Artykuł Doroty Jędruch z numeru Autoportretu 3 [46] 2014 Wojna

1. Działa, amunicja?
W opublikowanej w 1938 roku książce Des
canons, des munitions? Merci! Des logis... s.v.p.1
[Działa, amunicja? Dzięki! Mieszkania...
poproszę] Le Corbusier opisywał wojnę jako
przedsięwzięcie przemysłowe. Wojnę produ-
kuje się jak inne ludzkie dzieła ery maszy-
nowej: dla zysku, z konieczności stworzenia
miejsc pracy (w przemyśle zbrojeniowym),
aby zniwelować koszty społeczne wielkiego
kryzysu. Przepis na pokój? Zamiast produkcji
broni – produkcja mieszkań. Prowadzenie
wojny i dbanie o pokój to bowiem ten sam
proces, wykorzystujący tę samą energię twór-
czą i wynalazczość:
Potężne moce pchają do wojny. Aby zapewnić
zamówienia firmom. Aby dać ludziom chleb. Chleb
dla ludzi? Praca. A oto budowa dla świata gotowego
na inicjatywę: mieszkania wszędzie, mieszkania
1
Le Corbusier, Des canons, des munitions? Merci! Des logis...
s.v.p., Boulogne sur Seine: Editions de l’Architecture
d’Aujourd’hui, 1938 [wszystkie cyt. w tłum. D.J.].
promieniste, w miastach i na wsiach [...]. Wyobra-
żacie sobie, że nareszcie do budowy domów został
zaprzęgnięty rygor, który służy produkcji pocisków,
silników czołgów i samolotów? Wszystko odtąd
będzie nowe. Cywilizacja maszynowa wyposaża się
w ogromną, gigantyczną moc swoich narzędzi2
.
Na przekór tym deklaracjom, pierwsze duże
publiczne zamówienie Le Corbusiera w 1940
roku, na początku tzw. dziwnej wojny, doty-
czyło projektu fabryki zbrojeniowej. Gdy czy-
tamy jego opis usine verte, „zielonej fabryki”,
zapewniającej nową logikę pracy w przestron-
nych, jasnych pomieszczeniach i w kontakcie
z przyrodą – warsztaty będące ogniwami linii
produkcyjnej są swobodnie rozmieszczone
w zieleni, tak aby „praca mogła dawać tym,
2
Tamże, s. 143.
którzy ją wykonują, odczucie swojej wielko-
ści, doznanie jej piękna”3
– naprawdę nic nie
wskazuje, że chodzi tu o produkcję uzbrojenia.
Stosunek architekta do wojny, podobnie
jak przytoczony wyżej przykład, był dość
ambiwalentny. Z jednej strony Le Corbusier
ostrzegał przed politycznymi przewrotami,
wojną lub rewolucją – przeciwstawiając im
realizację projektu harmonii społecznej
poprzez uruchomienie masowej produkcji
domów. Z drugiej pragnął przełomu umożli-
wiającego radykalną przebudowę porządku
społecznego. W tym rozumieniu postrzegał
wojnę jako żywioł, który może przynieść
wielką, pozytywną zmianę. Przekonany, że
3
Le Corbusier, Usine verte, „Hommes et Techniques” 1945,
nr 7–8, s. 19–23.
Dorota Jędruch
Przejściowe,
tymczasowe…
Le Corbusier i wojna
Descanons,desmunitions?Descanons,desmunitions?
Merci!Merci!

2. nowy duch, nowe czasy, nowa epoka nadcho-
dzą, że potrzeba tylko pewnego czynnika, któ-
ry zerwie skorupę starych nawyków i skost-
niałych relacji, widział w wojnie armagedon
niosący zbawienie.
Jak skomentować tę postawę, mając przed
oczami obrazy II wojny światowej – wojny
totalnej, świadectwa kresu człowieczeństwa?
Nadzieje pokładane przez Le Corbusiera
w porządkach kolaboranckiego rządu Vichy,
zabieganie o względy władzy, kokietowanie
ludzi marszałka Pétaina, wiernopoddańcze
deklaracje i – bezskuteczne zresztą – starania
o audiencję z nim samym budzą ogromną nie-
chęć. Trzeba było doprawdy „oczu, które nie
widzą”, aby pod adresem: „Vichy” ulokować
marzenie o nowym, lepszym świecie. Jak pisze
Robert Fishman:
Jest coś jednocześnie komicznego i przerażającego
w tym spektaklu, w którym największy architekt
swojej epoki stara się uzyskać przychylność upa-
dłych notabli z przeszłości, prezentując projekty
harmonii społecznej ministrom represji, dążąc
bezskutecznie do spotkania z Pétainem, mnożąc
intrygi, aby zachować odrobinę miejsca, jakie przy-
dzielił mu reżim4
.
Jednocześnie zaangażowanie Le Corbusiera,
obok innych ważnych twórców modernizmu
(Auguste Perret pełnił w Vichy funkcję szefa
utworzonego wtedy Stowarzyszenia Architek-
tów) w autorytarne projekty władzy, wiara
w znaczenie rozwiązań siłowych i imperialnej
agresji uświadamiają, jak mocno nowoczesna
wojna jest wpisana w strategię budowy nowo-
czesności. Totalny projekt domaga się ostatecz-
nej decyzji, mocny gest architekta-urbanisty
wymaga arbitralnej decyzji władzy. W tym
4
R. Fishman, L’Utopie urbaine au XXe siècle: Ebenezer How-
ard, Frank Lloyd Wright, Le Corbusier, Bruxelles: Editions
Madraga, 1979, s. 184.
współtworzył. Zgodnie z tą doktryną wła-
dzę w państwie powinny przejąć korporacje
zawodowe, stanowiące solidarne porozumienie
pracowników i pracodawców zawiązane wokół
wspólnych interesów. System korporacyjny
ustalający pionową hierarchię funkcji pozwalał
odejść od demokracji parlamentarnej na rzecz
silnej technokratycznej władzy sprawowanej
przez delegację korporacji. W Ville radieuse
architekt nawiązuje do tej idei, opisując tzw.
piramidę naturalnych hierarchii – układ
społeczny oparty na porozumieniu syndyka-
tów, których członkowie wybierają reprezen-
tantów tworzących następnie elitę ekspertów.
Specjaliści niezwiązani z polityką tworzą
plany (także urbanistyczne), które następnie
są realizowane bez dyskusji. I tak tytułowe
„miasto promieniste” nie jest miastem demo-
kratycznym – deklarowana wolność jednostki
ogranicza się tu do decyzji w sprawach pry-
watnych (choć architekt zakładał, że władza
będzie sprawowana w rezultacie porozumienia
wszystkich członków danej społeczności). Le
Corbusier był zdecydowanym przeciwnikiem
pluralizmu i brania pod uwagę opinii pu-
blicznej, uważając, że o losach społeczeństw
powinna decydować obiektywna prawda, nie
opinie i dyskusje. Mimo że korporacjonizm
wywodził się z koncepcji partycypacyjnych,
promowany był w państwach autorytarnych
i faszystowskich (we Włoszech Mussoliniego,
w Portugalii Salazara, w Austrii za Dollfussa,
w Hiszpanii Franco, w Argentynie za Peróna).
Także we Francji, gdzie nigdy nie był ruchem
bardzo znaczącym, grupował zwolenników
autorytaryzmu, często o lewicowej i syndyka-
listycznej przeszłości, żywo zainteresowanych
faszyzmem. Kilku bliskich współpracowników
Le Corbusiera pozostawiło nieco konsternujące
biografie. Na przykład jego przyjaciel Pierre
Winter, lekarz, higienista i biolog, miłośnik
sportu i zdrowego ciała, autor przedmowy do
III tomu Oeuvre complète, tekstów w „L’Esprit
nouveau”, „Plans”, „Prélude”, był też człon-
kontekście postawa Le Corbusiera wydaje się
konsekwencją jego wcześniejszych przekonań.
W latach 30. XX wieku architekt wielokrotnie
deklarował przywiązanie do idei silnej władzy,
której to zadedykował jedną ze swoich najważ-
niejszych publikacji – La Ville radieuse (1935)5
.
Nazywał wówczas (podobnie jak w okresie
współpracy z Vichy) swoją postawę „apolitycz-
ną”, odżegnując się od udziału w sprawach
bieżących, walkach pomiędzy partiami i frak-
cjami politycznymi, między prawicą i lewicą.
Był gotów podjąć współpracę z każdym, kto
byłby w stanie doprowadzić do realizacji jego
planów. Poszukiwał „nowoczesnego Colberta”
– kogoś, kto arbitralnie wprowadziłby rady-
kalną reformę polityki przestrzennej państwa,
zgodną z jego koncepcjami. Nie interesowała
go więc polityka, ale władza sama w sobie.
„Francja potrzebuje ojca. Ktokolwiek by nim
miał być”6
– pisał wówczas. Wobec kryzysu de-
mokracji parlamentarnej, dzielił wiarę wielu
współczesnych w magnetyczną, zbawczą moc
wielkiego, charyzmatycznego wodza. W pro-
jekcie Centrum rozrywek ludowych dla 100 tysięcy
osób (1936–1938) przewidywał między innymi
trybunę dla oratora, który w czasie masowych
publicznych wieców rozpalałby tłumy, jak
w przypadku przywódców autorytarnych reżi-
mów epoki. W Ville radieuse znalazła się nawet
fotografia faszystowskiego wiecu we Włoszech
z komentarzem: „Wolnymi krokami świat
zmierza ku swemu przeznaczeniu. W Mo-
skwie, Rzymie i Berlinie tłumy gromadzą się
wokół silnej idei”7
.
W latach 30. XX wieku Le Corbusier popierał
ideę korporacjonizmu, promowanego przez
pisma „Plans”, a potem „Prélude”, które
5
Le Corbusier, La Ville radieuse, Boulogne-sur-Seine: Édi-
tions de l’Architecture d’Aujourd’hui, 1935.
6
Programme pour la grande industrie, „Prélude” 1934, nr 11,
s. 6.
7
Le Corbusier, La Ville radieuse, dz. cyt., s. 340.
Deslogis...s.v.p.Deslogis...s.v.p.

3. kiem Faisceau, pierwszej francuskiej partii
faszystowskiej, potem Faszystowskiej Partii Re-
wolucyjnej, a w czasie wojny inspektorem pracy
rządu Vichy. Współwydawca pisma „Prélude” –
Hubert Lagardelle – znany francuski myśliciel
społeczny, jako były minister pracy w rządzie
Vichy otrzymał po zakończeniu wojny wyrok
dożywocia za kolaborację. Z Vichy związani byli
także pisarz Jean Giraudoux (odpowiedzialny
tam za ochronę zabytków), autor wstępu do
Karty Ateńskiej wydanej w redakcji Le Corbu-
siera w 1943 roku, oraz François de Pierrefeu,
inżynier i urbanista, towarzyszący w stara-
niach architekta o udział w rządzie Vichy.
Le Corbusierowi program tzw. narodowej rewolu-
cji, postulowany przez władze w Vichy, wydawał
się realizacją wielu jego koncepcji. Jak pisze
Fishman, „technokraci z Vichy reprezentowali
ciemną stronę jego myśli społecznej: pogardę dla
demokracji, chęć uzyskania rozwiązań autory-
tarnych, zachwyt władzą”8
. W fantasmagorycz-
nych planach marionetkowego rządu powsta-
wały pompatyczne projekty inwestycji, reformy
gospodarki, zmian zagospodarowania przestrze-
ni. Uchwalona w 1941 roku Karta Architekta
Rekonstruktora zawierała wizję budownictwa
zbieżną z koncepcjami Le Corbusiera, a zatem
budownictwa wykorzystującego metody standa-
ryzacji i nowoczesne rozwiązania funkcjonalne
mieszkań, które miały przyczynić się do zacho-
wania zdrowia fizycznego i moralnego mieszkań-
ców. Architektowi udało się na krótko uzyskać
w Vichy stanowisko pełnomocnika w ramach
Comité d’études du bâtiment (Komitet badań do
spraw budownictwa), ale jego ambicje sięgały
znacznie dalej. Pragnął nie tylko doprowadzenia
do realizacji planu przebudowy Algieru, którego
liczne wersje forsował wówczas przed kolejnymi
urzędnikami kolonialnej administracji9
, ale tak-
8
R. Fishman, dz. cyt., s. 185.
9
Warto tu zaznaczyć, że – paradoksalnie – jednym z po-
wodów odrzucania planów Le Corbusiera była propozycja
zachowania historycznej dzielnicy Casbah (wpisanej dziś
że uczynienia z jego koncepcji urbanistycznych
oficjalnej polityki planistycznej rządu. Widział
się więc w roli niezależnego eksperta, pracują-
cego i pozostającego ponad bieżącymi okoliczno-
ściami politycznymi. Oczywiście uczestnictwo
Le Corbusiera w planach rządu nie mogło się
powieść – nie tylko ze względu na jego niepo-
radne działania w ramach dworskich koterii,
ale też z powodu silnej opozycji zwolenników
tradycyjnej wizji architektury – i zakończyło się
praktycznie w 1942 roku. Le Corbusier zajął się
pracą teoretyczną – rozwiązaniami z zakresu
normalizacji i opracowaniem skali Modulora
– oraz zainteresował koncepcjami odbudowy
tworzonymi w ramach Komitetu Wolnej Francji.
Zaraz po wojnie podjął współpracę z minister-
stwem odbudowy, w którym pracowali ludzie
związani z Krajową Radą Ruchu Oporu. Ówcze-
sne kontakty zapewniły architektowi skromny
udział w powojennej rekonstrukcji kraju, przede
wszystkim zlecenie eksperymentalnej budowy
jednostki mieszkaniowej w Marsylii.
Mieszkania poproszę!
We wspomnieniach architekta burzliwy czas
II wojny światowej rysuje się jako okres wytę-
żonej samotnej pracy teoretycznej i tworzenia
projektów nowego powojennego ładu. W tym
obiecującym zawieszeniu powstały także
niezwykle frapujące pomysły tymczasowych
domów dla osób, które ucierpiały na skutek
działań wojennych. To właśnie w tych prowi-
zorycznych ludzkich siedzibach powrócił Le
Corbusier do korzeni swojego myślenia – do
domu minimum, podstawowej struktury, do
najbardziej pierwotnego spotkania: człowieka
bezbronnego wobec sił natury i porzuconego
przez cywilizację z jego najprostszym schro-
nieniem. Podstawowy klocek – dom Dom-ino,
na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO), którą władze
kolonialne zamierzały zamienić w dzielnicę mieszkaniową
w stylu europejskim.
bazowy schemat konstrukcji z betonu zbrojone-
go, z którego Le Corbusier wybudował następ-
nie złożone systemy bloków i miast, powstał
w podobnych okolicznościach. Był reakcją na
wiadomość o zbombardowaniu w pierwszych
dniach I wojny światowej miejscowości w pół-
nocnej Francji i Flandrii. Tworząc wizję domu
złożonego z gotowych części, dostarczonych
z fabryki, Le Corbusier doszedł do koncepcji
budynków składanych przez samych mieszkań-
ców. Kolejna ambiwalencja – autokratyczny
projektant wielkich budowli-systemów był
jednocześnie zwolennikiem architektury bez
architekta. Domy mogłyby być budowane przez
użytkowników według załączonej instrukcji,
jak konstrukcje z klocków:
Można wyobrazić sobie pogorzelców, którzy z własnej
inicjatywy podejmują się wzniesienia sześciu,
dziesięciu czy osiemnastu wykopów pod fundamenty
i zamawiają w jednej fabryce szkielet nośny, a w dru-
giej wyposażenie wnętrza, według swoich możliwości
finansowych, a następnie o własnych siłach budują
sobie dom. Nie ma żadnego technicznego problemu,
nie potrzeba żadnego specjalisty. Pomimo różnic mię-
dzy koncepcjami sama procedura techniczna owocuje
jednością i zapewnia tak wzniesionym osadom jakość
architektoniczną10
.
Po pierwszych zniszczeniach w trakcie dziwnej
wojny, w latach 1939–1940, architekt opracował
koncepcję MAS (maisons montées à sec) – czyli „do-
mów montowanych na sucho”. Były to lekkie
konstrukcje wzniesione wyłącznie z elementów
prefabrykowanych. Szkielet nośny miał być
wykonany z metalu, elementy ściany z blachy.
Rysunki architekta pokazujące wnętrze budyn-
ku zapowiadają rozwiązanie stosowane później
w jednostkach mieszkaniowych – elewacja
złożona z prostokątnych przezroczystych tafli
10
Le Corbusier, P. Jeanneret, Oeuvre complète, t. 1, 1910–1929,
éd. W. Boesiger, O. Stonorov, Erlenbach–Zurich: Les Edi-
tions d’architecture, 1937, s. 26.
autoportret 3 [46] 2014 | 28

4. szkła oświetla na dwóch kondygnacjach salon,
sąsiadujący z niewielkimi i niskimi pomiesz-
czeniami kuchni i sypialni, czyniąc z niego
przestronną i jasną przestrzeń. Poszukiwania
związane z lekkimi, efemerycznymi konstruk-
cjami zapoczątkowały wówczas współpracę Le
Corbusiera i Pierre’a Jeannereta z Jeanem Pro-
uvém. Pierwszym jej rezultatem były projekty
„latających szkół i konstrukcji składanych”,
przypominające rozwiązania zastosowane w do-
mach montowanych na sucho. Szkoły miały słu-
żyć dzieciom poszkodowanych, ale w założeniu
powinny dać się łatwo przystosować także do
innych celów, na przykład jako mieszkania lub
sale zebrań. Konstrukcja, autorstwa Prouvégo,
opierała się na schemacie składanego pawilonu
metalowego (pavillon métalique démontable). Jej
podstawą była seria portyków (Prouvé opa-
tentował konstrukcję portykową w 1939 roku
i stosował ją w powojennych projektach) rozsta-
wionych co cztery metry wzdłuż osi budynku.
Fasady wykonano z przesuwnych płaszczyzn
z jednego kawałka materiału: blachy, stali,
drewna lub fibrocementu, każdy zawierał
izolację i miał wszystkie parametry gotowej
ściany. W zależności od liczby wykorzystanych
portyków można zbudować wnętrze z dowolnej
liczby przęseł. Lekka struktura stanowi również
swoistą dekorację budynków, które mają spra-
wiać wrażenie tymczasowych i przenośnych.
Zapewniając maksymalną elastyczność funkcjo-
nalną i przestrzenną, przypominają one nieco
szkielet namiotu, jednocześnie wydobywają
i eksponują estetyczną jakość użytych, tanich
materiałów. Lekkie, składane struktury przygo-
towane we współpracy z belgijskim konstrukto-
rem – Achille Hamonem opracował Le Corbusier
także na zlecenie Raoula Dautry’ego (przyszłego
ministra odbudowy, wówczas odpowiedzialnego
za zbrojenia) dla żołnierzy zmobilizowanych na
początku wojny. W projekcie składanych bara-
ków mieszanych (baraquements mixtes démontables)
skorzystał z rozwiązań przygotowanych z Je-
anem Prouvém dla latających szkół. Składają
się z metalowego szkieletu nośnego, przegród
z tworzyw sztucznych i dachu krytego falowa-
nym eternitem. Wszystkie części, dostarczane
pociągiem, były składane na miejscu. Le Corbu-
sier zwrócił się do Roberta Schumana – wów-
czas Komisarza ds. Ewakuowanych Regionów,
przedstawiając tę konstrukcję jako propozycję
mieszkań dla rodzin, które straciły swoje domy.
Jednym z bardziej interesujących projektów
tego okresu, kontynuowanym przez Le Cor-
Strona z publikacji Les constructions murondins wydanej
w 1942 roku przedstawiająca instrukcję samodzielnej
budowy schronień z naturalnych materiałów
©f.l.c./adagp,paris,2014
rysunekkacperkępiński
Aksonometria domu murondins. Rysunek na podstawie
książki Les constructions murondins, 1942

5. busiera w pracach powojennych, są tzw.
Murondins – łatwe do samodzielnej budowy
konstrukcje z naturalnych materiałów,
wznoszone według schematu MAS. Nazwa
pochodzi od słów mur – ściana, i rondins
– okrągłe bele drewniane. Le Corbusier
twierdził, że pomysł powstał w kwietniu
1940 roku, po pierwszych niepowodzeniach
wojennych w Belgii i w północnej Francji.
Pomyślane jako schronienie dla pogorzel-
ców, po 1940 roku zostały przez Le Corbu-
siera zamienione na propozycję klubów
młodzieżowych (wpisujących się w program
edukacyjny rządu Vichy), które użytkowni-
cy mogliby samodzielnie budować zgodnie
z dokładną instrukcją. W tym celu powstała
książka Les constructions murondins – opubliko-
wana w 1942 roku pod auspicjami Generalne-
go Sekretariatu ds. Młodzieży rządu w Vichy
i rozesłana w nakładzie 1000 egzemplarzy –
jako rodzaj podręcznika dla młodych ludzi,
instruującego, jak budować dla siebie takie
świetlice. Kontekst wojny wzmocnił poszu-
kiwania Le Corbusiera rozwiązań minimum,
promujących skrajną oszczędność jako
wartość zarówno estetyczną, jak i etyczną.
W tym wypadku celem było zaprojektowa-
nie budynku, który użytkownicy wzniosą
samodzielnie:
Czuliśmy, że w tym momencie nie dało się już pro-
dukować koniecznych elementów w odpowiednim
czasie w warsztacie i przewozić na miejsce. W tej
beznadziejnej sytuacji rozwiązanie pojawiło się nagle
jak jajko Kolumba: schronienie musi być budowane
na miejscu, przez samych użytkowników, z nieobro-
bionych (lub prawie nieobrobionych) materiałów
znalezionych na miejscu: ziemi, piasku, drewna
z lasu, gałęzi, wiązek drewna, kępek trawy11
,
czy – jak to opisuje w Oeuvre complète –
11
Le Corbusier, Les constructions murondins, Paris: Clermont-
Ferrand, E. Chiron, 1942, s. 7.
Chodziło o dostarczenie pogorzelcom jedynej
możliwości uzyskania schronienia: wziąć ziemię
i gałęzie drzewa i stworzyć bez pomocy specjalistów
schronienie – na wzór drwali w lesie12
.
Kiedy dwadzieścia lat później Le Corbusier
powrócił do procedury murondin, tłumaczył jej
źródła bardziej anegdotycznie, przywołując
swoje doświadczenia z dzieciństwa:
Pamiętam wakacje, gdy jako dzieciak budowałem
szałasy z gałęzi. Mieliśmy noże i siekierki z drewna
i traktowaliśmy wskazówki „czerwonoskórych”
bardzo poważnie. Nie daję tego przykładu, by to
ośmieszyć, wręcz przeciwnie, aby uszlachetnić
przez humanizację13
.
Konstrukcja murondin opierała się na wypeł-
nionym betonem, zabezpieczonym wcześniej
smołą korycie wydrążonym w ziemi, będącym
fundamentem budynku. Na takiej podbudo-
wie można było wznosić ściany w dowolnej
technologii, przede wszystkim w tzw. technice
ubijanej ziemi (zwanej także ziemnościaną
lub ścianą bitą). Ta tradycyjna technika polega
na ubijaniu ścian warstwami z ziemi zmie-
szanej ze żwirem, wapnem i gliną w oszalo-
waniu z desek lub z belek drewnianych. Tylko
elementy stolarki miały być wykonywane
nie przez użytkowników, ale przez miejsco-
wych rzemieślników. Jako domy mieszkalne
konstrukcje murondins wykorzystują estetykę
naturalnych materiałów – drewnianych bali
tworzących strukturę ściany, widocznej kon-
strukcji dachu, prostego wyposażenia.
Po 1940 roku Le Corbusier przedstawił kolejną
propozycję tymczasowych mieszkań dla ofiar
wojny – logis provisoires transitoires (mieszkania
12
Le Corbusier, Oeuvre complète 1938–1946, éd. W. Boesigner,
Zurich: Girsberger, Les Editions de l’architecture, 1953,
s. 94.
13
Cyt za: G. Ragot,M. Dion, Le Corbusier en France. Projets et
réalisations, Paris: Le Moniteur, 1997, s. 174.
tymczasowe przechodnie). Osady zaprojekto-
wane na planie podkowy, miały być wznoszone
zgodnie z procedurą konstrukcyjną murondin.
Mieszkania realizujące program minimum
powinny mieć charakter przejściowy, dlatego
celowo były pozbawione większych udogod-
nień. Były pozbawione ujęcia wody (dostępnej
w studni na zewnątrz), pod sufitem biegła
widoczna rura ciepłownicza, a w.c., w które
mieszkania zostały wyposażone, otwierało się
na zewnątrz. Chodziło o to, by mieszkańcy
nie przyzwyczajali się zbytnio do tych miejsc
i zgodnie z przeznaczeniem traktowali je
jako tymczasowe schronienie. Pomimo tak
oszczędnego programu, osiedle miało jednak
te udogodnienia, które architekt nazywał
„przedłużeniem mieszkania” i które włączał
we wszystkie swoje propozycje od czasów im-
meubles-villas – stołówkę, kluby, żłobek, szkołę
i tereny sportowe.
Założenia tego projektu Le Corbusier wykorzy-
stał następnie w koncepcji unités d’habitation
transitoires (przejściowych jednostek mieszka-
niowych). W zakresie konstrukcji budynki po-
wielały procedurę murondins, miały być realizo-
wane z użyciem naturalnych i odzyskiwanych
materiałów, z elementów znalezionych na
miejscu. Architekt sugerował także możliwość
zastosowania ziemnościany (z dodatkiem gliny
i posiekanej słomy). Sufity, podłogi i dachy,
instalowane bezpośrednio na murach, mogły
być wykonane z betonu. Schody, kuchnia,
sanitariaty byłyby złożone z elementów
standaryzowanych. Mieszkania wychodziły na
wewnętrzną ulicę. Przed domem znajdował się
należący do wspólnoty teren. Poza głównym
trawnikiem Le Corbusier przewidywał ogródki
warzywne (dla każdego mieszkania) oraz kur-
niki i klatki dla królików.
Określenie tych projektowanych podczas woj-
ny jednostek mianem „przejściowe” wynika
z ich charakteru rozwiązania pośredniego,
autoportret 3 [46] 2014 | 30

6. mającego przygotować użytkowników do życia
we właściwych jednostkach mieszkaniowych
odpowiedniej wielkości (unité d’habitation de
grandeur conforme) realizowanych po wojnie:
Są one przejściowe, ponieważ mają służyć jako
etap pośredni między społeczeństwem dzisiejszym,
zdziesiątkowanym i pozbawionym dachu nad gło-
wą, przyzwyczajonym do stylu życia, którego obecne
wydarzenia nie pozwolą już odtworzyć w przyszło-
ści, a nowym społeczeństwem, które będzie musiało
uczynić użytek z dobrodziejstw techniki14
.
Przejściowy charakter budynku tworzy pole do
eksperymentowania i edukowania użytkowni-
ków, przestrzeń dla nowego ducha zamieszki-
wania, nowych stylów życia. Wojna jest zatem
szansą na wykształcenie nowego, świadomego
społeczeństwa.
Zaskakująco proste budowle w formie skła-
danych namiotów czy konstrukcje z ziemi
i słomy, które proponuje Le Corbusier w czasie
wojny w miejsce arbitralnych dzieł moder-
nistycznej awangardy, przynależą do epoki
przejściowej. Zapowiadają wiele jego powojen-
nych rozwiązań (nie tylko jednostki mieszka-
niowe, ale i podobne lekkie struktury domów
przygotowywane z Jeanem Prouvém w latach
50.)15
i wpisują się w typowe dla Le Corbusiera
poszukiwanie standardu minimum – mini-
mum specyficznego, związanego z sytuacją
wojenną. Z dzisiejszego punktu widzenia
nazwalibyśmy je ekologicznymi (ze względu
na promowanie naturalnych materiałów), par-
tycypacyjnymi (zakładały udział mieszkańców
i uniezależniały budowę od architekta), spo-
łecznymi (poprzez zjednoczenie ludzi wokół
wspólnej idei), socjalnymi (przez promowanie
tanich i prostych konstrukcji), nomadycznymi
14
Le Corbusier, Oeuvre complète, 1938–1946, dz. cyt., s. 125.
15
Tzw. domy wiejskie w Chessy (1955–1956) i MAS w Lagny
(1955–1957).
(jako budowle „składane” i „latające”). Można
powiedzieć, że w paradoksalny sposób pomysły
te zapowiadają wiele z aktualnych tendencji
architektury low tech. Paradoksalnie, bo wy-
łaniają się z koncepcji społeczeństwa autory-
tarnego i jednocześnie stanowią moduły dla
przyszłych schematów masywnych jednostek
mieszkaniowych. W rzeczywistości wynikają
z postawy, którą architekt prezentował od po-
czątku swojej twórczości: poszukiwania typu,
będącego odpowiedzią na postawiony problem,
i uniwersalizacji tego typu, który powraca
następnie wielokrotnie w formie autocytatu
(wszystkie opisane tu rozwiązania pojawią się
w powojennych budynkach Le Corbusiera).
Pomiędzy autorytaryzmem Vichy a ideą
domów składanych i latających szkół, a także
planem Pocisku (Obus), czyli urbanizacji Algieru
i obliczeniami proporcji i miar, które miały
się stać podstawą Modulora, wojenne projek-
ty Le Corbusiera i jego postawa nie dają się
jednoznacznie ocenić i zaklasyfikować. Wobec
straszliwego konfliktu II wojny światowej
ujawniają ogromną naiwność i jednocześnie
bezwzględność sztuki. Są jednak w jakiś sposób
frapujące: burzą wiele modernistycznych mi-
tów (mit architekta demiurga, uniwersalizm,
odrzucenie tradycyjnych materiałów i technik
budowlanych), pozostając wyrazem tej samej,
niezmiennej postawy estetycznej i etycznej.
Le Corbusier był bowiem w swoich wyborach
przerażająco konsekwentny. Jest w jego działa-
niu coś, co budzi odrazę, i jednocześnie coś, co
nie pozwala go jednoznacznie odrzucić. W cza-
sach, które znają tylko zdrajców i bohaterów,
wymusza moment niepokojącego zawahania.
Le Corbusier, projekt osady z mieszkaniami
przejściowymi dla 250 osób
©f.l.c./adagp,paris,2014