Güler Tozkoparan İşletme 1 Dersi 2 nci sunum

1. İŞLETME BİLİMİ YRD. DOÇ. DR. GÜLER TOZKOPARAN Oda No: 322 E-posta : g.tozkoparan@deu.edu.tr Kaynak Kitap : İŞLETME EKONOMİSİ VE YÖNETİMİ Prof.Dr. Muammer DOĞAN

2. İŞLETMELERİN SINIFLANDIRILMASI 1. FAALİYET ALANLARINA (İŞLEVLERİNE) GÖRE 2. TÜKETİCİLERİN (ALICILARIN) TÜRÜNE GÖRE 3. ÜRETİLEN MAL VE HİZMET TÜRÜNE GÖRE 4. ÜRETİM FAKTÖRLERİNİN MÜLKİYETİNE (SAHİPLİĞİNE) GÖRE 5. BÜYÜKLÜKLERİNE GÖRE 6. HUKUKİ (YASAL) YAPILARINA GÖRE 7. BİRLİKLER (İŞLETMELERİN BİRLEŞMESİ)

3. A. FAALİYET ALANLARINA GÖRE İŞLETMELER 1. ÜRETİCİ İŞLETMELER Genellikle mal ya da fiziksel ürün üreten tarım, inşaat ve sanayi sektörlerinde faaliyetlerini sürdüren işletmelerdir. Örn; tarım işl.,inşaat işl.,tekstil işl.,dayanıklı-dayanıksız mal üreten işl.

4. A. FAALİYET ALANLARINA GÖRE İŞLETMELER 2. HİZMET İŞLETMELERİ Bir hizmetin yerine getirilmesi ya da hizmet üretimi ile uğraşan işletmelerdir. Örn; banka, sigorta, otel işl.

5. 3. SATICI İŞLETMELER (PAZARLAMA KURUMLARI) Ticaret sektöründe çalışan toptancılık, yarı toptancılık ve perakendecilik yapan işletmelerdir. A. FAALİYET ALANLARINA GÖRE İŞLETMELER

6. B. TÜKETİCİLERİN TÜRÜNE GÖRE İŞLETMELER 1. En son (nihai) tüketiciler için mal ve hizmet üreten işletmeler 2. Diğer işletmeler için mal ve hizmet üreten işletmeler

7. C. ÜRETİLEN MAL VE HİZMET TÜRÜNE GÖRE İŞLETMELER 1. Tarım, ormancılık, avcılık ve balıkçılık işletmeleri 2. Madencilik ve taş ocakları işletmeleri 3. Sanayi ve endüstriyel işletmeler 4. Ticaret işletmeleri,banka işletmeleri 5. Taşıma ve depolama işletmeleri 6. Hizmet işletmeleri

8. 1. ÖZEL İŞLETMELER Sermayesinin tamamı/büyük bir bölümü özel kişilere ait işletmeler 2. KAMU İŞLETMELERİ Sermayelerinin tamamı/büyük bir bölümü kamu tüzel kişilerine ait işletmeler 3. KARMA İŞLETMELER Özel kişiler ile kamu tüzel kişilerinin birlikte kurdukları işletmeler 4. YABANCI SERMAYELİ İŞLETMELER (ÇUİ/ÇUŞ’lar) Sermayesinin tamamı ya da büyük kısmı başka ülkelerin girişimcilerine ait olan işletmelerdir. D. ÜRETİM FAKTÖRLERİNİN MÜLKİYETİNE GÖRE İŞLETMELER

9. ÇUŞ’LARIN TANIMI VE ÖZELLİKLERİ Genel merkezi belirli bir ülkede olduğu halde, faaliyetlerini bir ya da birden fazla başka ülkede kendisi tarafından koordine edilen şubeler, yavru şirketler ya da bağlı şirketler aracılığıyla ve genel merkez tarafından kararlaştırılan bir işletme politikasına uygun olarak yürüten büyük şirketler

10. ÇUŞ’LARIN BAŞLICA ÖZELLİKLERİ 1. Birden fazla ülkede faaliyet gösterirler 2. Merkezi denetim 3. Şirketin tüm kısımları için aynı/tek politika izlenir 4. Çeşitli ülkelerdeki yavru şirketler, faaliyetleri koordine eden girişimlerdir

11. ÇUŞ’LARIN ÜLKE EKONOMİSİNE ETKİLERİ Milli Gelir Etkisi Ödemeler Dengesi Etkisi İstihdam Yaratma Etkisi Teknoloji Aktarımı Etkisi İşletmecilik Bilgisi ve Girişimcilik Yeteneğini Aktarma Etkisi Sermaye Transferi Etkisi

12. 1. Milli Gelir Etkisi ÇUŞ’lar faaliyette bulundukları ülkenin ekonomisine yaptıkları üretim kadar katkıda bulunurlar. Söz konusu ülkenin gelirine yapılan net katkının bulunabilmesi için;ÇUŞ’un, kabul eden ülkede sağladığı üretim ya da hasıladan ana firma ile diğer ülkelerdeki bağlı firmalardan sağlamış olduğu girdi değerlerinin çıkartılması gerekir. ÇUŞ’LARIN ÜLKE EKONOMİSİNE ETKİLERİ

13. 2. Ödemeler Dengesi Etkisi ÖD; o ülkenin sakinleri ile yabancı ülkeler sakinlerinin ekonomik işlemlerini gösteren düzenli bir tablo/bilançodur. Bir yılda bir ülkeye gelen döviz girdileri ile ülkeden çıkan döviz çıktılarını gösteren düzenli bir tablodur. ÇUŞ’LARIN ÜLKE EKONOMİSİNE ETKİLERİ

14. 3. İstihdam Yaratma Etkisi ÇUŞ’ların İstihdama Katkı Boyutu/Miktarı Şu Faktörlere Bağlıdır; İmalat sanayine yapılan yatırımların istihdama katkısı, madencilik ve tarım gibi doğal kaynaklara yatırımlardan daha fazladır Yatırım alanında ya da işletmede kullanılan teknolojinin niteliğine bağlıdır Kabul eden ülkeye gelen ÇUŞ’un geliş şekline bağlıdır ÇUŞ’un, işsizler ordusu arasından seçilmesi

15. 4. Teknoloji Aktarımı Etkisi ÇUŞ’lar uluslararası piyasalardaki üstünlüklerini sağlamak için yoğun Ar-Ge faaliyetleri sonucu elde edilen teknolojik yenilik ve buluşları daha sonra bağlı şirketlere ve dolayısıyla bu şirketlerin ev sahipliğini yapan köken ülkelere aktarırlar

16. 5. İşletmecilik Bilgisi ve Girişimcilik Yeteneğini Aktarma Etkisi Ana şirketin girişimci yöneticileri; doğal kaynakların, sermaye, işgücü ve teknolojiyi bağlı şirketlerin bulunduğu değişik ülkelerde mal ve hizmet üretmek ve satmak için bir araya getirilmesine öncülük ederler

17. 6. Sermaye Transferi Etkisi Kendilerine bağlı yavru şirketlerin kurulması ve işletilmesi için kabul eden ülkelere sermaye transferinde bulunurlar

18. Ülkemizde Yatırım Yapan ÇUŞ’ların Sayısal Dağılımı (1992 Yılı Sonu) 1. Hizmetler Sektörü - 1552 Firma 2. İmalat Sektörü - 677 Firma 3. Tarım - 65 Firma 4. Madencilik - 37 Firma

19. 1996-2004 döneminde çokuluslu şirketlerin özellikle gelişmekte olan ülkelerde faaliyette bulunan işletme sayılarında adeta bir patlama yaşandı. 1996 yılında dünya üzerinde 38 bin 747 ana işletme faaliyet gösterirken, bu sayı 2004 yılında 61 bin 852'ye yükseldi. Ancak bu dönemde yerleşik bağlı işletme sayısı, 265 bin 551'den 926 bin 948'e ulaştı. Bu dönemde Türkiye'de ise ana işletme sayısı 357'den 682'ye, yerleşik bağlı işletme sayısı da 136'dan 7 bin 435'e çıktı.

20. E. BÜYÜKLÜKLERİNE GÖRE İŞLETMELER 1. Küçük Ölçekli İşletmeler 2. Orta Ölçekli İşletmeler 3. Büyük Ölçekli İşletmeler

21. - BÜYÜKLÜK KRİTERLERİ - İŞÇİ İSTİHDAMI (KOSGEB) 1-50: Küçük 51-150: Orta 151-…: Büyük İŞÇİ SAYISI VE MAKİNE PARKI K: 100’den az işçi-600 YTL’ye kadar mak.par.bil.değ. B:100-250 işçi-mak.park.değ. 6000 YTL’yi geçen işl. İŞÇİ SAYISI (EBSO) 5-50 : Küçük 50-199 : Orta 200-….: Büyük

22. KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLİ İŞLETMELER (KOBİ’LER) KOBİ’ler yalnızca büyük işletmelerin ürettiği aynı mal ve hizmetleri üretip onları rekabetçi ortama çekerek, ekonomik canlılık kazandıran birimler değil, aynı zamanda büyük işletmelerin kullandıkları mamul ve yarı mamul girdileri üreterek onların gelişimini de tamamlarlar. Böylece ekonomilerde bir yan sanayi oluşturarak büyük işletmelerle bir ortak yaşam kurarlar.

23. Ülkemizde olduğu kadar hemen hemen tüm dünya ülkelerinde KOBİ’ler ; sayısal miktar, istihdam hacmi, üretim değeri, gelişmeye olan katkıları, mülkiyetin tabana yayılması, ekonomik açıdan serbest rekabete dayalı piyasa ekonomisinin ve sosyal bakımdan toplumsal istikrarın temel unsurudur

24. Tüm ülkelerde KOBİ’lerin toplam işletmeler içindeki oranı % 96’dan fazladır. Almanya, Fransa ve Japonya’da bu oran % 99’dur . Tüm ülkelerde istihdama en fazla katkıda bulunan işletmelerdir. ABD’de KOBİ’lerin toplam istihdam içindeki payı %58 , Japonya ve İtalya’da %80’den fazladır. Türkiye’de ise 1990 yılı verilerine göre; tüm işletmelerin %99.2’sini oluşturmakta, toplam istihdamın %53’ünü sağlamaktadır.

25. ÜLKEMİZDE SEKTÖREL BAZDA KOBİ KATKISI KOBİ’LER TOPLAM İŞLETMELERİN Tarım Sektöründe; %99.9’unu Sanayi Sektöründe ; %98.6’sını Ticaret ve Hizmet Sektöründe; %98.5’ini oluşturmaktadır.

26. KOBİ’LERİN ORTAK ÖZELLİKLERİ Çoğunlukla bireysel ya da şahıs ortaklığı hukuki yapısına sahiptirler İşletmelerde “Sahip-Yönetici” modeli egemendir Bağımsız olma niteliği hakimdir Uzmanlaşma sınırlıdır İşçi-işveren, işletme-müşteriler arasında yakın ilişki vardır

27. KOBİ’LERİN ORTAK ÖZELLİKLERİ Sınırlı bir sermayeye sahiptirler Yatırım güçleri zayıftır Satış hacmi ya da pazar payları sınırlıdır Tedarik ve pazarlamada pazarlık güçleri zayıftır İstihdam oranı düşüktür Yeniliğe açık dinamik bir yapıya sahiptirler

28. TÜRKİYE’DE KOBİ’LERİN EKONOMİK VE SOSYAL KALKINMADAKİ YERİ VE ÖNEMİ KOBİ’ler ekonomiye dinamizm ve serbest rekabete dayalı piyasa ekonomisine işlerlik kazandıran birimlerdir. Fidanlık fonksiyonu görürler. Ekonomik yapıda sayısal miktar, istihdam hacmi, üretim değeri, katma değer, yatırım hacmi ve mülkiyetin tabana yayılması açısından büyük bir ağırlığa sahiptirler.

29. 3. Türk ekonomisinde gelişmeyi hızlandırmak için girişimcilik faktörünün bir üretim elemanı olarak devreye girmesini ve böylece toplumun yaratıcı potansiyelinin ortaya çıkarılmasını gerçekleştiren birimlerdir 4. İstihdam sağlayarak ve yeni iş olanakları yaratarak ülkedeki işsizlik sorununun çözümüne yönelik seçeneklerden birisini oluştururlar 5. Çağdaş esnek üretim sistemlerine en uygun işletme türleridir 6. Bölgesel kalkınmaya katkıda bulunurlar 7. Bir ölçüde eğitim fonksiyonlarını da üstlenirler 8. Bu işletmelere bağımsız olarak sahip olan insanlara bağımsız olma olanağı verir

30. KOBİ’LERİN BÜYÜK İŞLETMELERLE KARŞILAŞTIRILMASI BAŞLICA ÜSTÜNLÜKLERİ/AVANTAJLARI Sermaye ihtiyacı az olduğu için hevesli ve dinamik girişimcileri yatırıma teşvik ederler Kriz dönemi koşullarına, tüketici isteklerindeki değişikliklere daha kolay uyum sağlama esnekliğine sahiptirler İşçi-işveren, işletme-müşteriler arasında yakın ilişki vardır. Aile duygusu, karşılıklı güven, kararların çoğu kez işveren ve işgörenle birlikte alınması, işgörenlerin işveren ve işletmeyle bütünleşmesini sağlar

31. 4. İstihdam edilen işçi sayısı az olduğu için etkili bir kontrol sistemi uygulayabilirler 5. Emir verme organlarının az oluşu kararların hızlı alınmasını ve uygulanmasını sağlar 6. Personelin değişik departmanlarda çalıştırılması ile işletmenin her aşamasını bilen elemanın yetiştirilmesi mümkün olur

32. KOBİ’LERİN BÜYÜK İŞLETMELERLE KARŞILAŞTIRILMASI Para ve sermaye piyasalarından kendileri için gerekli olan fonu ya da krediyi temin etmeleri güçtür Pazar payları sınırlı, tedarik ve pazarlamada pazarlık güçleri zayıftır Büyük işletmelerin reklam, Ar-Ge olanaklarından yararlanamazlar BAŞLICA SAKINCALARI/ZAYIF YÖNLERİ

33. 4. Modern ekonomik ve teknolojik gelişmeyi yakından izleyemezler 5. Yığın üretim yapmadıkları için çoğu kez yüksek maliyetle çalışırlar ve satış fiyatını düşürme olanağına sahip olamazlar 6. Nitelikli eleman ve profesyonel yönetici istihdam etmeleri zordur

34. E. BÜYÜKLÜKLERİNE GÖRE İŞLETMELER 3. BÜYÜK İŞLETMELER ÜSTÜNLÜKLERİ Gelişmiş üretim yöntemleri ve bu yöntemlerin uygulanmasına olanak veren büyük makineler ancak büyük işletmelerde kullanılabilir Kitle üretimi gerçekleştirilebilir İyi bir organizasyon gerçekleştirirler,üretim planı uygulayabilirler İşletmenin değişik faaliyet departmanları için teknik ve yönetim alanında uzmanlaşmış kişiler kullanabilirler

35. 5. Finansal bakımdan güven veren işletmelerdir 6. Satın alma açısından avantaja sahiptirler 7. Ar-Ge ve reklam yapabilme olanağına sahiptirler 8. Üretim sonucu ortaya çıkan döküntüleri, atıkları değerlendirme olanağına sahiptirler

36. BÜYÜK İŞLETMELERİN SAKINCALARI Tüketicinin zevkinde meydana gelen değişikliklere kolay uyamazlar Sabit maliyet giderleri çok yüksek olduğundan ürettiği mal ve hizmetlerin talebi azaldığı zaman, üretimi kısmak / maliyet giderlerini azaltmak olanağından yoksun kalacakları için yüksek maliyete ve satışların yeterli olmamasına rağmen üretime devam etmek zorundadırlar Kontrol olanağı güçtür Bürokratik işletmelerdir Çalışanlar arasında işbirliği kurmak güçtür

37. H. HUKUKİ YAPILARINA GÖRE İŞLETMELER