Downloaded 598 times
Uploaded byÖmer Durmuş
Günümüzde İnsan ve İnanlar - Bölüm 4
Çiğdem Kağıtçıbaşı'nın Günümüzde İnsan ve İnsanlar adlı kitabının bölüm sunusu.
More Related Content
Similar to Günümüzde İnsan ve İnanlar - Bölüm 4
Günümüzde İnsan ve İnanlar - Bölüm 4
- 1. Yeni İnsan Ve İnsanlar Sosyal Psikolojiye Giriş Prof. Dr. Çiğdem Kağıtçıbaşı Bölüm 4
- 2. TUTUMLAR Günlük hayatta sıksık kullandığımız tutum sözcüğünü bu bölümde psikolojik açıdan etraflıca inceleyeceğiz. Bu kavramın önemini, sosyal davranışla ilişkisini, nasıl meydana geldiğini ve nasıl değiştiğini anlamaya çalışacağız.
- 3. Tutum nedir? Tutumlar uzunyıllardır psikolojinin ana konularından birini oluşturmuştur. Bunun nedeni hem sosyal algımızı hem de davranışlarımızı etkilemeleridir. Peki tutumlar tam olarak nedir, nasıl tanımlanabilir? Birçok sosyal farklı kurumsal yaklaşımlardan hareket ederek tutumları farklı şekillerde kavramlaştırdıklarını görüyoruz. Bunları teker teker ele almak gereksizdir, bunun yerine artık klasikleşmiş olan, fakat günümüzde birçok sosyal psikolog tarafından kabul edilebilecek bir tanımı inceleyelim: ”Tutum bir bireye atfedilen ve onun bir psikolojik obje ile ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını düzenli bir biçimde oluşturan eğilimdir.”
- 4. Bu Tanımı Çözmeye Çalışalım: En başta, tutumun bir bireye ait olduğunu görüyoruz. Tutum kavramının sosyal psikolojide gelişiminin başlarında Faris kurumsal tutumları bireysel tutumlardan ayırt etmişse de,bu gün için böyle bir ayırım yapılmamakta ve tutumlar bireysel olarak ele alınıp ölçülmektedir. Tutum ve Davranış İlişkisi (sebep) Tutum Davranış (atıf) (gözlem)
- 5. Tutum Objesi –Tutum Öğeleri¹ Gözlenebilen Uyaran ya da psikolojik obje Bağımsız (örnek: bire kişi ya da grup; bir televizyon programı ,bir sanat eseri,Mehmet’in değişkenler çalışmaması;kadınların çalışması fikri;öğrenci olayları,bir ideoloji, vb. gibi Tutumlar Gözlenemeyen, varsayılan ara değişkenler. Bilişsel Öğe (belirtileri) Duygusal Öğe (belirtileri) Davranışsal Öğe (belirtileri) O tutum objesi hakkında O tutum objesine karşı O tutum objesine karşı Bağımlı Değişkenler sahip olunan bilgiler gözlenebilen duygusal tepkiler, gözlenilebilen tüm (bunların sözle belirtilmesi); (kalp çarpmasının davranışlar (sözsel yada Gözlenebilen Mehmet’in çalışma sıklaşması,heyecanlanma, diğer davranışlar); masasının değerli olduğu terleme gibi fizyolojik tepkilerle Mehmet’in masasını sık hakkındaki fikri; Ahmet’in sözsel tepkilerin tümü); sık cilalaması; Ahmet’in kadınların çalışmasının Mehmet’in masasını sevmesi karısını çalıştırmaması sakıncaları hakkında (bunu söylemesi); Ahmet’in için öğüt vermesi, vb. gibi belirttiği fikirler; vb. gibi… karısının çalışmak istemesine sinirlenmesi,rahatsız olması, vb. gibi. ¹Tutumların bu tür ele alınışı ilk defa Rosenberg ve Hovland (1960) da görüyoruz,.
- 6. Tutum ve Davranış Tutumun ne olduğunu ve hangi öğelerden oluştuğunu inceledikten sonra, şimdi de tutumların davranışlarımız üzerinde ne ölçüde etkili olduğuna bakacağız. Tutumlarla davranışlar arasındaki bağın ne kadar kuvvetli olduğunu anlamaya çalışacağız.
- 7. Tutum – Ortam– Davranış İlişkisi Tutum Davranış Ortamsal Etkenler
- 8. a) Tutum –Davranış İlişkisi Uzun yıllar, tutumlara dayanarak davranışı öngörme çalışmalarında bir ölçüm sorunu yaşanmıştır. Çok belirli bir davranışı tahmin edebilmek için genel tutumlar ölçülmüştür. Son yıllarda yapılan çalışmalar, belli tutumların ölçülmesinin belli davranışların öngörülmesinde daha çok işe yaradığını göstermiştir.
- 9. b) Zaman Faktörü Davranışlarıntutumlara dayanarak tahmin edilmesinde rol oynayan başka bir faktör de “zaman” dır. Tutum ile davranışı ölçme arasında geçen zaman ne kadar uzun olursa, o kadar çok tutum-davranış ilişkisini etkileyecek değişkenler işin içine girebilir;dolayısıyla tutumla davranış arasında tutarlık gözlenme olasılığı düşer. Bunun en güzel örneğini seçimler sırasında yaşarız. Örneğin seçimlerden 1 ay önceki seçim anketlerinin seçim sonucuyla, 1 hafta önceki sonuçların sonuçlara benzerliğinden azdır
- 10. c) Tutumun GüçDerecesi Her tutumun bir (şiddeti) gücü vardır. Bir tutumun gücü, her üç öğesinin (zihinsel, duygusal, davranışsal) gücünün toplamı olarak düşünülebilir. Güçlü tutumların bir özelliği vardır. O da güçlü tutumların değişmesinin zorluğudur. Demek ki bir tutum ne kadar aşırı yüklüyse, onu değiştirmek de o kadar zordur.
- 11. d) Tutumun Ulaşılabilirliği Sosyal biliş (sosyal algı) bölümünde (bölüm 7) etraflıca sözünü edeceğimiz zihinsel kestirme yöntemler vardır. Bu yöntemlerden bir tanesi de ‘ulaşabilirliğe dayanan zihinsel kestirme yöntemi’dir. Tutumun Ulaşılabilirliği Modeli Tutum objesi ve Durumun Tutum Objesi Bellekten Çağırılan Tutum Algılanışının Değişmesi Tutum Objesine Karşı Davranışın Etkilenmesi
- 12. e) Farkındalık Tutum –davranış ilişkisini etkileyen bir önemli faktör de farkındalıktır. Farkındalık, kişilerin kendi tutum ve davranışlarının ne ölçüde farkında olduklarını belirtmek için kullanılan bir terimdir. Yapılan araştırmalar yüksek farkındalığın tutum – davranış ilişkisini güçlendirdiğini gösteriyor.
- 13. Planlanmış Davranış Kuramı Tutumların davranışları nasıl ve ne zaman etkilediği ile ilgili son yıllarda gerçekleştirilen çalışmaların çoğu Ajzen’ın oluşturduğu “Planlanmış Davranış Kuramı”ndan etkilenmiştir. Bu kuram Ajzen’ın Fishbein’la beraber oluşturduğu “mantıksal eylem kuramı”nın bir uzantısıdır. Her iki kuram da, davranışların belli bir nedene dayandığı varsayımı üzerine kuruludur. Bu kuramlara göre, insanlar davranışlarının sonuçları hakkında önceden düşünürler, seçtikleri bir sonuca ulaşmak için bir karara varırlar ve bu kararı uygularlar. Başka bir deyişle davranışlar belli bir niyet sonucu olmuştur.
- 14. Ajzen’ın Planlanmış DavranışKuramı Davranışa Karşı Tutum Öznel Değerler Niyet Davranış Farkedilen Davranışsal Kontrol
- 15. Planlanmış davranış kuramına yöneltilen eleştiriler Planlanmış davranış kuramına yöneltilen eleştirilerin bir kısmı, kuramın dayandığı ‘insanların rasyonel davrandıkları’ tezini sorguluyor. Öne sürülen, bazı davranışların planlanmamış, düşünülmeden yapılan davranışlar olduğu bir kısmının da alışkanlıklara dayandığıdır.
- 16. Tutumların Gelişmesi ve Kalıplaşması İnsanlar tutumlara sahip olarak doğmazlar, tutumları sonradan öğrenirler. Peki, insanlar belli konular, objeler ya da kişiler hakkındaki tutumlarını nasıl oluştururlar? Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Bazı tutumlar insanların kendi deneyimlerine dayanırken, bazıları başka kaynaklardan elde edilir. Tutumlar genelde şu yollardan elde edilir: doğrudan deneyim, pekiştirme, taklit, sosyal öğrenme.
- 17. Tutum Objesiyle Doğrudan Deneyim Bir konu ya da objeyle ilgili tutum sahibi olmanın en açık yolu, o konu ya da objeyle ilgili bir deneyim geçirmiş olmaktır. Örneğin ‘güvenilmez’ kelimesinin bizde uyandırdığı düşünce ve duyguları ele alalım. Hemen hepimiz güvenilmezliğe karşı olumsuz bir tutum içerisindeyizdir. Bir politikacının sürekli ‘güvenilmez’ biri olarak tanınması, o kelimeyle politikacı arasında bir bağlantı kurmamızı ve ‘güvenilmez’ liğe karşı olan olumsuz tutumumuzun politikacıya karşı olan tutumumuzu olumsuzlaştırmasına yol açabilir.
- 18. Ana – Babalarve Arkadaşlar Tutumlarımızın çoğunu başka insanlardan ediniriz. Ana-baba çocukların oluşturdukları ilk tutumların kaynağıdır. Örneğin, çocukların politik tutumları, sigara içmeye karşı tutumları ana babanınkiyle çok güçlü bir benzerlik taşır. Arkadaş çevresi de aynı şekilde tutumların oluşumuna etki eder. Müziğe, giyim ve saç biçimine, davranış tarzına ve bunun gibi birçok tutum objesine yönelik tutumlarımız arkadaş çevresinden etkilenir.
- 19. Medyanın Etkileri Ana-baba arkadaş çevresi ve sosyal rollerimizden başka medya ve özellikle televizyon, tutum oluşumuna etki etmektedir. Araştırmalar medyanı hem tutum oluşumuna hem de var olan tutumların pekişmesine etki ettiğini göstermektedir. Örneğin çocukların hangi yiyeceği istedikleri, bu yiyeceğin televizyonda ne kadar sık reklamının çıktığıyla doğru orantılıdır.
- 20. Kalıplaşmış Tutumlar (Kalıpyargılar) Bir önceki kısımda incelediğimiz araştırmalar genellikle tutumların erken yaşlarda edinildiğini göstermektedir. Ancak şu soruyu sormak da gerekir. Özellikle belirli gruplar hakkında neden kalıplaşmış tutumlar gösteriliyor? Yani insanlar niçin başka grupları tipleştirme eğilimi göstererek onlar hakkında kalıpyargılar geliştiriyorlar?
- 21. Ortam Engelinin ÖnyargılıTutumunum Gücü İle Etkileşimi Örnek: Kömürocağı iş normu (Yüksek ortam engeli) Ya da Yüzyüze olmak (Alçak ortam engeli) Örnek: Şehir ırk ayrımı normu a : Zayıf ırk tutumu Ya da b : Orta güçte ırk ayrımı tutumu a b c Mektup yazmak c : Güçlü ırk ayrımı tutumu
- 22. Tutum – Ortam– Alışkanlık – Beklenti – Davranış İlişkisi Tutum Alışkanlık Davranış Ortam Beklenti
- 23. Kalıplaşmış Tutumların Durağanlığı Küçük yaşlardaki öğretmenlerle ortaya çıktığını gördüğümüz kalıplaşmış tutumlar acaba ne kadar durağandır? Kolay değişir mi? Kalıplaşmış tutumların bilgi yokluğunda bilgi sağladığını belirtmiştik. Öyleyse, bu durumu değiştirecek önemli bir olay olmadığı ve kalıp tutumlar bu görevlerini yerine getirdikleri müddetçe kendileri de var olmaya devam edeceklerdir.
- 24. Tutumların Ölçülmesi Bir tutum doğrudan ölçülemez, ancak dolaylı olarak davranış yoluyla ölçülebilir. Bu ölçümde genellikle kullanılan davranış, sorulara cevap vermek ya da fikir belirtme şeklinde beliren sözel davranıştır. Bu amaçla sosyal psikologlar çeşitli tutum ölçme teknikleri geliştirmişlerdir. Bu teknikleri iki bölümde toplayabiliriz: doğrudan ölçümler ve dolaylı ölçümler.
- 25. 1. Direk Ölçümler a)Thurstone Ölçekleri(Eşit Görünen Aralıklar Tekniği) b) Likert Ölçekleri (Toplamalı Sıralama Tekniği) c) Guttman Ölçekleri (Birikimli Ölçekleme Tekniği) d) Duygusal Anlam Ölçeği
- 26. 2. Dolaylı Ölçümler Ölçekler ne kadar dikkatli şekilde geliştirilirse geliştirilsin, tutum ölçmek için sadece insanlara soru sorma yolunu başvurulması yeterli olmayabilir. Özellikle kültürler arası araştırmalarda aynı tutum ölçeğinin farklı kültürlerde kullanılarak karşılaştırılmasında, insanların, anketi uygulayanın gözünde nasıl gözükmek istedikleri konusu bir sorun olarak belirebilir.