1
                           บทนำ�




_12-15(001-016)P3.indd 1           12/20/12 9:23 AM
2 .........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................   การวิเคราะห์อาหารสัตว์


                         การเลี้ยงสัตว์เป็นอาชีพทางการเกษตรที่มีความซับซ้อนละเอียดอ่อน ต้องอาศัย
                  ปัจจัยหลายประการเพื่อเลี้ยงดูแลสัตว์ให้เติบโตจนได้รับผลตอบแทน เช่น การเลือกเลี้ยง
                  สัตว์สายพันธุ์ดี อาหารดีซึ่งสัตว์กินแล้วโตเร็ว ให้ผลผลิตมากและมีคุณภาพ โรงเรือนและ
                  อุปกรณ์การผลิตสัตว์ที่เหมาะสม ใช้งานสะดวก ทุ่นแรงและเวลา ตลอดจนสภาพแวดล้อม
                  เหมาะสมกับสัตว์ที่เลี้ยง มีแรงงานที่มีความรู้ความสามารถในการเลี้ยงดูแลสัตว์ นอกจากนี้
                  ยังรวมถึงปัจจัยอื่น ๆ เช่น ทุน การคมนาคมขนส่ง สาธารณูปโภค การตลาด ค่านิยมของ
                  ท้องถิ่น ฯลฯ
                        ในปัจจัยการผลิตสัตว์ทุกด้าน ค่าอาหารสัตว์ คือ ต้นทุนส่วนที่สูงที่สุดในการผลิตสัตว์
                  โดยมีสัดส่วนประมาณร้อยละ 60-80 ของต้นทุนการผลิตทั้งหมด ดังนั้น การจัดการด้าน
                  อาหารสัตว์อย่างมีประสิทธิภาพจะช่วยให้มีกำ�ไรในการผลิตสัตว์มากขึ้น

                  ความหมายและประเภทของอาหารสัตว์
                       อาหารสัตว์มีความสำ�คัญอย่างยิ่งต่อการผลิตสัตว์ ผู้อ่านควรทราบถึงความหมาย
                  ของอาหารสัตว์ โดยนักการอาหารสัตว์หลายท่านได้ให้ความหมาย และจำ�แนกประเภท
                  ของอาหารสัตว์ ไว้ในลักษณะที่ใกล้เคียงกัน ดังนี้
                                             1.			ความหมายของอาหารสัตว์
                         						อาหารสัตว์ (feeds) หมายถึง วัตถุใด ๆ ก็ตามที่สัตว์กินได้ นำ�มาผสมเป็นส่วน
                  หนึ่งในอาหารที่สัตว์กินทุก ๆ วัน (Cullison, 1979 อ้างถึงใน พันทิพา พงษ์เพียจันทร์,
                  2535 : 4)
                        						อาหารสตว์ หมายถง วตถหรอสารใด ๆ ทมาจากพชหรอสตว์ ซงมโภชนะประกอบ
                                    ั        ึ ั ุ ื          ี่    ื ื ั ึ่ ี
                  อยู่ เหมาะสมสำ�หรับเป็นอาหารสัตว์ อาหารหลาย ๆ ชนิดจะถูกนำ�มารวมกันเพื่อให้ได้
                  คุณค่าทางอาหารครบถ้วน (Church & Pond, 1982 อ้างถึงใน พันทิพา พงษ์เพียจันทร์,
                  2535 : 4)
                         						อาหารสัตว์ หมายถึง วัตถุที่สัตว์กินได้ เมื่อกินแล้วให้พลังงาน หรือสารอาหารแก่
                  สัตว์ โดยอาจจะนำ�ไปใช้เลี้ยงสัตว์โดยตรง หรือนำ�ไปผสมเป็นสูตรอาหาร (ชุมพล ทรงวิชา,
                  2542 : 1-10)




_12-15(001-016)P3.indd 2                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
บทนำ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������   3

                             						อาหารสัตว์ คือ สิ่งที่สัตว์กินได้ เมื่อกินแล้วร่างกายสามารถย่อย และดูดซึม
                      สารที่ย่อยไปใช้ประโยชน์ได้ โดยอาหารที่กินเข้าไปจะช่วยเสริมสร้างและซ่อมแซมส่วนที่
                      สึกหรอ ให้พลังงาน และช่วยควบคุมการปฏิบัติงานของร่างกายให้ดำ�เนินไปตามปกติ มีผล
                      ทำ�ให้ร่างกายสามารถดำ�รงชีวิต มีการเจริญเติบโตได้ตามปกติ (นฤมล อัศวเกศมณี,
                      2549 : 1-30)
                             						จะเห็นได้ว่า นักการอาหารสัตว์แต่ละท่านได้ให้ความหมายของอาหารสัตว์ไว้
                      ในแนวทางเดียวกัน สามารถสรุปได้ดังนี้ อาหารสัตว์ คือ วัตถุใด ๆ ก็ตาม ที่สัตว์สามารถ
                      กินได้ ไม่เป็นพิษต่อร่างกายสัตว์ เมื่อกินเข้าไปแล้วสามารถย่อย และนำ�ไปใช้ประโยชน์แก่
                      ร่างกายสัตว์ในด้านต่าง ๆ เช่น การดำ�รงชีวิต และการให้ผลผลิต เป็นต้น
                                 2.			ประเภทของอาหารสัตว์
                            						Tisch (2005: 29-66) พันทิพา พงษ์เพียจันทร์ (2539ก : 1-18) อธิบายว่า
                      โดยทั่วไปอาหารสัตว์แบ่งเป็น 2 ประเภท ตามระดับโภชนะที่เป็นส่วนประกอบหลัก
                      โดยเฉพาะระดับของเยื่อใย คือ อาหารหยาบ และอาหารข้น ดังนี้
                             						2.1			อาหารหยาบ (roughages) หมายถง อาหารกลมทมเยอใยสงกวารอยละ 18
                                                                      ึ           ุ่ ี่ ี ื่ ู ่ ้
                      โดยทั่วไปมีลักษณะฟ่าม เบา และมีความเข้มข้นของโภชนะต่อหน่วยน้ำ�หนักต่ำ� สัตว์ต้องกิน
                      เป็นปริมาณมากจึงจะได้สารอาหารครบตามความต้องการ มีการย่อยได้น้อยโดยเฉพาะใน
                      สัตว์กระเพาะเดี่ยว แต่จัดเป็นอาหารหลักที่สำ�คัญสำ�หรับสัตว์กระเพาะรวมทุกชนิด แหล่ง
                      ของอาหารหยาบ ได้แก่ พืชอาหารสัตว์ เช่น หญ้า ต้นถัว ผลพลอยได้ทางการเกษตร สามารถ
                                                                         ่
                      ให้กับสัตว์ได้ทั้งรูปแบบพืชสด พืชแห้ง และพืชหมัก
                                     		อาหารขน (concentrates) หมายถง อาหารกลมทมเยอใยต�กวารอยละ 18
                            						2.2	       ้                      ึ         ุ่ ี่ ี ื่ ่ำ ่ ้
                      มีความเข้มข้นของโภชนะต่อหน่วยน้ำ�หนักสูง ย่อยได้ง่าย สัตว์จึงใช้ประโยชน์ได้มาก กิน
                      เพียงเล็กน้อยก็ได้โภชนะครบตามความต้องการ จัดเป็นอาหารหลักของสัตว์กระเพาะเดี่ยว
                      เช่น สุกร สัตว์ปีก และเป็นแหล่งเสริมโภชนะส่วนที่ขาดให้แก่สัตว์กระเพาะรวมได้อย่าง
                      ดี อาหารข้นมักได้มาจากการผสมวัตถุดิบอาหารสัตว์หลายชนิดเข้าด้วยกัน ให้มีโภชนะตรง
                      ตามความต้องการของสัตว์ โดยวัตถุดิบที่จัดเป็นอาหารข้นสามารถแบ่งได้เป็น 5 ประเภท
                      ใหญ่ ได้แก่




_12-15(001-016)P3.indd 3                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
4 .........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................   การวิเคราะห์อาหารสัตว์


                       														2.2.1			วัตถุดิบแหล่งพลังงาน หรือวัตถุดิบหลัก (energy source หรือ basal
                  feeds) เป็นพวกแป้งหรือคาร์โบไฮเดรต เช่น เมล็ดข้าวโพด ปลายข้าว มันสำ�ปะหลัง ฯลฯ
                         														2.2.2			วตถุดบแหล่งโปรตีน (protein supplements) ได้แก่ วัตถุดบทีมโปรตีน
                                                ั ิ                                                 ิ ่ ี
                  สูงกว่าร้อยละ 20 ขึ้นไป เช่น ปลาป่น กากถั่วเหลือง ใบกระถินป่น ฯลฯ
                        														2.2.3			วัตถุดิบแหล่งแร่ธาตุ (mineral supplements) แหล่งสำ�คัญ ได้แก่
                  ดิน หิน ส่วนต่าง ๆ ของสัตว์ เช่น เปลือกหอย กระดูกป่น รวมถึงเกลือ และไดแคลเซียม
                  ฟอสเฟต
                        														2.2.4			วัตถุดิบแหล่งวิตามิน (vitamin supplements) เพื่อเสริมวิตามินให้
                  เพียงพอต่อความต้องการของสัตว์ เช่น น้ำ�มันตับปลา พรีมิกซ์ หรือวิตามินเข้มข้นต่าง ๆ
                          														2.2.5			สารเสริมอาหาร (feed additives) เป็นตัวเสริมเพื่อช่วยให้อาหารมี
                  คุณลักษณะที่ดีขึ้น เช่น มีความน่ากินมากขึ้น ย่อยได้ดีขึ้น หรือช่วยให้สัตว์สุขภาพดีขึ้น หรือ
                  เพื่อวัตถุประสงค์ด้านอื่น ๆ เช่น สารแต่งกลิ่น รส เอนไซม์ช่วยย่อย ฯลฯ

                  ความสำ�คัญและประโยชน์ของอาหารสัตว์
                          สัตว์ทุกชนิดต้องกินอาหารจึงจะสามารถดำ�รงชีวิตอยู่ได้ หากให้อาหารที่ดี มีโภชนะ
                  ที่เหมาะสมในปริมาณมากเพียงพอ สัตว์จะเจริญเติบโตและให้ผลผลิตตอบแทนได้อย่าง
                  เต็มที่ตามพันธุกรรม ดังนั้น ผู้เลี้ยงสัตว์จะต้องเข้าใจหลักการและควบคุมการให้อาหารสัตว์
                  อย่างเหมาะสม โดย Tisch (2005: 1-12) ศิริพร ไชยเมือง (2538 : 1-4) ชุมพล ทรงวิชา
                  (2542 : 1-10) บุญล้อม ชีวะอิสระกุล (2546 : 1) และนฤมล อัศวเกศมณี (2549 : 1-30)
                  ได้อธิบายถึงความสำ�คัญของอาหารสัตว์ในแง่ต่าง ๆ สามารถสรุปความสำ�คัญของอาหาร
                  ต่อการผลิตสัตว์ได้ 3 ด้าน คือ ด้านต้นทุน ด้านการดำ�รงชีวิตและการให้ผลผลิต และด้าน
                  สุขภาพสัตว์ ดังนี้
                                             1.			ด้านต้นทุนการผลิตสัตว์
                        						การเลี้ยงสัตว์ทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ใหญ่ สัตว์เล็ก สัตว์บก หรือสัตว์น� มีค่า
                                                                                                        ้ำ
                  อาหารเปนตนทนประมาณรอยละ 60–80 ของตนทนการผลตทงหมด การใหอาหารทมโภชนะ
                           ็ ้ ุ               ้                  ้ ุ        ิ ั้           ้        ี่ ี
                  ครบถ้วน ในปริมาณที่เหมาะสม และโดยวิธีการให้อาหารที่ถูกต้องมีประสิทธิภาพ จะทำ�ให้




_12-15(001-016)P3.indd 4                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/24/12 9:50 AM
บทนำ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������   5

                      สัตว์นำ�ไปใช้ประโยชน์ได้สูง ทำ�ให้ได้ผลผลิตตรงตามเป้าหมายที่วางไว้ และช่วยลดต้นทุน
                      การผลิต หากให้อาหารน้อย หรือโภชนะไม่เหมาะสม สัตว์จะเจริญเติบโตช้า ไม่แข็งแรง
                      ให้ผลผลิตน้อยหรือด้อยคุณภาพลง ดังนั้นต้นทุนการผลิตต่อหน่วยจึงสูงขึ้น ในทางกลับกัน
                      หากให้อาหารที่มีโภชนะและปริมาณมากเกินความต้องการ สัตว์จะนำ�ไปใช้ประโยชน์ได้
                      ไม่หมด อาหารส่วนที่เหลือจะถูกขับออกจากร่างกาย เป็นการเพิ่มต้นทุนในการผลิตสัตว์
                      โดยเปล่าประโยชน์ นอกจากนี้ หากผู้เลี้ยงสัตว์เลือกวัตถุดิบที่มีในท้องถิ่น ราคาไม่แพง
                      มาผลิตเป็นอาหารสัตว์ จะช่วยลดต้นทุนค่าอาหาร และการผลิตสัตว์ลงไปได้อีก
                                 2. 	ด้านการดำ�รงชีวิตและการให้ผลผลิต
                                 	 าหารเป็นสิ่งจำ�เป็นสำ�หรับสิ่งมีชีวิต เพราะเป็นสิ่งที่ให้พลังงานเพื่อใช้ในการ
                                 อ
                      ดำ�รงชีวิต ทำ�ให้ร่างกายมีการเจริญเติบโต และให้ผลผลิตต่าง ๆ ตามชนิดของสัตว์ โดย
                      ปกติอาหารที่สัตว์กินเข้าไปจะถูกย่อยและร่างกายจะดูดซึมโภชนะต่าง ๆ มาใช้ประโยชน์
                      เพื่อดำ�รงรักษาสภาพในร่างกายตามปกติของตนก่อน จากนั้นโภชนะส่วนที่เหลือจึงจะถูกนำ�
                      มาใช้ในการเจริญเติบโต และการให้ผลผลิต แต่ถ้าอาหารที่กินมีโภชนะไม่เพียงพอต่อความ
                      ต้องการสำ�หรับดำ�รงชีวิต สัตว์นั้นจะซูบผอม อ่อนแอ โตช้า ไม่ให้ผลผลิต ร่างกายผิดปกติ
                      และอาจตายในที่สุด
                                 3. 	ด้านสุขภาพสัตว์
                                 			การได้รบอาหารทีดจะช่วยให้สตว์มสขภาพสมบูรณ์ ระบบต่าง ๆ ในร่างกายทำ�งาน
                                           ั       ่ ี         ั ี ุ
                      ปกติ มีความต้านทานโรคดีขึ้น จึงไม่เจ็บป่วยง่าย ให้ผลผลิตดี และยังช่วยลดต้นทุนค่ายา
                      รักษาโรค ฮอร์โมน และยาบำ�รุง ซึ่งเกษตรกรมักใช้กันพร่ำ�เพรื่อ จนอาจเกิดผลเสียใน
                      ระยะยาวตามมาได้ การขาดสารอาหารบางชนิดจะทำ�ให้ร่างกายสัตว์ผิดปกติได้ เช่น รูปที่
                      1.1 แสดงถึงลูกโคที่ได้รับอาหารขาดธาตุแคลเซียม หรือสัดส่วนของแคลเซียมไม่สมดุล
                      จะมีอาการกระดูกอ่อน และการเจริญเติบโตลดลง สุขภาพอ่อนแอ และรูปที่ 1.2 แสดงถึง
                      สัตว์ปีกที่ได้รับอาหารที่ขาดวิตามินบี 2 หรือไรโบฟลาวิน มีอาการพิการ อุ้งเท้าม้วนงอ และ
                      มีผลเสียต่อสุขภาพโดยรวม (www.ncsu.edu, 2008)
                             			นอกจากนี้ยังมีสารบางประเภทที่เป็นสารเสริมลงไปในอาหาร เพื่อวัตถุประสงค์
                      บางประการ เช่น เพื่อช่วยในการอัดเม็ด เพื่อกันหืน เพิ่มความน่ากินของอาหาร ช่วยย่อย




_12-15(001-016)P3.indd 5                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
6 .........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................   การวิเคราะห์อาหารสัตว์


                  อาหาร ดูดซับสารพิษ เร่งการเจริญเติบโต เพิ่มผลผลิต ปรับปรุงสุขภาพสัตว์ และปรับปรุง
                  คุณภาพผลิตภัณฑ์ เป็นต้น


                                                                                                                                                                                                                                                                          ก                                                                                                                                                   ข




                                                    รูปที่ 1.1		ความผิดปกติของโครงสร้างร่างกายสัตว์เนื่องจากการขาดธาตุแคลเซียม
                                                    														ก.		ลูกโคกระดูกขาอ่อนผิดปกติ (Rickets)
                                                    														ข.		แกะที่เป็นโรคกระดูกพรุน (Osteomalacia)
                                                    														(ที่มา :		ก. Nutritional deficiency, http://www.ncsu.edu, 2008)
                                                    														ข. Osteomalacia, http://www.kashvet.org, 2008)




                                                                                  รูปที่ 1.2		สัตว์ปีกที่ได้รับอาหารที่ขาดวิตามินบี 2
                                                                                  														(ที่มา : Nutritional deficiency, http://www.ncsu.edu, 2008)




_12-15(001-016)P3.indd 6                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
บทนำ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������   7

                      โทษของอาหารสัตว์
                            Tisch (2005: 1-12) บุญล้อม ชีวะอิสระกุล (2546 : 1) นฤมล อัศวเกศมณี (2549 :
                      1-30) และโทษของอาหารสตว์ (2551) อธบายพอสรปไดวา นอกจากอาหารจะมความส�คญ
                                               ั                  ิ     ุ ้่                  ี    ำ ั
                      และประโยชน์ต่อสัตว์แล้ว หากมีการให้อาหารที่ไม่เหมาะสม หรือไม่ถูกวิธี จะสามารถสร้าง
                      ผลเสีย หรือเกิดโทษแก่สัตว์ที่เลี้ยง ผู้บริโภค และสภาพแวดล้อมได้ ดังนี้
                                 1. 	ผลต่อสัตว์ที่เลี้ยง
                              					หากในกระบวนการเลี้ยงสัตว์มีการให้อาหารที่ไม่เพียงพอแก่ความต้องการของ
                      ร่างกายสัตว์ จะส่งผลให้ร่างกายสัตว์ตกอยู่ในภาวะการขาดสารอาหาร ซึ่งถ้าเกิดอย่าง
                      ต่อเนืองยาวนาน จะทำ�ให้เกิดภาวะขาดสารอาหารอย่างรุนแรงขึน หรือเรียกว่า ทุพโภชนาการ
                            ่                                                    ้
                      หรือภาวะโภชนาการต่ำ� ก่อให้เกิดผลเสียแก่สุขภาพสัตว์ที่เลี้ยงในทุกด้าน ได้แก่ ทางด้าน
                      ร่างกาย สมอง ระบบประสาท และระบบกล้ามเนื้อ และยังมีผลให้ภูมิคุ้มกันโรคลดลง
                      เป็นโรคต่าง ๆ ได้ง่าย สัตว์อาจโตช้า หรือไม่โต ไม่ให้ผลผลิต ทำ�ให้การเลี้ยงสัตว์ไม่ประสบ
                      ผลสำ�เร็จ นำ�มาซึ่งการขาดทุนของเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์
                             						นอกจากนสารทมอยในอาหารบางประเภท อาจไมมประโยชนตอสตว์ และบางชนด
                                          ี้  ี่ ี ู่                        ่ ี    ์ ่ ั                ิ
                      อาจเปนพษได้ เชน ปรอท (Hg) ตะกว (Pb) และโลหะหนกอน ๆ สารพษในอาหารสตวบางชนด
                            ็ ิ        ่              ั่                ั ื่      ิ          ั ์       ิ
                      เช่น กรดไฮโดรไซยานิก (hydrocyanic acid; HCN) ไนไทรต์ ไนเทรต สารยับยั้งการย่อยได้
                      ของโภชนะ เช่น สารขัดขวางการทำ�งานของน้ำ�ย่อยทริปซินและไคโมทริปซิน (trypsin and
                      chymotrypsin inhibitors) ตลอดจนอาหารสัตว์ที่ไม่เหมาะสม หรือไม่สะอาด มีสิ่งปนเปื้อน
                      จะกลับเป็นโทษต่อสุขภาพของสัตว์เลี้ยง ก่อเกิดโรคต่าง ๆ ในระยะยาว เช่น โรคมะเร็ง
                      โรคอ้วน หรือโรคหัวใจ หรือทำ�ให้ถึงตายได้ในระยะสั้น เช่น กรณีอาหารสัตว์ปนเปื้อน
                      สารเมลามีนที่เคยเป็นข่าวในหลายประเทศ จนทำ�ให้ผู้ผลิตต้องเรียกเก็บสินค้าที่อาจมีการ
                      ปนเปื้อนมาทำ�ลาย ฯลฯ

                                 2. 	ผลต่อผู้บริโภค
                             						ใ นปั จ จุ บั น ผู้ บ ริ โ ภคบางส่ ว นยั ง มี ค วามกั ง วลด้ า นความปลอดภั ย ของอาหาร
                      เกี่ยวกับอาหารที่ใช้เลี้ยงสัตว์ ว่าอาจไม่มีความปลอดภัย เช่น กรณีผู้ผลิตที่ละเมิดกฎระเบียบ
                      ใช้สารเคมีเพื่อให้ผลผลิตสัตว์มีลักษณะดึงดูดใจผู้บริโภค เช่น สารเร่งเนื้อแดง ยาปฏิชีวนะ




_12-15(001-016)P3.indd 7                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
8 .........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................   การวิเคราะห์อาหารสัตว์


                  บางชนิด หละหลวมต่อความสะอาด หรือใช้วัตถุดิบที่เป็นซากเนื้อ หรือเศษเหลือที่ไม่มี
                  คุณภาพใช้พืชอาหารสัตว์บางชนิดที่มีการตัดแต่งพันธุกรรม โดยเฉพาะข้าวโพดและถั่ว
                  เหลือง ซึ่งในที่สุดแล้วสัตว์เลี้ยงเหล่านั้นจะกลายมาเป็นอาหารของมนุษย์อีกทอดหนึ่ง และ
                  มนุษย์เองจะเป็นผู้ได้รับสารพิษ หรือสารเคมีที่สะสมในผลิตภัณฑ์สัตว์ จนเกิดผลเสียต่อ
                  ร่างกาย หรืออาจเกิดในกรณีสัตว์เลี้ยงในบ้านที่เกิดความผิดปกติ หรือเจ็บป่วยจากการได้รับ
                  อาหารสัตว์ที่มีเชื้อโรค หรือไม่ถูกสุขลักษณะได้
                                             3.  ผลต่อสภาพแวดล้อม  
                        						อาหารที่ผลิตขึ้นเพื่อเลี้ยงสัตว์ ส่วนใหญ่เป็นอาหารที่มีโปรตีนค่อนข้างสูง อาหาร
                  ส่วนหนึ่งสัตว์ไม่สามารถบริโภคได้หมด เช่น เกิดการสูญเสีย ตกหล่นระหว่างการให้ และ
                  การกินอาหารของสัตว์ หรือสาเหตุอน ๆ อาหารทีสตว์ไม่ได้บริโภคเหล่านันเมือเกิดการสะสม
                                                         ื่          ่ ั                   ้ ่
                  หมกหมมในสงแวดลอมยอมสงผลกระทบตอสงแวดลอมทงทางดน น� และอากาศ เพราะ
                     ั          ิ่     ้ ่ ่                    ่ ิ่     ้ ั้       ิ ้ำ
                  มีการหมักย่อยโดยจุลินทรีย์ เกิดเป็นสารต่าง ๆ เช่น แอมโมเนีย แก๊สไข่เน่า และปริมาณ
                  ของออกซิเจนในน้ำ�ลดลง ส่งผลให้สภาพแวดล้อมโดยรวมของฟาร์มเลี้ยงสัตว์ และรอบ ๆ
                  ฟาร์มสูญเสียไป
                          			ในท�นองเดยวกน อาหารสวนทสตวบรโภคเขาไปในรางกายแลวแตยอยไมได้ หรอ
                                ำ     ี ั         ่ ี่ ั ์ ิ     ้      ่          ้ ่่ ่            ื
                  น�ไปใชประโยชนไดไมหมด และขบถายสารอาหารสวนเกนออกมาจากรางกายสสงแวดลอม
                    ำ   ้         ์ ้ ่       ั ่             ่ ิ                ่        ู่ ิ่    ้
                  มีสารบางชนิด เช่น แอมโมเนีย กรดยูริก ยูเรีย และสารอื่น ๆ ถ้าสารเหล่านี้เกิดขึ้นใน
                  ปริมาณมากก็จะทำ�ให้สภาพแวดล้อมสูญเสียได้ ส่งผลให้ฟาร์มเลี้ยงสัตว์เป็นที่รังเกียจของ
                  ชุมชนใกล้เคียง

                  ลักษณะของอาหาร หรือสูตรอาหารสัตว์ที่ดี  
                        การประกอบสูตรอาหารที่ดีสำ�หรับสัตว์ ต้องอาศัยความรู้ความชำ�นาญ และปัจจัยอื่น
                  หลายประการ ทั้งด้านที่เกี่ยวข้องกับตัวสัตว์ สภาพแวดล้อม วัตถุดิบอาหารสัตว์ รวมไปถึง
                  ด้านเศรษฐศาสตร์ ฯลฯ สุกัญญา จัตตุพรพงษ์ (2539 : 1-2) และพันทิพา พงษ์เพียจันทร์
                  (2535 : 32-37) ได้กล่าวถึงลักษณะของอาหารสัตว์ หรือสูตรอาหารที่ดี สรุปได้ดังต่อไปนี้




_12-15(001-016)P3.indd 8                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 12/20/12 9:23 AM
บทนำ� ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������   9

                            1. 		อาหารสัตว์หรือสูตรอาหารที่ดี ต้องมีโภชนะครบทุกชนิด และตรงตามความ
                      ต้องการของสัตว์ ซึ่งแตกต่างกันขึ้นอยู่กับประเภท พันธุ์ เพศ อายุ ขนาดของสัตว์ ระยะ
                      การเจรญเตบโต ชนดและระดบการใหผลผลต สภาพและสขภาพของสตว์ รวมทงภมอากาศ
                             ิ ิ         ิ        ั       ้      ิ            ุ       ั      ั้ ู ิ
                      และสภาพแวดล้อมที่สัตว์อาศัยอยู่
                            2. 		มีโภชนะย่อยได้สูงและมีความสมดุลของโภชนะ ได้แก่ สัดส่วนของพลังงาน
                      ต่อโปรตีน สัดส่วนของแร่ธาตุ หรือความสมดุลของกรดอะมิโนชนิดต่าง ๆ เป็นต้น โภชนะ
                      บางชนิดที่มากเกินไปจะไปขัดขวางการดูดซึมของโภชนะชนิดอื่นได้ ทำ�ให้สัตว์แสดงอาการ
                      ขาดโภชนะ ชะงักการเจริญเติบโต และการให้ผลผลิตได้
                           3. มีความน่ากิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับลักษณะทางกายภาพ เช่น สี ขนาด ความนุ่ม
                      ความแข็ง การเป็นฝุ่น กลิ่น รส อุณหภูมิของอาหาร ตลอดจนลักษณะทางเคมี เช่น สารพิษ
                      การปนเปื้อนของเชื้อรา และสารกำ�จัดแมลง ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อปริมาณการกินอาหาร
                      สุขภาพสัตว์ และคุณภาพของผลผลิตจากสัตว์
                          4. 		ควรใช้วัตถุดิบอาหารสัตว์ที่มีคุณภาพ มีความหลากหลายเพื่อลดสารพิษที่อาจ
                      สะสมในร่างกายสัตว์ นอกจากนี้ควรเป็นวัตถุดิบที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น และราคาไม่แพง
                           5. 		อาหารสัตว์ที่ดีต้องปฏิบัติตามวิธี และตามขั้นตอนการผสมที่ถูกต้องเพื่อให้ได้
                      อาหารสัตว์ที่มีคุณภาพทั่วถึง เมื่อผสมเสร็จแล้วต้องมีการเก็บรักษาที่เหมาะสมเพื่อให้อาหาร
                      คงคุณภาพอยู่ได้เป็นระยะเวลานาน
                            6. 		สูตรอาหารที่ดีต้องมีราคาถูก เพื่อลดต้นทุนค่าอาหาร เปิดโอกาสให้ผู้เลี้ยงได้มี
                      กำ�ไรในการผลิตสัตว์เพิ่มมากขึ้น
                             จะเห็นได้ว่า ในการผลิตอาหารสัตว์นั้น ต้องมีการคำ�นวณสูตรอาหารอย่างละเอียด
                      เหมาะสมกั บ ความต้ อ งการของสั ต ว์ ควรเลื อ กใช้ วั ต ถุ ดิ บ อาหารสั ต ว์ ที่ มี คุ ณ ภาพตรง
                      ตามที่ระบุไว้ในสูตรอาหาร ราคาไม่แพงและหาได้ง่ายในท้องถิ่น ทำ�การผสมอาหารสัตว์
                      อย่ า งถู ก ต้ อ งตามขั้ น ตอน มี ก ารเก็ บ รั ก ษาวั ต ถุ ดิ บ อาหารสั ต ว์ แ ละอาหารสั ต ว์ ที่ ผ สม
                      แล้วอย่างดี จึงจะทำ�ให้ได้อาหารสัตว์ที่มีคุณภาพดี ช่วยลดต้นทุน เป็นประโยชน์ต่อการ
                      ผลิตสัตว์




_12-15(001-016)P3.indd 9                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  12/20/12 9:23 AM
10   ก�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������   การวิเคราะห์อาหารสัตว์


                 ปัจจัยที่ควรพิจารณาเกี่ยวกับคุณภาพของวัตถุดิบอาหารสัตว์
                       สกญญา จตตพรพงษ์ (2539 : 1-2) ไดอธบายถงปจจยทควรพจารณาเกยวกบคณภาพ
                        ุั      ั ุ                         ้ ิ   ึ ั ั ี่       ิ ี่ ั ุ
                 ของวัตถุดิบอาหารสัตว์ ที่จะนำ�มาใช้ผลิตเป็นอาหารสัตว์ ดังนี้คือ
                                     1.			สารอาหาร
                        						วัตถุดิบที่มีคุณภาพดี ควรมีสารอาหารที่สัตว์ต้องการในปริมาณ และสัดส่วน
                 เหมาะสม สัตว์สามารถนำ�สารอาหารไปใช้ได้อย่างเต็มที่ ไม่มีสารอาหารส่วนเกินซึ่งจะ
                 สูญเสียไปโดยเปล่าประโยชน์ หรือในทางตรงกันข้ามหากมีสารอาหารส่วนหนึ่งส่วนใด
                 ที่ขาด หรือไม่เพียงพอก็จะทำ�ให้ส่วนอื่น ๆ ใช้ประโยชน์ไม่ได้ จึงกลายเป็นข้อจำ�กัดในการใช้
                 วัตถุดิบนั้น ๆ
                                     2.			การย่อยและการใช้ประโยชน์ ได้
                        						วตถดบนนตองถกยอยไดโดยน�ยอยในรางกายสตว์ และสามารถน�ไปใชประโยชน์
                               ั ุ ิ ั้ ้ ู ่ ้ ้ำ ่             ่     ั              ำ   ้
                 ได้ จึงถือว่าเป็นอาหารที่มีคุณภาพดี ปัจจัยที่มีผลต่อการย่อยและการใช้ประโยชน์ได้ของ
                 วัตถุดิบอาหารสัตว์มีหลายประการ คือ
                        						2.1 		ป ริ ม าณเยื่ อใยที่ มี อ ยู่ ใ นวั ต ถุ ดิ บ เนื่ อ งจากสั ต ว์ ส่ ว นใหญ่ โ ดยเฉพาะสั ต ว์
                 กระเพาะเดี่ยวและลูกสัตว์ไม่สามารถย่อยส่วนที่เป็นเยื่อใยในอาหารได้ ดังนั้นวัตถุดิบที่มี
                 เยือใยสูงจึงมีการย่อยได้ต� ประกอบกับสารเยือใยจะดูดซับน้�ในทางเดินอาหารไว้เป็นปริมาณ
                    ่                         ่ำ                            ่               ำ
                 มาก ทำ�ให้อาหารเคลื่อนที่เร็วขึ้น และถูกขับถ่ายออกจากร่างกายอย่างรวดเร็ว ผลโดยรวม
                 จึงทำ�ให้วัตถุดิบอาหารนั้นมีคุณภาพต่ำ�ลง
                        						2.2 		ขนาดของวัตถุดิบอาหาร มีความเกี่ยวข้องกับการย่อยได้ของสัตว์ เพราะ
                 อาหารส่วนใหญ่ที่สัตว์กินเข้าไปจะถูกย่อยที่กระเพาะและลำ�ไส้ หากวัตถุดิบอาหารมีขนาด
                 ใหญ่เกินไป สัตว์จะไม่สามารถย่อยและดูดซึมไปใช้ได้หมดระหว่างเคลื่อนที่ผ่านกระเพาะ
                 และลำ�ไส้เล็ก เมื่ออาหารส่วนที่เหลือเคลื่อนที่ไปถึงลำ�ไส้ใหญ่ซึ่งมักไม่มีการย่อยแล้ว สัตว์
                 จะขับเศษอาหารเหล่านั้นออกจากร่างกาย ทำ�ให้เกิดการสูญเสียคุณค่าทางอาหารบางส่วน
                 ดังนั้น การเลือกใช้วัตถุดิบที่มีขนาดเล็กหรือบดวัตถุดิบให้ละเอียดขึ้น จะทำ�ให้สัตว์สามารถ
                 ย่อยและนำ�สารอาหารไปใช้ประโยชน์ได้มากขึน โดยเฉพาะอย่างยิงสัตว์ขนาดเล็กทีมทางเดิน
                                                              ้                   ่               ่ ี
                 อาหารสั้น



_12-15(001-016)P3.indd 10                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        12/20/12 9:23 AM

9789740330608

  • 1.
    1 บทนำ� _12-15(001-016)P3.indd 1 12/20/12 9:23 AM
  • 2.
    2 ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... การวิเคราะห์อาหารสัตว์ การเลี้ยงสัตว์เป็นอาชีพทางการเกษตรที่มีความซับซ้อนละเอียดอ่อน ต้องอาศัย ปัจจัยหลายประการเพื่อเลี้ยงดูแลสัตว์ให้เติบโตจนได้รับผลตอบแทน เช่น การเลือกเลี้ยง สัตว์สายพันธุ์ดี อาหารดีซึ่งสัตว์กินแล้วโตเร็ว ให้ผลผลิตมากและมีคุณภาพ โรงเรือนและ อุปกรณ์การผลิตสัตว์ที่เหมาะสม ใช้งานสะดวก ทุ่นแรงและเวลา ตลอดจนสภาพแวดล้อม เหมาะสมกับสัตว์ที่เลี้ยง มีแรงงานที่มีความรู้ความสามารถในการเลี้ยงดูแลสัตว์ นอกจากนี้ ยังรวมถึงปัจจัยอื่น ๆ เช่น ทุน การคมนาคมขนส่ง สาธารณูปโภค การตลาด ค่านิยมของ ท้องถิ่น ฯลฯ ในปัจจัยการผลิตสัตว์ทุกด้าน ค่าอาหารสัตว์ คือ ต้นทุนส่วนที่สูงที่สุดในการผลิตสัตว์ โดยมีสัดส่วนประมาณร้อยละ 60-80 ของต้นทุนการผลิตทั้งหมด ดังนั้น การจัดการด้าน อาหารสัตว์อย่างมีประสิทธิภาพจะช่วยให้มีกำ�ไรในการผลิตสัตว์มากขึ้น ความหมายและประเภทของอาหารสัตว์ อาหารสัตว์มีความสำ�คัญอย่างยิ่งต่อการผลิตสัตว์ ผู้อ่านควรทราบถึงความหมาย ของอาหารสัตว์ โดยนักการอาหารสัตว์หลายท่านได้ให้ความหมาย และจำ�แนกประเภท ของอาหารสัตว์ ไว้ในลักษณะที่ใกล้เคียงกัน ดังนี้ 1. ความหมายของอาหารสัตว์ อาหารสัตว์ (feeds) หมายถึง วัตถุใด ๆ ก็ตามที่สัตว์กินได้ นำ�มาผสมเป็นส่วน หนึ่งในอาหารที่สัตว์กินทุก ๆ วัน (Cullison, 1979 อ้างถึงใน พันทิพา พงษ์เพียจันทร์, 2535 : 4) อาหารสตว์ หมายถง วตถหรอสารใด ๆ ทมาจากพชหรอสตว์ ซงมโภชนะประกอบ ั ึ ั ุ ื ี่ ื ื ั ึ่ ี อยู่ เหมาะสมสำ�หรับเป็นอาหารสัตว์ อาหารหลาย ๆ ชนิดจะถูกนำ�มารวมกันเพื่อให้ได้ คุณค่าทางอาหารครบถ้วน (Church & Pond, 1982 อ้างถึงใน พันทิพา พงษ์เพียจันทร์, 2535 : 4) อาหารสัตว์ หมายถึง วัตถุที่สัตว์กินได้ เมื่อกินแล้วให้พลังงาน หรือสารอาหารแก่ สัตว์ โดยอาจจะนำ�ไปใช้เลี้ยงสัตว์โดยตรง หรือนำ�ไปผสมเป็นสูตรอาหาร (ชุมพล ทรงวิชา, 2542 : 1-10) _12-15(001-016)P3.indd 2 12/20/12 9:23 AM
  • 3.
    บทนำ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 3 อาหารสัตว์ คือ สิ่งที่สัตว์กินได้ เมื่อกินแล้วร่างกายสามารถย่อย และดูดซึม สารที่ย่อยไปใช้ประโยชน์ได้ โดยอาหารที่กินเข้าไปจะช่วยเสริมสร้างและซ่อมแซมส่วนที่ สึกหรอ ให้พลังงาน และช่วยควบคุมการปฏิบัติงานของร่างกายให้ดำ�เนินไปตามปกติ มีผล ทำ�ให้ร่างกายสามารถดำ�รงชีวิต มีการเจริญเติบโตได้ตามปกติ (นฤมล อัศวเกศมณี, 2549 : 1-30) จะเห็นได้ว่า นักการอาหารสัตว์แต่ละท่านได้ให้ความหมายของอาหารสัตว์ไว้ ในแนวทางเดียวกัน สามารถสรุปได้ดังนี้ อาหารสัตว์ คือ วัตถุใด ๆ ก็ตาม ที่สัตว์สามารถ กินได้ ไม่เป็นพิษต่อร่างกายสัตว์ เมื่อกินเข้าไปแล้วสามารถย่อย และนำ�ไปใช้ประโยชน์แก่ ร่างกายสัตว์ในด้านต่าง ๆ เช่น การดำ�รงชีวิต และการให้ผลผลิต เป็นต้น 2. ประเภทของอาหารสัตว์ Tisch (2005: 29-66) พันทิพา พงษ์เพียจันทร์ (2539ก : 1-18) อธิบายว่า โดยทั่วไปอาหารสัตว์แบ่งเป็น 2 ประเภท ตามระดับโภชนะที่เป็นส่วนประกอบหลัก โดยเฉพาะระดับของเยื่อใย คือ อาหารหยาบ และอาหารข้น ดังนี้ 2.1 อาหารหยาบ (roughages) หมายถง อาหารกลมทมเยอใยสงกวารอยละ 18 ึ ุ่ ี่ ี ื่ ู ่ ้ โดยทั่วไปมีลักษณะฟ่าม เบา และมีความเข้มข้นของโภชนะต่อหน่วยน้ำ�หนักต่ำ� สัตว์ต้องกิน เป็นปริมาณมากจึงจะได้สารอาหารครบตามความต้องการ มีการย่อยได้น้อยโดยเฉพาะใน สัตว์กระเพาะเดี่ยว แต่จัดเป็นอาหารหลักที่สำ�คัญสำ�หรับสัตว์กระเพาะรวมทุกชนิด แหล่ง ของอาหารหยาบ ได้แก่ พืชอาหารสัตว์ เช่น หญ้า ต้นถัว ผลพลอยได้ทางการเกษตร สามารถ ่ ให้กับสัตว์ได้ทั้งรูปแบบพืชสด พืชแห้ง และพืชหมัก อาหารขน (concentrates) หมายถง อาหารกลมทมเยอใยต�กวารอยละ 18 2.2 ้ ึ ุ่ ี่ ี ื่ ่ำ ่ ้ มีความเข้มข้นของโภชนะต่อหน่วยน้ำ�หนักสูง ย่อยได้ง่าย สัตว์จึงใช้ประโยชน์ได้มาก กิน เพียงเล็กน้อยก็ได้โภชนะครบตามความต้องการ จัดเป็นอาหารหลักของสัตว์กระเพาะเดี่ยว เช่น สุกร สัตว์ปีก และเป็นแหล่งเสริมโภชนะส่วนที่ขาดให้แก่สัตว์กระเพาะรวมได้อย่าง ดี อาหารข้นมักได้มาจากการผสมวัตถุดิบอาหารสัตว์หลายชนิดเข้าด้วยกัน ให้มีโภชนะตรง ตามความต้องการของสัตว์ โดยวัตถุดิบที่จัดเป็นอาหารข้นสามารถแบ่งได้เป็น 5 ประเภท ใหญ่ ได้แก่ _12-15(001-016)P3.indd 3 12/20/12 9:23 AM
  • 4.
    4 ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... การวิเคราะห์อาหารสัตว์ 2.2.1 วัตถุดิบแหล่งพลังงาน หรือวัตถุดิบหลัก (energy source หรือ basal feeds) เป็นพวกแป้งหรือคาร์โบไฮเดรต เช่น เมล็ดข้าวโพด ปลายข้าว มันสำ�ปะหลัง ฯลฯ 2.2.2 วตถุดบแหล่งโปรตีน (protein supplements) ได้แก่ วัตถุดบทีมโปรตีน ั ิ ิ ่ ี สูงกว่าร้อยละ 20 ขึ้นไป เช่น ปลาป่น กากถั่วเหลือง ใบกระถินป่น ฯลฯ 2.2.3 วัตถุดิบแหล่งแร่ธาตุ (mineral supplements) แหล่งสำ�คัญ ได้แก่ ดิน หิน ส่วนต่าง ๆ ของสัตว์ เช่น เปลือกหอย กระดูกป่น รวมถึงเกลือ และไดแคลเซียม ฟอสเฟต 2.2.4 วัตถุดิบแหล่งวิตามิน (vitamin supplements) เพื่อเสริมวิตามินให้ เพียงพอต่อความต้องการของสัตว์ เช่น น้ำ�มันตับปลา พรีมิกซ์ หรือวิตามินเข้มข้นต่าง ๆ 2.2.5 สารเสริมอาหาร (feed additives) เป็นตัวเสริมเพื่อช่วยให้อาหารมี คุณลักษณะที่ดีขึ้น เช่น มีความน่ากินมากขึ้น ย่อยได้ดีขึ้น หรือช่วยให้สัตว์สุขภาพดีขึ้น หรือ เพื่อวัตถุประสงค์ด้านอื่น ๆ เช่น สารแต่งกลิ่น รส เอนไซม์ช่วยย่อย ฯลฯ ความสำ�คัญและประโยชน์ของอาหารสัตว์ สัตว์ทุกชนิดต้องกินอาหารจึงจะสามารถดำ�รงชีวิตอยู่ได้ หากให้อาหารที่ดี มีโภชนะ ที่เหมาะสมในปริมาณมากเพียงพอ สัตว์จะเจริญเติบโตและให้ผลผลิตตอบแทนได้อย่าง เต็มที่ตามพันธุกรรม ดังนั้น ผู้เลี้ยงสัตว์จะต้องเข้าใจหลักการและควบคุมการให้อาหารสัตว์ อย่างเหมาะสม โดย Tisch (2005: 1-12) ศิริพร ไชยเมือง (2538 : 1-4) ชุมพล ทรงวิชา (2542 : 1-10) บุญล้อม ชีวะอิสระกุล (2546 : 1) และนฤมล อัศวเกศมณี (2549 : 1-30) ได้อธิบายถึงความสำ�คัญของอาหารสัตว์ในแง่ต่าง ๆ สามารถสรุปความสำ�คัญของอาหาร ต่อการผลิตสัตว์ได้ 3 ด้าน คือ ด้านต้นทุน ด้านการดำ�รงชีวิตและการให้ผลผลิต และด้าน สุขภาพสัตว์ ดังนี้ 1. ด้านต้นทุนการผลิตสัตว์ การเลี้ยงสัตว์ทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ใหญ่ สัตว์เล็ก สัตว์บก หรือสัตว์น� มีค่า ้ำ อาหารเปนตนทนประมาณรอยละ 60–80 ของตนทนการผลตทงหมด การใหอาหารทมโภชนะ ็ ้ ุ ้ ้ ุ ิ ั้ ้ ี่ ี ครบถ้วน ในปริมาณที่เหมาะสม และโดยวิธีการให้อาหารที่ถูกต้องมีประสิทธิภาพ จะทำ�ให้ _12-15(001-016)P3.indd 4 12/24/12 9:50 AM
  • 5.
    บทนำ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 5 สัตว์นำ�ไปใช้ประโยชน์ได้สูง ทำ�ให้ได้ผลผลิตตรงตามเป้าหมายที่วางไว้ และช่วยลดต้นทุน การผลิต หากให้อาหารน้อย หรือโภชนะไม่เหมาะสม สัตว์จะเจริญเติบโตช้า ไม่แข็งแรง ให้ผลผลิตน้อยหรือด้อยคุณภาพลง ดังนั้นต้นทุนการผลิตต่อหน่วยจึงสูงขึ้น ในทางกลับกัน หากให้อาหารที่มีโภชนะและปริมาณมากเกินความต้องการ สัตว์จะนำ�ไปใช้ประโยชน์ได้ ไม่หมด อาหารส่วนที่เหลือจะถูกขับออกจากร่างกาย เป็นการเพิ่มต้นทุนในการผลิตสัตว์ โดยเปล่าประโยชน์ นอกจากนี้ หากผู้เลี้ยงสัตว์เลือกวัตถุดิบที่มีในท้องถิ่น ราคาไม่แพง มาผลิตเป็นอาหารสัตว์ จะช่วยลดต้นทุนค่าอาหาร และการผลิตสัตว์ลงไปได้อีก 2. ด้านการดำ�รงชีวิตและการให้ผลผลิต าหารเป็นสิ่งจำ�เป็นสำ�หรับสิ่งมีชีวิต เพราะเป็นสิ่งที่ให้พลังงานเพื่อใช้ในการ อ ดำ�รงชีวิต ทำ�ให้ร่างกายมีการเจริญเติบโต และให้ผลผลิตต่าง ๆ ตามชนิดของสัตว์ โดย ปกติอาหารที่สัตว์กินเข้าไปจะถูกย่อยและร่างกายจะดูดซึมโภชนะต่าง ๆ มาใช้ประโยชน์ เพื่อดำ�รงรักษาสภาพในร่างกายตามปกติของตนก่อน จากนั้นโภชนะส่วนที่เหลือจึงจะถูกนำ� มาใช้ในการเจริญเติบโต และการให้ผลผลิต แต่ถ้าอาหารที่กินมีโภชนะไม่เพียงพอต่อความ ต้องการสำ�หรับดำ�รงชีวิต สัตว์นั้นจะซูบผอม อ่อนแอ โตช้า ไม่ให้ผลผลิต ร่างกายผิดปกติ และอาจตายในที่สุด 3. ด้านสุขภาพสัตว์ การได้รบอาหารทีดจะช่วยให้สตว์มสขภาพสมบูรณ์ ระบบต่าง ๆ ในร่างกายทำ�งาน ั ่ ี ั ี ุ ปกติ มีความต้านทานโรคดีขึ้น จึงไม่เจ็บป่วยง่าย ให้ผลผลิตดี และยังช่วยลดต้นทุนค่ายา รักษาโรค ฮอร์โมน และยาบำ�รุง ซึ่งเกษตรกรมักใช้กันพร่ำ�เพรื่อ จนอาจเกิดผลเสียใน ระยะยาวตามมาได้ การขาดสารอาหารบางชนิดจะทำ�ให้ร่างกายสัตว์ผิดปกติได้ เช่น รูปที่ 1.1 แสดงถึงลูกโคที่ได้รับอาหารขาดธาตุแคลเซียม หรือสัดส่วนของแคลเซียมไม่สมดุล จะมีอาการกระดูกอ่อน และการเจริญเติบโตลดลง สุขภาพอ่อนแอ และรูปที่ 1.2 แสดงถึง สัตว์ปีกที่ได้รับอาหารที่ขาดวิตามินบี 2 หรือไรโบฟลาวิน มีอาการพิการ อุ้งเท้าม้วนงอ และ มีผลเสียต่อสุขภาพโดยรวม (www.ncsu.edu, 2008) นอกจากนี้ยังมีสารบางประเภทที่เป็นสารเสริมลงไปในอาหาร เพื่อวัตถุประสงค์ บางประการ เช่น เพื่อช่วยในการอัดเม็ด เพื่อกันหืน เพิ่มความน่ากินของอาหาร ช่วยย่อย _12-15(001-016)P3.indd 5 12/20/12 9:23 AM
  • 6.
    6 ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... การวิเคราะห์อาหารสัตว์ อาหาร ดูดซับสารพิษ เร่งการเจริญเติบโต เพิ่มผลผลิต ปรับปรุงสุขภาพสัตว์ และปรับปรุง คุณภาพผลิตภัณฑ์ เป็นต้น ก ข รูปที่ 1.1 ความผิดปกติของโครงสร้างร่างกายสัตว์เนื่องจากการขาดธาตุแคลเซียม ก. ลูกโคกระดูกขาอ่อนผิดปกติ (Rickets) ข. แกะที่เป็นโรคกระดูกพรุน (Osteomalacia) (ที่มา : ก. Nutritional deficiency, http://www.ncsu.edu, 2008) ข. Osteomalacia, http://www.kashvet.org, 2008) รูปที่ 1.2 สัตว์ปีกที่ได้รับอาหารที่ขาดวิตามินบี 2 (ที่มา : Nutritional deficiency, http://www.ncsu.edu, 2008) _12-15(001-016)P3.indd 6 12/20/12 9:23 AM
  • 7.
    บทนำ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7 โทษของอาหารสัตว์ Tisch (2005: 1-12) บุญล้อม ชีวะอิสระกุล (2546 : 1) นฤมล อัศวเกศมณี (2549 : 1-30) และโทษของอาหารสตว์ (2551) อธบายพอสรปไดวา นอกจากอาหารจะมความส�คญ ั ิ ุ ้่ ี ำ ั และประโยชน์ต่อสัตว์แล้ว หากมีการให้อาหารที่ไม่เหมาะสม หรือไม่ถูกวิธี จะสามารถสร้าง ผลเสีย หรือเกิดโทษแก่สัตว์ที่เลี้ยง ผู้บริโภค และสภาพแวดล้อมได้ ดังนี้ 1. ผลต่อสัตว์ที่เลี้ยง หากในกระบวนการเลี้ยงสัตว์มีการให้อาหารที่ไม่เพียงพอแก่ความต้องการของ ร่างกายสัตว์ จะส่งผลให้ร่างกายสัตว์ตกอยู่ในภาวะการขาดสารอาหาร ซึ่งถ้าเกิดอย่าง ต่อเนืองยาวนาน จะทำ�ให้เกิดภาวะขาดสารอาหารอย่างรุนแรงขึน หรือเรียกว่า ทุพโภชนาการ ่ ้ หรือภาวะโภชนาการต่ำ� ก่อให้เกิดผลเสียแก่สุขภาพสัตว์ที่เลี้ยงในทุกด้าน ได้แก่ ทางด้าน ร่างกาย สมอง ระบบประสาท และระบบกล้ามเนื้อ และยังมีผลให้ภูมิคุ้มกันโรคลดลง เป็นโรคต่าง ๆ ได้ง่าย สัตว์อาจโตช้า หรือไม่โต ไม่ให้ผลผลิต ทำ�ให้การเลี้ยงสัตว์ไม่ประสบ ผลสำ�เร็จ นำ�มาซึ่งการขาดทุนของเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์ นอกจากนสารทมอยในอาหารบางประเภท อาจไมมประโยชนตอสตว์ และบางชนด ี้ ี่ ี ู่ ่ ี ์ ่ ั ิ อาจเปนพษได้ เชน ปรอท (Hg) ตะกว (Pb) และโลหะหนกอน ๆ สารพษในอาหารสตวบางชนด ็ ิ ่ ั่ ั ื่ ิ ั ์ ิ เช่น กรดไฮโดรไซยานิก (hydrocyanic acid; HCN) ไนไทรต์ ไนเทรต สารยับยั้งการย่อยได้ ของโภชนะ เช่น สารขัดขวางการทำ�งานของน้ำ�ย่อยทริปซินและไคโมทริปซิน (trypsin and chymotrypsin inhibitors) ตลอดจนอาหารสัตว์ที่ไม่เหมาะสม หรือไม่สะอาด มีสิ่งปนเปื้อน จะกลับเป็นโทษต่อสุขภาพของสัตว์เลี้ยง ก่อเกิดโรคต่าง ๆ ในระยะยาว เช่น โรคมะเร็ง โรคอ้วน หรือโรคหัวใจ หรือทำ�ให้ถึงตายได้ในระยะสั้น เช่น กรณีอาหารสัตว์ปนเปื้อน สารเมลามีนที่เคยเป็นข่าวในหลายประเทศ จนทำ�ให้ผู้ผลิตต้องเรียกเก็บสินค้าที่อาจมีการ ปนเปื้อนมาทำ�ลาย ฯลฯ 2. ผลต่อผู้บริโภค ใ นปั จ จุ บั น ผู้ บ ริ โ ภคบางส่ ว นยั ง มี ค วามกั ง วลด้ า นความปลอดภั ย ของอาหาร เกี่ยวกับอาหารที่ใช้เลี้ยงสัตว์ ว่าอาจไม่มีความปลอดภัย เช่น กรณีผู้ผลิตที่ละเมิดกฎระเบียบ ใช้สารเคมีเพื่อให้ผลผลิตสัตว์มีลักษณะดึงดูดใจผู้บริโภค เช่น สารเร่งเนื้อแดง ยาปฏิชีวนะ _12-15(001-016)P3.indd 7 12/20/12 9:23 AM
  • 8.
    8 ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... การวิเคราะห์อาหารสัตว์ บางชนิด หละหลวมต่อความสะอาด หรือใช้วัตถุดิบที่เป็นซากเนื้อ หรือเศษเหลือที่ไม่มี คุณภาพใช้พืชอาหารสัตว์บางชนิดที่มีการตัดแต่งพันธุกรรม โดยเฉพาะข้าวโพดและถั่ว เหลือง ซึ่งในที่สุดแล้วสัตว์เลี้ยงเหล่านั้นจะกลายมาเป็นอาหารของมนุษย์อีกทอดหนึ่ง และ มนุษย์เองจะเป็นผู้ได้รับสารพิษ หรือสารเคมีที่สะสมในผลิตภัณฑ์สัตว์ จนเกิดผลเสียต่อ ร่างกาย หรืออาจเกิดในกรณีสัตว์เลี้ยงในบ้านที่เกิดความผิดปกติ หรือเจ็บป่วยจากการได้รับ อาหารสัตว์ที่มีเชื้อโรค หรือไม่ถูกสุขลักษณะได้ 3. ผลต่อสภาพแวดล้อม อาหารที่ผลิตขึ้นเพื่อเลี้ยงสัตว์ ส่วนใหญ่เป็นอาหารที่มีโปรตีนค่อนข้างสูง อาหาร ส่วนหนึ่งสัตว์ไม่สามารถบริโภคได้หมด เช่น เกิดการสูญเสีย ตกหล่นระหว่างการให้ และ การกินอาหารของสัตว์ หรือสาเหตุอน ๆ อาหารทีสตว์ไม่ได้บริโภคเหล่านันเมือเกิดการสะสม ื่ ่ ั ้ ่ หมกหมมในสงแวดลอมยอมสงผลกระทบตอสงแวดลอมทงทางดน น� และอากาศ เพราะ ั ิ่ ้ ่ ่ ่ ิ่ ้ ั้ ิ ้ำ มีการหมักย่อยโดยจุลินทรีย์ เกิดเป็นสารต่าง ๆ เช่น แอมโมเนีย แก๊สไข่เน่า และปริมาณ ของออกซิเจนในน้ำ�ลดลง ส่งผลให้สภาพแวดล้อมโดยรวมของฟาร์มเลี้ยงสัตว์ และรอบ ๆ ฟาร์มสูญเสียไป ในท�นองเดยวกน อาหารสวนทสตวบรโภคเขาไปในรางกายแลวแตยอยไมได้ หรอ ำ ี ั ่ ี่ ั ์ ิ ้ ่ ้ ่่ ่ ื น�ไปใชประโยชนไดไมหมด และขบถายสารอาหารสวนเกนออกมาจากรางกายสสงแวดลอม ำ ้ ์ ้ ่ ั ่ ่ ิ ่ ู่ ิ่ ้ มีสารบางชนิด เช่น แอมโมเนีย กรดยูริก ยูเรีย และสารอื่น ๆ ถ้าสารเหล่านี้เกิดขึ้นใน ปริมาณมากก็จะทำ�ให้สภาพแวดล้อมสูญเสียได้ ส่งผลให้ฟาร์มเลี้ยงสัตว์เป็นที่รังเกียจของ ชุมชนใกล้เคียง ลักษณะของอาหาร หรือสูตรอาหารสัตว์ที่ดี การประกอบสูตรอาหารที่ดีสำ�หรับสัตว์ ต้องอาศัยความรู้ความชำ�นาญ และปัจจัยอื่น หลายประการ ทั้งด้านที่เกี่ยวข้องกับตัวสัตว์ สภาพแวดล้อม วัตถุดิบอาหารสัตว์ รวมไปถึง ด้านเศรษฐศาสตร์ ฯลฯ สุกัญญา จัตตุพรพงษ์ (2539 : 1-2) และพันทิพา พงษ์เพียจันทร์ (2535 : 32-37) ได้กล่าวถึงลักษณะของอาหารสัตว์ หรือสูตรอาหารที่ดี สรุปได้ดังต่อไปนี้ _12-15(001-016)P3.indd 8 12/20/12 9:23 AM
  • 9.
    บทนำ� �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9 1. อาหารสัตว์หรือสูตรอาหารที่ดี ต้องมีโภชนะครบทุกชนิด และตรงตามความ ต้องการของสัตว์ ซึ่งแตกต่างกันขึ้นอยู่กับประเภท พันธุ์ เพศ อายุ ขนาดของสัตว์ ระยะ การเจรญเตบโต ชนดและระดบการใหผลผลต สภาพและสขภาพของสตว์ รวมทงภมอากาศ ิ ิ ิ ั ้ ิ ุ ั ั้ ู ิ และสภาพแวดล้อมที่สัตว์อาศัยอยู่ 2. มีโภชนะย่อยได้สูงและมีความสมดุลของโภชนะ ได้แก่ สัดส่วนของพลังงาน ต่อโปรตีน สัดส่วนของแร่ธาตุ หรือความสมดุลของกรดอะมิโนชนิดต่าง ๆ เป็นต้น โภชนะ บางชนิดที่มากเกินไปจะไปขัดขวางการดูดซึมของโภชนะชนิดอื่นได้ ทำ�ให้สัตว์แสดงอาการ ขาดโภชนะ ชะงักการเจริญเติบโต และการให้ผลผลิตได้ 3. มีความน่ากิน ซึ่งเกี่ยวข้องกับลักษณะทางกายภาพ เช่น สี ขนาด ความนุ่ม ความแข็ง การเป็นฝุ่น กลิ่น รส อุณหภูมิของอาหาร ตลอดจนลักษณะทางเคมี เช่น สารพิษ การปนเปื้อนของเชื้อรา และสารกำ�จัดแมลง ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อปริมาณการกินอาหาร สุขภาพสัตว์ และคุณภาพของผลผลิตจากสัตว์ 4. ควรใช้วัตถุดิบอาหารสัตว์ที่มีคุณภาพ มีความหลากหลายเพื่อลดสารพิษที่อาจ สะสมในร่างกายสัตว์ นอกจากนี้ควรเป็นวัตถุดิบที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น และราคาไม่แพง 5. อาหารสัตว์ที่ดีต้องปฏิบัติตามวิธี และตามขั้นตอนการผสมที่ถูกต้องเพื่อให้ได้ อาหารสัตว์ที่มีคุณภาพทั่วถึง เมื่อผสมเสร็จแล้วต้องมีการเก็บรักษาที่เหมาะสมเพื่อให้อาหาร คงคุณภาพอยู่ได้เป็นระยะเวลานาน 6. สูตรอาหารที่ดีต้องมีราคาถูก เพื่อลดต้นทุนค่าอาหาร เปิดโอกาสให้ผู้เลี้ยงได้มี กำ�ไรในการผลิตสัตว์เพิ่มมากขึ้น จะเห็นได้ว่า ในการผลิตอาหารสัตว์นั้น ต้องมีการคำ�นวณสูตรอาหารอย่างละเอียด เหมาะสมกั บ ความต้ อ งการของสั ต ว์ ควรเลื อ กใช้ วั ต ถุ ดิ บ อาหารสั ต ว์ ที่ มี คุ ณ ภาพตรง ตามที่ระบุไว้ในสูตรอาหาร ราคาไม่แพงและหาได้ง่ายในท้องถิ่น ทำ�การผสมอาหารสัตว์ อย่ า งถู ก ต้ อ งตามขั้ น ตอน มี ก ารเก็ บ รั ก ษาวั ต ถุ ดิ บ อาหารสั ต ว์ แ ละอาหารสั ต ว์ ที่ ผ สม แล้วอย่างดี จึงจะทำ�ให้ได้อาหารสัตว์ที่มีคุณภาพดี ช่วยลดต้นทุน เป็นประโยชน์ต่อการ ผลิตสัตว์ _12-15(001-016)P3.indd 9 12/20/12 9:23 AM
  • 10.
    10 ก����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� การวิเคราะห์อาหารสัตว์ ปัจจัยที่ควรพิจารณาเกี่ยวกับคุณภาพของวัตถุดิบอาหารสัตว์ สกญญา จตตพรพงษ์ (2539 : 1-2) ไดอธบายถงปจจยทควรพจารณาเกยวกบคณภาพ ุั ั ุ ้ ิ ึ ั ั ี่ ิ ี่ ั ุ ของวัตถุดิบอาหารสัตว์ ที่จะนำ�มาใช้ผลิตเป็นอาหารสัตว์ ดังนี้คือ 1. สารอาหาร วัตถุดิบที่มีคุณภาพดี ควรมีสารอาหารที่สัตว์ต้องการในปริมาณ และสัดส่วน เหมาะสม สัตว์สามารถนำ�สารอาหารไปใช้ได้อย่างเต็มที่ ไม่มีสารอาหารส่วนเกินซึ่งจะ สูญเสียไปโดยเปล่าประโยชน์ หรือในทางตรงกันข้ามหากมีสารอาหารส่วนหนึ่งส่วนใด ที่ขาด หรือไม่เพียงพอก็จะทำ�ให้ส่วนอื่น ๆ ใช้ประโยชน์ไม่ได้ จึงกลายเป็นข้อจำ�กัดในการใช้ วัตถุดิบนั้น ๆ 2. การย่อยและการใช้ประโยชน์ ได้ วตถดบนนตองถกยอยไดโดยน�ยอยในรางกายสตว์ และสามารถน�ไปใชประโยชน์ ั ุ ิ ั้ ้ ู ่ ้ ้ำ ่ ่ ั ำ ้ ได้ จึงถือว่าเป็นอาหารที่มีคุณภาพดี ปัจจัยที่มีผลต่อการย่อยและการใช้ประโยชน์ได้ของ วัตถุดิบอาหารสัตว์มีหลายประการ คือ 2.1 ป ริ ม าณเยื่ อใยที่ มี อ ยู่ ใ นวั ต ถุ ดิ บ เนื่ อ งจากสั ต ว์ ส่ ว นใหญ่ โ ดยเฉพาะสั ต ว์ กระเพาะเดี่ยวและลูกสัตว์ไม่สามารถย่อยส่วนที่เป็นเยื่อใยในอาหารได้ ดังนั้นวัตถุดิบที่มี เยือใยสูงจึงมีการย่อยได้ต� ประกอบกับสารเยือใยจะดูดซับน้�ในทางเดินอาหารไว้เป็นปริมาณ ่ ่ำ ่ ำ มาก ทำ�ให้อาหารเคลื่อนที่เร็วขึ้น และถูกขับถ่ายออกจากร่างกายอย่างรวดเร็ว ผลโดยรวม จึงทำ�ให้วัตถุดิบอาหารนั้นมีคุณภาพต่ำ�ลง 2.2 ขนาดของวัตถุดิบอาหาร มีความเกี่ยวข้องกับการย่อยได้ของสัตว์ เพราะ อาหารส่วนใหญ่ที่สัตว์กินเข้าไปจะถูกย่อยที่กระเพาะและลำ�ไส้ หากวัตถุดิบอาหารมีขนาด ใหญ่เกินไป สัตว์จะไม่สามารถย่อยและดูดซึมไปใช้ได้หมดระหว่างเคลื่อนที่ผ่านกระเพาะ และลำ�ไส้เล็ก เมื่ออาหารส่วนที่เหลือเคลื่อนที่ไปถึงลำ�ไส้ใหญ่ซึ่งมักไม่มีการย่อยแล้ว สัตว์ จะขับเศษอาหารเหล่านั้นออกจากร่างกาย ทำ�ให้เกิดการสูญเสียคุณค่าทางอาหารบางส่วน ดังนั้น การเลือกใช้วัตถุดิบที่มีขนาดเล็กหรือบดวัตถุดิบให้ละเอียดขึ้น จะทำ�ให้สัตว์สามารถ ย่อยและนำ�สารอาหารไปใช้ประโยชน์ได้มากขึน โดยเฉพาะอย่างยิงสัตว์ขนาดเล็กทีมทางเดิน ้ ่ ่ ี อาหารสั้น _12-15(001-016)P3.indd 10 12/20/12 9:23 AM