κείμενα και όσες είναι παραλλαγμένες ελληνικές, ή Τουρκικές.
Σημειώνονται και περσικές (περσ.), αραβικές (αραβ.), εβραϊκές
(εβρ.) και άλλες λέξεις που ενδεχομένως πέρασαν στην Καππαδοκική
πριν από την τουρκική κατάκτηση. Τα Φάρασα, που βρίσκονται στο
Ανατολικό μέρος της Καππαδοκίας, ήλθαν σε επαφή με Πέρσες και
Άραβες πριν από τους Σελτζούκους Τούρκους.
Οι Αραβικές και Περσικές περιέχονται στην «καραμανλίδικη» της
οποίας το λεξιλόγιο διαφέρει κατά μεγάλο μέρος από τη σύγχρονη
τουρκική.

24. 24
Όπου δεν αναφέρεται προέλευση, είναι Καππαδοκική λέξη.
Επίσης καταγράφονται και λέξεις που προέρχονται από την αρχαία
ελληνική (αρχ.) ή βυζαντινή (βυζ.).
Υπάρχουν σημαντικές διαφορές στο λεξιλόγιο ανάμεσα στη
Φαρασιώτικη και στις διαλέκτους των άλλων οικισμών της
Καππαδοκίας, που παρατίθενται στο παράρτημα. Ο προσεκτικός
αναγνώστης θα διαπιστώσει σημαντικές διαφορές και στα αντίστοιχα
κείμενα.
Προφορά των τουρκικών γραμμάτων:
Ο Κεμάλ, όταν εδραιώθηκε η τουρκική Δημοκρατία, διόρισε μια
επιτροπή Ευρωπαίων και Οθωμανών Τουρκολόγων για να
“αποκαθάρει” τη γλώσσα από τα Περσικά και Αραβικά κατάλοιπα.
Αποφάσισε να καταργήσει το παλιό αλφάβητο (το αραβικό) και να
χρησιμοποιήσει νέο προσαρμοσμένο στα ευρωπαϊκά δεδομένα. Μια
σκέψη να χρησιμοποιηθεί το ελληνικό αλφάβητο, με το οποίο ήταν
ήδη εξοικειωμένοι οι Τούρκοι από τα Καραμανλίδικα, δεν πέρασε για
λόγους προφανείς. Προτιμήθηκε το λατινικό αλφάβητο
προσαρμοσμένο στους τουρκικούς φθόγγους. Το λεξιλόγιο της
σημερινής τουρκικής είναι ζήτημα να περιλαμβάνει το 1/3 των
παλαιών λέξεων. Η επιτροπή άλλαξε τη λέξη mektep (σχολείο), πήρε
το γαλλικό ecole και δημιούργησε τη νέα τουρκική λέξη ocul (!)
Άλλαξε τη λέξη horanta (οικογένεια) και έπλασε τη λέξη aile. Αυτή η
διαδικασία συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.
Το λατινικό αλφάβητο συμπληρώθηκε με νέα γράμματα τα οποία
αποδίδουν κατά το δυνατό τους τουρκικούς φθόγγους: ö, ü, ç, ş,
ğ, ι. Ενδιάμεσοι φθόγγοι αποδίδονται με τα γράμματα: û, ê, î, â. Στα
νεότερα λεξικά, γίνεται όλο και περιορισμένη χρήση αυτών των
τελευταίων γραμμάτων.
Α
α = ένας / μία / ένα (κοινό για τα τρία γένη. Το άρθρο διατηρείται:
ο, η, το)
αβγάτ’ς = αναβάτης / ιππέας / καβαλάρης.
άβου, άβο = άλλο
άβουγο, άβγο, το = άλογο
αβούτζι, αούτζι = έτσι
αβτζής / -ίδες = κυνηγός / κυνηγοί > τ. av-cı, av = κυνήγι

25. 25
αβτζιλίκι, το = περιοχή κυνηγίου / θήρα > τ. avcılık
αγζι = το στόμα του > τ. ağız = στόμα
αγός, ο = λαγός
αζγούνι = εξερεθισμένος, νευρικός > τ. azgιn
αϊτζής, ο = αρκουδιάρης > τ. ayι-cι, ayι = αρκούδα
άλεϊ = μόνο > τ. aleyh = εναντίον
ακ σαχαλλούς, ο = άσπρο – γένης> τ. ak sakal-lι, μεταφ. γέρων
αμναίνουμε = οργώνουμε (λαμναίνω = οργώνω)
αναμbρό = προηγουμένως > ανά + εμπρός
αντό = μερικά
απιδέ στέρου = από αυτό κι’ ύστερα
απιδού = απ’ εδώ
απός, ο = αωπός > αλεπού
αρέτσα, χαρέτσα, χ’αρε = τώρα δα
αρός = γερός / ζωντανός
ασκ ολσούν = εύγε > αραβ. aşk αγάπη, olsun, να γίνει, ρ. olmak
ασλανίχι, το = αστεϊσμός
ασλάνος, ο = λιοντάρι > τ. a(r)slan
άσλη = σημασία / βασικώς > αραβ. asl / asıl θεμέλιο
ασότρα, η = υδρορρόα / αυλάκι νερού
ατέ = με τη μία / με μιας / αμέσως
ατόνε = κάποιοι
ατσίκ τσενέ = πολυλογάς > περσ. açık, ανοιχτό, çene, σαγόνι
άυνι = όμοια > τ. ayni

26. 26
αυτέν = αυθέντης / κύριος
άφ εdέρσιν = με συγχωρείς > af edersin. [ αραβ. af ]
αχίλι, το = νους / μυαλό > αραβ. akιl
αχιλλούς = μυαλωμένος > αραβ. akıl-lı
αχτούνε = κλωτσούν > λακτίζω < λακτώ < αχτώ
αώνι, το = αλώνι
Β
βο, το = αυγό, πληθ. βα
βουρκανίζω = ουρλιάζω
βουρτόνι, το = βουρδών / βορδώνιο, μουλάρι / ημίονος
βυνατό = δυνατός (για τα τρία γένη)
Γ
γαϊρίδι, το = γαϊδούρι / γάιδαρος
γαλάς, ο = κάστρο > τ. kale
γαραννίχι, το = σκοτάδι > τ. karanlιk
γεμέκι, το = φαγητό > τ. yemek = τρώγω, φαΐ
γιαβάσα = σιγανά > τ. yavaş
γιαναστεύω = πλησιάζω > τ. yanaşmak
γιοκ = όχι > τ. yok
γιόξαμ = μήπως, ειδ’ άλλως > τ. yoksa
γιουμπρούχι, το = γροθιά > τ. yumruk
γκέτμιεν = που δεν πηγαίνει > τ. gitmek «πηγαίνω»
γκιορέ = ως προς / αναλόγως > τ. göre
γνέντα = έναντι / απέναντι < αγνάντια

27. 27
γουβάλι, το = βουβάλι
γουΐ, το = γουβί < γούβα / λάκκος > αρχ. γύπη ίσως < λατ. guba
γουργούρι, το = λαιμός < γούργουρας < βυζ. «γουργουρισμός»
γουτζαχλατίζω = αγκαλιάζω > τ. kucaklamak
γουτνί, το = μεταξωτό ύφασμα
γροικάγκαν = γνώριζαν > βυζ. αγρ(ο)ικώ = καταλαβαίνω / ακούω
γρουκάτα, η = αγριόγατα
Δ
Δαιβοσύνη, η = διαβολιά / πονηριά
δεβαίνκε = διάβαινε / περνούσε, ρ, δεβαίνω
δεβάσκαν = διάβαζαν ( διαβάζω < δεβάζω)
δεχούς = δίχως
δομένο, ο, η, το = δαιμόνιο / δαιμονισμένος / τρελός
δοτσεν = έδοσε / χτύπησε (αόριστ. του κρούω, όχι του δίδω)
δρα = αδρά / μεγάλα
Ε
ε = ένα
εδό = έλα, προστ. του έρχομαι, εδό αδέ: έλα εδώ
έκουασε = έκλασε ρ. κουάνω «κλάνω»
ελμάς = διαμάντι > αραβ. elmas
ένι = είναι
εννά = γεννά
έντσεν = γέννησε ρ. εννάω «γεννώ»
εσέογλου εσέκ = γαϊδουρογάιδαρος > τ. eşek-oğlu eşek

28. 28
έφκωσε = άπλωσε ( φκώνω = απλώνω )
Ζ
ζαναχέπ = ζαναχεύω / κοροϊδεύω
ζαπίτ’ς = αξιωματικός > αραβ. Zâbit = αρχηγός
ζελμόνσεν = ξέχασε, ρ. ζελμονώ
ζιντζί, το = αλυσίδα > περσ. zencir > τ. zincir
Ζιντζίτερε = τα Φλαβιανά. (Σε απόσταση δυο ώρες δρόμο από την
Καισάρεια ήταν η Μονή Ιωάννου Προδρόμου Εκέι η έδρα του
Μητροπολίτη Καισαρείας και τα Εκπαιδευτήρια: Ιερατική
(ισότιμο με τα εν Ελλάδι Γυμνάσια), Διδασκαλείο Θηλέων,
Ορφανοτροφεία Αρρένων και Θηλέων)
ζόρι = δυνατό, δυσκολία > περσ. zor
Η
ήγρεψε = κοίταξε, γρεύω = κοιτάζω
Θ
θάλι, το = λίθος, πέτρα
θέκνω = θέτω, τοποθετώ
Ι
ιζίνι, το = άδεια, διαταγή > αραβ. izin
‘ινούτουν = γινόταν, ‘ίνουμαι, γίνομαι, ωριμάζω
ινσάνι, το = άνθρωπος / νοήμων > αραβ. insan
ιτσινέ = μέσα > τ. içi-ne, iç
Κ
Καβάρη κάτζι, το = Καβάρη βράχος, τοπωνύμιο στα Φάρασα
κάκα, τα = περιττώματα
καλπατούνι, το = τανάλια > αραβ. kelpeten

29. 29
κάμα, τα = άσκημα > τ. gam = καημός, θλίψη
καμπά νταής, ο = παλικαράς, τραμπούκος > τ. kaba-dayι
(μπάρμπας)
κανάβι, το = σκοινί
κανίζω = σκίζω / σπάζω
καπατίστη = έκλεισε ( καπατίζω «καλύπτω» ) > τ. kapamak
καπλάνι, το = τίγρης > τ. kaplan
καρά κίσι, το = καταχείμωνο > τ. kara-kιş (μαύρος χειμώνας)
καργάς, ο = κάργια / κόρακας > τ. karga
κατάρ = όσο > τ. kadar
κατέχκανε = κατέχανε / γνώριζαν, (ρ. κατέχω, γνωρίζω την
αλήθεια)
κατζέφκην = μιλούσε, κατζεύω = ομιλώ > κατζί = λόγος, ποντ.
καλατζεύω
κάτζι, το = βράχος > τ. kaya
κατιέν = ουδέποτε / καθόλου > τ. katiyen
καφέσι, το = κλουβί > τ. kafes
κερdάνι, το = περιδέραιο / καδένα > περσ. gerdanlik > gerdan
«λαιμός»
κέσκε = είθε / μακάρι > τ. keşke
κετζέ γιαρισή = μεσάνυχτα > τ. kece-yarιsι
κετσίμι, το = το ζην / βίος > τ. geçim
κετσιντίσετε = ζήσετε, ρ. κετσιντάω > τ. geçinmek, βιοπορίζομαι
κιλαλάτζι, το = σκατουλάκι σε σβόλο
κλουτζίστρα, η = κλώσσα, (κλωσάστρα)
κοζλούχα, τα = ματογυάλια / διόπτρες > τ. göz-lük (göz, μάτι)

30. 30
κομπώσει = ξεγελάσει, ρ. κομπώνω / ξεγελώ / απατώ
κόνσεν = πέταξε, ρ. κοντάω > ακοντίζω;
κοτσί, το = σιτάρι
κουβαλάτσεν = κυνήγησε / κατατρόπωσε, ρ. κουβαλατώ
κουγιουμτζής, ο = κοσμηματοπώλης > τ. kuyum-cu, kuyum,
κοσμήματα
κουμάσι, το = χοιροστάσιο / κοτέτσι
κουμουσώνα = ασημένια > τ. gümüş, άργυρος
κουνάχι, το = αμαρτία > περσ. günah
κούρβα, η = πόρνη > λατ. curva «κυρτή, καμπύλη»
κούτι = κομμάτι / λίγο (χρόνο) / λίγα λεπτά
κόφα, η = κόρφος / άνοιγμα ποδιάς
κως, ο = πισινός
Λ
λαχτόρι, το = αλέκτωρ / κόκορας
λέικο = λίγο
λια = λίγα
Μ
μαdέμ = αφού > τ. madem
μαθόπωρο, το = φθινόπωρο
μαργκάωσεν = μάλωσε, ρ. μαργκαώνω
μασάλι, το = παραμύθι > αραβ. masal
μασία, η = όρκος / ορκωμοσία > αρχ. ρ. όμνυμι < ομνύω
ματεμ = αφού / εφόσον > τ. madem
μαχζένι, το = κελάρι > αραβ. mahsen

31. 31
μαχσούλι, το = βλαστάρι / μωρό / καρπός > αραβ. mahsul
μέγκενε, η = παγίδα (για λύκους κλπ) / σφιγκτήρας > τ. mengene >
μάγγανον
μεϊντάνι, το = πλατεία / ξέφωτο > τ. meydan
μεμλεκέτι, το = πατρίδα / χώρα > τ. memleket
μεντζιλίσι, το = σύναξη / συμβούλιο > αραβ. meclis
μέρσεμ = αληθώς / φάνηκε πως > τ. meğer, meğerse
μεσελές, ο = υπόθεση / πρόβλημα > τ. mesele
μεχτάρης, ο = πρόεδρος κοινότητος > αραβ. muhtar
μιdέε, ο = στομάχι > αραβ. mide
μιτσίκκο, το = μικρούτσικο
μούντος, ο = μούντζα < βυζ. μούντα < μουντός, (άλειφαν στο
πρόσωπο με ανοιχτή παλάμη γεμάτη καπνιά αυτούς
που διαπόμπευαν)
μουράτε, τα = επιθυμία / σκοπός > τ. murat
μουχαρεπές, ο = πόλεμος > αραβ. muharebe,
μπαλζαμάς, ο = ξεροτήγανο > τ. bazlama
μπάς = κεφαλή, αρχή > τ. baş = κεφαλή, başιm = κεφαλή μου,
μπενί = εμένα > τ. beni, ben = εγώ
μπίλενε = διακριτά / αναγνωρίζω / διακρίνω > τ. bilmek = γνωρίζω
μπόρκεν = μπόρεσε, πορώ, μπορώ
μπρο = προηγούμενος, παλιός
μυριολογίσκι = λέει μύρια, μυριολογάει, ρ. μυριολογώ
Ν
Ναμουσλούς = αξιοπρεπής / νομοταγής > αραβ. namuslu > ελλ.
νόμος

32. 32
νανόστε = διαλογίστηκε / σκέφτηκε > αρχ. ανανοούμαι <
διανοούμαι
νάσουν = οργώσουν, ρ. νάζω
νε = ούτε / τι / ό,τι > τ. ne
νεγκώσουμε = να τριγυρίσουμε ρ. νεγκώθω = περιφέρομαι
νεκρούτουν = άκουγε, ακροώμαι / ακούω με προσοχή
νομάτης, ο = άτομο / άνθρωπος, ονομάτης > από τον πληθ.
«ονομάτων»
ντάγι, το = τσουβάλι
ντάιμα = πάντα > τ. daima
ντερβίσης, ο = δερβίσης > περσ. dervis, Μουσουλμάνος πλανόδιος
μοναχός
ντερέ, dερέ = ρέμα, ρυάκι > τ. dere
ντιλπέρτσα, η = καλλονή / νεράιδα > τ. dilber
ντόστης, ο = φίλος > περσ. dost
ντουλγκέρ, ο = ξυλουργός > περσ. dülger
ντουρ = περίμενε / στάσου > τ. dur προστ. του durmak
Ξ
ξειά = πέφτει, ξείλσε, (ε)ξείλτσε / έπεσε
ξυγανίζω = ξεφλουδίζω (ρόκες καλαμποκιού)
Ο
οϊλέ ισέ = αν είναι έτσι / επομένως > τ. öyle ise
οράνι, το = ερείπιο / χάλασμα > τ. ören
ορμάνι, το = δάσος / ρουμάνι > τ. orman
ούμμα = ναι
ουστουνέ = επί πλέον > τ. üstüne (πάνω του)

33. 33
Π
πα = πάλι / τι / πώς
παγάνι, το = ρέμα, χαράδρα
παΐντζεν = λιποθύμησε ρ. παϊντώ > τ. bayılmak
παλί = λοιπόν
παρκαμίνα, η = παρά-κάμινος / καπνοδόχος / τζάκι
παρτσαλατίζει = κατασπαράζει, ρ. παρτσαλατίζω > τ. parçalanmak
πασαρέψεις = καταφέρεις, ρ. πασαρεύω > τ. başarmak
πασκά = άλλο > τ. başka
πασλατίσκην = άρχιζε > τ. başlamak
πάτα κιούτα = πάνω χέρι – κάτω χέρι > τ. patak «ξύλο / δαρμός»
πέγος, ο = άρχοντας, μπέης > τ. Bey
πεκλετίζω = περιμένω > τ. beklemek
πέλκι = ίσως > τ. belki
πενεντάβου = μεταξύ τους
περισάν = ταλαίπωρος / αξιολύπητος > περσ. perişan
πην = πήγε
πητάξω = στέλνω, ρ. πητάζω
πίρ μη = προτού
πιρτέν μπιρέ = με μιας / ξαφνικά > ένα κι ένα > τ. birden bire
πίσι = βρώμικο > τ. pis (για τα τρία γένη)
πιτίχι, το = γυναικεία απόκρυφα
ποίκουμε, κάνουμε (αόριστος του ποιώ), ποίκα = έκαμα
πομεινά = εναπομείναντα / άλλα / επόμενα

34. 34
πομένω = απομένω / παραμένω
πόρκεν = μπόρεσε, ρ. πορώ, μπορώ
ποσάλτσεν = απόλυσε, ρ. ποσαλτίζω > τ. boşalmak
πόστι, το = προβιά / δέρμα > post [πόσθη, το δέρμα που περιβάλει
το πέος]
πότς; πο; = τί;
που γερέ = σε τέτοια θέση > τ. bu yere
πουά = πολλά (για τα τρία γένη)
πουλπούλι, το = αηδόνι > περσ. bülbül
πουρτσούχος, ο = ασβός > τ. porsuk
πουσμάνι = μετανιωμένος > τ. pişman olmak
πουστιέγω = λουφάζω / κρύβομαι > τ. pusmak = σιγώ
πρακανάς, ο = σκαθάρι
προμπήσει = πρωτομπεί, πρώτο έρθει, ρ. προ μπαίνω
Ρ
ράδα, η = αράδα, σειρά,
ραστα, η = συναπάντημα / τυχαίο > τ. rast
ρκούδι, το = αρκούδι / αρκούδα
ρνίθι, το = όρνιθα / κότα
ρουσί, το = όρος / βουνό
Σ
Σαγιάς, ο = προστασία / φήμη > τ. şayıa
σαπούρι, το = υπομονή / κουράγιο > τ. sabιr
σάσι, το = φωνή / ήχος > τ. ses
σατσμάς, ο = διασκόρπιση, μεταφ. σκάγι κυνηγίου > τ. saçma

35. 35
σαχίνσεν = σκιάχτηκε
σειμός, ο = χειμώνας > αρχ. χειμών
σελάμι, το = χαιρετισμός > εβραϊκά selem, αραβ. Selâm aleyküm:
ειρήνη υμίν, και η απάντηση: ve aleyküm es selâm
σεραχάτι, το = σαφήνεια / πραγματικότητα > τ. serahat
σερμπέσα = ελεύθερα / αμέριμνα > τ. serbest
σεφίλι = άθλιος > τ. sefil, sefil-lik = αθλιότητα
σήρο ‘ναίκα = χήρα γυναίκα
σιτζιράτσεν = πετάχτηκε / αναπήδησε > τ. sıçramak
σιτσάριμ = χέζω > τ. sιçmak.
σκούντε = σκούζουν, ουρλιάζουν
σκρόφα, η = λεχώνα γουρούνα > λατ., scrofa, μεταφ. βρομοθήλικο
σοιρίδι, το = χοιρίδιο / γουρουνόπουλο / γουρούνι
σολούχι, το = πνοή / αναπνοή > τ. soluk
σουράτ, το = πρόσωπο > αραβ. surat
σοφράς, ο = χαμηλό τραπέζι > αραβ. sofra
σοχάχι, το = σοκάκι / δρομάκι > αραβ. sokak
στσάιδι, η = σκιά > σκιάδειο
στανιέρη, ο,η,το = ασθενής / ασθενιάρης / αστενιάρης / στανιέρης
στριγκάγκαν = καλούσαν, ρ. στριγκάω = προσκαλώ
στσυλλία, τα = σκυλιά
συραίνω = πυροβολώ, τουφεκίζω
σωρεύω = μαζεύω > σωρός
Τ
Ταζό, ο,η,το = νέο / νεαρά > περσ. taze

36. 36
ταΐ, η = τροφή για οικόσιτα ζώα > ταγή > αραβ. tayın
τάιμα, dάιμα = πάντα, πάντοτε > τ. daima
ταμάμ = πλήρης / εντάξει > αραβ. tamam
τανίζω = τεντώνω / τανύομαι
τανισευτούμε = συμβουλευτούμε > τ. tanışmak > περσ. tanımak
τάνσην = άρπαξε, ρ. ταντίζω = αρπάζω
ταρός, ο = καιρός
τάσι, το = πιάτο > περσ. tas
τε = μόριο επιτατικό, τε μπρό = προηγουμένως, τε στέρου πιο
ύστερα
τεΐ = ομηλία > τ. deyi, demek
τεκκέδες, οι = λεπτά της ώρας > τ. takika
τελέφι, το = τελευτή / θάνατος / καταστροφή > τ. telef
τελλάλης ο = διαλαλητής / δημόσιος κήρυκας / μεσίτης, κ. τελάλης
> tellal
τεμέκ = δηλαδή / τότε / να πούμε > τ. demek
τεμίσης, ο = καύσωνας, κάψα του καλοκαιριού
τένσαν = ακούμπησαν / στήριξαν, ρ. τεντάω
τέρκεν = λέγοντας > τ. demek
τερπιελής, ο, η = ευάγωγος / κόσμιος > αραβ. terbiye-li, terbiye =
ανατροφή
τερτίπι, το = συνήθεια / τρόπος > τ. tertip
τετικοντού = κουτσομπολιό > τ. dedikodu
τζα = εκεί
τζάβου = ακόμη (τζαι άβου, και άλλο)
τζαν σιχισί, ο, το = στενοχώρια > περσ. can sιkιsι «σφίξιμο ψυχής»

37. 37
τζαναβάρι, το = θεριό > περσ. canavar
τζανήμ = ψυχή μου > τ. canιm, περσ. can =ψυχή
τζάπου = όπου
τζας = όπως / καθώς
τζαχρί, το = καλαμπόκι
τζεβάπι, το = απάντηση > αραβ. cevap
τζελέ, η = κουτσουλιά / βρωμιά
τζιζμέδε, τα = σπιρούνια / μπότες ιππέα > τ. çizme
Τζερετζή, η = Κυριακή
τζιράχτσες, οι = δούλες / υπηρέτριες > περσ. çırak
τζο = όχι, δεν / τζό ’νι = δεν είναι
τζογάπην, τζεβάπι, το = απάντηση > αραβ. cevap,
τζούνεται = τζο ίνεται / δε γίνεται
τζυνογάρ, ο = κυνηγάρης / αετός
την εβή, την ευίτσα = αύριο την αυγή
τι τσο κρους = δεν με προσέχεις > δεν τείνεις ους (ω-τί-ον / αυτί)
τιδέ = ιδού
τιπκε = ολόιδιο > τ. tıpkı
τίπος = τίποτε / σο τίπος / γιατί
τόστι, ο = φίλος > περσ. dost
του = που / άρθρο γεν. του
τουβεκέλ, ο, η = αγαθός / χαζούλης / “σεμνός”
τουκάνι, το = > βυζ. δοκάνα (τάβλα με τσακμακόπετρες για
αλώνισμα) > δοκός
τουλ γαρί = χήρα γυναίκα > τ. dul karı

38. 38
τουρ χελέ = στάσου λίγο > τ. dur hele
τουρλού = διαφορετικά > τ. turlu (το φαΐ “διάφορα”; πατάτες,
μελιτζάνες κλπ)
τους = πώς
τουταμάμ > δεν μπορώ να κρατήσω > τ. tutmak = κρατώ
τουφάνι, το = ανεμοθύελλα > τ. tufan, Tufan = ο Κατακλυσμός του
Νόε
τσαγίρι, το = βοσκότοπος / λιβάδι > τ. çayır
τσάκσην = τσάκισε, ρ. τσακώνω = σπάζω
τσαλούς, ο = τσαλιά / φρύγανα / φροκάλι > τ. çalι / θάμνος
τσανάχι, το = τσανάκι / γαβάθα > τ. çanak
τσάπου = όπου
τσαρές, ο = τρόπος / λύση / διέξοδος > περσ. çare
τσάρι, το = τρίχα
τσατλατηρατσάν = θα με σκάσεις > τ. çatlamak > πλαντάζω
τσενές, ο = σαγώνι > περσ. çene
τσίκκι, το = τόξο
τσιπ = όλοι, όλα
τσιράχος, ο = υπηρέτης / δούλος > περσ. çırak
τσιρμαλάτσεν = γρατζούνισε, ρ. τσιρμαλατίζω > τ. tırmalamak
τσιρπαλατίζω = σφαδάζω > τ. çirpilmak = τινάζομαι
τσιφτές, ο = ζεύγος, μεταφ. δίκαννο > περσ. çifte, çift «διπλός»
τσοτσούχι, το = παιδί > τ. çocuk
τσουνκι = διότι / επειδή > περσ. çünkü / çünki
τσούς τα = κάψε το / τσουρούφλισε, ρ. τσούζω

39. 39
τσουφαλάς, ο = (κεφαλάς) επικεφαλής
τσύλσανε = κύλισαν, ρ. τσυλίζω
Φ
φροκαλίζω = σκουπίζω με φροκάλι «σκούπα» > βυζ. φροκαλώ >
φλοκαλώ >
αρχ. φιλοκαλώ «διακοσμώ – αγαπώ το ωραίο»
φσόκκο, φσάχι, το = αγόρι / υπηρέτης > τ. uşak
φυακιάρ, ο, η = φύλακας
Χ
χα = να / θα
χαβατίσι, το = νέο / είδηση > αραβ. havadis
χαβλούς, ο = αυλή
χάιρ = όχι > τ. hayιr, και αραβ. hayιr αγαθοεργία
χαΐτζι, το = λαγκάδι / κοιλάδα
χάιτιστι = άντε λοιπόν
χαλέ = ακόμη > τ hele
χαραή, η = (χαραγή) πρόσωπο
χαρέτσα = τώρα αμέσως
χαχανάσα, η = μονοκέρατη γίδα μεταφ. χαζή γυναίκα
χαχλούς, ο, η = δίκαιος / θεμιτός > αραβ. hak-lı, hak = δίκαιο
χαχσούζης, ο, η = άδικος > τ. hak-sız
χέμεν = αμέσως > περσ. hemen
χερκές = καθείς > περσ. herkes
χετς = καθόλου > περσ. hiç

40. 40
χολιέζομαι = θυμώνω / χολώνομαι > αρχ. χολώ
χοραντάς, ο = οικογένεια > αραβ. – περσ. horanta
χορλατίζω = ροχαλίζω > τ. horlamak
χουζούρι, το = ησυχία / άνεση > αραβ. huzur
χούι, το = ελάττωμα / ιδιορρυθμία > περσ. huy
χρεία, η = χρειαζούμενα (προσφάγι για εργάτη που πάει στο
χωράφι)
χρος, ο = χρέος
χύτσεν = έτρεξε, ρ. χυτάω
χως = έως
Ψ
ψεό, ο,η,το = ψηλός
Ω
ώνεμα, το = νόημα / νεύμα
Ω νιμά = Ω μητέρα
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Με βάση τα όσα περιγράφηκαν παραπάνω καταλήγουμε στο
συμπέρασμα πως στην Καππαδοκία αναπτύχθηκαν πολλά,
διαφορετικά και ιδιαίτερα θα τολμούσα να πω επαγγέλματα. Στους
περισσότερους από εμάς μπορεί ενδεχομένως να φαντάζουν
παράξενα και απόκοσμα, θα πρέπει όμως πάντα να έχουμε κατά νου
την ιδιαίτερη γεωγραφία και το κλίμα της περιοχής που ευνόησαν
την ανάπτυξη τους, καθώς και τις ιστορικές συγκυρίες εμφάνισής
τους.
Οι Καππαδόκες στον αγώνα τους για επιβίωση εκμεταλλευόντουσαν
το κλίμα, τη γη και γενικότερα ότι μπορούσαν, προκειμένου να
έχουν μια έντιμη ενασχόληση και να βγάλουν χρήματα. Παράλληλα
είχε αναπτυχθεί ένα υποτυπώδες –σύμφωνα με τα σημερινά

41. 41
δεδομένα-εργατικό δίκαιο στο οποίο ρυθμίζονταν η σχέση
εξαρτημένης εργασίας, οι σχέσεις εργοδότη-εργαζομένου, τα
ημερομίσθια, ακόμη και η θέση της γυναίκας ως εργαζόμενης σε μια
ανδροκρατούμενη κοινωνία.
Στο δεύτερο τμήμα της εργασίας έγινε αναφορά στην
Καραμανλήδεια γραφή και γενικότερα στο Καραμανλήδικο ιδίωμα,
που λόγοι ιστορικοί οδήγησαν στην εμφάνιση του- η βία κυρίως και
οι ανάγκες της καθημερινής επικοινωνίας με την τουρκική διοίκηση-
μα που δεν στέρησε από τίποτα το ελληνορθόδοξο φρόνημα των
κατοίκων.
Το συμπέρασμα από την προσωπική μου ενασχόληση με την
Καππαδοκία είναι πως είναι ένας πολύ ιδιαίτερος τόπος που μπορεί
να σε μαγέψει και να σε προκαλέσει να τον επισκεφθείς, καθώς η
γνωριμία μαζί του σίγουρα δεν μπορεί να εξαντληθεί στα πλαίσια
μιας εργασίας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Α΄ ΒΙΒΛΙΑ
 Γιάννης Σταματιάδης, «Βραχοκκλησίες και Πετρομονάστηρα
της Καππαδοκίας», Έκδοση ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. 2003.
 Βασίλειος Τατάκης, « Η συμβολή της Καππαδοκίας στη
Χριστιανική σκέψη», Κ.Μ.Σ. Αθήνα , 1998.
 Θεόδωρος Θεοδωρίδης, «Φαρασιώτικες παραδόσεις, μύθοι και
παραμύθια», «Λαογραφία» τόμος ΚΑ (ΧΧΙ) 1964, Αθήνα, σελ.
269-336.

42. 42
 Μάξιμος Χαρακόπουλος, «Ρωμιοί της Καππαδοκίας»,
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΑΘΗΝΑ 2003.
 Εμμανουήλ Τσαλίκογλου, «Ελληνικά Εκπαιδευτήρια και
ελληνορθόδοξες κοινότητες της περιφέρειας Καισαρείας»,
Κ.Μ.Σ. Αθήνα 1976.
 Τάκης Σαλκιτζόγλου, «Η Σύλλη του Ικονίου. Μία ελληνική
κωμόπολη στην καρδιά της Μικράς Ασίας», ΙΔΡΥΜΑ ΜΕΙΖΟΝΟΣ
ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ, ΑΘΗΝΑ 2005.
 Δ. Λουκόπουλος – Δ. Πετρόπουλος, «Παροιμίες των
Φαράσων»,Κ.Μ.Σ., 1951.
 Δ. Λουκόπουλος – Δ. Πετρόπουλος, « Η Λαϊκή λατρεία των
Φαράσων», Κ.Μ.Σ. 1951.
 Σεφέρης Γιώργος, «Τρεις μέρες στα μοναστήρια της
Καππαδοκίας», Κ.Μ.Σ. 2005.
 Βασίλης Π. Κέκης , «Καππαδοκία, Προσκύνημα από γης και
ουρανού», Εκδόσεις Ακρίτας , Αθήνα 2008.
Β΄ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
 el.wikipedia.org
 www.kappadokes.gr
 www.misti.gr
 wikimapia.org.
 www.ethnos.gr
 lithoksou.net
 www.google.gr/εικόνες
 www.farassiotis.gr
 www.ellinwn.paradosi.com
 www.kapadokiko.blogspot.com

43. 43