1. Investimet<br />Investimet përfaqësojnë të mira materiale të cilat shfrytëzohen për zhvillimin e lëmenjve ekonomik dhe joekonomik.<br />Andaj, investimet si faktorë material zënë vend të konsiderueshëm në sigurimin e riprodhimit të zgjeruar.<br />Me fjale të tjera, investimet paraqesin të mira material të cilat në procesin e prodhimit shërbeje për rritjen e mjeteve prodhuese, të të mirave material të konsumit afatgjate dhe të rezervave (stoqeve).<br />Investimet janë pjesë e produktit shoqërorë apo të ardhurave kombëtare, të cilat mbeten pas plotësimit të konsumit individual apo shoqëror (shtetërorë) dhe e cila është përdor (në periudhën e kaluar) apo do të përdoret (në të ardhmen) për zhvillimin ekonomik apo shoqëror të vendit.<br />Me investime kuptojmë atë pjese të produktit shoqërorë (në bazën bruto) apo të ardhurave kombëtare (në bazën neto) që shërben për rikonstruimin, modernizimin apo zgjerimin e kapaciteteve ekzistuese dhe për ngritjen e kapaciteteve të reja.<br />Nga kjo del konstatimi se investimet paraqesin pjesën e produktit shoqëror apo të të ardhurave kombëtare të një periudhe të caktuar kohore gjate se cilës ajo nuk është shpenzuar.<br />Investimet e përgjithshme në kuadër të ekonomisë së një vendi mundë të jene:<br />Prodhuese,

2. Konsumuese

3. Investimet prodhueseKanë për qellim të ngrisin aftësinë prodhuese të ekonomisë kombëtare, duke mundësuar prodhimin e mjeteve dhe të lëndës së punës. <br />Investimet konsumueseNdikojnë në prodhimin e të mirave materiale konsumuese që mundë të kenë karakter të konsumit të menjëhershëm dhe afatgjate.<br />Investimet e avancuara në prodhimin e të mirave material për konsum dhe të investimeve të avancuara për zgjerimin e prodhimit të mjeteve për prodhimin e mjeteve, kanë dallim të madh.<br />Çdo investim, dedikuar zgjerimit të prodhimit të mallrave për konsum, vetëm një herë, në një proces, do të shprehet në zgjerimin e kapaciteteve prodhuese dhe në rritjen e prodhimtarisë materiale dhe atë vetëm në atë vit në të cilin investimi është kryer.<br />Ndërkaq, me investimet e dedikuara për zgjerimin e prodhimit të mjeteve të prodhimit potencial prodhues do të ritet gjate disa viteve, duke krijuar reaksion zingjiror në shtimin e përgjithshëm të prodhimtarisë së ekonomisë kombëtare.<br />Zhvillimi ekonomik është i lidhur ngushtë me tempin e riprodhimit të fondeve kryesore (objekteve, pajisjeve, etj.) veçmas të atyre prodhuese, përkatësisht me aktivizimin e investimeve.<br />Investimet paraqesin faktorin kryesor material të zhvillimit ekonomik e shoqëror të një vendi, krahas faktorëve ekonomik, natyrore dhe njerëzor.<br />Zhvillimi ekonomik është funksion i investimeve, dhe është pranuar si parim se investimet paraqesin faktorë shumë të rëndësishëm të zhvillimit ekonomik.<br />Zgjerimi i kapaciteteve prodhuese dhe rritja e prodhimit qëndrojnë në lidhshmëri funksionale me investimet.<br />Nga kjo del konstatimi se qëllimet e zhvillimit ekonomik, qofshin afatshkurtra apo afatgjate, munde ta arrihen nëpërmjet të madhësisë dhe strukturës (ekonomike dhe teknike) përkatëse të investimeve. Andaj, investimet paraqesin faktorin më të rëndësishëm material të zhvillimit ekonomik të çdo vendi.<br />PRODHIMI:<br />Proces i transformimit të burimeve natyrore të tokës në mallra të kënaqshme të konsumit apo të mallrave kapitale prodhuese. <br />Ky proces transformimi përfshin katër burimet e pakta ose faktorët e prodhimit - puna, kapitali, toka, dhe sipërmarrjen. <br />Edhe pse prodhimit është përgjithësisht transformimi fizik i materialeve, ajo shpesh përfshin vendosjen e hapësinore, ose të transportit, të mallrave.<br />Pamjaftueshmëri është adresuar më mirë dhe standardet e jetesës janë zgjeruar duke i shndërruar burimet natyrore të tokës në mallrat më të vlefshme dhe më të kënaqshme. <br />Në formën e tyre natyrore lëndët e para në përgjithësi japin kënaqësi më pak se dëshirat dhe nevojat, se ata e bëjnë të përpunuara një herë, transformuara, ose të fabrikuara në produkte.<br />Për shembull, shumica e njerëzve marrin kënaqësi më të madhe nga drejtimi i automjetit të një makinë të sportive se ajo që ata mund të jenë në gjendje të marrin direkt nga shkëmbi i mineral hekurit, dioksid silikoni, ose boksit, dhe materiale të tjera të nxjerra nga kora e Tokës.<br />Shumica e njerëzve preferojnë të hanë një gjellë të ëmbëlsire përgatitur mirë se ajo që ata mund të jenë në gjendje të marrin direkt nga, fasule të papërpunuara kakao, fasule vanilje, arra bajame, dhe qershi varur në pemë apo shkurret.<br />Edhe pse e prodhimit është parë në përgjithësi si e transformimit fizik të burimeve natyrore, ajo mund të përfshijë edhe transportin e mallrave hapësinor. Një mall duhet të jetë në formën e dëshiruar, si dhe në vendin e dëshiruar që do të përdoret në mënyrë efektive.<br />Në të njëjtën mënyrë që resurset e pakta janë përdorur për të transformuar materialet në një formë më të përshtatshme fizike, burimet e pakta është e nevojshme edhe për të transportuar si një mall për një vend të përshtatshëm hapësin<br />Literatura: “HYRJE në EKONOMI” Prof.dr. Musa Limani<br />Kreu IV të ARDHURAT, SHPRERNDARJA E TYRE DHE FAKTORET E PRODHIMIT<br />Nocioni dhe shpërndaja e të ardhurave

4. Nocioni i të ardhuraveNë këtë rast nuk kemi të bëjmë kuptimin e të ardhurave kombëtare, por për të ardhurat që i fiton një person në forma të ndryshme. <br />Në këtë rast aspekt me të ardhurat kuptojmë të gjitha të marrat (fitimet) e një personi apo familje për një periudhe të dhënë kohore.<br />Baza kryesore e të ardhurave është marrëdhënia e punës, si paga dhe format e tjera të punës si: <br />Të ardhurat nga pasuria

5. Renta

6. Kamata (interesi)

7. Dividendi

8. Si dhe nga transferët,

9. Sigurimi social, invalidor, pensionet etj.Pjesa kryesore e të ardhurave të individëve sigurohet nga marrëdhënia e punës.<br />PASURIA paraqet vlerën materiale që zotëron ndonjë person në momentin e dhënë kohore.<br />Pasuria paraqet vlerën e akumuluar të pasurisë që ka një person. Pasuria e një individi ose e një familje përfshinë begatinë e patundshme (shtëpinë etj.) të gjitha të mirat materiale afatgjate, si dhe të gjitha kërkesat financiare (paratë, kursimet, dividenta etj.). E tërë pasuria e një personi ose familje ndahet në: aktive dhe pasive.<br />Të gjithë zërat që kanë vlerë quhen aktivë, kurse të gjithë zërat me të cilat dikujt i ke borxh quhen pasivë. Andaj, ndryshimi ndërmjet aktives dhe pasives paraqet pasurinë e një individi ose të një familje në periudhën e caktuar apo si quhet ndryshe, vlera neto.<br />Shpërndarja e të ardhuraveShpërndarja e të ardhurave paraqet njërin ndër faktorët kryesorë, si në tëori ashtu edhe në praktiken ekonomike, nëpërmjet të së cilës përcaktohet baza materiale (mirëqenie) e shtresave të ndryshme të popullsisë dhe e shoqërisë në përgjithësi.<br />Bazën e shpërndarjes së të ardhurave e paraqet prodhimtaria. Në qoftë se nuk kemi prodhimtari nuk kemi çka të shpërndajmë, por nëse kemi prodhimtari shtrohet pyetja se si duhet të bëhet shpërndarja.<br />Për të kuptuar shpërndarjen duhet të përkujtojmë se faktorët kryesorë të prodhimit (teoria klasike) janë toka, puna dhe kapitali. <br />Teoria e prodhimit mbështetet në funksionimin e prodhimit. <br />Nga aspekti i teknologjik, funksioni i prodhimit përfaqëson sasinë e prodhuar, e cila mundë të prodhohet në kuadër të një lëmi apo të ekonomisë në tërësi, në nivelin e dhënë tëknik.<br />Thënë më thjesht, funksioni i prodhimit të një produkti do të thotë se për prodhimin e 2.0 t. Çelik duhet të shpenzojmë 2.5 t xehe metali, 15 kvh energji elektrike dhe 1.5 orë pune.<br />Në kushtet e ekonomisë së tregut çmimi i faktorëve të prodhimit caktohet në tregjet e imputove. Ashtu si në tregun e mallrave, ku çmimi i produkteve caktohet në bazë të ofertës dhe kërkesës, ashtu edhe për faktorët e prodhimit (imputet) oferta dhe kërkesa e tyre janë ata që përcaktojnë çmimin e tyre. <br />Marrë parimisht tregjet e imputove funksionojnë në mënyrë identike me tregjet e mallrave, me disa veçori, kur kemi të bëjmë me ofertën dhe kërkesën e faktorëve të prodhimit. Çmimi i çdo imputi (faktori) do të përcaktohet nga kundërvlera që sjell ai në produktin final, përkatësisht në të ardhurat e realizuara. Nga kjo dalin edhe veçorit e imputove kur kemi të bëjmë me shpërndarjen e të ardhurave. <br />Paga dhe tregu i punësPuna paraqet burimin kryesor të pagës.<br />Andaj çështja e punësimit, përkatësisht e pa-punësimit paraqet problemin vital për ekzistencën e njeriut si qenie njerëzorë e shoqërore.<br />Të ardhurat nga puna paraqesin burimin kryesor të fitimit për pjesën dërmuese të njerëzve. Në kuadër të tyre pagat dhe të marrat tjera nga puna përfaqësojnë edhe pjesën me të madhe të të ardhurave kombëtarë të çdo vendi. <br />Pra punësimi, përkatësisht papunësia nuk paraqet vetëm problem ekonomik, por edhe social, shoqëror, psikologjik etj.<br />Përcaktimi i pagës behet në tregun e punës, përmes ndërveprimit të ofertës dhe kërkesës për pune.<br />Për shkak të rëndësisë së vet zë vend të konsiderueshëm në tëorinë e zhvillimit ekonomik dhe zë vend të veçante në shqyrtimet dhe analizat makroekonomike.<br />Të kuptuarit e çështjes së pagesë, bëhet përmes analizës së tregut të punës.<br />Lartësia e pagave, marrë parimisht, shpreh nivelin e zhvillimit të përgjithshëm të forcave prodhuese të vendit.<br />Larmënia e nivelit të pagave nuk është i ndryshëm vetëm ndërmjet shteteve të ndryshme të botës por edhe në kuadër të një vendi, lëmi dege, territori, shtresave të ndryshme të popullsisë etj.<br />Faktorët kryesor që ndikojnë në lartësinë e pagave mundë të jenë:<br />Niveli i zhvillimit ekonomik,

10. Niveli arsimor,

11. Gjinia, etj.Dallimi në lartësinë e pagave kuptohet duke analizuar tregun e punës në kushtet e konkurrencës së plotë.<br />Tregu i punës konkurrenciale paraqet at treg në të cilin ekziston numër i konsiderueshëm i punëtorëve edhe punëdhënëseve, ku asnjeri prej tyre nuk ka forcë të ndikoj në caktimin e nivelit të pagesë.<br />Ky përkufizim në vete eliminon ndikimin e sindikatave dhe të tregut në kushte të konkurrencës jo të plotë, që në fakt veprojnë në jetën praktike.<br />Ne tregun identik të punës dhe të njerëzve, tregu konkurrencial do të caktoj saktësisht paga të njëjta për orë pune.<br />Paga reale paraqet fuqinë blerëse të pagesë, d.m.t.h. se çka munde të blejë punëtori me atë nivel të pagesë. Me fjale të tjera përfaqëson pagën nominale të vërë në raport me koston e jetës.<br />Prandaj paga reale është e ndryshme nëpër vende të botes për shkak të nivelit të ndryshëm të zhvillueshmërisë, që si rrjedhoje ka nivele të ndryshme të pagesë dhe standardit jetësorë të popullsisë.

12. a)Kërkesa për punë.

13. b)Oferta e punës paraqet popullatën aktive të një vendi e cila është e aftë dhe dëshiron të punoj në punët që sjellin dobi (fitim). në thelb oferta e punës varet nga kontegjenti i punës (mosha 15-59 të femrat; 15-62 të meshkujt).

14. Oferta e punës varet nga faktorët të shumtë, por më kryesorët janë:

15. Numri i popullsisë

16. Mënyra e alokimit të kohës se disponueshme

17. Numri i popullsisë

18. Numri i popullsisë së një vendi varet nga lëvizjet e natyrore (nataliteti, mortaliteti dhe shtimi natyror) dhe mekanike (migrimet, imigrimi etj) të popullsisë.

19. Diferenca në mes numrit të lindjeve dhe vdekjeve përfaqësojnë shtimin natyrore të popullsisë.Numri i madh i popullsisë ofron mundësi për të pasur kontingjent më të madhe të punës dhe i cili paraqitet si element kryesor i ofertës së punës.<br />Migracioni, kërkesa për fuqi të punës me hapjen e kufijve si lëvizje mekanike e popullsisë, për plotësimin e kërkesave të tregut të punës.<br />Kosova ka rreth 400 mije emigrant.<br />Lëvizjet mekanike, migracioni dhe imigracioni, shtojnë konkurrencën në tregun e punës, dhe ndikon në uljen pagave. Si pasoje (pasluftës së parë botërore) nxirën ligjet për përkufizimin e imigrimit, me qellim të mbajtjes së ofertës së punës në nivel të ulet. <br />Alkimi i kohës së disponueshmeDuke u nisur nga individi, mundë të themi se ai ndodhet para alternatives, ku ta kaloj kohen e lirë në disponim, të punoj apo të argëtohet. Këtu nuk mundë të jetë në dileme, pasi që puna është i vetmi burim i ekzistencës.<br />Pra ku dhe çka të punoj?<br />Përcaktimi i llojit të punës që do të bëjë individi varet nga shumë faktorë: aftësia fizike, niveli arsimor, etj. Që kushtëzohet nga natyra e vendit të punës.<br />Ne kushtet konkurrenciale oferta e punës varet nga dy faktorë kryesore:

20. Efekti i zëvendësimit (substituimit)

21. Efekti i të ardhurave

22. Diskriminimi në punëDiferencat e mëdha në paga janë rezultat i llojit dhe natyrës së ndryshme të punës, përvojës nivelit arsimore dhe të të punësuarve.<br />Ne ekonominë e tregut janë të paevitueshme diferencat e pagave.

23. Diferencat shërbejnë si nxitëse për procese progresive ekonomike e shoqërore.

24. Këto dallime të pagave nuk janë - paraqesin - diskriminim punë.

25. Dallimet në paga janë dukuri universale.

26. Nëse diferencat krijohen në bazë të :

27. përkatësisë racore,

28. gjinore,