Shpenzimet ne Ekonomi

1. SHMQSH “Cvetan Dimov”
Lënda: Mësim Praktik
Tema: Shpenzimet
Punoi Mentor
Bekim Halimi Driton Sulejmani

2. Përmbajtja
Hyrje..........................................................3
Shprehja natyrale e shpenzimeve.............4
Shprehja financiare e harxhimeve............6
Klasifikimi i shpenzimeve..........................8
Literatura................................................10

3. Hyrje
Njeriu punon në mënyrë të vetëdijshmepër të prodhuar të mira materiale. Për
këtë aktivitet e ndërmerr duke përdorur mjetet e punës, vepron në
lëndën e parë, ia ndërron formën dhe e benë atë të përshtatshme
për kënaqjen e nevojave të tij. Gjatë këtij procesi, lënda e pare, së
bashku me mjetet e punës, bartë vlerën e vet në prodhim (vlera
bartëse), ndërsa vlerën e re e krijon puna e njeriut. Siç shihet, ne
procesin e transformimit të elementeve ne prodhim bëhen edhe
angazhime, por pas tij edhe shpenzime. Pas shpenzimit krijohet
vlera, kurse vlera e prodhimit është e përberë nga vlera e tri
elementeve.
Vlera bartëse është transformuese, ndërsa vlera e re është vlerë
begatuese. Një pjesë të vlerës se re e merr punëtori për të
rimburshuar energjinë e harxhuar (fizike e psikike) në procesin e
riprodhimit, në mënyre që të jetë i gatshëm që edhe më tutje të
prodhoje, duke konsumuar te mira të ndryshme materiale, te cilat
atij i mundësojnë riprodhim në energjinë e harxhuar, kurse pjesa
tjetër e vlerës së re mbetet si mbivlere. Çfarë do të jetë raporti në
ndarjen e vlerës së re varet nga ligjshmëritë ekonomike në ndarjen e
rezultateve te punës.
Shprehja e shpenzimeve elementare të prodhimit bëhet në formën
natyrale si harxhim riprodhues, me ç rast bëhet zhdukja e ca
kualiteteve përdoruese për prodhim in e kualiteteve të reja
përdoruese, për qëllime të caktuara dhe ne formën financiare si
shpenzime. Shpenzimet janë shprehje monetare e harxhimeve. Këto
janë dy forma të deponimeve në riprodhim. Ne format e deponimeve
në riprodhim ndikojnë faktorët objektivë (teknikë, organizative, të
tregut e të tjerë). Vlerat e harxhuara në shpenzime shprehen me
anën e çmimeve. Si shihet, shpenzimet e elementeve të prodhimit
janë funksion i harxhimeve dhe çmimeve të tregut.
3

4. Shprehja natyrale e shpenzimeve
Secili nga elementet e prodhimit në riprodhim ka rol dhe rëndësi të
veçantë, prandaj është e nevojshme që të bëhen shqyrtime të
veçanta për harxhimin e të tri elementeve të prodhimit.
Harxhimet e materialit
Materiali me tërë substancën e vet harxhohet në prodhimtari dhe e
ndërron formën fizike, kimike, mekanike dhe kalon ne prodhimin e ri
i cili konsumohet. Pra materiali i humbë karakteristikat e
mëparshme, e harxhon vlerën e vet si vlerë bartëse, për të kaluar në
një vlerë tjetër e cila dallon nga ajo e mëparshmja, ngase tani ajo
është e ndryshme kualitativisht dhe kuantitativisht.
Materiali futet ne prodhimtari, por a do të harxhohet i tërë me një
proces apo do të harxhohet pjesë pjesë, varet nga natyra e
prodhimtarisë, nga intensiteti i harxhimit dhe nga koha kur
harxhohet.
Duke marrë parasysh ketë specifike të harxhimeve të materialit,
harxhimet e materialit ndahen si me poshtë:
 harxhimet e materialit kryesor,
 harxhimet e materialit ndihmës,
 harxhimet e energjisë, dhe
 harxhimet e materialit regjie.
Harxhimet e materialit kryesor
Materiali kryesor futet me tërë substancën e vet me prodhimin e ri,
nga vetitë e të cilit caktohen karakteristikat e prodhimit. Duke kaluar
nëpër fazat e procesit teknologjik, pëson ndryshime teknologjike dhe
ekonomike, ndërsa madhësia e harxhimit të tij është e lidhur në
mënyre proporcionale me madhësinë e prodhimit. Ky material
shpesh quhet edhe material prodhues.
4

5. Harxhimet e materialit ndihmës
Materiali ndihmës futet në procesin teknologjik së bashku me
materialin kryesor dhe përcakton karakteristikat e vet prodhimit.
Sasia e materialit ndihmës e cila harxhohet në prodhim është
funksion i prodhimit, gjegjësisht i kohëzgjatjes se procesit
teknologjik. Pa harxhimin e këtij lloji të materialit, prodhim i nuk m
und t i ketë te gjitha karakteristikat përdoruese, gjegjësisht
funksionale. Ne prodhim tari harxhohet edhe energjia e cila, për ta
realizuar prodhim in, nevojitet që t i vejë në lëvizje mjetet e punës.
Shkalla e harxhimit të energjisë kushtëzohet nga ndikimi i faktorëve
teknikë, natyrore e organizativë. Rritja e prodhimtarisë në
ndërmarrje kushtëzon edhe rritje ne harxhimin e energjisë.
Harxhimet e materialit te regjisë
Harxhimet e materialit te regjisë paraqiten në ndërmarrje, por nuk
janë të lidhura drejt me prodhimtarinë dhe si të tilla, lajmërohen ne
lidhje me afarizmin e tërë ndërmarrjes, që nga ngritja e ndërmarrjes,
gjegjësisht me ngritjen e kapaciteteve. Ne grupin e këtyre
harxhimeve mund të kategorizohen harxhimet e mirëmbajtjes së
mjeteve për pune, kamata në emër të huas, harxhimet e organizimit
te punës, harxhimet e përgatitjes së punës, studimi i lëvizjeve në
punë, i punësimit, të ambientit në pune, harxhimet e blerjes,
depozitimit dhe të shitjes, harxhimet e administratës etj. Varësisht
nga dedikimi i tyre, harxhimet e regjisë emërtohen me emra si
harxhime te repartit, harxhime të udhëheqjes me blerjen dhe
harxhimet regjisë të administratës.
Këto shpenzime shkaktohen kudo në ndërmarrje dhe si të tilla ato
nuk mund të lidhen drejt me bartësin e tyre, por llogaritja dhe bartja
bëhet për tërë ndërmarrjen.
5

6. SHPREHJA FINANCIARE E HARXHIMEVE
Multiplikatorët në para te harxhimet
Ne kushtet e ekonomisë së tregut, afarizmi i tërësishëm i
ndërmarrjeve shprehet në vlerë, kurse rezultati shprehet në fitim .
Rezultatet m und të shprehen në tregues naty rorë (si kategori naty
rore) dhe në tregues vlerorë (si kategori shoqërore).
Ne kushtet shoqërore, kur prodhohet për treg, vlerësimi i rezultateve
bëhet në treg. Vlera e prodhimeve është shprehje monetare e
harxhimeve. Ne ekonominë e çdo ndërmarrjeje, veç tjerash, është
me interes të dihen raportet në mes të avancimit në riprodhim dhe
të rezultateve. Prandaj, duke i shprehur avancimet në vlerë
(shpenzimet), me anën e çmimeve arrihet deri te matja e ndikimit në
rezultate të këtyre dy elementeve: të harxhimeve dhe të çmimeve.
Çmimet e mjeteve për prodhim
Çmimet e mjeteve për prodhimin janë ato çmime me të cilat mjetet
futen në riprodhim. Mjetet për prodhim blihen në treg. Shprehja e
harxhimeve të mjeteve për punë dhe materialit nëpërmes të
çmimeve të tregut paraqet shpenzimet e mjeteve për prodhim
Niveli i çmimit te tregut të mjeteve për prodhim do të ndikojë
drejtpërsëdrejti në lartësinë e shpenzimeve të mjeteve për prodhim.
Ai çmim do të formohet në treg nën ndikimin e faktorëve të tregut
(kërkesa dhe oferta) si faktorë objektivë, në te cilin ndërmarrja nuk
mund t ndikojë fare. Pos faktorit objektiv, në çmime do të ndikojë
edhe faktori subjektiv. Prezantimi i kërkesës apo i ofertës do të bëhet
nëpërmjet të njeriut (si subjekt në tregtim), i cili në këto transaksione
do të dallohet nga të tjerët perka aftësia e tij dhe dituria në njohjen e
kushteve të tregut. Prandaj, si rezultat i kësaj, edhe çmimet e të
njëjtave mjete për prodhim do të jene te ndryshme në shitblerje.
Blerja do të behet me çmime me të larta apo me te ulëta se sa
çmimet e tregut, si rezultat i ndikimit të faktorit subjektiv.
6

7. Pagat e punëtoreve
Faktori i trete jo material i procesit te punës është fuqia punëtore.
Kundërvlera te cilin prodhuesi e merr në emër te punës së bërë gjate
ndarjes se te ardhurave quhet page. Me qellim që harxhimi i fuqisë
punëtore të punës te shprehet at vlerë, paga përdoret si shumëzues
(multiplikator) vlerorë, kurse reprodukimi i fuqisë punëtore të punës
bëhet duke i paguar ato ne formë të pagës. Paga i jepet punëtorit
gjatë ndarjes në bazë të punës që ka bërë ai me punën e pranuar
shoqërore në praktikë kjo punë te cilën e ka bërë ai në ndërmarrjen
konkrete do të dallojë nga masa e punës së pranuar, si rrjedhim i
shndërrim it të punës konkrete në punën e nevojshm e m esatare në
shoqëri, i mospërputhshmërisë që paraqitet në mes punës së kryer
dhe pagës, i mospërputhshmërisë hapësinore në mes punës së bërë
dhe të ardhurave të realizuara.
7

8. Klasifikimi i shpenzimeve
Shpenzime janë shprehje monetare e harxhimeve të elementeve të
prodhimit. Ato janë kategori e përbëre.
Dimitrije Peroviq, i cili mendon se shpenzimet janë një shprehje
monetare e vlerës së punës së harxhuar dhe të harxhimeve te të
gjitha mjeteve dhe gjerave, me qellim te prodhimit ose të krijimit të
efektit. Këtu ky autor merr dhe i futë edhe shpenzimet e
gatishmërisë se kapaciteteve. Këto shpenzime gjithsesi duhet të jene
të lidhura me rendimentin e efektit të caktuar afarist dhe nuk
guxojnë të tejkalojnë madhësinë e caktuar, nëse dëshirohet te
arrihet ndonjë efekt i paracaktuar.
Në teori dhe në praktikë shpenzimet ndahen në lloje sipas shumë
kritereve. Nga përcaktimi i kritereve varet qëllimi i analizës dhe
udhëheqjes me shpenzimet. Shpenzimet ndahen sipas elementeve të
prodhimit, sipas vendeve ku krijohen ato, sipas lidhshmërisë së tyre
me bartësin, sipas funksioneve, sipas dinamikës së prodhimit etj.
Duke i ndare shpenzimet sipas kritereve të sipër cekura, duhet
njohur karakteristikat e hollësishme të tyre.
Shpenzimet e drejtpërdrejta.
Ne grupin e shpenzimeve te drejtpërdrejta bën pjesë materiali
prodhues. Ky material hyn drejt në prodhim dhe përmban tërë
substancën e tij. Po ashtu edhe energjia elektrike harxhohet për
prodhimin e atij produkti, por nuk hyn në përbërjen e prodhimit si
material kryesor. Materiali ndihmës i ndihmon prodhimit, por edhe
ky nuk futet në substance. Pagat të cilat u jepen punëtorëve futen në
shpenzimet e drejtpërdrejta. Nëse llogaritja e amortizimit bëhet
duke përdorur sistemin funksional, pra nëse llogaritet për njësinë e
prodhimit, edhe ky pozicion i shpenzimeve llogaritet si supozim i
drejtë.
8

9. Shpenzimet e zhdrejta (shpenzimet regjie).
Përkundër shpenzimeve të drejtpërdrejta, këto shpenzime nuk mund
te lidhen me bartësin, i cili paraqitet si efekt (prodhimi) i
drejtpërdrejtë, por ato kalkulohen zhdrejtë ne koston e prodhimit.
Kjo lidhje behet ne ketë mënyrë: pasi të mblidhen shpenzimet sipas
vendeve ku krijohen, ato ndahen nëpër bartës te tyre në bazë te
çelësave. Këto shpenzime paraqiten nëpër tërë ndërmarrjen gjate
funksionimit te saj e bile edhe kur ajo nuk punon fare. Për t i radhitur
m ire shpenzim et e përgjithshm e dhe për t i lidhur m e bartësin,
është e nevojshme që këto shpenzime te ndahen në shpenzimet e
përgjithshme te prodhimit dhe ne shpenzimet e udhëheqjes dhe të
blerjes.
Duke ditur përbërjen e këtyre llojeve të shpenzimeve, duhet qasur
procesit të bartjes ne prodhime si shkaktar. Kjo bartje e shpenzimeve
të përgjithshme të prodhimit behet me së shpeshti me anën e
çelësave. Si çelës merret raporti i pagës, e cila u jepet punëtorëve (si
shpenzime te drejtpërdrejta) me rezultatin (prodhimin).
9

10. Literatura
www.google.com
www.slideshare.com
www.wikipedia.org
10