1. Kryzys utopii? AnkietA redAkcyjnA
czy możemy dziś mówić o kryzysie utopii,
myślenia utopijnego? jeśli tak, to jakie są
przyczyny takiego zjawiska, jeśli nie, to gdzie
leży źródło współczesnej utopii?
te pytania postanowiliśmy zadać polskim
i zagranicznym intelektualistom – badaczom
społecznym, filozofom, teoretykom
i praktykom architektury i urbanistyki, krytykom
i historykom sztuki, historykom. choć liczba
przedstawianych głosów jest skończona,
można by zbierać je w nieskończoność
− ilu myślicieli, tyle utopii. Mamy nadzieję,
że niniejszy wielogłos może stanowić punkt
wyjścia do zrozumienia współczesności i do
prób projektowania przyszłości. Ilustracje: Anna Zabdyrska

2. Anthony Vidler
Kryzys utopii, myślenia utopijnego, został wywołany
przez przekonanie architektów o tym, że utopia może
być zaprojektowana i zaplanowana. Utopia, jak myśleli
architekci od XVIII wieku do lat 60. ubiegłego stulecia,
może zostać ustanowiona poprzez architekturę. Klęska
tej wizji spowodowała upadek i odrzucenie utopijnej
myśli w architekturze na rzecz pragmatycznego podej-
ścia do praktyki zawodowej i jej roli w rozwoju neoli-
beralnego kapitalistycznego społeczeństwa. W swoim
najlepszym momencie myśl utopijna i utopijne projekty
odnosiły się krytycznie wobec kapitalizmu, czasami
odrzucały nawet neoliberalny model społeczeństwa
− Thomas More stworzył wszak wizję systemu komuni- hAl Foster
tarystycznego. Upadek muru berlińskiego oraz obwiesz-
czenie śmierci komunizmu i idei Marksa bardzo szybko Autentyczne trudności, z jakimi borykamy się obecnie
położyły kres myśleniu utopijnemu. Być może dałoby − i to zarówno w kwestiach gospodarczych, społeczno-
się powiedzieć, że myśl utopijna zabiła możliwość myśli politycznych, jak i ekologicznych – sprawiają, że myśl
utopijnej? utopijna staje się bardziej potrzebna, bardziej rzeczy-
wista − nie mniej. Jak mówili paryscy studenci w roku
Co zaś dotyczy czasów obecnych, Frederic Jameson 1968: „Bądźmy realistami, żądajmy niemożliwego”
wystąpił z koncepcją, że myśl utopijna, czy to ujęta (Soyons réalistes, demandons l’impossible).
w prozie, czy w postaci projektu, może zaoferować al-
ternatywy w czasach zamknięcia i płynności. Być może 30 kwietnia 2011 roku
jest to prawda, ale by do tego doszło, architekci muszą
odzyskać poczucie odpowiedzialności społecznej i poli- hal foster − ur. 1955, profesor historii sztuki na Prin-
tyczne zdrowie psychiczne, muszą głosować za światem ceton University, specjalizuje się w historii współczesnej
rządzonym przez komunitarystyczną i socjalistyczną sztuki i architektury, opublikował m.in. Powrót Realnego.
etykę i praktykę, a nie za światem rządzonym przez mit Awangarda u schyłku XX wieku (2011).
głoszący, że kolejne technologiczne odkrycie dostarczy
nam rozwiązań. W News from Nowhere Williama Morrisa
społeczeństwu służy technologia, która pozostaje w tle,
technologia zarządzana przez wspólnotę, a nie przez
logikę inwestycji i zysku.
Nowy Jork, 29 kwietnia 2011 roku1
anthony vidler − profesor i dziekan Irwin S. Chanin
School of Architecture w The Cooper Union w Nowym
Jorku, autor m.in. Warped Space: Art, Architecture, and Anxi-
ety in Modern Culture (2002) oraz Histories of the Immediate
Present: Inventing Architectural Modernism (2008).
1
Podane pod wypowiedziami daty to daty nadesłania tekstów do
redakcji.

3. hAyden White
Tak, mamy do czynienia z kryzysem myślenia utopijnego.
Dzieje się tak dlatego, że utopia jest, jak dowodził
Frederic Jameson, gatunkiem literackim, w którym
projektowane jest wyobrażone rozwiązanie konfliktów
spowodowanych przez jednoczesne zaistnienie dwóch
(lub więcej) różnych sposobów produkcji oraz relacje
społeczne zagrożone przez nie w konkretnym czasie
i miejscu w historii.
tAdeusz słAWek
Utopia Thomasa More’a, wzorzec myślenia utopijnego
Utopia nadaje myśleniu szczególny akcent. Zwracając Ten szczególny charakter myślenia właściwy utopii w nowoczesnym zachodnim świecie, pozostała tekstem
baczną uwagę na codzienne okoliczności, na poczucie sprawia, że politycy muszą się odnieść do niego z nie- ważnym tak długo, jak długo starszy feudalno-ziemiań-
zawodu, jakie rodzi w nas rzeczywistość, jaka jest, w sto- chęcią i nieufnością. Sprzeciwia się wszak ono dwóm ski system gospodarki zachowywał resztki władzy w wy-
sunku do tej, jaka mogłaby być, utopia prowadzi myśle- podstawowym postulatom ich działania: osłabieniu roli łaniającym się wówczas nowym kapitalistyczno-
nie w stronę przyszłości, która te mankamenty i braki krytycznej refleksji nad stanem rzeczy oraz przekonaniu -miejskim świecie. Zatem gdy ostatnie ślady Starego
mogłaby usunąć. To jednak, co najbardziej wartościowe o skończenie pragmatycznej naturze polityki. Dla po- Reżimu czasów prekapitalistycznych stały się mglistym
w tej utopijnej diakrytyce myślenia, to przeświadczenie, zostających przy władzy krytyka stanu rzeczy musi być wspomnieniem na Zachodzie, utopia przedstawiona
że jej siłą jest głęboko krytyczna refleksja nad obecnym z konieczności nader ostrożna i zachowawcza; jeśli posu- przez More’a straciła przed pierwszą wojną światową tę
stanem rzeczy. Utopia nie dąży do wyznaczania punktu nie się za daleko, zagrozi fundamentom politycznej par- więź z rzeczywistością, którą cieszyła się wcześniej.
dojścia nakreślonego obrazem świata modelowego; gdyby tyjnej struktury. Opozycja natomiast poddaje rzeczywi-
tak było, stałaby się rychło (i nietrudno wskazać przy- stość urządzoną przez aktualną władzę krytyce opartej Utopia przyszłości będzie budowana na konflikcie
kłady) groźnym narzędziem ideologicznej manipulacji. nie tyle na merytorycznym sporze, ile na samym fakcie, pomiędzy późnym kapitalizmem i pozostałościami star-
Utopijny zwrot myślenia jest nade wszystko zwrotem że jest to rzeczywistość „cudzej”, a nie własnej władzy. szego państwa narodowego, które było ucieleśnieniem
krytycznym wobec świata już to zadowolonego z siebie, W obu wypadkach gubi się rzetelny, kreatywny charak- wcześniejszego oblicza zaawansowanego kapitalizmu.
już to przekonanego, że w aktualnej sytuacji osiągnął ter krytycznej refleksji. Wąsko pojmowany pragmatyzm Globalizm tworzy kryzys, zwłaszcza prawa w obrębie
wszystko, co możliwe. Jest więc utopia czymś w rodzaju władzy zmierzający przede wszystkim do jej utrzymania pojedynczego państwa narodowego. Wraz z upadkiem
specjalnego dialektu, specyficznej artykulacji myśli: będzie się gwałtownie bronił przed wszelkiego rodzaju państwa narodowego, będącego wszystkim tylko nie eks-
rozumiemy to, o czym mówi utopia (o niedoskonałości wizjonerskim, projektywnym charakterem myślenia presją wielonarodowej korporacyjnej władzy, musi dojść
naszych sposobów urządzania świata), ale jednocześnie w polityce. Takie myślenie zakłada bowiem, że polity- do upadku autorytetu prawa, ponieważ to państwo naro-
to rozumienie zawiera w sobie element przestrogi (przed ka jest duchowym „projektem” właśnie, kierunkiem dowe było ostatnim bastionem legalizmu jako takiego.
tym, aby zarysowany wzorzec przyszłości przyjąć jako działania, ruchem w stronę nigdy nie spełniającego się
idealny i jedynie obowiązujący). To, co akcentuje utopia, marzenia o doskonałości, obietnicą nie do spełnienia. Późny kapitalizm zakłada podporządkowanie każdego
to nie program gotowej przyszłości „tak ma być”, lecz Świat, w którym słowo „obietnica” utraciło swój sens systemu prawnego imperatywowi zyskowności. Uto-
krytyczna ocena sytuacji („tak być nie powinno”), a tym duchowy, stając się jedynie liczmanem w wyborczej grze, pia przyszłości będzie oparta na nostalgii za rządami
samym szerokie otwarcie horyzontu przyszłości. Utopij- nie sprzyja utopii. prawa uważanego za twór nadrzędny względem państwa
ne myślenie jest więc formą nigdy nie spełniającego się i korporacji. Nihilizm to rzeczywistość, w której reguły
proroctwa (gdyby się spełniła, utraciłaby moc nadziei), 9 maja 2011 roku prawne, które byłyby czymś więcej niż ekspresją bieżącej
nie realizującej się przyszłości (gdyby się zrealizowała, praktyki finansowej, są nieobecne.
przestałaby być przyszłością, stałaby się kolejnym grubo tadeusz sławek − ur. 1946, poeta, tłumacz, eseista, hi-
niedoskonałym „teraz”). storyk literatury angielskiej i amerykańskiej, kierownik Najpierw odchodzi prawo boskie. Potem naturalne.
Katedry Literatury Porównawczej Uniwersytetu Śląskie- Następnie pozytywne. Co pozostanie? Utopia jako wspo-
go w Katowicach. mnienie możliwości legalności.
15 maja 2011 roku
hayden white − ur. 1928, historyk i teoretyk histo-
riografii, professor emeritus University of California, Santa
Cruz oraz Stanford University, autor m.in. Metahistory:
The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe (1973).

4. MArc Augé MArtin JAy
To filozof Jean-FranÇois Lyotard pierwszy mówił o „koń- Utopia jest pojęciem, które nieustannie znajduje się Doskonałym przykładem, na który zwrócił ostatnio inny
cu wielkich narracji”, owych zbiorowych wizji przyszło- w kryzysie. Jest ono motywowane przez przemożne amerykański historyk, Samuel Moyn, jest międzynaro-
ści, które charakteryzowały wiek XIX i których porażka uczucie, że stan obecny, jakkolwiek byśmy go definio- dowa kampania na rzecz przestrzegania „praw czło-
została usankcjonowana przez totalitaryzmy XX wieku. wali, nie może trwać dłużej. Utopia odrzuca reformy wieka”, w której skanalizowaniu uległa ogromna masa
Wielka narracja liberalna również natrafia na spore lub stopniowe zmiany i stawia przed nami możliwość dotychczasowych ruchów utopijnych. Nie starają się
trudności i wcale nie jesteśmy pewni, czy „koniec histo- radykalnej alternatywy, która odniesie się do kluczo- tworzyć wyobrażonej formy doskonałego życia, ale funk-
rii”, o którym pisał Fukuyama (szerzenie się wolnego wych problemów i dostarczy fundamentalnych rozwią- cjonują raczej jako szaniec zapobiegający zagrożeniom
rynku i demokracji przedstawicielskiej na całej plane- zań. Utopia bierze na poważnie prawo do spełniania, dla naszego niepewnego życia. Choć jako forma polityki
cie), nie jest złudzeniem: są ustroje totalitarne, które nawet i dziwacznych, pragnień, które są tłumione przez nie są wystarczające, są one elementem koniecznym
doskonale dostosowują się do wolnego rynku i przepaść bieżący porządek. Jednocześnie utopii towarzyszy obawa w każdym systemie politycznym, który opiera się nało-
pomiędzy najbogatszymi wśród bogatych a najuboższy- przed tym, że brakuje jej środków do urzeczywistnienia żeniu na nas dystopii pod utopijną maską. Skoro nawet
mi wśród ubogich nie przestaje się pogłębiać zarówno wyobrażonej alternatywy oraz świadomość, że przejście najłagodniejsza utopia grozi wygaszeniem niekończą-
w krajach rozwiniętych, jak i w krajach rozwijających do odkupionego świata jest w zasadzie niemożliwe do cej się walki wartości, aspiracji i interesów, która jest
się i zacofanych. osiągnięcia, przynajmniej za pośrednictwem ludzkich siłą napędową zdrowej polityki, lepiej jest ulokować ją
wysiłków. Dwojaki charakter utopii rozumianej jako w nie-miejscu: w krainie naszych marzeń.
Paradoks polega na tym, że rozwój nauki trwa nieprze- jeszcze nieistniejące doskonałe miejsce i jednocześnie
rwanie, podczas gdy nie przestaje się pogłębiać również naiwna fantazja, która nigdy nie może być zrealizo- Byłoby jednak szaleństwem całkowite porzucenie na-
przepaść pomiędzy tymi, którzy mają dostęp do wiedzy, wana, powstrzymuje to pojęcie przed wydostaniem się szych ćwiczeń z wyobraźni utopijnej, i to niezależnie od
a tymi, którzy są od niej oddaleni. Jedyna dająca się z permanentnego kryzysu. tego, jak dużo dowiedzieliśmy się na temat związanego
sformułować i zrealizować utopia to utopia edukacji, z nią ryzyka. Kryzys utopii powinien być rozumiany
jedyna, która obiecuje prawdziwą równość. To utopia, Poza tym odwiecznym kryzysem mamy również za sobą jako permanentny stan pogotowia. Jest tak dlatego, żeby
gdyż nie podążamy w tym kierunku, lecz można sobie historyczne lekcje, które wyciągnęliśmy z prób wymu- sparafrazować genialnie dwuznaczny tytuł słynnego
konkretnie wyobrazić warunki jej realizacji, stawiając szenia jej urzeczywistnienia. Po dwudziestowiecznych szkicu Goyi, El sueño de la razón produce monstruos, gdy
na to, że ostatecznie będzie ona też źródłem dobrobytu. horrorach nie można po prostu stosować ironicznego lub wyobraźnia utopijna śpi, rodzą się potwory.
Rozwoju mediów, takich jak Internet, nie należy mylić nawet cynicznego podejścia do utopii. Stanowisko dające
z tą utopią. Nie będzie on bowiem odgrywał roli w tym się streścić w haśle „Żadnych eksperymentów” było przy- 27 maja 2011 roku
obszarze, jeśli nie będą mu towarzyszyć rozbudowane woływane przez wielu w obliczu klęski lub wyczerpania
programy edukacyjne, które będą uczyć, jak nie mylić totalitarnych utopii. Jak nauczyła nas historia, granica martin jay − ur. 1944, profesor historii na University
celów ze środkami oraz wiedzy z konsumpcją. pomiędzy utopią a dystopią jest nieszczelna i nikt nie of California, Berkeley; zajmuje się historią intelektu-
może mieć pewności, czy dobre intencje nie doprowadzą alną, w swojej praktyce badawczej odwołuje się m.in.
Utopia powinna się dziś skupiać na jednostce i wyjść przypadkiem do koszmarnych skutków. W rezultacie do osiągnięć szkoły frankfurckiej i badań kulturowych,
poza starą opozycję wolności i wolności realnej. nauczyliśmy się postępować ostrożnie z tym, co amery- autor m.in. Pieśni doświadczenia. Nowoczesnych europejskich
kański historyk Jay Winter nazwał „wielkimi utopia- i amerykańskich wariacji na uniwersalny temat (2008).
24 maja 2011 roku mi”, skłaniając się jednocześnie ku akceptacji utopii
„pomniejszych” jako wiarygodnych skarbnic, w których
marc augé − ur. 1935, francuski etnolog i antropolog można byłoby złożyć pragnienia znaczących zmian.
kulturowy, profesor École des hautes études en sciences
sociales w Paryżu, twórca koncepcji nie-miejsca, autor
m.in. Form zapomnienia, Nie-miejsc. Wprowadzenia do antropo-
logii hipernowoczesności oraz Ducha pogaństwa.

5. zygMunt BAuMAn
Żadnego kryzysu... Wyobrażanie sobie życia lepszego, Otóż co się zmieniło w dziejach utopii i co (pomyłko-
niż jest, życia, jakiego jeszcze nie ma, ale jakie mogłoby wo) poczytywane jest za jej „kryzys”, to przesunięcie
zaistnieć, a i zaistnieć powinno – owe wieczne źródło oczekiwań i ambicji na lepsze życie z siedziby społe-
niewysychające „myślenia utopijnego”, o jakie Państwu czeństwa na miejsce przez nosiciela utopii wykrojone
zapewne idzie – tryska dziś równie obficie, a pewnie dla siebie (i być może dla swych bliskich) ze społeczeń-
i obficiej jeszcze niż za czasów Tomasza Morusa, w jakich stwa, przywłaszczone, przez siebie zagospodarowane
nazwę „utopii” dlań wykuwał. Tyle że treści wyobra- i przed kaprysami przekornego losu zabezpieczone.
żeń radykalnie się od tych czasów zmieniły, a nadzieje Nie o „doskonałym społeczeństwie” ten sen (mało kto
z nimi wiązane, a za ich śladem także i wysiłki tymi zresztą w możliwość takiego społeczeństwa dziś wierzy,
nadziejami pobudzane w całkiem inne regiony się prze- a już nikt prawie nie obiecuje, że da się do niego drogą
niosły. przez Rozum torowaną dotrzeć), ale o własnej wygod-
nej, wolnej od kłopotów i pełnej przyjemnych doznań
Sięgając, dla ukucia nazwy, do starożytnej greki, niszy. Utopia, jak tyle innych nieodłącznych aspektów
szczególnie dla oddania nieuleczalnie dwoistej natu- ludzkiego życia, uległa p r y w a t y z a c j i... Współbrzmi
ry marzenia („nie ma”, ale „chciałoby się, aby było”) to znakomicie z zastąpieniem integracyjnych ambicji
przydatnej (w angielskiej wymowie grecki przedrostek wczesnej nowoczesności z indywidualizacyjną tendencją
„u” zaprzeczający istnieniu tego, co po nim następuje, jej obecnej fazy; dziś, jak to trafnie ujął Ulrich Beck, to
oraz „eu”, przedrostek nadający jemu walor pozytywny, od jednostki oczekuje się rozwiązania (na własny, a co
dźwięczą tak samo: „ju”), w roli przedmiotu marzeń najwyżej także na jej bliskich, użytek) społecznie rodzo-
usadził Morus m i e j s c e: siedzibę społeczeństwa, nych problemów – przy użyciu jednostkowej przemyśl-
odległe miasto „za górami, za lasami”, w jakim całkiem ności i sprytu, przez jednostkę posiadanych zasobów
inne warunki panują od tych znanych z potocznego oraz jednostce dostępnych środków działania...
doświadczenia; warunki o wiele lepiej do ludzkich
pragnień przystosowane niż te na co dzień doświadcza- Osobiście wiążę tę dalekosiężną przemianę w naturze
ne – warunki, w jakich wszyscy mieszkańcy są ze swego utopii ze zmianą najpospolitszej, najgoręcej rekomendo-
świata zadowoleni, bo też nikomu krzywda się nie dzieje wanej i najpowszechniej przyjmowanej (nie bez inten-
i każdemu przydzielono odpowiednią dla niego rolę sywnej współpracy rynków konsumpcyjnych...) postawy
do odegrania, a więc każdy lubi robić to, co mu mądry życiowej: od „ogrodniczej” do „łowieckiej” (pisałem
prawodawca wyznaczył. Wybór Morusa współbrzmiał o tym obszernie w książeczce Liquid Times [wyd. pol.: Płyn-
znakomicie z ambicjami nadciągającej ery nowoczesnej: ne czasy. Życie w epoce niepewności, Warszawa 2007 – przyp.
a mianowicie z zamiarem przeróbki zastanego świata red.], cztery lata temu przez Polity Books wydanej). Jeśli
na bardziej dla ludzi przyjazny i bezpieczny, i dla ich ogrodnik spodziewa się dobra po doglądanym starannie
człowieczeństwa gościnny, oraz zastąpienia w tym celu i troskliwie uprawianym ogrodzie, na siebie przyjmując
psotliwych igraszek krnąbrnego losu troskliwie i rozum- współodpowiedzialność za trwałość i urodę ogrodo-
nie zaplanowanym, a więc przejrzystym i dla każdego wego ładu, myśliwy troszczy się o obfitość ustrzelonej
zrozumiałym układem ludzkich stosunków, praw i obo- w kolejnym polowaniu zwierzyny, mało się błogostanem
wiązków. U podłoża owych ambicji tkwiło przekonanie, lasu przejmując – a już całkiem odmawiając przyjęcia
że żyć dobrze można tylko w dobrym społeczeństwie, odpowiedzialności za jego trwanie. A nadto: jeśli utopia
i że jeśli celem zamierzonej przeróbki świata jest ludzka „ogrodnicza” to perspektywa doskonałego ładu wień-
szczęśliwość, to trzeba ją zacząć od biur projektowych, czącego długi a mozolny wysiłek, utopia „łowiecka” to
planujących społeczeństwo wolne od jego aż nazbyt marzenie o nigdy się nie kończącym paśmie polowań
dobrze znanych przywar i dolegliwości: krótko mówiąc, i myśliwskich przygód i podnieceń...
trzeba zastąpić fanaberie przyrody obojętnej na ludzkie
potrzeby i marzenia ładem dyktowanym przez Rozum. 29 maja 2011 roku
Ładem zaprojektowanym i zatwierdzonym przez Rozum
i z nadania Rozumu przez jego pełnomocników wdro- zygmunt bauman − ur. 1925, filozof i socjolog, eseista,
żonym, a więc d o s k o n a ł y m, czyli takim, w którym profesor University of Leeds, jeden z twórców koncepcji
wszelka dalsza zmiana byłaby już tylko zmianą na płynnej/późnej nowoczesności, autor m.in. Nowoczesności
gorsze! i Zagłady, Prawodawców i tłumaczy, Socjalizmu. Utopii w działa-
niu oraz Kultury w płynnej nowoczesności.

6. PAnAyotis tournikiotis
Utopia zawsze była narzędziem krytyki społecznej
wyrastającym ze starych i cierpiących miast oraz społe-
czeństw i kierującym się ku idealnej przyszłości, która
miała być ustanowiona w mieście idealnym. Kulturalne
czy kolektywne, idealne społeczeństwo oraz idealne
miasto były opisywane w książkach i pokazywane w mu-
zeach, począwszy od Utopii Thomasa More’a i Nowego JeAn-louis cohen
Babilonu Constanta Nieuwenhuysa. Dyskurs utopijny był
znakiem radykalnego myślenia ludzi, którzy nie mogli Obecny kryzys utopii ma wiele źródeł, począwszy od w których kładzie się nacisk na proces i przystępność
się dopasować do reguł rzeczywistego życia i nie wprost obiektywnych, takich jak zapaść socjalistycznego ideału, ceny, jednak bez zaniedbywania estetycznej jakości bu-
próbowali to życie zmienić. Czy mamy obecnie kryzys który − wydawałoby się − dawał się ucieleśnić w for- dowanych konstrukcji. Ta atencja, którą darzone jest to,
myślenia utopijnego? Moja odpowiedź brzmi: i tak, i nie! mach demokratycznych, aż po źródła subiektywne, co „już jest”, przywodzi na myśl stanowisko xx-wiecznego
takie jak wyłonienie się raczej ogólnikowego dyskursu wizjonera Patricka Geddesa, który w swojej książce Cities
Mamy do czynienia z inflacją utopijnego symulakrum, ponowoczesnego i rozprzestrzenienie się wątpliwości co in Evolution rozróżnił pomiędzy „Utopią” miast-ogrodów
wszechobecnością, wirtualnym nadmiarem. Utopia jest do samej możliwości zmieniania świata. i w ogóle nowych miast a „Eutopią”, która mogła się
wszędzie! Nie musisz już zamykać oczu, aby wyobrażać narodzić na drodze cierpliwych modyfikacji istniejących
sobie nowe utopijne światy, gdzieś na południowym Mimo to niektóre wątki utopijne wydają się pojawiać na już miast. Dzisiejsza utopia polega dokładnie na takiej
Pacyfiku, w Edenie lub gdziekolwiek indziej. Nie musisz początku trzeciego tysiąclecia w architekturze na styku cierpliwej analizie istniejących warunków i ich pre-
myśleć, medytować, studiować. Utopia jest wszędzie dyscyplin i w odpowiedzi na materialne i ekologiczne cyzyjnej transformacji, również dzięki innowacyjnym
obecna, porusza się i otwiera wokół ciebie, monitoruje wyzwania. Dostrzegam jeden przykład ze sfery mate- technologiom.
przeszłość i teraźniejszość, jest na miejskich murach, rialnej produkcji − powstawanie nowych materiałów
ekranach telewizorów i laptopów i w filmach. Utopijne budowlanych, takich jak wysoko przetworzony beton, 15 czerwca 2011 roku
gadżety wypełniły całe nasze realne życie i zmieniły je. który powstał dzięki współpracy naukowców, wykonaw-
Żyjemy obecnie w utopijnym świecie naszych dziadków! ców i projektantów. Uzyskany dzięki nanotechnologiom, jean-louis cohen − ur. 1949, francuski architekt i his-
otwiera on nowy rozdział w projektowaniu infrastruk- toryk architektury, profesor w Institute of Fine Arts
Jednocześnie mamy do czynienia z głębokim kryzysem tury, w którym wytrzymałość i precyzja budowanych w New York University, członek rady programowej Fon-
utopijnego myślenia w historycznym rozumieniu tego ter- za jego pomocą konstrukcji staną się porównywalne do dation Le Corbusier, współautor takich książek, jak Casa-
minu. Brakuje nam również krytycznego myślenia i pro- konstrukcji stalowych. Obietnica bardziej wyszukanego blanca: Colonial Myths and Architectural Ventures (z M. Eleb,
jektowania społecznego. Obiecywany koniec kapitalizmu i opływowego budownictwa łączącego w sobie wynalaz- 2003), Mies van der Rohe (wraz z M. Rosengartenem, 1995),
zakończył się liberalizmem proponującym radykalnie ki wypracowane w laboratoriach i lokalne materiały Scenes of the World to Come: European Architecture and the
nową krytykę społeczną, zrywającą z xix- i xx-wiecznym zrywa z seryjnym, powtarzalnym modelem ciężkiego American Challenge 1893-1960 (z H. Damischem).
myśleniem. Nie ma sensu reprodukowanie krytycznego przemysłu, który doprowadził do zdyskredytowania
tonu naszych dziadków w celu zawracania naszego świa- modernistycznej urbanistyki i architektury, ponieważ
ta. Musimy zacząć od zadrapań, od uwolnienia naszych pozwala ona na kreatywne tworzenie form, ugruntowa-
umysłów z okowów wszelkich rodzajów ustabilizowanego ne w odkryciach naukowych.
myślenia, aby przemyśleć człowieka i społeczeństwo na
nowo oraz by wynaleźć na nowo narzędzia krytycznego Poza powstaniem nowej granicy pomiędzy badaniami
rozumienia. i projektowaniem, technokratyczny model sposobu po-
dejmowania decyzji i projektowania na gruncie urbani-
W rzeczywistości nie ma już Utopii, nie ma nieznanego styki i budownictwa mieszkaniowego jest podważany po-
lądu, legendarnego i fikcyjnego miejsca będącego synoni- przez strategie oparte na uważnej, empatycznej analizie
mem ziemskiego raju. Znamy dosłownie każdy kawałek zastanych geograficznych i społecznych warunków oraz
ziemi na tym świecie, każdy topos, ale nie znamy tak konkretnych oczekiwań obywateli i mieszkańców. Przy-
naprawdę n a s z e g o świata. Utopia oznacza obecnie chodzą do głowy projekty Rural Studio z Alabamy czy
przywrócenie na nowo cogito i stawienie czoła światu, po Alexandre’a Chemetoffa i Patricka Bouchaina z Francji,
to, by rozpocząć bezpośrednią zmianę.
Ateny, 4 czerwca 2011 roku
panayotis tournikiotis − historyk architektury,
assistant professor na wydziale architektury National
Technical University w Atenach, autor The Historiography
of Modern Architecture (2001).

7. WisłAWA szyMBorskA
utoPiA
Wyspa, na której wszystko się wyjaśnia.
Tu można stanąć na gruncie dowodów.
Nie ma dróg innych oprócz drogi dojścia.
Krzaki aż uginają się od odpowiedzi.
Rośnie tu drzewo Słusznego Domysłu
o rozwikłanych wiecznie gałęziach.
Olśniewająco proste drzewo Zrozumienia
przy źródle, co się zwie Ach Więc To Tak.
W odpowiedzi na nasze zaproszenie Wisława Szymborska zapro- Im dalej w las, tym szerzej się otwiera
ponowała nam przedrukowanie wiersza z tomu Wielka liczba Dolina Oczywistości.
(1976). Dziękujemy za wyrażenie zgody na publikację utworu.
Jeśli jakieś zwątpienie, to wiatr je rozwiewa.
Echo bez wywołania głos zabiera
i wyjaśnia ochoczo tajemnice światów.
W prawo jaskinia, w której leży sens.
W lewo jezioro Głębokiego Przekonania.
Z dna odrywa się prawda i lekko na wierzch wypływa.
Góruje nad doliną Pewność Niewzruszona.
Ze szczytu jej roztacza się Istota Rzeczy.
Mimo powabów wyspa jest bezludna,
a widoczne po brzegach drobne ślady stóp
bez wyjątku zwrócone są w kierunku morza.
Jak gdyby tylko odchodzono stąd
i bezpowrotnie zanurzano się w topieli.
W życiu nie do pojęcia.
wisława szymborska − ur. 1923, poetka, eseistka i kry-
tyk literacki, tłumacz, felietonistka, laureatka literac-
kiej Nagrody Nobla (1996); autorka kilkunastu tomików
poetyckich.

8. Ben VAn Berkel
Interesującą sprawą jest możliwość zastanowienia Dla przykładu, przeprowadzane są badania dotyczące
się, dlaczego obecnie mamy do czynienia z mniejszym zdolności komputerów do odczytywania myśli i emocji,
natężeniem myśli utopijnej. Co powoduje „koniec uto- co oznacza ostatecznie możliwość komunikowania się
pii”? Można powiedzieć, że kryzys myślenia utopijnego i kierowania maszynami za pomocą samych myśli bądź
pojawia się, gdy nie ma żadnego r e a l n e g o kryzysu, uczuć. Z jednej strony tego rodzaju wynalazek pchnąłby
który by inspirował w pierwszej kolejności ten rodzaj do przodu robotykę poza dający się obecnie pomyśleć
myślenia. Doświadczamy obecnie kryzysu ekonomicz- horyzont (ostatecznie maszyna mogłaby się stać naszym
nego, który, spowodowawszy ogromną zapaść finansową najbliższym przyjacielem i emocjonalnym sojuszni-
na światową skalę, nie może się równać ze skutkami kiem!), z drugiej jednak strony – krok ten będzie stymu-
przeciągającej się wojny światowej lub nieoczekiwanego lował technologiczny postęp społeczeństwa jako takiego.
naturalnego kataklizmu o olbrzymich rozmiarach. Tego
rodzaju wydarzenia stawiają pod znakiem zapytania Przewidywania te są obecnie opierane na faktach
status naszych zaplanowanych, bezpiecznych i racjonal- i rezultatach badań naukowych, nie zaś na ideologii,
nych społeczeństw, i w tym względzie tworzą poczucie jednak bez ustanowienia ideologicznego finalnego celu
konieczności i potrzeby znalezienia rozwiązań i syste- i bez włączenia na samym początku myślenia utopijne-
mów mających chronić nas w przyszłości przed takimi go, badania te nie zostałyby nigdy podjęte w pierwszej
okolicznościami. Myślenie utopijne do pewnego stopnia kolejności. Jesteśmy zatem świadkami rozwoju wzorca
zrodziło się z pragnienia zapewnienia nam ochrony i tak myślenia utopijnego, który wychodzi od technologii
długo, jak nie czujemy się wystarczająco mocno zagro- ku psychologii i do technologii wraca, i który skutkuje
żeni lub nie doświadczamy szkód na wielką skalę, tego organizacyjnym zachowaniem. Ów złożony model, który
rodzaju myśl przez większość czasu pozostaje w ukryciu. może zmienić nasze środowiska na wiele sposobów, dla
mnie szczególnie interesujący, uwzględnia nasz sto-
Jest różnica pomiędzy holistycznym pojęciem utopii sunek do architektury i rozumienie jej oraz to, w jaki
odnoszącym się do idealnego społeczeństwa (niezależnie sposób będzie ona działać w przyszłości.
od tego, czy jest zorientowane na politykę, religię, eko-
nomię bądź ekologię) a myśleniem utopijnym, które jest Wierzę, że prawdziwa innowacja pojawia się, gdy
rozumiane jako narzędzie osiągania postępu, opartego powracamy do tego szczególnego rozumienia i podej-
na mieszance nadziei i pragnienia poprawy ogólnej kon- ścia do badań naukowych, dla którego możemy znaleźć
dycji ludzkiej. Myślenie utopijne jest obecnie w mniej- przykłady w historii. Leonardo da Vinci połączył sztukę
szym stopniu skoncentrowane na całościowych socjo-po- i racjonalność, tworząc nowe wynalazki, uzyskana przez
lityczno-prawnych systemach aniżeli na szczegółowych Galileusza kombinacja filozofii i badań naukowych zaś
obszarach zaawansowanych badań. dała w rezultacie nie tylko liczne wynalazki, ale także
odkrycia, które odegrały ważną rolę w rewolucji na-
Na przykład w medycynie konieczność inwencji jest ukowej. Piękno i „utopijność” w dzisiejszych badaniach
absolutnie oczywista i stymuluje eksperymenty oraz naukowych oznacza do pewnego stopnia powrót do tego
projektowe badania i myślenie. Również nauka i techno- właśnie wzorca, do przerzucania mostów pomiędzy dwo-
logia rozwijają się z niewiarygodną szybkością, zarówno ma światami, subiektywnym i artystycznym oraz czysto
w dający się przewidzieć sposób, jak i przekraczając obiektywnym podejściem do innowacji w nauce.
nasze wyobrażenia. Wbrew stwierdzeniu Nietzschego, że
„słyszymy tylko te pytania, na które jesteśmy w stanie 6 czerwca 2011 roku
znaleźć odpowiedzi”, można by dowodzić, że niemal nie-
wyobrażalne jest pojawienie się myślenia utopijnego, że ben van berkel − ur. 1957, holenderski architekt,
po to, aby osiągnąć doskonałość, musimy patrzeć ponad twórca biura architektonicznego UNStudio w Amsterda-
tym, co da się osiągnąć lub pomyśleć. mie; autor projektów m.in. Erasmusbrug w Rotterdamie,
Mercedes-Benz Welt w Stuttgarcie, Museum Het Valkhof
w Nijmegen.
Obok: kartka z notatnika Bena van Berkela

9. léon krier
Tekst, który przedrukowujemy niżej, Léon Krier przesłał nam która szybko się rozwiewa. Bez powszechnie dostępnej informacje, choć zazwyczaj powstają na podstawie
jako swoją odpowiedź na nasze pytanie, jednak powstał on energii z paliw kopalnych nie będzie zaawansowanego hipotez mających bardzo wątłe naukowe i filozoficzne
w 2010 roku z myślą o wystąpieniu autora w Hiszpani na temat przemysłu ani też czegoś, co nazywa się nowoczesną oparcie. Ta sama intelektualna mizeria dotyczy rozwo-
zrównoważonej urbanistyki i architektury. Mimo że dotyczy on architekturą. Największym wyzwaniem intelektualnym, ju miast, technologii budowlanej i transportu. Powrót
nieco innej problematyki niż reszta odpowiedzi, postanowiliśmy na które możemy odpowiedzieć, jest uznanie, że tech- tradycyjnej architektury i wzorców osadnictwa, w prze-
dołączyć go do pozostałych głosów. nologia jest jedynie zasadą technik, że technologia nie ciwieństwie do tego, za czym argumentowałem i na co
jest ani bardziej, ani mniej zaawansowana, rozróżnienie miałem nadzieję, nie dokona się na zasadzie demokra-
Fala ekologicznych problemów, która obecnie zalewa to zaś nie ma nic wspólnego z inteligencją, mądrością, tycznego wyboru, ale za sprawą fatum, przytłaczającej
media, jest jedynie następstwem ignorowania ich przez postępem, ekologią. Coś, co wygląda na zaawansowa- konieczności. Im szybciej się na to przygotujemy, tym
zbyt długi czas. Klub Rzymski, Raport Światowy 2000 ne, może być prymitywne z punktu widzenia ekologii. bardziej będziemy się cieszyć z tego, z czym dane jest
złożony u prezydenta USA oraz tak kluczowe teksty, jak Żyjemy obecnie w kluczowym momencie, ponieważ nam żyć.
Entropy Jeremy’ego Rifkina, są znane od jakichś czter- zaczynamy sobie uświadamiać, że koncepcja permanent-
dziestu lat. Moje własne opinie, praca i myśl zostały nego wzrostu gospodarczego, na której idee modernizmu Potrzebujemy globalnego projektu dla środowiska, który
znacznie poprzedzone przez takich pionierów, jak Ivan i postępu zostały ufundowane, nie może być utrzymana. stanowiłby odpowiedź na globalne problemy ekologicz-
Illich czy Denis de Rougement, Nicholas Georgescu-Ro- Jak zatem spłacić nasz narosły dług, jeśli nie ma żadnego ne. Rozwijające się tak zwane zielone przedmieścia,
egen. Również prace Jareda Diamonda, Jamesa Howar- przewidywalnego wzrostu gospodarczego poza Peak-Oil zielone drapacze chmur, zielone: transport, jedzenie,
da Kunstlera i Rene Girarda stanowią punkt zwrotny i pracą niewolniczą? Ci, którzy udają, że ludzki geniusz paliwo, wszystkie są jedynie sztuczkami, które mogą
w myśleniu o cywilizacji, energii i przemocy. Al Gore kryje w sobie rozwiązanie gotowe do użycia w razie po- opóźnić Peak-Oil o zaledwie kilka dni w przyszłości.
wskazuje na ironię opinii publicznej rozpaczającej na te- trzeby, nie będą w stanie nas i siebie dłużej okłamywać. Obecnie reprezentują nawet nie ekologiczną mowę
mat problemów, które jeszcze wczoraj ignorowała. Idee, Mimo że nauka dzielnie eksploruje świat w mikro- i ma- dziecka, ale żałosną ucieczkę od palących problemów.
że nauka i technologia zajmą się wszystkimi problema- kroskali, nie istnieje nauka o ekologicznej cywilizacji. Termin „zrównoważone miasto” jest ideą metafizyczną,
mi związanymi z dostarczaniem energii dla wiecznie Jak zatem nasi reprezentanci mają podejmować inte- utopijną bajeczką. W rzeczywistości nie ma dających się
rozszerzającej się gospodarki światowej i − czemuż by ligentne długofalowe decyzje, jeśli nie mają wiarygod- uogólnić, pragmatycznych modeli dla takiego miasta.
nie − rozprzestrzenianiem demokracji − brzmią słabo. nych danych? Pytania, którym nauka musi stawić czoła Istnieją jedynie cząstkowe wizje. Tradycyjne mode-
Ponieważ nie ma gotowych alternatyw, stare ideologicz- i pilnie na nie odpowiedzieć, są następujące: jak wielu le, z punktu widzenia budownictwa i planowania, są
ne duchy zmartwychwstają, by ocalić panujące systemy ludzi może żyć w danym miejscu, regionie, kraju, jednak czymś więcej niż wizją. Przedstawiają nie tylko
przekonań. Obecnie jest oczywiste, że znajdujemy się na kontynencie, w danych warunkach geoklima- historię i przeszłość, ale niezbywalne, zreifikowane
w obrębie dynamiki ekscesu następującego za ekscesem, tycznych, jak długo, w ramach jakiej polityki doświadczenie. Poza ich obiektywnymi geometryczny-
ale gdzie można znaleźć złoty środek? W terminach gospodarczej i opierając się na jakiej technicznej mi i fizycznymi właściwościami reprezentują również
ekologii i cywilizacji „zrównoważony rozwój” jest i biologicznej bazie? a poza tym: jaka może być najbardziej powszechnie atrakcyjne formy ludzkich
niewłaściwą nazwą. Jak ponad czterdzieści lat temu moralna, estetyczna, techniczna i technologicz- wspólnot, jakie do tej pory udało się zrealizować.
wskazał sławny matematyk Georgescu-Roegen, im więcej na wartość systemów w warunkach ograniczonej Architektura i urbanistyka powinny optować zatem za
ludności planeta musi wyżywić teraz, tym mniej będzie ilości wolnych złóż energii? najszerzej rozpowszechnionym doświadczeniem, a nie
w stanie wyżywić w przyszłości. Według mnie tylko za krótkotrwałymi eksperymentami.
tradycyjne prawdziwe miasto jest jedynym modelem Gdy zadajemy te pytania, uderzamy głową w przytła-
zrównoważonego sposobu osiedlania się. Nie stanowi czające ideologiczno-metafizyczne mury. Zdajemy sobie Tymczasem groteskowe nadużycie terminu „zrównowa-
jednak samo z siebie gwarancji szacunku dla natury, sprawę z tego, że kochające pokój i troskliwe istoty ludz- żony” nadwątla społeczny i polityczny potencjał świata
ponieważ wszystkie formy ludzkiej cywilizacji uciskają kie są obywatelami żarłocznych i radykalnie toksycz- i opóźnia nadejście możliwych rozwiązań.
środowisko, na którym się żywią. Cokolwiek byśmy robi- nych imperiów. A nasza młodzież nie jest już poddawana
li w świecie, ograniczamy zapas wolnej energii dostępny militarnemu treningowi i rutynie, której poddawano Hiszpania 2010 / 23 maja 2011 roku
dla przyszłych pokoleń. Bazujemy na skończonej ilości nas pokolenie temu. Imperialna przemoc została oddele-
zasobów naturalnych naszej planety i w przewidywalnej gowana do profesjonalnych ciał i od tej pory nie istnieje léon krier − ur. 1946, architekt, teoretyk architektury
przyszłości nie możemy się spodziewać, aby inne planety kolektywna świadomość „imperium”, o którym można i urbanista, należy do nurtu neotradycjonalistycznego,
dostarczyły nam dóbr, które rabunkowo wydobywaliśmy by mówić. Wszyscy jednakowoż wiemy, że imperia, twórca planu eksperymentalnego miasta Poundbury bę-
na wszystkich kontynentach przez ostatnich pięćset lat. które nie odbudowują swoich podstaw, zawalą się pod dącego rozbudową Dorchester w Kornwalii. Autor m.in.
Jedyną wolną energią, którą wykorzystały do tej pory ciężarem innych rozszerzających się podmiotów. Nasi książki Architektura − wybór czy przeznaczenie (2001).
wszystkie cywilizacje jest energia słoneczna, lecz nadzie- politycy są naciskani, aby podejmować coraz bardziej
ja na to, że ogniwa fotowoltaiczne, wodór i energia wia- i bardziej środowiskowe decyzje, i wolimy wierzyć, że
trowa zastąpią pewnego dnia paliwa kopalne, jest iluzją, takie decyzje są podejmowane w oparciu o konkretne

10. iMMAnuel WAllerstein
MArksizMy JAko utoPie
Poniższy tekst jest przekładem IV część szkicu Immanuela Wal- Utopie zawsze mają ideologiczny charakter2. W tym Zadanie, które stoi przed nami, polega na precyzyj-
lersteina Marxisms as Utopias: Evolving Ideologies, który miejscu Engels – i Marks – mieli rację, musimy jednak nym umiejscowieniu działań inteligencji (czyli nauk
ukazał się w „The American Journal of Sociology” (1986, Vol. 91, pamiętać, że mylili się w kwestii nie wypowiedzianej społecznych) oraz działalności organizacji politycznych
No. 6, s. 1295−1308). Autor zaoferował swój tekst w odpowiedzi przez nich wprost utopii polegającej na przekonaniu, w takich ramach, w jakich − dzięki napięciu i współ-
na przesłane mu pytanie w ramach ankiety redakcyjnej, uznając że możliwy jest koniec historii i narodziny świata, pracy pojawiającej się między nimi − oświecą historycz-
sformułowane w nim stanowisko za nadal aktualne i odnoszące w którym nie ma już ideologii. Jeśli mamy dokonać ne wybory, a jednocześnie nie będą decydowały o ich
się do postawionego przez nas problemu. postępu, to wydaje mi się, że musimy nie tylko zaakcep- dokonaniu. Jak zatem w tej sytuacji mają wyglądać
tować sprzeczność jako klucz do wyjaśnienia rzeczywi- intelektualne i społeczne zadania, przed którymi
Cóż możemy powiedzieć na temat rozlicznych utopii, stości społecznej, ale także zaakceptować jej uporczywą stają nauki społeczne trzeciej epoki i marksizm epoki
marksizmów, nauk społecznych, z którymi mamy obecnie nieuniknioność, co jest przekonaniem obcym ortodok- tysiąca marksizmów? Wydaje się, że poniekąd się
do czynienia? W pierwszej kolejności, w obecnej trzeciej syjnym marksistom. Sprzeczność jest ludzką kondycją. z sobą krzyżują, ale ich zakresy nie są identyczne. Zada-
epoce utopii, marksizmów, nauk społecznych nie może- Nasza utopia powinna polegać nie na wyrugowaniu niem politycznym jest rekonstrukcja strategii zmiany,
my polegać wprost na wiedzy zdobytej w drugiej epoce1. wszelkich sprzeczności, ale na usunięciu wulgarnych, która się powiedzie, w sensie utopijnym. Nasze obecne
Bez wątpienia pozyskana została wówczas mądrość, ale brutalnych i zbędnych konsekwencji materialnych nie- strategie nie zadziałały i grożą wprowadzeniem nas
musimy rozbić ją na bardzo drobne części, aby połączyć je równości pomiędzy ludźmi. A to wydaje mi się celem jak w nowy historyczny, znów oparty na nierówności i nieco
na nowo w użyteczne dla nas formy. Jeśli tego nie uczyni- najbardziej osiągalnym. libertariański system, jakże podobny do tego, z którego
my, wpadniemy w ślepą uliczkę, w której znalazł się właśnie wychodzimy. Intelektualne zadanie polega na
w latach 60. ortodoksyjny marksizm i ściśle rozumiane W tym znaczeniu utopia jest procesem, w którym za stworzeniu metodologii, która pozwoliłaby uchwycić
nauki społeczne. każdym razem jest definiowane to, co lepsze, za pośred- to, co nieuchwytne − proces, w którym A nigdy nie jest
nictwem krytyki zastanej rzeczywistości. Taka definicja tożsame z A, w którym sprzeczność należy do zasady
Musimy zacząć myśleć wprost o naszych utopiach. może, ze swojej własnej natury, nigdy nie być wpro- rzeczy, w którym całość jest mniejsza od części i w któ-
Mannheim miał całkowicie rację, mówiąc, że jeśli wadzona w życie przez kogoś (nielicznych) w imieniu rym interpretacja jest tym, co obiektywne. To też jest
zrezygnujemy z utopii, zrezygnujemy też z racjonalnej innych (wielu). Cel ten może zostać osiągnięty jedynie utopijne, ale tylko taka intelektualna utopia uczyni
woli. Więcej nawet, Mannheim miał również rację, przez wielu występujących w ich własnym imieniu. możliwą utopię polityczną. Owe dwa zadania są swoimi
mówiąc, że nieskuteczna utopia nie zasługuje na swoje Jeśli ktoś uznaje, że taki pogląd jest utopijny, to taki on przeciwieństwami i jako takie są nierozłączne.
miano. Prawdopodobnie wprowadził nas jednak w błąd, właśnie jest, ale raczej w zaproponowanym przez Karla
przeciwstawiając ideologię utopii zupełnie tak, jakby Mannheima rozumieniu czynnika skutecznej i racjonal- immanuel wallerstein − ur. 1930, amerykański so-
były alternatywami. nej transformacji. Mimo to ani nieumocowana społecz- cjolog, historyk i ekonomista, profesor Yale University,
nie inteligencja, ani też partia − żadna partia − nie twórca koncepcji systemów-światów, po polsku ukazała
1
Autor odnosi się tutaj do okresu 1880−1950, obejmującego zarówno może wprowadzić owej transformacji − co w rezultacie się m.in. jego Utopistyka. Alternatywy historyczne dla XXI
doświadczenia niemieckiej socjaldemokracji (1880−1920), jak i wyko- oznacza, że nie mogą one odgrywać żadnej roli. wieku (2008).
rzystanie marksizmu przez bolszewików (ok. 1900−1950), do którego
odnosi się dalej jako do epoki „ortodoksyjnego marksizmu”, obejmują-
cego zarówno działalność Karla Kautsky’ego, jak i aktywność Lenina 2
W tym miejscu warto przypomnieć dokonaną przez Norberta Eliasa
i Stalina − przyp. M. Ch. ocenę powodów, dla których Karl Mannheim uważał utopię za coś
odmiennego od ideologii: „Wielokrotnie zastanawiałem się, dlaczego tłumaczenie z angielskiego (vidler, foster, white, jay,
Mannheim przyznaje utopii, mającej w oczywisty sposób ideologiczny tournikiotis, van berkel, cohen, wallerstein, krier):
charakter, swego rodzaju specjalną pozycję poza ideologiami, mimo że michał choptiany
sam sformułował koncepcję głoszącą, że wszystkie teorie są ideologicz- tłumaczenie z francuskiego (augé): emiliano ranocchi
ne. Być może jest to wyraz jego instynktownych poszukiwań sposobu
uniknięcia przez socjalizm zrelatywizowania jako ideologia”; por.
N. Elias, Notizen zum Lebenslauf, [w:] Macht und Zivilization, Hrsg.
P. Gleichmann, Frankfurt 1984, s. 36 (przekład na podstawie tłumacze-
nia angielskiego − M. Ch.).