Η ¨ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ¨ ΣΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΟ ΕΝΔΕΚΑΡΟ ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ¨ΕΡΩ¨ – ( ΙΟΥΛΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012). ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΑΣ. ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Γραφεῖα Θεσσ/νίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 τηλ: 2310552207, τηλεομοιότυπο: 2310552209 Γραφεῑα Ἀθηνῶν: Πανεπιστημίου 34 καί Ἱπποκράτους γωνία, Στοά Παλλάδος 10679, 2ος ὄροφος, τηλ.2105227967 καί Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, τηλ.2106930355 http://www.enromiosini.gr/

1. ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ
ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ:
ΣΕΒ. Μητροπολίτης Λαρίσης & Τυρνάβου κ. ΙΓΝΑΤΙΟΣ, ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ
ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ, ΑΡΧΙΜ. ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΚΕΦΑΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, π. ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΝΙΚΑΣ,
π. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΕΤΡΑΚΗΣ, ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ ΣΤΑΘΗΣ, ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ-
ΖΕΛΛΙΟΥ ΕΡΑΤΩ, ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΥ ΒΑΡΒΑΡΑ, ΠΕΡΣΥΝΑΚΗΣ
ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ, ΠΟΝΗΡΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ, ΧΑΣΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΕΥΘΥΜΙΟΥ
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ, ΜΑΣΣΑΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ, ΜΠΟΚΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΣΚΟΝΤΖΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ,
ΛΕΤΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, ΝΑΖΛΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΣΙΔΗΡΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΒΙΛΛΙΩΤΗΣ
ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΚΑΤΣΗΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ, ΤΣΑΚΤΣΙΡΑ ΜΑΡΙΑ

2. 1
ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ
-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ KATA TON ΝΟΜΟ
Παπαδόπουλος Θεόφιλος, Πρόεδρος
Τηλ.: 6985 085 012
ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
Βιλλιώτης Γεώργιος
Θανάσουλας Δῆμος
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ ΤΕΥΧΟΥΣ
Παπαδόπουλος Θεόφιλος
ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ
Βιλλιώτης Γεώργιος
Τζίκα Δήμητρα
Στεργιούλης Χαράλαμπος
ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ-ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ
Ἀνανιάδης Γεώργιος, gmjv2012@gmail.com
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ
Ἰωαννίδου Μαρία, Τηλ.: 2310 552 207
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ντάνη Ἐλευθερία, Τηλ. 2310 552713
Τηλεομοιότυπο: 2310 552209
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ
Καπετάνιου Ἀγγελική,
Τηλ. & Τηλεομοιότυπο 210 5227967,
Τηλ.210 6930355
EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ
Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ
Eurobank, BIC: EFGBGRAA
IBAN: GR4002603220000140200352972
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
Γραφεῖα Θεσσαλονίκης:
Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628
Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 231 0552209
Γραφεῖα Ἀθηνῶν:
Πανεπιστημίου 34 & Ἱπποκράτους γωνία, Στοὰ
Παλλάδος, 10679, 2ος ὄροφος, Τηλ.210 5227967
& Πανεπιστημίου 39, Στοὰ Πεσματζόγλου
10679, 5ος ὄροφος, Τηλ.210 6930355
Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr
Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@enromiosini.gr
ISSN: 1792-2828
Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν
τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους.
ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 11/ ΙΟΥΛΙΟΣ -ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2012
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ
ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
EΚΔΟΤΙΚO ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Ζοῦμε σὲ μία ἐποχὴ ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὴν
κρίση τῶν ἀξιῶν καὶ ἀπὸ τὴν ἀμφισβήτηση θεμελιωδῶν
ἱστορικῶν καὶ παραδοσιακῶν ἀρχῶν τοῦ λαοῦ μας. Σὲ μία
ἐποχή, κατὰ τὴν ὁποία ὅλο καὶ περισσότεροι Ἕλληνες
ἀναμένουν καὶ ἀπαιτοῦν ἀπὸ τοὺς πνευματικοὺς ἀνθρώ-
πους νὰ λάβουν θέση καὶ νὰ ἀντισταθοῦν μὲ θάρρος σὲ
κείνους ποὺ ξεριζώνουν καθημερινὰ τὶς ρίζες τοῦ Ἔθνους
μας.
«Ὅταν οἱ λαοὶ ἀποκόπτωνται ἀπὸ τὶς ρίζες τους καὶ τὸ
παρελθόν τους ἀδυνατοῦν νὰ κατανοήσουν τὸ παρόν».
Πολλοὶ ἤμασταν κάποτε οἱ Ρωμηοί. Πῶς λιγοστέψαμε
ἔτσι; Τελείωσαν οἱ παλαιοὶ ἐκεῖνοι πληθωρικοὶ Ἕλληνες.
Δὲν τοὺς βρίσκεις πιά.
Δὲν εἶναι τόσο οἱ γενοκτονίες, οἱ πόλεμοι καὶ οἱ ἐξαν-
δραποδισμοί. Τὸ Ρωμαίικο ἁλώθηκε ἐκ τῶν ἔσω.
Λιγόστεψαν ἐπικίνδυνα οἱ γιαγιάδες μὲ τὸ βροχερὸ
δειλινὸ τοῦ Βοσπόρου ἀποτυπωμένο στὰ μελαγχολικὰ
ματόφρυδά τους. Ἔσβησε τὸ καλοσυνάτο νάζι καὶ τὸ
γλυκὺ χαμόγελο τῆς Ἰωνίας καὶ τῆς εὐρύτερης καθ' ἡμᾶς
Ἀνατολῆς. Ἐξαφανίσθηκαν οἱ θεριακλῆδες ἐκεῖνοι Κρῆτες,
οἱ γεροδεμένοι εὐπρεπεῖς Μανιάτες, οἱ αὐθόρμητοι Πό-
ντιοι, οἱ ντόμπροι Μακεδόνες, οἱ μπεσαλῆδες Ἠπειρῶτες,
οἱ ἀνδρειωμένοι Ἀρβανίτες, οἱ ἁγνοὶ καὶ ἄδολοι χωρικοὶ
Κύπριοι, οἱ ἀγαθοὶ σὰν τὰ ζωάκια τοῦ Θεοῦ Θρακιῶτες.
Τὸ σαρωτικὸ κύμα τοῦ πρόσκαιρου εὐδαιμονισμοῦ καὶ
τῆς παγκόσμιας ἰσοπέδωσης κατάφερε λοιπὸν νὰ τὰ πνίξη
ὅλα στὸ πέρασμά του. ΟΛΑ;
Τὸ πιὸ σημαντικὸ δὲν εἶναι ἡ εὐμάρεια καὶ ἡ καλοπέ-
ράση, ἀλλὰ ἡ ΨΥΧΗ μας. Δώσαμε τὰ πρωτοτόκια ἔναντι
πινακίου φακῆς. Ξεχάσαμε τοὺς προγόνους μας ποὺ μὲ
ὅπλο τὸν Χριστὸ ἀγωνίζονταν ξυπόλυτοι καὶ κέρδιζαν.
ΓΙΑΤΙ;
Γιατί τοὺς ἐπιτρέψαμε νὰ μᾶς χαλάσουν καὶ νὰ μᾶς
μεταλλάξουν;
Ἦρθε ὅμως ἡ ὥρα νὰ ξαναγίνουμε ΡΩΜΗΟΙ. Νὰ ἀπο-
κτήσουμε ξανὰ τὰ συμβόλαια τῆς αἰωνιότητας· τὶς μυριά-
κριβες ψυχές μας. Μόνο τὸ ζωντάνεμα τοῦ θησαυροῦ τῶν
ἁγιοτικῶν παραδόσεών μας, τοῦ μόνου ἀληθινοῦ θησαυ-
ροῦ ποὺ συνδέεται μὲ τὰ ἤθη, τὰ ἔθιμα, τοὺς ἀγαπημένους
Ἁγίους καὶ τὴν καλοσύνη τῶν ἰδιαίτερων τῆς καθ' ἡμᾶς
Ἀνατολῆς πατρίδων μας ΑΞΙΖΕΙ!
Ἡ παράδοση λειτουργεῖ ὡς δεξαμενὴ ἀντλήσεως πεί-
ρας, γνώσης, ἀξιῶν καὶ ἀρχῶν ἀναγκαίων στὴ διαμόρφω-
ση κοινοτήτων μὲ ὀργανωμένες δομές, πνευματικὴ καὶ
ἠθικὴ συνοχὴ καὶ συνακόλουθα σὲ αὐτὴν βασίζεται ἡ
διατήρηση τῆς ταυτότητας, ἡ ἐπιβίωση καὶ ἡ προοπτικὴ
ἑνὸς λαοῦ.
«Στὸ μετερίζι τσ' ἀνθρωπιᾶς καὶ στσῆ τιμῆς τὸ χρέος,
ἐκιὰ θὰ στέκω ν' ἀπαντῶ, κι ἂς εἶμαι ὁ τελευταῖος.
Καράβι κάμω τὴν καρδιά, μὲ τὸν Χριστὸ κατάρτι,
κι ἁπλώνω σίγουρο πανί, τὸν νοῦ μου τὸν ἀντάρτη!».

3. 2ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι ουλιου - σεπτεμβριου 2 0 1 2
ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ
σ. 4
σ. 6
σ. 10
σ. 15
σ. 18
σ. 22
σ. 24
σ. 31
σ. 33
«ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΩΝ»
Σεβ. Μητροπολίτου Λαρίσης καὶ Τυρνάβου
κ. Ἰγνατίου
ΥΠΕΡΕΒΗΣΑΝ ΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ
Ἀρ­χιμ. Νι­κο­δή­μου Καν­σί­ζο­γλου
TΟ ΠΛΗΡΩΜΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ
ΚΑΙ Η ΕΣΧΑΤΗ ΗΜΕΡΑ
π. Κωνσταντίνου Πετράκη
ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΚΟΙΜΗΣΙΝ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
Ἐμμανουήλ Περσυνάκη
ΠΑΤΗΡ ΛΕ­Ω­ΝΙ­ΔΑΣ
Λέτη Αικατερίνης
ΤΟ ΠΕΤΡΑΧΗΛΙ
ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΡΗΣΙΑ
Παπα-Ἐφραίμ Κατουνακιώτη
ΚΡΥΠΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ
Βα­σι­λε­ί­ου Εὐ­στρ. Ναζλῆ­
ΔΥΟ «ΞΕΧΑΣΜΕΝΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ»
Ἐ­πι­μέ­λεια: Ἰ­ω­άν­νου Δρούγ­κα
Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Λάμ­πρου Κ. Σκόν­τζου
ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ-ΝΕΟΤΗΤΑ
ΓΛΩΣΣΑ
σ. 38
σ. 44
σ. 52
ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ
ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ ΒΙΑΣ
Ἀρχιμ. Κυρίλλου Κεφαλλόπουλου
ΓΑΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ
Βαρβάρας Καλογεροπούλου-
Μεταλληνοῦ
Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ
Μαρίας Τσακτσίρα
TΟ ΠΛΗΡΩΜΑ
ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ
ΚΑΙ Η ΕΣΧΑΤΗ ΗΜΕΡΑ
π. Κωνσταντίνου Πετράκη
Σελ.10
ΥΠΕΡΕΒΗΣΑΝ
ΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ
Ἀρ­χιμ. Νι­κοδή­μου
Καν­σί­ζο­γλου
Σελ.6
ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΚΟΙΜΗΣΙΝ
ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
Ἐμμανουήλ Περσυνάκη
Σελ.15
ΚΡΥΠΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ
Βα­σι­λε­ί­ου Εὐ­στρ. Ναζλῆ­
Σελ.24
ΤΟ ΜΕ­ΓΑ­ΛΕΙ­Ο
ΚΑΙ Η ΚΑ­ΤΑ­ΣΤΡΟ­ΦΗ ΤΗΣ
ΕΛ­ΛΗ­ΝΙ­ΚΗΣ ΓΛΩΣ­ΣΑΣ
Δρ. Ἐ­ρα­τῶς Μα­στο­ρο­κώ­στα-
Ζέλλιου
Σελ.60
σ. 60
σ. 67
σ. 71
ΤΟ ΜΕ­ΓΑ­ΛΕΙ­Ο ΚΑΙ Η ΚΑ­ΤΑ­ΣΤΡΟ­ΦΗ
ΤΗΣ ΕΛ­ΛΗ­ΝΙ­ΚΗΣ ΓΛΩΣ­ΣΑΣ
Δρ. Ἐ­ρα­τῶς Μα­στο­ρο­κώ­στα- Ζέλλιου
ΤO ΔΙ­ΔΑ­ΣΚΑ­ΛΙ­ΚO A­ΞI­Ω­ΜΑ
Ἰ­ω­άν­νη Ἐλ. Σι­δη­ρᾶ
ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ
Γεωργίου Βιλλιώτη

4. 3
ΓΑΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
ΒαρβάραςΚαλογεροπούλου-
Μεταλληνοῦ
Σελ.44
ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ
Γεωργίου Βιλλιώτη
Σελ.71
ΤΟ ΣΟΥ­ΛΙ ΧΘΕΣ
ΚΑΙ ΣΗ­ΜΕ­ΡΑ
π. Λεωνίδα Νίκα
Σελ.77
Η ΔΟΥΛΕΙΑ
ΤΩΝ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΩΝ
ΑΝΑΓΚΩΝ
Γε­ωρ­γί­ου Μπό­κα
Σελ.92
Ο ΜΟΥ­ΣΙ­ΚΟ­ΔΙ­ΔΑ­ΣΚΑ­
ΛΟΣ ΓΕΡΩΝ ΜΕ­ΛΕ­ΤΙ­ΟΣ
ΣΥ­ΚΙ­Ω­ΤΗΣ
Χασανίδη Ἰωάννη
Σελ.99
σ. 84
σ. 92
σ. 96
σ. 99
ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ
ΤEΧΝΗ
σ. 120
ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ
ΔΕΛΤΙΑ ΤΥΠΟΥ
ημερίδα: «επιστροφηστηνυπαιθρο»
30 ιουνιου 2012
ημερίδα: «Σύγχρονη κρίση.
Σκέψεις και εξοδος απ' αὐτήν»
20 Οκτωβρίου 2012
ΕΥΕΞΙΑ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΗΤΑ
Θε­ο­δώ­ρου Κατ­σῆ
Η ΔΟΥΛΕΙΑ ΤΩΝ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΩΝ
ΑΝΑΓΚΩΝ
Γε­ωρ­γί­ου Μπό­κα
ΠΡΟΤΥΠΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ
Ἀναστασίας Εὐθυμίου
Ο ΜΟΥ­ΣΙ­ΚΟ­ΔΙ­ΔΑ­ΣΚΑ­ΛΟΣ
ΓΕΡΩΝ ΜΕ­ΛΕ­ΤΙ­ΟΣ ΣΥ­ΚΙ­Ω­ΤΗΣ
Ἰωάννη Χασανίδη
σ. 106
ΙΜΒΡΟΣ ΚΑΙ ΤΕΝΕΔΟΣ
Στάθη Πελαγίδη
ΤΟ ΣΟΥ­ΛΙ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗ­ΜΕ­ΡΑ
π. Λεωνίδα Νίκα
ΟΙ ΠΑΡΕΛΑΣΕΙΣ, ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΑΤΗ
ΣΥΝΗΘΕΙΑ ΤΟΥ Μ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ
Εὐάγγελου Στ. Πονηροῦ
σ. 74
σ. 77
σ. 81
ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΟΜΑΔΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΣ
ΕΡΕΥΝΑΣ
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ
ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
ΤΟ ΤΑΜΑ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ
ΜΕΛΕΤΗΣ «ΦΕΡΩΝ-ΒΕΛΕΣΤΙΝΟΥ-
ΡΗΓΑ»
ΕΙΚΟΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ
Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΥ ΑΝΘΙΖΕΙ
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ
Η ΦΕΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ
ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΤΟΥ ΚΑΛΥΤΕΡΟΥ ΝΕΟΥ
ΕΡΕΥΝΗΤΗ
Ο «ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΔΕΛΦΟΣ» ΕΡΧΕΤΑΙ
ΕΙΔΗΣΕΙΣ
σ. 102 ΡΩΜΑΙΪΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Δημητρίου Μασσαρᾶ
ΙΣΤΟΡΙΑ

5. 4
ορθοδοξα
πνευματικα θεματα
«ΠΕΡΙΜΕΤΑΦΡΑΣΕΩΝ»
«Ἰδίως κατὰ τὰς πανεκλάμπρους
ἡμέρας ταύτας...»
Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Λ
υποῦμαι πάρα πολὺ γιὰ τὸ μεγά-
λο θέμα ποὺ προέκυψε ἐσχάτως.
Στενοχωριέμαι εἰλικρινὰ καὶ διε-
ρωτῶμαι πῶς προέκυψε, ὡς μὴ ὤφειλε,
τὸ μεγάλο θέμα τῆς μεταφράσεως τῶν
λειτουργικῶν κειμένων. Αἰσθάνομαι
ὅτι πνίγομαι. Αἰσθάνομαι ὅτι μοῦ κό-
βουν τὴν πηγὴ τοῦ δροσεροῦ νεροῦ ποὺ
ρέει ἄφθονο γιὰ νὰ ξεδιψάη τὶς ἀθάνα-
τες ψυχές μας. Καὶ στενοχωριέμαι πρὸ
πάντων, γιατὶ δὲν θἄθελα νὰ εὑρεθῶ
συμμέτοχος σὲ μία τέτοια ἀλλοίωσι τοῦ
ἁγιοπατερικοῦ καὶ ὑμνολογικοῦ μας
πλούτου. Αὐτοῦ ποὺ ἄρδευσε καὶ πότισε
γενεὲς γενεῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν
σ' ὅλα τὰ μήκη καὶ τὰ πλάτη τῆς γῆς.
Αἰσθάνομαι πὼς θὰ κολληθῆ ἡ γλώσσα
μου στὸ λάρυγγά μου, ἐὰν λησμονήσω
τὴν Ἱερουσαλήμ. Μοῦ φαίνεται πὼς
δὲν θὰ μποροῦσα νὰ ζήσω χωρὶς ὅλον
αὐτὸν τὸν ὑμνολογικὸ διάκοσμο τῆς
Θείας Λατρείας τῆς Ἐκκλησίας μας. Τί
νὰ πρωτοερανισθῶ ἀπὸ τὶς λειτουργικές
μας δέλτους καὶ ἀπ' τὴν Ὑμνολογία μας
γιὰ νὰ συγκινήσω τοὺς τολμητίες; Τὶς
ἁγιαστικὲς Εὐχὲς τῆς Θείας Λειτουργίας
τοῦ Μ. Βασιλείου καὶ τοῦ ἱ. Χρυσοστό-
Σεβ. Μητροπολίτου
Λαρίσης καὶ Τυρνάβου
κ. Ἰγνατίου

6. 5
μου; Τὴν Ὀκτώηχό μας; Τὴν Μεγάλη μας
Ἑβδομάδα; Τί; Τί ἀπ' ὅλα; Ὡς κι αὐτὴ
ἡ ἐξόδιος Ἀκολουθία μας εἶναι ποίημα
Κατανυκτικὸ μὲ διαστάσεις θεολογικές,
σωτηριολογικές. Πῶς ἄραγε θἆναι αὐτὰ
μεταποιημένα; Σὲ ποιά γλώσσα καὶ γιὰ
ποιούς; Κλάψαμε καὶ στενάξαμε ὅταν ἔγι-
νε αὐτὴ ἡ πρὸ ὀλίγων ἐτῶν πιλοτικὴ δο-
κιμὴ τῆς μεταφράσεως τῶν κειμένων τῆς
Θείας Λειτουργίας, τοῦ Ἀποστόλου καὶ
τοῦ ἱεροῦ Εὐαγγελίου. Καὶ δόξα τῷ Θεῷ,
ὁ Κύριος «ἐξήγαγεν
ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν».
Καὶ μάλιστα τότε
ἦταν μόνον μία ἐπὶ
πλέον ἀνάγνωσις τῶν
κειμένων καὶ στὰ
νεοελληνικά. Τώρα
ὅμως, ἀποτολμᾶται
μία ἐκ θεμελίων ἐκρί-
ζωσις ὅλων αὐτῶν
γιὰ τὰ ὁποῖα πρέπει
μόνον νὰ καυχώμεθα.
Τώρα δυστυχῶς, ἀπο-
τολμᾶται μία ἀπαξίω-
σις τοῦ πνευματικοῦ
αὐτοῦ θησαυροῦ, ὁ
ὁποῖος ἀναβιβάζει σὲ
ὕψος τὴ γλώσσα μας,
καταξιώνει τὸ ἔθνος
μας, κι ὅλες τὶς ὁμόδοξες ἑλληνόφωνες
Ἐκκλησίες μας, καὶ ὡραΐζει τὴν Θεία μας
Λατρεία. Καὶ μάλιστα τὸ τολμοῦν αὐτὸ
πρόσωπα ποὺ ξέρουν πολὺ καλὰ τὴν
ἀξία τῶν κειμένων ποὺ ἀλλοτριώνουν
καὶ εὐτελίζουν. Ποιός μπορεῖ νὰ σταθῆ
δίπλα στοὺς Μεγάλους Πατέρες μας γιὰ
νὰ γράψη Θεία Λειτουργία ἀντάξια τῆς
ἰδικῆς των; Ποιός μπορεῖ νὰ ἀρθῆ σ' αὐτὸ
τὸ ὕψος, ὥστε νὰ ἀγνοήση τοὺς μεγάλους
μας Ὑμνογράφους Πατέρες; Πῶς φθάσα-
με ἀλήθεια ἐμεῖς ποὺ πρέπει πρὸ πάντων
ἐμεῖς νὰ κλίνουμε γόνυ ἐνώπιον τοῦ
μεγαλείου τῆς Θείας Λατρείας, νὰ ὑψώ-
σουμε ἀνάστημα καὶ νὰ μὴν ὑποτασσό-
μαστε σ' αὐτὸ ποὺ τόσο εὐεργετικὰ μᾶς
προσφέρθηκε; Μπορεῖ μία μόνη πέννα
νὰ πιστέψη ὅτι μπορεῖ νὰ ἀντικαταστή-
ση τόσους πολλοὺς δογματικοὺς Πατέρες
καὶ Μητέρες Ὑμνογράφους τῆς Ἁγίας μας
Ἐκκλησίας; Δὲν εἶναι αὐτὸ πλάνη; Καὶ
πρὸ πάντων διερωτῶμαι, ἔχουμε τὸ δικαί-
ωμα νὰ ἐπιδοθοῦμε σ' αὐτὴ τὴν παράτολ-
μη πρωτοβουλία; Ὄχι βέβαια. Δὲν φθάνει
ἕως αὐτοῦ τοῦ σημείου ἡ αὐθεντία μας
μέσα στὴν Ἐκκλησία, ὥστε νὰ ἀποφασί-
ζουμε μονότροπα θεμελιώδη πράγματα
Πίστεως ποὺ ἔχουν σωτηριολογικὸ κό-
στος στὴν ζωὴ τῶν πιστῶν μας καὶ ποὺ
μπορεῖ νὰ ὁδηγήσουν σὲ διαιρέσεις μὲ
ἀπρόβλεπτες συνέπειες. Κάνω ἔκκλησι
καὶ παρακαλῶ θερμὰ ὅσους Πατέρες καὶ
Ἀδελφοὺς Ἀρχιερεῖς καὶ Ἱερεῖς πίστεψαν
ὅτι δικαιοῦνται αὐτὴν τὴν ἀλλαγὴ κι
ὅσους τὴν τόλμησαν ἤδη, νὰ «ἀνακάμ-
ψουν πρύμναν», γιὰ νὰ μὴ δεχθοῦμε πάλι
κανένα γερὸ ράπισμα ἀπ'τὸ πλήρωμα τῆς
Ἐκκλησίας, τὸ ὁποῖο εἶναι πλέον ἢ βέ-
βαιο ὅτι θὰ τὸ ἐμέση αὐτὸ τὸ στυφὸ καὶ
ἄγουρο φροῦτο, καὶ μαζὶ μ' αὐτὸ θὰ μᾶς
ἀπορρίψη κι ἐμᾶς καὶ θ' ἀπαξιώση γι'
ἄλλη μία φορὰ κι ἐμᾶς ποὺ κληθήκαμε
νἄμαστε οἱ θεματοφύλακες αὐτῶν._
Ὁ ὅσιος Ρωμανὸς ὁ Μελωδός «δέχεται θαυματουργικῶς μέσῳ
τῆς Θεομήτορος τὴν χάριν τοῦ συνθέτειν Κοντάκια.»
Μικρογραφία ἀπὸ τὸ Μηνολόγιον Βασιλείου Β΄.

7. 6
Α. Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ
ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ
ΚΑΙ ΤΑ ΚΟΙΝΑ
ΜΕ ΤΗ ΔΙΚΗ ΜΑΣ ΕΠΟΧΗ
1. Μι­ὰ πο­λὺ ση­μαν­τι­κὴ πα­ρα­τή­ρη­
ση ποὺ πρέ­πει νὰ κά­νου­με σχε­τι­κὰ μὲ
τὴν ἐ­πο­χὴ τῶν Ἁ­γί­ων Μαρ­τύ­ρων, αὐ­
τῶν πού ἀ­να­δεί­χθη­καν κα­τὰ τοὺς πρώ­
τους δι­ωγ­μούς, εἶ­ναι πὼς ἔ­ζη­σαν καὶ
ἔ­δω­σαν τὴ μαρ­τυ­ρί­α τους σὲ μι­ὰ ἐ­πο­χὴ
κα­τὰ τὴν ὁ­ποί­α τὸ θρη­σκευ­τι­κό, τὸ πο­
λι­τι­κὸ καὶ τὸ κοι­νω­νι­κὸ κα­τε­στη­μέ­νο
ἦ­ταν θε­ο­ποι­η­μέ­να. Αὐ­τὸ ση­μαί­νει ὅ­τι
κα­νεὶς δὲν μπο­ροῦ­σε νὰ ἀμ­φι­σβη­τή­σει
τοὺς εἰ­δω­λο­λα­τρι­κοὺς θε­οὺς καὶ νὰ ἀ­κο­
λου­θή­σει ἐ­λεύ­θε­ρα καὶ δη­μό­σι­α τὴ δι­κή
του προ­σω­πι­κὴ πί­στη καὶ θρη­σκευ­τι­κὴ
συ­νεί­δη­ση. Αὐ­τὸ δηλ. ποὺ ἐ­μεῖς μὲ σύγ­
χρο­νους ὅ­ρους ὀ­νο­μά­ζου­με «ἐ­λευ­θε­ρί­α
θρη­σκευ­τι­κῆς συ­νει­δή­σε­ως» δὲν ὑ­πῆρ­χε
ἐ­κεί­νη τὴν ἐ­πο­χή. Ὅ­λοι ἔ­πρε­πε νὰ ὑ­πο­
τάσ­σον­ται στὴν πί­στη, εἰ­δω­λο­λα­τρί­α καὶ
δει­σι­δαι­μο­νί­α, τῆς αὐ­το­κρα­το­ρί­ας καὶ
τοῦ αὐ­το­κρά­το­ρα, ὁ ὁ­ποῖ­ος, ση­μει­ω­τέ­
ον, λα­τρευ­ό­ταν καὶ ὁ ἴ­δι­ος ὡς Θε­ὸς ἀ­πὸ
τοὺς ὑ­πη­κό­ους του. Ἐ­πι­πλέ­ον τὴ βού­
λη­ση, τὴ ζω­ή, τὴν πε­ρι­ου­σί­α καὶ γε­νι­κὰ
τὴν τύ­χη τῶν ἀν­θρώ­πων τὴν ἀ­πο­φά­σι­
ζε τὸ πο­λι­τι­κὸ σύ­στη­μα ποὺ στή­ρι­ζε τὸν
αὐ­το­κρά­το­ρα καὶ νο­μο­θε­τοῦ­σε κα­τὰ τὴ
δι­κή του βού­λη­ση. Τέ­λος, οἱ ἄν­θρω­ποι
ἦ­ταν χω­ρι­σμέ­νοι σὲ κα­τη­γο­ρί­ες, σὲ κά­
στες καὶ δὲν ἀν­τι­με­τω­πί­ζον­ταν μὲ ἰ­σο­
νο­μί­α καὶ δι­και­ο­σύ­νη, ἀλ­λὰ ἀ­νά­λο­γα μὲ
τὴν κα­τα­γω­γή, τὴν κοι­νω­νι­κὴ θέ­ση καὶ
τὴν πε­ρι­ου­σί­α ποὺ εἶ­χαν.
2. Εἶ­ναι ἀ­λή­θει­α πώς, ἂν προ­σέ­ξου­με
τὴ δι­α­δρο­μὴ τῆς ἱ­στο­ρί­ας τῆς ἀν­θρω­πό­
τη­τας, θὰ δι­α­πι­στώ­σου­με μὲ ἀρ­κε­τὴ εὐ­
κο­λί­α ὅ­τι ὅ­μοι­ες καὶ πα­ρό­μοι­ες θε­ο­ποι­ή­
σεις ὑ­πῆρ­ξαν πάν­το­τε. Ἐ­κτὸς ἀ­πὸ τὶς θε­
ο­ποι­ή­σεις τῶν δι­α­φό­ρων κα­τὰ και­ροὺς
εἰ­δώ­λων, τῆς κο­σμι­κῆς ἢ πο­λι­τι­κῆς ἐ­ξου­
σί­ας, τῶν κοι­νω­νι­κῶν θέ­σε­ων καὶ δι­α­
κρί­σε­ων, ἡ ἀν­θρω­πό­τη­τα γνώ­ρι­σε καὶ
γνω­ρί­ζει, τὴ θε­ο­ποί­η­ση τῆς οἰ­κο­νο­μί­ας,
τῆς ἐ­πι­στή­μης, τῆς τε­χνο­λο­γί­ας, τῆς πο­
λι­τι­κῆς, τοῦ πο­λι­τι­σμοῦ κ.λπ. Ἀ­κό­μη,
γνω­ρί­σα­με θε­ο­ποι­ή­σεις φυ­λῶν ἢ ἐ­θνῶν
(Ἀ­ρί­α φυ­λή, δυ­τι­κὸς πο­λι­τι­σμέ­νος ἄν­
θρω­πος), θε­ο­ποι­ή­σεις θρη­σκευ­τι­κῶν
θε­σμῶν (Πα­πι­σμὸς κ.τ.ὅ.), θε­ο­ποι­ή­σεις
τά­ξε­ως καὶ ἐ­λέγ­χου (ὑ­περ­δυ­νά­μεις καὶ
παγ­κό­σμι­α ἐ­πι­βο­λὴ «εἰ­ρή­νης» μὲ τὸ ἰ­τα­
μὸ δόγ­μα «ὁ σκο­πός ἁ­γι­ά­ζει τὰ μέ­σα», μὲ
«ἀν­θρω­πι­στι­κὲς βόμ­βες» κ.λπ.). Σὲ κά­θε
ἐ­πο­χὴ κυ­ρι­αρ­χοῦν κά­ποι­ες θε­ο­ποι­ή­σεις
ποὺ ὅ­μως πάν­το­τε ἔ­χουν ὡς πι­κρὸ καρ­
πὸ τὴν ἀ­πα­ξί­ω­ση τοῦ ἀν­θρώ­που καὶ τὴ
με­τα­τρο­πή του σὲ ἄ­βου­λο λά­τρη καὶ κα­
τα­πι­ε­σμέ­νο ὑ­πή­κο­ο τῶν δι­α­φό­ρων κα­τε­
στη­μέ­νων.
3. Σή­με­ρα, μά­λι­στα, ἂν προ­σέ­ξου­με
ἰ­δι­αί­τε­ρα, θὰ δι­α­πι­στώ­σου­με ὅ­τι οἱ συν­
θῆ­κες πα­λαι­ῶν ἐ­πο­χῶν μὲ τὶς δι­ά­φο­ρες
ΥΠΕΡΕΒΗΣΑΝ ΤΟ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΟ
ΟΙΜΑΡΤΥΡΕΣΔΙΔΑΣΚΟΥΝ ΤΗΝΕΛΕΥΘΕΡΙΑΤΟΥΗΘΟΥΣ
Ἀρ­χιμανδρίτου Νι­κο­δή­μου Καν­σί­ζο­γλου
ἱ­ε­ρο­κή­ρυ­κος Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως
Ἐ­δέσ­σης, Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας

8. 7
θε­ο­ποι­ή­σεις τους, ἔ­χουν πολ­λὰ κοι­νὰ
ση­μεῖ­α μὲ τὸν δι­κό μας κό­σμο στὰ πα­
ρα­πά­νω κα­τε­στη­μέ­να. Ἐ­πι­πλέ­ον, ἡ δι­κή
μας ἐ­πο­χὴ πλά­ι στὶς πα­λαι­ό­τε­ρες θε­ο­ποι­
ή­σεις, πα­ρέ­τα­ξε καὶ ἕ­να πλῆ­θος ἄλ­λων
πε­ρισ­σό­τε­ρο αὐ­θαί­ρε­των καὶ ἐ­ξου­σι­α­
στι­κῶν. Ὁ Οἰ­κου­με­νι­σμός, ὁ Κρα­τι­σμὸς
καὶ ὁ Οἰ­κο­νο­μι­σμὸς εἶ­ναι τὰ βά­θρα καὶ
οἱ θε­ω­ρη­τι­κὲς βά­σεις πά­νω στὶς ὁ­ποῖ­ες
στη­ρί­ζον­ται καὶ ἀ­παι­τοῦν λα­τρεί­α τὰ
δι­ά­φο­ρα εἴ­δω­λα, ἡ αὐ­θαί­ρε­τη ἐ­ξου­σί­α
καὶ τὸ χρῆ­μα. Ἂν κά­ποι­ος, θέ­λον­τας νὰ
δι­α­τη­ρή­σει τὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α τοῦ ἤ­θους
του, ἀν­τι­στα­θεῖ σὲ αὐ­τὲς τὶς ποι­κί­
λες θε­ο­ποι­ή­σεις, θὰ ἔρ­θει ἀν­τι­μέ­τω­πος
μὲ τοὺς ἐμ­πρό­σω­πους ἢ ἀ­πρό­σω­πους
ὑ­πη­ρέ­τες καὶ ὑ­πουρ­γούς των, οἱ ὁ­ποῖ­
οι θὰ ἐ­πι­χει­ρή­σουν νὰ ὑ­πο­χρε­ώ­σουν
κά­θε ἀν­τι­στε­κό­με­νο σὲ προ­σκύ­νη­ση,
ὑ­πο­τα­γὴ καὶ ἔ­λεγ­χο στὰ θε­ο­ποι­η­μέ­
να συ­στή­μα­τα. Γι­ὰ ὅ­λους τό­τε προ­κύ­
πτουν δύ­ο ἐ­πι­λο­γές: ἢ προ­σκυ­νοῦ­με
θυ­σι­ά­ζον­τας τὴ βα­σι­λι­κὴ (θε­ϊ­κή) μας
κα­τα­γω­γὴ ἢ γι­νό­μα­στε ἡ­ρω­ι­κοὶ μάρ­
τυ­ρες ἀ­να­μέ­νον­τας μὲ πί­στη τὴ μαρ­
τυ­ρί­α τοῦ Θε­οῦ ὑ­πὲρ ὑ­μῶν «Γί­νε­σθέ
μοι μάρ­τυ­ρες, καὶ ἐ­γὼ μάρ­τυς Κύ­ρι­ος
ὁ Θε­ός». Ἡσ. μγ΄, 9-24.
Β. Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ
ΤΩΝ ΚΑΤΕΣΤΗΜΕΝΩΝ
1. Ἡ εἰ­δω­λο­λα­τρί­α ἀ­πο­τέ­λε­σε καὶ
ἀ­πο­τε­λεῖ ἕ­να θα­νά­σι­μο βρόγ­χο στὴ ζω­ὴ
τοῦ ἀν­θρώ­που. Οἱ ἅ­γι­οι Μάρ­τυ­ρες ἀ­πὸ
τοὺς πρώ­τους αἰ­ῶ­νες, ἀλ­λὰ καὶ κα­τό­
πιν μέ­χρι τὴν Τουρ­κο­κρα­τί­α, ἀλ­λὰ καὶ
πι­ὸ πρό­σφα­τα, στὶς λε­γό­με­νες χῶ­ρες τῆς
ἀ­να­το­λι­κῆς Εὐ­ρώ­πης, μπό­ρε­σαν μὲ με­
γά­λη γεν­ναι­ό­τη­τα νὰ δε­χθοῦν πολ­λοὺς
βρόγ­χους στὸν τρά­χη­λό τους, δὲν ἀ­νέ­
χθη­καν, ὅ­μως, μὲ τί­πο­τε τὸν βρόγ­χο τῆς
εἰ­δω­λο­λα­τρί­ας μὲ τὴν ὁ­ποι­α­δή­πο­τε μορ­
φή της. Τοῦ­το καὶ δι­ό­τι, ἂν τὸ σῶ­μα μας
δε­χθεῖ βρόγ­χο, ξί­φος, μά­χαι­ρα, σφαῖ­ρες
καὶ δη­λη­τή­ρι­α χά­ριν τῆς ἀ­λή­θει­ας, τῆς
δι­και­ο­σύ­νης καὶ τῆς πί­στε­ως, ὅ­λα γλυ­
καί­νουν καὶ ὑ­πο­φέ­ρον­ται. Ὅ­ταν, ὅ­μως,
ὁ βρόγ­χος πνί­γει τὴν πί­στη μας καὶ τὸ
ξί­φος σφά­ζει τὴν ἀ­ξι­ο­πρέ­πει­ά μας καὶ τὸ
δη­λη­τή­ρι­ο φαρ­μα­κώ­νει τὴν ψυ­χή μας,
δὲν μπο­ροῦ­με νὰ τὰ ἀ­νε­χθοῦ­με καὶ ἡρω­
ϊκῶς ἀν­τι­στε­κό­μα­στε. Αὐ­τὸ ἔ­κα­ναν πάν­
το­τε οἱ ἅ­γι­οι Μάρ­τυ­ρες. Δὲν ἀ­νέ­χθη­καν
νὰ χά­σουν τὴν ἀ­ξι­ο­πρέ­πει­α τῆς ψυ­χῆς
τους ὑ­πο­τασ­σό­με­νοι καὶ προ­σκυ­νών­τας
ὁ­ποι­ο­δή­πο­τε εἴ­δω­λο, ἀλ­λὰ ξε­πέ­ρα­σαν τὰ
ἀ­νό­σι­α θρη­σκευ­τι­κὰ κα­τε­στη­μέ­να τῆς
ἐ­πο­χῆς τους.
2. Οἱ πι­στοὶ στὸν Θε­ὸ ἄν­θρω­ποι, οἱ
γνή­σι­οι χρι­στι­α­νοί, πάν­το­τε ἀ­πο­τε­λοῦ­
σαν τὴν ψυ­χὴ τῆς πα­τρί­δας τους. Τὰ
ἔ­θνη καὶ τὰ γέ­νη με­γα­λουρ­γοῦ­σαν, ὅ­ταν
ἀν­θοῦ­σε ἡ πί­στη στὸν ἀ­λη­θι­νὸ Θε­ό. Καὶ
οἱ ἥ­ρω­ες τοῦ Ἔ­θνους ὑ­πῆρ­ξαν καὶ ἥ­ρω­
Τὸ μαρτύριο τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Νέου,
Ἱ. Μονὴ Ἁγίου Γεωργίου Σουτσεάβα, Ρουμανία.

9. 8
ες τῆς Πί­στε­ως. Ἂς δι­α­βά­σου­με τὴν ἱ­στο­
ρί­α μας προ­σε­κτι­κά. Ὅ­σες φο­ρὲς οἱ ἄν­
θρω­ποι τοῦ Θε­οῦ ὑ­πο­χρε­ώ­νον­ταν νὰ
ὑ­πο­κύ­ψουν σὲ ἄ­νο­μες ἀ­πο­φά­σεις, ποὺ
ὑ­πα­γο­ρεύ­ον­ταν ἀ­πὸ ἕ­ναν ἀ­πρό­σω­πο
κρα­τι­σμὸ ἢ κά­ποι­ον δι­κτα­το­ρι­κὸ δι­ε­θνι­
σμό, τό­τε ἀν­τι­στέ­κον­ταν, μι­λοῦ­σαν, δι­α­
μαρ­τύ­ρον­ταν καὶ ἀ­να­δει­κνύ­ον­ταν ἥ­ρω­
ες. Θε­ω­ροῦ­σαν τὴ σι­ω­πὴ ἐ­νο­χὴ καὶ ἀ­να­
ξι­ο­πρε­πὲς βό­λε­μα. Ἀν­τί­θε­τα, ἂν κά­ποι­ες
φο­ρὲς ἔ­λει­ψαν οἱ ἥ­ρω­ες ἀ­πὸ μι­ὰ χώ­ρα,
αὐ­τὴ ἀ­πέ­μει­νε ὡς νε­κρὸς ποὺ ἀ­πο­συν­τί­
θε­ται καὶ ἀ­πο­φέ­ρει δυ­σω­δί­α, με­τα­τρά­πη­
κε σὲ ἕ­ναν ἠ­θι­κὸ βόρ­βο­ρο καὶ σὲ μί­α ἄ­νι­
κμη ἄμ­μο. Οἱ ἅ­γι­οι Μάρ­τυ­ρες ὅ­λων τῶν
ἐ­πο­χῶν κα­τε­νό­η­σαν πὼς ἡ ὁ­ποι­α­δή­πο­τε
κο­σμι­κὴ ἐ­ξου­σί­α, ὁ αὐ­το­κρά­το­ρας, ὁ βα­
σι­λι­άς, ὁ κά­θε φο­ρέ­ας ἐ­ξου­σί­ας δὲν μπο­
ρεῖ νὰ πά­ρει στὴ ζω­ὴ τοῦ ἀν­θρώ­που τὴ
θέ­ση τοῦ Θε­οῦ καὶ ὑ­πε­ρέ­βη­σαν κά­θε τέ­
τοι­α κα­τε­στη­μέ­νη θε­ο­ποί­η­ση.
3. Ὑ­πῆρ­ξε, ἄ­ρα­γε, ἐ­πο­χὴ ποὺ ἡ κοι­
νω­νι­κὴ κα­τα­ξί­ω­ση καὶ ἡ κο­σμι­κὴ ἐ­πι­
φά­νει­α νὰ μὴ γο­η­τεύ­ουν τὶς καρ­δι­ὲς τῶν
πε­ρισ­σο­τέ­ρων; Σί­γου­ρα ὄ­χι! Γι᾿αὐ­τὸ καὶ
πά­λι μι­λοῦ­με γι­ὰ ἕ­να ἰ­σχυ­ρὸ κα­τε­στη­μέ­
νο, ποὺ ὅ­μως καὶ αὐ­τό, μα­ζὶ μὲ τὰ ἄλ­λα,
τὸ ὑ­πε­ρέ­βη­σαν οἱ μάρ­τυ­ρες τοῦ Θε­οῦ.
Κά­θε ἄν­θρω­πος, ποὺ ἔν­τι­μα ἀ­πο­φα­σί­ζει
καὶ ἀ­να­λαμ­βά­νει τὴν πο­ρεί­α τοῦ εὐ­αγ­
γε­λι­κοῦ δρό­μου, θε­ω­ρεῖ τὴν κοι­νω­νι­κὴ
κα­τα­ξί­ω­ση καὶ τὴν κο­σμι­κὴ ὑ­πό­λη­ψη
με­γέ­θη μη­δα­μι­νὰ ἐ­νώ­πι­ον τῆς ἐ­σω­τε­
ρι­κῆς πα­ρου­σί­ας τοῦ Θε­οῦ. Αὐ­τὸς ποὺ
γεύ­ε­ται τὴ γλυ­κύ­τη­τα τῆς σχέ­σε­ως, τῆς
κοι­νω­νί­ας μὲ τὸν Θε­ό, εὔ­κο­λα κα­τα­φρο­
νεῖ τὰ πρό­σκαι­ρα καί, στοὺς πολ­λούς,
ἀ­γα­πη­τὰ καὶ πο­θη­τά. Οἱ μάρ­τυ­ρες τοῦ
Θε­οῦ θε­ω­ροῦ­σαν πάν­τα τὰ πα­ρερ­χό­με­
να ὡς μὴ ἔ­χον­τα ἀ­ξί­α καὶ χα­ρά. Ἔτ­σι νί­
κη­σαν τὴ θε­ό­τη­τα τῆς μα­ται­ο­δο­ξί­ας καὶ
τοῦ χρή­μα­τος.
Γ. ΜΗΝΥΜΑΤΑ
ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΜΑΣ ΕΠΟΧΗ
1. Δὲν θὰ κα­τα­φέρ­να­με νὰ ἐ­πι­ση­μά­
νου­με σὲ ποι­οῦ εἴ­δους κα­τε­στη­μέ­να καὶ
θε­ο­ποι­ή­σεις ὑ­πό­κει­ται ἡ ἐ­πο­χή μας. Καὶ
τοῦ­το, δι­ό­τι πρό­κει­ται μᾶλ­λον γι­ὰ μι­ὰ
ὑ­πο­δού­λω­ση σὲ ὅ­λα τὰ κα­τε­στη­μέ­να καὶ
τὶς θε­ο­ποι­ή­σεις, ὅ­σες ὑ­πῆρ­χαν ἀ­πὸ τὴν
ἀρ­χὴ τῆς ἱ­στο­ρί­ας τοῦ ἀν­θρώ­που. Ζοῦ­με
σὲ μι­ὰ ποι­κι­λώ­νυ­μη τρα­γι­κό­τη­τα. Προ­
σο­χὴ ὅ­μως! Κα­μμί­α τρα­γι­κό­τη­τα καὶ κα­
μμί­α θε­ο­ποί­η­ση δὲν εἶ­ναι ἀ­δύ­να­τον νὰ
ὑ­περ­βα­θοῦν. Μπο­ροῦ­με νὰ κα­τα­φέ­ρου­
με τὰ πάν­τα μὲ τὴ δύ­να­μη τῆς Πί­στε­ως
ἡ ὁ­ποί­α νι­κά­ει κά­θε κο­σμι­κὸ κα­τε­στη­μέ­
νο τὸ ὁ­ποῖ­ο φαν­τά­ζει ἀ­με­τά­θε­το καὶ ἀ­ξε­
πέ­ρα­στο. Στὸ κά­θε εἶ­δος εἰ­δω­λο­λα­τρί­ας,
ἂς ἀν­τι­τά­ξου­με τὴν Πί­στη μας καὶ θὰ
γκρε­μι­σθοῦν τὰ εἴ­δω­λα, ὅ­πως γκρε­μί­
ζον­ταν στὴν πα­ρου­σί­α τῶν μαρ­τύ­ρων
τοῦ Θε­οῦ. Μὴν ξε­χά­σου­με πο­τὲ πὼς οἱ
ἅ­γι­οί μας «δι­ὰ πί­στε­ως κα­τη­γω­νί­σαν­το
Οἱ πι­στοὶ στὸν Θε­ὸ ἄν­θρω­ποι, οἱ γνή­σι­οι χρι­στι­α­νοί,
πάν­το­τε ἀ­πο­τε­λοῦ­σαν τὴν ψυ­χὴ τῆς πα­τρί­δας τους.
Τὰ ἔ­θνη καὶ τὰ γέ­νη με­γα­λουρ­γοῦ­σαν,
ὅ­ταν ἀν­θοῦ­σε ἡ πί­στη στὸν ἀ­λη­θι­νὸ Θε­ό.
Καὶ οἱ ἥ­ρω­ες τοῦ Ἔ­θνους ὑ­πῆρ­ξαν καὶ ἥ­ρω­ες τῆς Πί­στε­ως.

10. 9
βα­σι­λεί­ας, εἰρ­γά­σαν­το δι­και­ο­σύ­νην, ἐ­πέ­
τυ­χον ἐ­παγ­γε­λι­ῶν, ἔ­φρα­ξαν στό­μα­τα λε­
όν­των, ἔ­σβε­σαν δύ­να­μιν πυ­ρός, ἔ­φυ­γον
στό­μα­τα μα­χαί­ρας, ἐ­νε­δυ­να­μώ­θη­σαν
ἀ­πὸ ἀ­σθε­νεί­ας, ἐ­γε­ν-
νή­θη­σαν ἰ­σχυ­ροὶ ἐν
πο­λέ­μῳ, πα­ρεμ­βο­λὰς
ἔ­κλι­ναν ἀλ­λο­τρί­ων»
(Ἑ­βρ. ι­α΄, 33-34).
2. Σκο­πὸς τῆς πο­
λι­τι­κῆς ὡς ὀρ­γά­νω­
σης τῆς δι­α­κυ­βέρ­
νη­σης μι­ᾶς χώ­ρας
δὲν πρέ­πει νὰ εἶ­ναι
ἡ ἰ­σο­πέ­δω­ση τοῦ ἀν­
θρώ­που, ἡ ἀ­πο­προ­
σω­πο­ποί­η­σή του, ἡ
με­τα­τρο­πή του σὲ
ἄ­ψυ­χο γρα­νά­ζι μι­ᾶς
ἀ­πρό­σω­πης μη­χα­
νῆς. Οἱ Χρι­στι­α­νοὶ
σέ­βον­ται τὴν ἐ­ξου­
σί­α, κα­θό­σον αὐ­τὴ
ὑ­πη­ρε­τεῖ καὶ βο­η­
θᾶ στὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α
τοῦ αὐ­το­προσ­δι­ο­ρι­
σμοῦ τοῦ κα­θε­νός.
Ὅ­ταν, ὅ­μως, ὁ­ποι­
α­δή­πο­τε πο­λι­τι­κὴ
ἐ­ξου­σί­α με­τέρ­χε­ται
τὸ ἔρ­γο δη­μί­ου τῆς
ἐ­λευ­θε­ρί­ας τοῦ ἀν­
θρώ­που, πρω­τί­στως
τῆς ἐ­σω­τε­ρι­κῆς, οἱ
ἀ­ξι­ο­πρε­πεῖς ἄν­θρω­
ποι κα­ταγ­γέ­λουν
τὴ δι­α­φο­ρο­ποί­η­σή
της ἀ­πὸ τὴν ἀ­λή­θει­α
καὶ τὴ δι­και­ο­σύ­νη
καὶ στρέ­φον­ται μὲ
πε­ρισ­σὴ ἐ­πι­θυ­μί­α πρὸς τὸν Οὐ­ρα­νό,
ὅ­που ὑ­πάρ­χει καὶ τὸ ἀ­λη­θι­νὸ πο­λί­τευ­μα
τῆς γνή­σι­ας ἐ­λευ­θε­ρί­ας. Ἡ πο­λι­τι­κὴ ζω­ὴ
καὶ κά­θε μορ­φὴ ἐ­ξου­σί­ας πρέ­πει νὰ μᾶς
βο­η­θά­ει στὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α τοῦ ἤ­θους καὶ
νὰ μᾶς προ­ά­γει στὸν ἀλ­λη­λο­σε­βα­σμὸ καὶ
τὴν ἀλ­λη­λο­δι­α­κο­νί­α.
3. Χω­ρὶς νὰ κα­τα­φά­σκου­με σὲ κά­
ποι­α θε­ω­ρί­α «Ἀγ­γε­λι­σμοῦ», νὰ πα­ρα­θε­
ω­ρή­σου­με δηλ. ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος «πε­ρι­
κεῖ­ται σῶ­μα καὶ πε­
ρι­πα­τεῖ ἐ­πὶ τῆς γῆς»
καὶ δὲν μπο­ρεῖ νὰ ζεῖ
ὅ­πως ἀ­κρι­βῶς οἱ ἄγ­γε­
λοι, δὲν πρέ­πει νὰ μᾶς
δι­α­φεύ­γει ὅ­τι ἡ ἀ­λη­θι­
νὴ χα­ρὰ δὲν βρί­σκε­ται
στὰ κτή­μα­τα καὶ στὰ
χρή­μα­τα καὶ πὼς δὲν
δυ­στυ­χοῦ­με, ὅ­ταν αὐ­
τὰ ἐ­λατ­τω­θοῦν ἢ καὶ
χα­θοῦν ἀ­κό­μη, ἀλ­λὰ
πὼς ἡ χα­ρὰ βρί­σκε­ται
ἐ­κεῖ ποὺ μπο­ροῦ­με νὰ
ἀ­γα­πᾶ­με καὶ νὰ ἀ­γα­
πι­ό­μα­στε καὶ δυ­στυ­
χί­α ἀ­σή­κω­τη εἶ­ναι νὰ
σβή­σει στὴν καρ­δι­ά
μας ἡ φλό­γα τῆς πί­
στε­ως στὸν Θε­ό μας, ἡ
ἐλ­πί­δα στὴν εὐ­σπλα­
χνί­α Του καὶ ἡ ἀ­γά­
πη μας πρὸς πάν­τας.
Ἂν λεί­ψει τὸ χα­μό­γε­
λο τῆς συγ­χω­ρή­σε­ως,
ἂν λεί­ψει τὸ σφί­ξι­μο
τῶν χε­ρι­ῶν τῶν φί­
λων, ἂν λεί­ψει τὸ κα­
θα­ρὸ ἀγ­κά­λι­α­σμα τῶν
ἀ­γα­πη­μέ­νων προ­σώ­
πων, τό­τε θὰ κα­τα­λά­
βου­με κα­λά, αὐ­τὸ ποὺ
κα­τά­λα­βαν σὲ τέ­λει­ο
βαθ­μὸ οἱ Μάρ­τυ­ρες
τοῦ Χρι­στοῦ, ὅ­τι τὰ
χρή­μα­τα καὶ τὰ κτή­
μα­τα, οἱ τί­τλοι καὶ τὰ δι­πλώ­μα­τα, τὰ
ἀ­ξι­ώ­μα­τα καὶ τὰ πα­ρά­ση­μα καὶ ὅ­λες οἱ
κα­τε­στη­μέ­νες θε­ο­ποι­ή­σεις αὐ­τοῦ τοῦ
κό­σμου, οὔ­τε τρώ­γον­ται οὔ­τε πί­νον­ται
οὔ­τε ζε­σταί­νουν οὔ­τε καὶ τοὺς νε­κροὺς
ἀ­να­σταί­νουν._

11. 10
TΟ ΠΛΗΡΩΜΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ
ΚΑΙ Η ΕΣΧΑΤΗ ΗΜΕΡΑ
Σύγχρονοι προβληματισμοὶ
γύρω ἀπὸ τὴν ἐσχατολογία τῶν Εὐαγγελίων
π. Κωνσταντίνου Πετράκη
ἐφημέριου τοῦ Ἱ. Ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων
Περαίας Θεσσαλονίκης
«Ὁ
χρόνος ἀποτελεῖ τὴν τέταρτη
συνιστῶσα τοῦ κοσμικοῦ μυ-
στηρίου, ἐνῷ οἱ ἄλλες τρεῖς
συνιστῶσες ἀντιστοιχοῦν στὸ χῶρο. Μέσα
στὸν χῶρο κινοῦνται τὰ πράγματα καὶ
μέσα στὸν χρόνο ἀλλάζουν, γεννιοῦνται
καὶ φθείρονται. Ὁ χρόνος καθιστᾶ τὸν
κοσμικὸ χῶρο τραγικὸ θέατρο, ἀφοῦ μέσα
σ' αὐτὸν φανερώνεται τὸ εἶναι, τὸ κάλλος
καὶ ἡ ὡραιότητα καὶ ταυτοχρόνως ὅλα
αὐτὰ ἀφανίζονται. Μέσα στὸ τραγικὸ θέ-
ατρο τοῦ κοσμικοῦ χώρου δοκιμάζεται ἡ
ἀνθρώπινη συνείδησις καὶ ὁ ἀνθρώπινος
λόγος σὲ ὅλα τὰ ἐπίπεδα, ἀφοῦ δι' αὐτῶν
συνειδητοποιεῖται ἡ γένεσις καὶ ὁ ἀφα-
νισμὸς τῶν ὄντων καὶ τῆς ὡραιότητος -
μοναδικότητός των».
Ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς, μᾶς βεβαιώνει ὁ
εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης στὸ ἱερὸ κείμενό
του, ἀντικρούει τὸν παραπάνω ὁρισμὸ
τοῦ χρόνου, καταργώντας τὸν ἀφανισμὸ
τῶν ὄντων καὶ σώζοντας τὴν ὡραιότη-
τα - μοναδικότητά τους. Αὐτὴ εἶναι ἡ
ἐσχατολογικὴ προοπτικὴ τοῦ χρόνου
τὴν ὁποίαν συναντᾶμε συχνὰ στὰ λόγια
τοῦ Ἰησοῦ στὰ τέσσερα Εὐαγγέλια. Ἡ
ἐσχατολογία εἶναι ὁ περὶ ἐσχάτων λόγος,
εἶναι ὁ λόγος περὶ χρόνου, ἱστορίας, μέλ-
λοντος καὶ ἐσχάτων. Γιὰ τοὺς Χριστια-
νοὺς ὁ χρόνος καὶ ἡ ἱστορία ἀρχίζουν
μὲ τὴ δημιουργία τῆς κτίσεως ἐκ τοῦ μὴ
ὄντος εἰς τὸ εἶναι.
Τὰ τελευταῖα χρόνια ὅλο καὶ περισ-
σότερο γίνεται συζήτηση γιὰ τὴν πορεία
αὐτοῦ τοῦ κόσμου, γιὰ τὴν γεωφυσικὴ
πορεία τοῦ πλανήτη μας, γιὰ τὴν οἰκο-
νομικὴ πορεία τῆς κοινωνίας, γιὰ τὴ γε-
νικὴ πορεία τῆς ἀνθρωπότητας. Καὶ συ-
νήθως ἀκοῦμε περισσότερα ἀρνητικὰ
στοιχεῖα συνδυασμένα μὲ θεωρίες γιὰ
ἕνα ἀναπόφευκτο τέλος.
Ἐμεῖς οἱ Χριστιανοὶ οἱ ὁποῖοι ἔχου-
με πίστη στὸν Θεὸ θὰ ἔπρεπε νὰ ἔχου-
με ἀπάντηση σ' αὐτὲς τὶς παγκόσμιες
ἀνησυχίες, μία ἀπάντηση-στάση ζωῆς.
Δυστυχῶς, ἡ ταλαιπωρημένη χριστια-
νοσύνη δὲν μπορεῖ νὰ παρέχῃ πρὸς τὸ
παρὸν αὐτὴν τὴν ἀπάντηση. Καὶ πρέπει
νὰ δεχτοῦμε ὅτι εἶμαστε ἀγχωμένοι καὶ
πολλὲς φορὲς τρομοκρατημένοι ὅταν συ-
ζητᾶμε αὐτὰ τὰ θέματα.

12. 11
Ρίχνοντας μιὰ ματιὰ στὴ ζωὴ τῆς
πρώτης Ἐκκλησίας βλέπουμε ὅτι καὶ
οἱ πρῶτοι Χριστιανοὶ συζητοῦσαν περὶ
τοῦ τέλους τοῦ κόσμου. Ὅμως δὲν ἦταν
τρομοκρατημένοι, ἀλλὰ χαρούμενοι,
ἔχοντας τὴν ἐπιθυμία νὰ δοῦν ξανὰ τὸν
ἀγαπημένο Κύριο. Σὲ τέτοιο βαθμὸ ἐπι-
θυμοῦσαν αὐτὸ ποὺ πολλὲς κοινότητες
ἐγκατέλειψαν τὸ κοινωνικό τους γίγνε-
σθαι γιὰ νὰ συναντήσουν τὸν Κύριο. Οἱ
Ἀπόστολοι, ὡς ὑπεύθυνοι ποιμένες, ἀνα-
γκάστηκαν νὰ καθησυχάσουν τὸ ποί-
μνιο καὶ νὰ ἐξηγήσουν ὅτι ἡ Ἐκκλησία
ἔχει μία πορεία καὶ μία συγκεκριμένη
ἀποστολὴ στὴν ἱστορία. Ἔχει μία πο-
ρεία τὴν ὁποίαν ὀνομάζουμε ἐσχατολο-
γικὴ - βιώνοντας τὸ μυστήριο τῆς πίστε-
ως ἡ Ἐκκλησία πορεύεται πρὸς τὰ ἔσχα-
τα καὶ αὐτὴ ἡ πορεία γίνεται μέσα στὴν
ἱστορία καὶ μέσα στὸν κόσμο, ἔχοντας
τὴν ἀποστολὴ νὰ ἁγιάσῃ τὸν κόσμο.
Ἀναρωτιόμαστε ὅμως, κουράστηκε
σήμερα ἡ ἀνθρωπότητα καὶ θέλει ὁπωσ-
δήποτε ἕνα τέλος ἢ ἕνα ὁποιοδήποτε
τέλος;
Ὁ προφητικὸς λόγος καὶ τὸ προ-
φητικὸ ἔργο τῆς Ἐκκλησίας δὲν εἶναι
νὰ κάνῃ φθηνὲς ἀποκαλύψεις ἢ νὰ μα-
ντέψῃ τὸ μέλλον ἢ νὰ διατυπώσῃ θεωρί-
ες περὶ τοῦ τέλους, ἀλλὰ εἶναι νὰ ἑρμη-
νεύῃ καὶ νὰ βιώνῃ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ
στὸ παρόν.
Οἱ συγγραφεῖς τῆς Καινῆς Διαθήκης
ἐκφράζουν αὐτὸ τὸ θέλημα καὶ μᾶς πα-
ρέχουν τὰ ἀπαραίτητα γιὰ νὰ καταλά-
βουμε τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ. Παρουσιά-
ζουν τὸν ἐσχατολογικὸ χρόνο-καιρὸ τῆς
Καινῆς Διαθήκης ὡς ἐκπληροῦντα τὸν
καιρὸ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ὡς παρά-
δειγμα ἔχουμε τὸν Ἀπόστολο Παῦλο, ὁ
ὁποῖος ἑρμηνεύει ἕνα χωρίο τοῦ Ἡσαΐα1
ὡς ἐκπλήρωση τοῦ καιροῦ τῆς προσω-
πικῆς σωτηρίας τοῦ κάθε πιστοῦ διὰ
τῆς κοινωνίας τῆς χάριτος τοῦ Ἁγίου
Πνεύματος: «Συνεργοῦντες δὲ καὶ πα-
ρακαλοῦμεν μὴ εἰς κενὸν τὴν χάριν τοῦ
Θεοῦ δέξασθαι ὑμᾶς (2) λέγει γάρ· Καιρῷ
δεκτῷ ἐπήκουσά σου καὶ ἐν ἡμέρᾳ σω-
τηρίας ἐβοήθησά σοι· ἰδοὺ νῦν καιρὸς
εὐπρόσδεκτος· ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας
(3) μηδεμίαν ἐν μηδενὶ διδόντες προ-
σκοπήν, ἵνα μὴ μωμηθῇ ἡ διακονία (4)
ἀλλ΄ ἐν παντὶ συνιστάνοντες ἑαυτοὺς ὡς
Θεοῦ διάκονοι»2
.

13. 12
Οἱ ἱεροὶ συγγραφεῖς βλέπουν τὴ
δράση τοῦ Ἰησοῦ ὡς συνέχεια τῶν λε-
γομένων ἐν τῇ Παλαιᾷ Διαθήκῃ. Ἀπὸ
τὴν ἀρχὴ αὐτῆς τῆς δράσεως ὁ Εὐαγγε-
λιστὴς Μᾶρκος παρουσιάζει τὸν Ἰησοῦ
«κηρύσσοντα τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ
καὶ λέγοντα ὅτι· Πεπλήρωται ὁ καιρὸς
καὶ ἤγγικεν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ· μετα-
νοεῖτε καὶ πιστεύετε ἐν τῷ εὐαγγελίῳ»3
.
Τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, δηλαδὴ συνδέ-
εται στενὰ μὲ τὸν ἐρχομὸ τῆς βασιλείας
τοῦ Θεοῦ. Στὴν πρώτη φάση τῆς δημό-
σιας δράσεως Του ὁ Χριστὸς εἶναι ὁ «δι-
δάσκων καὶ κηρύσσων τὸ εὐαγγέλιον
τῆς βασιλείας καὶ θεραπέυων...»4
. Στὴν
τελευταία ὅμως προβάλλει τὸν καιρό
Του ὁ ὁποῖος ἤγγικεν5
, γιὰ νὰ πληρωθῇ
ἡ οἰκονομία τοῦ Θεοῦ στὸ πρόσωπο τοῦ
Ἰησοῦ.
Στοὺς Συνοπτικοὺς ἡ ἐσχατολογία
ταυτίζεται μὲ αὐτὸν τὸν ἐρχομὸ τῆς βα-
σιλείας τοῦ Θεοῦ μὲ κεντρικὸ πρόσωπο
τὸν Ἰησοῦ ὡς Υἱὸ τοῦ ἀνθρώπου ἀλλὰ
καὶ μὲ τὰ γεγονότα τοῦ τέλους τῆς ἱστο-
ρίας, τῆς ἀναδημιουργίας τοῦ κόσμου
τούτου καὶ τῆς ἐνσωματώσεώς του στὴ
βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Καὶ οἱ τρεῖς ἀφιερώ-
νουν ὀλόκληρο κεφάλαιο γιὰ τὴν ἐξιστό-
ρηση τῶν γεγονότων τοῦ τέλους, τὸ 24ο
ὁ Ματθαῖος, τὸ 13ο ὁ Μᾶρκος καὶ τὸ 21ο
ὁ Λουκᾶς. Εἶναι ἀπὸ τὶς τελευταῖες πα-
ρακαταθῆκες τοῦ Ἰησοῦ πρὸς τοὺς μα-
θητὲς Του, πρὶν ἀρχίσουν τὰ γεγονότα
τοῦ σταυρικοῦ θανάτου καὶ τῆς Ἀναστά-
σεως. Ἡ εὐαγγελικὴ ἀφήγηση ξεκινᾶ μὲ
τὴν προφητεία γιὰ τὴν καταστροφὴ τοῦ
Ναοῦ τῶν Ἱεροσολύμων6
, συνεχίζει μὲ
τὰ σημεῖα τοῦ Τέλους7
, ἀκολουθοῦν θλί-
ψεις καὶ διωγμοὶ τῶν μαθητῶν8
, παρου-
σιάζονται οἱ ψευδοπροφῆτες9
καὶ στὸ
τέλος ἡ ἐμφάνιση τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώ-
που10
. Καὶ οἱ τρεῖς Συνοπτικοὶ κλεί-
νουν ὑπογραμμίζοντας τὸν ἄγνωστο
χρόνο τῆς συντέλειας καὶ τῆς κρίσεως11
.
Τὸ κύριον χαρακτηριστικὸ τῆς ἀφηγή-
σεως τῶν Συνοπτικῶν εἶναι ὁ ἔντονος
εἰκονολογισμὸς μὲ χρώματα καὶ ἐκφρά-
σεις τῆς Ἀποκαλυπτικῆς Γραμματείας12
.
Ἕνα ἀκόμη κοινὸ στοιχεῖο ποὺ τονί-
ζουν οἱ Συνοπτικοὶ εἶναι ὅτι κανεὶς ἀπὸ
τὴ δημιουργία, ἀνθρώπους ἢ ἀγγέλους,
δὲν γνωρίζει τὴν στιγμή, τὸν ἱστορικὸ
χρόνο, τῶν ἐσχάτων γεγονότων. Καὶ
αὐτὸ εἶναι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ γιὰ τὸν
ἄνθρωπο τὸν ὁποῖον ὁ Θεὸς τὸν θέλει
κόντα Του σὲ μία βιωματική, ζωντανὴ
σχέση ἀγάπης μακριὰ ἀπὸ ἀνθρώπινους
ὑπολογισμούς13
.
Στὸ Κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιο πα-
ρατηροῦμε μεμονωμένα ἐσχατολογικὰ
μηνύματα διασκορπισμένα στὸ πρῶτο
μέρος, στὸ βιβλίο τῶν Σημείων (κεφά-
λαια 1-12). Τὸ κεντρικὸ πρόσωπο εἶναι
ἐπίσης ὁ Ἰησοῦς, Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ
ὁποῖος χωρὶς λεπτομερειακὴ περιγραφὴ
καὶ στὰ πλαίσια μιᾶς συγκεκριμένης
«ὥρας» ἀνακοινώνει τὸ οὐσιῶδες μήνυ-
μα τοῦ Τέλους - ἡ ἀνάσταση καὶ ἡ κρίση
τοῦ κόσμου «ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ».
Ἡ ἐσχατολογία τοῦ Ἰωάννου διατυ-
πώνεται μὲ τὴν εἰδικὴ χρήση τῆς λέξεως
«ὥρα» καθὼς καὶ τῆς ἐκφράσεως «ἐν τῇ
ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ». Οἱ ἐκφράσεις δὲν ὑπάρ-
χουν στὰ συνοπτικὰ εὐαγγέλια14
. Ἐπί-
σης ὁ ἐσχατολογικὸς χρόνος προσδιορί-
ζεται ἀπὸ τὸν Ἰησοῦ μὲ ἐκφράσεις, ὅπως
«οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου»15
, «ἀλλὰ ἔρχεται
ὥρα.
καὶ νῦν ἐστιν»16
, «ἀναστήσω αὐτὸν
ἐγὼ [ἐν] τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ.»
Στὴ λειτουργικὴ ἐμπειρία τὸ ἔσχα-
τον ἤδη πραγματοποιήθηκε στὸ πρό-
σωπο τοῦ Ἰησοῦ (τὸ αὐτὸ παρατηροῦμε
καὶ στὴν λειτουργικὴ ἀντίληψη τῆς
Ἐκκλησίας ἀπὸ τοὺς πρώτους αἰῶνες,
σὲ ὅλα τὰ τροπάρια ποὺ μιλοῦν γιὰ τὴ
γέννησή Του ἀπὸ τὴν Θεοτόκο Μαρία,
γιὰ τὴν ἱστορικὴ στιγμὴ τῆς ἐνανθρω-
πήσεως τοῦ Λόγου17
)· ἀπὸ αὐτὴν τὴν
ἱστορικὴ στιγμὴ τῆς ἐνανθρωπήσεως
τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὁ ἱστορικὸς χρό-
νος συμπορεύεται μὲ τὸν ἐσχατολογικὸ
χρόνο. Τὸ κείμενο τῆς θείας λειτουργί-

14. 13
ας μᾶς βεβαιώνει ὅτι ἡ Εὐχαριστία ση-
μαίνει ὅτι ὁ ἱστορικὸς καὶ ὁ ἐσχατολο-
γικὸς χρόνος συμπίπτουν στὸ λειτουρ-
γικὸ-εὐχαριστιακὸ γεγονός: ὁ Ἰησοῦς
Χριστὸς εἶναι «ὁ ἐλθὼν καὶ πᾶσαν τὴν
ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν πληρώσας»18
ὁ
ὁποῖος μᾶς ἔδωσε τὴν ἐντολὴ νὰ κάνου-
με αὐτὴν τὴν ἀνάμνησιν: «Μεμνημένοι
τοίνυν τῆς σωτηρίου ταύτης ἐντολῆς καὶ
πάντων τῶν ὑπὲρ ἡμῶν γεγενημένων·
τοῦ σταυροῦ, τοῦ τάφου, τῆς τριημέρου
ἀναστάσεως, τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσε-
ως, τῆς ἐκ δεξιῶν καθέδρας, τῆς δευτέρας
καὶ ἐνδόξου πάλιν παρουσίας, τὰ σὰ ἐκ
τῶν σῶν, σοὶ προσφέρομεν κατὰ πάντα
καὶ διὰ πάντα».
Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἀκολου-
θοῦν τὴ βιβλικὴ παράδοση, ἰδιαίτε-
ρα ὅπως αὐτὴ διαμορφώθηκε ἀπὸ τὴν
ἀνθρωπολογικὴ διδασκαλία τοῦ Ἀπο-
στόλου Παύλου καὶ τὴ χριστολογικὴ
θεολογία τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη. Κατ'
αὐτὴνὁἸησοῦςεἶναιὁβασιλεὺςτῶναἰώ-
νων, εἶναι ὁ Κριτὴς ζώντων καὶ νεκρῶν,
εἶναι ἡ θύρα, ὁδηγὸς πρὸς τὴ βασιλεία
τοῦ Θεοῦ· πάνω ἀπὸ ὅλα, τονίζει ὁ ἅγιος
Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, εἶναι ὁ ἴδιος ἡ
βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Διαπιστώνου-
με ὅτι οἱ Πατέρες δὲν κάνουν ἑρμηνεῖες
περὶ τῆς ἔννοιας τοῦ χρόνου, τονίζουν
ὅμως τὴ συνεχῆ καὶ συνεπῆ συμμετοχὴ
τοῦ ἀνθρώπου στὸ μυστήριο τῆς Ἐκκλη-
σίας. Ἡ Ἐκκλησία δὲ εἶναι τὸ σῶμα τοῦ
Χριστοῦ, εἶναι, ὅπως καὶ ὁ Χριστός, σαρ-
κωμένη στὴν Ἱστορία, ἀλλὰ ἀληθινὴ
πατρίδα της εἶναι τὰ ἔσχατα, ἐπειδὴ ἡ
Ἐκκλησία εἶναι ἐν τέλει ἡ κοινωνία τῶν
ἐσχάτων. Γι' αὐτὸ μποροῦμε νὰ ποῦμε
ὅτι ἡ ἰωάννεια Χριστολογία καὶ ἡ ἰωάν-
νεια ἐσχατολογία ταυτίζονται, οἱ ἔσχα-
τες ἡμέρες ξεκίνουν μὲ τὴν ἐνανθρώπη-
ση τοῦ Λόγου, τὴ γέννηση τοῦ Ἰησοῦ
Χριστοῦ, ξεκινοῦν μὲ τὸ πλήρωμα τοῦ
χρόνου καὶ κορυφώνονται μὲ τὴν κατ'
ἐξοχὴν ἐσχάτη ἡμέρα, τὴν ἡμέρα Ἀνα-
στάσεως καὶ θριάμβου, ὅταν ὁ πρωταγω-
νιστὴς θὰ εἶναι ὁ ἴδιος Ἰησοῦς Χριστός,
Βασιλεὺς τῶν ἐσχάτων.
Ὁ Χριστιανὸς ἔχει τὴν εὐκαιρία νὰ
βιώνῃ καθημερινὰ στὶς ἱερὲς ἀκολουθίες
τὴν ἐμπειρία τῶν ἐσχάτων. Ἡ Θεία Λει-
τουργία εἶναι ἡ ἀνάμνηση τοῦ βίου τοῦ
θεανθρώπου Χριστοῦ καὶ ὁ Χριστιανὸς
πρέπει νὰ γίνῃ ὁ μεμνημένος τῶν σωτη-
ἹερὰΜονὴἉγίουΝικολάουἈναπαυσᾶ,Μετέωρα.

15. 14
ρίων ἐντολῶν Του καθὼς καὶ τῶν γεγε-
νημένων γιὰ ὅλους μας.
Αὐτὸ πιστεύουμε ὅτι εἶναι τὸ μήνυ-
μα τῶν Ἱερῶν Εὐαγγελίων ἡ προσωπικὴ
πίστη στὸ πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ,
Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου,
πίστη ἡ ὁποία συνδέεται μὲ τὸ πλήρωμα
τῆς χάριτός Του, μὲ τὴν Ἐκκλησία Του
δηλαδή, καὶ κάνει τὸν ἄνθρωπο νὰ βιώνῃ
ἀπ' αὐτὴν τὴν ζωὴ τὴ βασιλεία Του. Ἡ
Ἐκκλησία καὶ μαζὶ κάθε μέλος της προ-
χωρᾶ πρὸς μία τελειότητα τῆς ὑπάρξε-
ως, πρὸς τὴν θεότητα, δὲν νοσταλγεῖ τὸ
παρελθὸν, οὔτε καμία Ἰθάκη, ἀξιοποιεῖ
μὲ τὸν λειτουργικὸ - λατρευτικὸ τρόπο
της τὸ παρὸν, βιώνει τὴν ἐλευθερία μέσα
στὴν ἑνότητα καὶ στὴν ἀγάπη ποὺ ὁδη-
γεῖ τὸν ἄνθρωπο στὴν αἰώνια ζωὴ ὡς πο-
λύτιμη δωρεὰ τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῇ ἐσχάτῃ
ἡμέρᾳ.
Εἶναι ἡ πίστη στὸν τριαδικὸ Θεὸ τῆς
ζωντανῆς βιβλικῆς, ἰουδαιοχριστιανικῆς
καὶ ἐκκλησιαστικῆς παραδόσεως. _
1. Ἡσ 49.8: «Οὕτως λέγει Κύριος Καιρῷ δεκτῷ
ἐπήκουσά σου καὶ ἐν ἡμέρᾳ σωτηρίας ἐβοήθησά σοι
καὶ ἔδωκά σε εἰς διαθήκην ἐθνῶν τοῦ καταστῆσαι
τὴν γῆν καὶ κληρονομῆσαι κληρονομίαν ἐρήμου».
2. Β΄ Κορ 6.1-3
3. Μκ 1.14-15
4. Μθ 4.23
5. Μθ 26.18, Λκ 21.8
6. Μθ 24.1-2, Μκ 13.1-2, Λκ
7. Μθ 24.3-14, Μκ 13.3-13, Λκ 21.7-11
8. Μθ 24.15-22, Μκ 13.14-23, Λκ 21.12-19
9. Μθ 24.23-28, Μκ 13.21-22
10. Μθ 24.29-31, Μκ 13.24-27, Λκ 21.25-28
11. Μθ 24.23-34, Μκ 13.32-37, Λκ 21.29-33
12. Μποροῦμε νὰ θεωρήσουμε κοινὸ στοιχεῖο, ἀλλὰ
καὶ ὁ πυρῆνας σὲ κάθε ἔργο τῆς ἐποχῆς ἐκείνης
ποὺ χαρακτηριζόταν ἀπὸ μία ἔντονη μεσσιανικὴ-
ἐσχατολογικὴ προσδοκία.
13. Οἱ παραλλαγὲς στὰ χειρόγραφα ὅσον ἀφορᾶ
στὸν ἐν προκειμένῳ στίχο: «Περὶ δὲ τῆς ἡμέρας
ἐκείνης καὶ ὥρας οὐδεὶς οἶδεν οὐδὲ οἱ ἄγγελοι τῶν
οὐρανῶν οὐδὲ ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος» (Μθ
24.36, Μκ 13.32) καθὼς καὶ οἱ ἑρμηνεῖες τῶν Πατέ-
ρων δείχνουν ὅτι αὐτὸ τὸ θέμα συζητήθηκε ἔντονα
καὶ στὴν πρώτη Ἐκκλησία καὶ πολλοὶ σκόνταψαν
στὸν ὑπολογισμὸ τοῦ χρόνου τοῦ τέλους.
Τὰ παλιὰ χειρόγραφα δὲν περιέχουν τὶς λέξεις οὐδὲ
ο Υἱός ποὺ ἐμφανίζονται ὅλο καὶ περισσότερο ἀργό-
τερα. Ἔχουμε τὴν ἐκτενῆ ἑρμηνεία τοῦ Μεγάλου
Φωτίου ὁ ὁποῖος ἀναλύει τὸν στίχο χωρὶς τὴν προ-
σθήκη, τονίζοντας ὅτι ὁ Υἱὸς κατὰ φύσιν ἔχει τὴν
γνώση, ὅπως καὶ ὁ Πατέρας καὶ θεωρεῖ ὅτι οἱ Χρι-
στιανοὶ του δὲν ὠφελοῦνται νὰ ξέρουν τὸν χρόνο
τοῦ τέλους. Ἡ προσθήκη ἐξηγεῖται μὲ τὴν προσπά-
θεια τῆς Ἐκκλησίας νὰ ἀποφύγουν οἱ χριστιανοὶ
αὐτὸν τὸν πειρασμό.
14. Γιὰ παράδειγμα Μθ 24.36: «Περὶ δὲ τῆς ἡμέρας
ἐκείνης καὶ ὥρας οὐδεὶς οἶδεν.
οὐδὲ οἱ ἄγγελοι τῶν
οὐρανῶν οὐδὲ ὁ Υἱός.
εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος».
15. Ἰω 2.4
16. Ἰω 4.23
17. «Ἄχραντε, ἡ διὰ λόγου τὸν Λόγον ἀνερμηνεύ-
τως ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τεκοῦσα, δυσώπη-
σον, ὡς ἔχουσα μητρικὴν παῤῥησίαν» (ἀπὸ τὸν Πα-
ρακλητικὸ Κανόνα). «Κατανοῶν ὁ Προφήτης τὴν
ἐπ' ἐσχάτων σου Χριστε ἔλευσιν, ἀνεβόα· τὴν σὴν
εἰσακήκοα Κύριε τὴν δυναστείαν, ὅτι πάντας τοῦ
σῶσαι τοὺς χριστοὺς σου ἐλήλυθας» (ἀπὸ τὶς Κα-
ταβασίες τοῦ Ἁγίου Πνεύματος).
18. Ἱερατικὸν, ἔκδ. Ε΄ Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, Ἀθῆναι, 1995, σελ. 125.
Τὸ μήνυμα τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων εἶναι ἡ προσωπικὴ πίστη
στὸ πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Υἱοῦ
τοῦ ἀνθρώπου, πίστη ἡ ὁποία συνδέεται μὲ τὸ πλήρωμα
τῆς χάριτός Του, μὲ τὴν Ἐκκλησία Του δηλαδή, καὶ κάνει
τὸν ἄνθρωπο νὰ βιώνῃ ἀπ’ αὐτὴν τὴν ζωὴ τὴ βασιλεία Του.

16. 15
ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΚΟΙΜΗΣΙΝ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
Ἐμμανουὴλ Περσυνάκη
καθηγητοῦ-ἱεροψάλτου
«Π
ανηγυριζέτωσαν οἱ θεοφρο-
νες» εἶναι ἡ ἀκροστιχίδα τοῦ
κανόνος, τὸν ὁποῖον συνέθεσε
ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Μελωδός, Ἐπίσκοπος
Μαϊουμᾶ, μὲ τὸν ὁποῖο καλεῖ τοὺς Χρι-
στιανοὺς νὰ πανηγυρίσουν τὴν Κοίμη-
ση τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου, γιατί αὐτὴ
εἶναι ἡ σπουδαιότερη Θεομητορικὴ ἑορτὴ
ἡ ὁποία «πάντας ἄγει» (συναθροίζει) στὸν
ἑορτασμὸ τῆς ζωηφόρου Κοιμήσεως τῆς
Θεοτόκου. Εἶναι ἡ μόνη Θεομητορικὴ
ἑορτὴ κατὰ τὴν ὁποία στοὺς ναοὺς
ψάλλονται δύο κανόνες. Ὁ πρῶτος ποὺ
ἔχει ἀκροστιχίδα «πανηγυριζέτωσαν οἱ
θεοφρονες» καὶ συνετέθη ἀπὸ τὸν ἅγιο
Κοσμᾶ τὸν Μελωδὸ σὲ ἦχο πρῶτο, καὶ ὁ
δεύτερος ποὺ συνετέθη ἀπὸ τὸν ἅγιο Ἰω-
άννη τὸν Δαμασκηνὸ σὲ ἦχο τέταρτο «Ζῆ
ἀεὶ Θεομήτωρ, κἂν δεκάτη θᾶνε πέμπτη».
Ζῆ πάντοτε ἡ μητέρα τοῦ Θεοῦ, καὶ ἂν
ἀκόμη πέθανε τὴ δεκάτη πέμπτη.
Σὲ ἡλικία 59 ἐτῶν ἡ Θεοτόκος προ-
έβλεψε τὸ τέλος τῆς ἐπιγείου ζωῆς Της
καὶ κάλεσε τοὺς Ἀποστόλους νὰ κηδεύ-
σουν τὸ σῶμα Της «συναθροισθέντες»
στὴ Γεσθημανή. Καθ' ὅλην τὴν ἐπίγεια
ἹερὰΜονὴΒατοπεδίου,ἍγιονὌρος

17. 16
ζωή Της ἡ Παναγία «Νικητικὰ μὲν βρα-
βεῖα ἤρω, κατὰ τῆς φύσεως...» σύμφωνα
μὲ τὸν ἱερὸ Κοσμᾶ Μελωδό. Ὅπως ἑρμη-
νεύει ὁ ἅγιος Νικόδημος, ἡ Παναγία ἐνί-
κησε τὴν ἀνθρώπινη φύση, διότι ἀσπό-
ρως συνέλαβε τὸν Θεὸν Λόγον, ἐγέννησε
αὐτὸν ἀφθόρως καὶ ἀνωδίνως, διαμείνα-
σα οὕτω Ἀειπάρθενος. Ὅλα αὐτὰ τὴν κα-
τέστησαν «τῶν Οὐρανῶν πλατυτέρα».
Εἶχε «τὸ κατὰ φύσιν» ἔφθασε ὅμως εἰς
τὸ «ὑπὲρ φύσιν», ἔχουσα «καθ' ἑαυτὴν»
τὴν ὑπόσχεση ποὺ εἶχε δώσει στὸν Θεὸ
μὲ τοὺς λόγους «ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου
γένοιτο μοι κατὰ τὸ ρῆμα σου». Ἔτσι
μιμήθηκε τὸν Χριστὸν καὶ ὅπως Αὐτός,
ὑπέκυψε καὶ ἡ «Μήτηρ τῆς ζωῆς» στὸν
φυσικὸ νόμο τοῦ θανάτου. Ἀναστήθη-
κε ὅμως, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ ἱερὸς Ὑμνο-
γράφος γράφοντας «σὺν τῷ Υἱῷ ἐγείρη
διαιωνίζουσα».
Πολλοὶ εἶναι οἱ πατέρες τῆς Ἐκκλη-
σίας ποὺ μαρτυροῦν ὅτι ἡ Παναγία ἀνα-
στήθηκε. Ὁ ἅγιος Ἀνδρέας Κρήτης σ'ἕνα
ἐγκωμιαστικὸ λόγο γιὰ τὴν Κοίμηση
τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου γράφει: «Μυ-
στήριον ἡ παροῦσα πανήγυρις... Πῶς
οὐκ ἀψευδὴς ἡ μετάθεσις; Ἐπεὶ συνθέ-
του λύσις, μερῶν διάζευξις, ἀνάλυσις
ἐπίτευξης, (ἤτοι, ἕνωση ψυχῆς καὶ σώ-
ματος), σύμπηξις (ἤτοι, ἀνάστασις ) καὶ
πρὸς τὸ ἀφανὲς ὑποχώρησις».
Ὁ ἅγιος Ἰωάννης Δαμασκηνὸς στὸν
τρίτο ἐγκωμιαστικὸ πρὸς τὴν Κοίμη-
σιν λόγο του ἀναφέρει: «Ἔδει καθάπερ
χρυσὸν ἀποβαλοῦσαν τὸ γεῶδες καὶ
ἀλαμπὲς τῆς θνητότητος πάχος, ὡς ἐν
χωνεύσει τῷ θανάτω τὴν σάρκα (τῆς Θε-
οτόκου) ἄφθαρτον καὶ καθαρὰν τῷ φέγ-
γει τῆς ἀφθαρσίας ἐκλάμπουσαν, ἑξα-
ναστῆναι τοῦ μνήματος». Εἰς τὸν δεύ-
τερο ἐγκωμιαστικὸ γιὰ τὴν Κοίμησιν
λόγο ὁ ἴδιος πατὴρ ἀναφέρει: «...Οὕτω
τὸ πανάγιον σῶμα (τῆς Θεοτόκου) τῷ
πανευκλεεῖ καὶ ὑπερφυεῖ ἀποτίθεται
μνήματι, κἀντεῦθεν τριταία πρὸς οὐρα-
νίους δόμους μετεωρίζεται...ὥσπερ τὸ ἐξ
αὐτῆς ἐνυποστὰν τῷ Θεῷ Λόγῳ σῶμα τὸ
ἅγιον τὸ ἀκήρατον τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ τοῦ
μνήματος ἐξανίστατο. οὕτω καὶ ταύτην
ἔδει ἑξαρπασθῆναι τοῦ τάφου, καὶ πρὸς
τὸν Υἱὸν τὴν Μητέρα προσορμισθήναι».
Τὴν ἴδια ἄποψη ὑποστηρίζει καὶ ὁ θεῖος
Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς εἰς τὸν εἰς τὴν
Κοίμησιν λόγον του.
Ὁ ἅγιος Μάρκος Εὐγενικός, Ἐπίσκο-
πος Ἐφέσου, συνέθεσε εἰς τὴν Κοίμη-
σιν τῆς Θεοτόκου κανόνες στοὺς ὀκτὼ
ἤχους. Σ' ἕνα τροπάριο τῆς ἐνάτης ὠδῆς
τοῦ βαρέως ἤχου ἀναφέρει: «Μεγαλυ-
νέσθω εὐφήμοις ὠδαῖς ἡ Παναγνὸς μα-
καριζέσθω ἀξίως ἡ Παμμακάριστος, ὅτε
νενέκρωται καὶ ἐγήγερται πάλιν ὡς Μή-
τηρ τοῦ Κυρίου, εἰς πίστωσιν ἐσχάτης
ἀναστάσεως ἥν ἐλπίζομεν». Σὲ ἄλλο τρο-
πάριο τῆς ἕκτης ὠδῆς τοῦ κανόνα τοῦ
πλαγίου τετάρτου ἤχου ὁ ἴδιος πατὴρ
ἀναφέρει : «Νέκρωσιν ἡ τῆς ζωῆς Μήτηρ
δέχεται, καὶ τάφῳ τεθεῖσα μετὰ τρίτην
ἡμέραν εὐκλεῶς ἐξανίσταται εἰς αἰῶνας
τῷ Υἱῷ συμβασιλεύουσα, καὶ αἰτοῦσα
τὴν τῶν πταισμάτων ἡμῶν ἄφεσιν».
Ἐκτὸς τῶν παραπάνω πατερικῶν
μαρτυριῶν θὰ μπορούσαμε νὰ ἀναφέ-
ρουμε πολλὲς ἀκόμη μαρτυρίες πολλῶν
Πατέρων ποὺ νὰ ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ
Παναγία μας «ἐξανέστη πρὸς οὐρανοὺς
καὶ τῷ Υἱῳ αὐτῆς, συμβασιλεύει». Ἡ
τῶν οὐρανῶν ὑψηλότερα καὶ τῶν Χε-
ρουβεὶμ ἐνδοξότερα... ἐν ταῖς τοῦ Υἱοῦ
χερσί, σήμερον τὴν Παναγίαν παρατίθε-
ται ψυχήν... Ἔδει τῆς ἐν τῷ τίκτειν φυ-
λαξάσης τὴν Παρθενίαν ἀλώβητον, ἀδι-
άφθορον τηρηθῆναι τὸ σῶμα καὶ μετὰ
θάνατον. Καὶ ὅπως τίκτουσα ἀλώβητος
ἡ παρθενία μεμένηκε οὕτω καὶ μεταστά-
σα ἀδιάλυτον τὸ σῶμα πεφύλακται».
Κατὰ τὸ ἐξαποστειλάριον τῆς ἑορτῆς
ἡ Παναγία κάλεσε τοὺς Ἀποστόλους νὰ
συναθροισθοῦν στὴ Γεθσημανὴ γιὰ νὰ
κηδεύσουν τὸ σῶμα Της καὶ ζήτησε ἀπὸ
τὸν Υἱόν Της νὰ παραλάβει τὸ πνεῦμα
Της. Εἶναι βέβαιον λοιπόν, ὅτι ἡ Πανα-

18. 17
γία ἀνελήφθη εἰς οὐρανούς. Χαρακτη-
ριστικὸς εἶναι ὁ λόγος τοῦ ἱεροῦ Χρυ-
σοστόμου ὁ ὁποῖος περιγράφοντας τὴν
Ἀνάληψιν τοῦ Κυρίου ἐμφανίζει τὸν Υἱὸ
τῆς Θεοτόκου νὰ παρηγορεῖ τὴν Μητέρα
Του ἡ ὁποία παρακολουθοῦσε τὴν Ἀνά-
ληψιν... «Οὐ μὴ σὲ ἐγκαταλείψω Μῆτερ
μου Παρθένε, ἀλλ' ὅτε μέλλεις ἐξέρχε-
σθαι ἐκ τοῦ σώματός Σου, οὐ πέμψω
Ἄγγελον, οὐ πέμψω Ἀρχάγγελον, ἀλλὰ
ἐγὼ αὐτὸς ἔρχομαι καὶ παραλήψομαί
Σου τὴν ψυχὴν λαμπροτέραν τοῦ ἡλίου
οὖσαν« (Λόγος εἰς τὴν Ἀνάληψιν).
Ἡ ἀθάνατος Κοίμησις τῆς Θεοτόκου
προκάλεσε θλίψη στοὺς Ἀποστόλους
οἱ ὁποῖοι «Θεαρχίῳ νεύματι πάντοθεν
ὑπὸ νεφῶν μεταρσίως αἰρόμενοι παρέ-
στησαν καὶ ἐπόπτευσαν τὸ τελευταῖον
ἐπ' αὐτὴ μυστήριον». Καὶ τῷ ἀχράντῳ
σώματι κηδεύσαντες σεπτῶς ἀνεβόων
«Χαῖρε Κεχαριτωμένη Παρθένε Μή-
τηρ Ἀνύμφευτε». «Ἄρατε πύλας» ἦταν
ἡ ἐντολὴ τοῦ Βασιλέως τῶν Οὐρανῶν
πρὸς τὶς Οὐράνιες Δυνάμεις «καὶ ταύ-
την ὑπερκοσμίως ὑποδέξασθαι» γιὰ νὰ
ἀπολαμβάνει ἡ Θεοτόκος τὴν οὐράνιον
δόξαν. Ἀνέστη καὶ ἀνελήφθη ἡ Θεοτό-
κος πρὸς τοὺς Οὐρανούς, αὐτὸ τὸ μαρ-
τυρεῖ ὁ κενὸς τάφος ποὺ βρίσκεται μέχρι
σήμερα στὴ Γεσθημανή. Γεννᾶται εὐλό-
γως τὸ ἐρώτημα, ἀφοῦ ἡ Παναγία ἀνα-
στήθηκε γιατί ἡ Ἐκκλησία δὲν ἑορτάζει
τὴν Ἀνάστασιν τῆς Θεοτόκου; Κατὰ τὸν
ἅγιο Νικόδημο τρεῖς εἶναι οἱ λόγοι. Ὁ
πρῶτος, διότι ἡ Ἀνάστασις τῆς Θεοτόκου
δὲν μαρτυρεῖται στὴν Παλαιὰ καὶ Καινὴ
Διαθήκη οὔτε στὶς ὑπόλοιπες ἱερὲς Γρα-
φές. Ὁ δεύτερος, διότι ἡ ἀνάστασις τῆς
Θεοτόκου «δόγμα ἐστὶ μυστικὸν» καὶ
κατὰ τὸν 91 κανόνα τοῦ Μ.Βασιλείου
«τὰ δόγματα σιωπᾶται, τὰ δὲ κηρύγματα
δημοσιεύεται». Τρίτον, ἡ λέξη μετάστα-
σις ὑποδηλώνει ἔννοια εὐρυτέρα τῶν λέ-
ξεων ἀνάστασις καὶ ἀνάληψις καὶ ἐμπε-
ριέχει αὐτές. Γι' αὐτὸ ἡ Ἐκκλησία μας
τὴν 15η Αὐγούστου ἑορτάζει τὴ μνήμη
τῆς Πανσέπτου Μεταστάσεως τῆς Πανυ-
περευλογημένης Δεσποίνης ἡμῶν καὶ
Ἀειπαρθένου Μαρίας.
Ἐπήρθησαν πύλαι οὐράνιαι καὶ
ἄγγελοι ἀνύμνησαν καὶ ὑπεδέξατο ὁ
Χριστὸς τὸ τῆς Παρθενίας μητρῷον κει-
μήλιον. Ἔτσι ἡ Παναγία μας μὲ τὴ Γέν-
νηση τοῦ Χριστοῦ «τὸ μεσότοιχον» τῆς
ἁμαρτίας διέλυσε μὲ τὴν Κοίμησίν της,
κατὰ τὸν Γρηγόριο Παλαμᾶ, «μεθόριον
ἐστὶν μεταξὺ κτιστῆς καὶ ἀκτίστου φύ-
σεως. Καὶ οὐδεὶς ἂν ἔλθοι πρὸς Θεόν, εἰ
μὴ δι'αὐτῆς τὲ καὶ τοῦ ἐξ αὐτῆς τεχθέ-
ντος μεσίτου καὶ οὐδὲν ἂν ἐκ τῶν τοῦ
Θεοῦ δωρημάτων, εἰ μὴ διὰ ταύτης γέ-
νοιτο καὶ Ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις».
«Ἡγιάσθη ὁ αἰθὴρ ἐν τῇ ἀνόδῳ τῆς
Θεοτόκου ὅπως ἐφωτίσθη ἡ γῆ ἐν τῷ
τόκῳ αὐτῆς», γι' αὐτὸ «Αἱ γενεαὶ πᾶσαι
μακαρίζομεν σὲ τὴν μόνην Θεοτόκον». _
«Θεαρχίῳ νεύματι πάντοθεν ὑπὸ νεφῶν μεταρσίως
αἰρόμενοι παρέστησαν καὶ ἐπόπτευσαν
τὸ τελευταῖον ἐπ’ αὐτὴ μυστήριον».
Καὶ τῷ ἀχράντῳ σώματι κηδεύσαντες σεπτῶς ἀνεβόων
«Χαῖρε Κεχαριτωμένη Παρθένε Μήτηρ Ἀνύμφευτε».

19. 18
ΠΑΤΗΡ ΛΕ­Ω­ΝΙ­ΔΑΣ
Πι­νε­λι­ὲς ποὺ ἀ­πο­δί­δουν
τὴν προ­σω­πι­κό­τη­τά του
καὶ τὴ δρά­ση του­
Αἰκατερίνης Λέτη
Τ
ὸν π. Λεωνίδα τὸν ξέρουν τὰ παι-
διά, ὅπως τὸν ξέρουν καὶ τὰ πουλιὰ
καὶ τὰ λουλούδια. Τὰ παιδιὰ πολλὲς
φορὲς τὸν ἄκουσαν νὰ λέει: «Ἀγαπῶ τὰ
παιδιὰ καὶ τὰ πουλιὰ καὶ τὰ λουλούδια».
Καὶ ὅ,τι ἔλεγε ἦταν τῆς καθαρῆς του καρ-
διᾶς ἀνάσα. Καὶ μόνο τὸ ἄκουσαν; Τὸν
εἶδαν νὰ τὸ δείχνει μὲ τὴ ζωή του, μὲ τὰ
ἔργα του. Γλυκειὰ μοσχοβολιὰ ἀγάπης,
ποὺ τὰ παιδιὰ τὴν ἔκλεισαν μὲς στὴν
ἁγνή τους τὴν καρδιὰ σὰν φυλαχτὸ ἀκρι-
βό. Ἀλησμόνητή τους μένει ἡ καραμέλα
ποὺ ἔπαιρναν ἀπὸ τὸ χέρι του τὸ ἁγια-
σμένο. Τὴν ἔνιωθαν ξεχωριστὴ εὐλογία.
Ἔχουν ἀκόμη νὰ τὸ λένε.
Ἐρημικὸς εἶναι ὁ τόπος ὅπου μένει
μετὰ τὴν ἐκθρόνηση ἀπὸ τὸν ἐπισκο-
πικὸ θρόνο τῆς Ἐκκλησίας τῆς Θεσ-
σαλονίκης. Ἐδῶ βρίσκει τὴν ἠρεμία
του ὁ ἀκάματος, ὁ φλογερὸς ἐργάτης
τοῦ Εὐαγγελίου – δῶρο τῆς ἀγάπης
τοῦ Θεοῦ. Μέσα ἕνα ἄλλο μοτίβο ζωῆς
ζῆ τώρα τὸ σταυρώσιμο Πάσχα. Τώρα
ἐνατενίζει σ’ ἕνα ἄλλο πλάνο ζωῆς τὸν
Ἐσταυρωμένο καὶ Ἀναστάντα Κύριό
του. Συνεχίζει τὴν ἐν Χριστῷ πορεία τῆς
ζωῆς του. Εἶναι ἀγκιστρωμένος ἀπὸ τῆς
πίστης τὴν ἐλπίδα «ἣν οἱ πιστοὶ κατέ-
χοντες ἀγαλλόμεθα». Ὑποτάσσεται στὸ
θέλημα τοῦ Θεοῦ. «Οὐχὶ τῷ Θεῶ ὑποτα-
γήσεται ἡ ψυχή μου;». Εἶναι ἡ ἀνταύ-
γεια τῆς ἐσωτερικῆς πνευματικότητάς
του. Ἔτσι ἐξηγεῖται ἡ χαρά του. Εἶναι
τρισευτυχισμένος, τυλιγμένος στὸ Ἀνα-
στάσιμο φῶς. Προγεύεται τὸν Παράδει-
σο κι ἂς ζῆ σ’ αὐτὸ τὸ τόσο μικρό, τὸ
ταπεινό, τὸ φτωχὸ τὸ σπίτι μόνος του,
ἀδικημένος, κατασυκοφαντημένος.
Ἔπιανε τὸν σφυγμὸ τῆς ἐποχῆς.
Ἡ ὀξύνοιά του καταπληκτική.
Οἱ ὁρίζοντες τῆς σκέψης ἀνοιχτοί,
μὲ διαστάσεις ψυχολογικοῦ βάθους καὶ
χρονικῆς ταχύρρυθμης ἐπέκτασης.
Οἱ προοπτικές του εὔστοχες, καίριες
μακρινὲς καὶ μαζὶ ρεαλιστικὲς ζυμωμέ-
νες μὲ τὶς προσωπικές του ἐμπειρίες καὶ
μὲ τὶς νεύσεις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.
Ἦταν φορές, ποὺ δύσκολα παρα-
κολουθοῦσες τὴ σκέψη του. Τὰ ψηλὰ
πετάγματά του δὲν εἶχες τὰ δυνατὰ
φτερὰ νὰ φτερουγίσεις καὶ νὰ τὰ φτά-
σεις. Ἦταν πρὸ πάντων ὁ ἄνθρωπος τῆς
γνήσιας, τῆς ἁπλῆς εὐαγγελικῆς ἀγάπης.
Πιὸ πολὺ ἀγαποῦσε καὶ συμπονοῦσε
«τὸν κάλαμον τὸν συντετριμμένον».
Συχαινόταν τὴν ὑποκρισία. «Ἂν βρεῖς»,
ἔλεγε, μιὰ εἰκόνα τοῦ Κυρίου στὸν δρό-
μο λασπωμένη, τσαλαπατημένη, τί θὰ
κάνεις; Θὰ τὴν πετάξεις; Ὄχι βέβαια.
«Θὰ τὴν πάρεις μὲ εὐλάβεια, θὰ τὴν συ-

20. 19
ναρμολογήσεις, θὰ τὴν καθαρίσεις -δὲν
παύει νὰ εἶναι εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ- θὰ
τὴν ἀσπαστεῖς μὲ εὐλάβεια καὶ σεβασμό.
Ἔτσι καὶ ὁ ἄνθρωπος ὁ πληγωμένος
ἀπὸ τὴν ἁμαρτία εἶναι εἰκόνα τοῦ Θεοῦ.
Δὲν ἔχεις παρὰ νὰ τὸν βοηθήσεις νὰ βρεῖ
τὴν πρωτινή του μορφή. Μήπως ὅμως,
συνέχισε, ὁ φαρισαϊσμὸς μᾶς ξήρανε τὴν
ἰκμάδα τῆς ἀγάπης καὶ τοῦ σεβασμοῦ
στὴν ἀνθρώπινη προσωπικότητα;
Ὁ π. Λεωνίδας ἦταν ὁ ρακοσυλλέ-
κτης τῶν ταλαιπωρημένων ψυχῶν. Ἡ
χριστιανικὴ ζωὴ πίστευε ὅτι δὲν εἶναι
ἠθικολογία εἶναι μετοχὴ στὴν ἐν πνεύ-
ματι ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ.
«Ὁ Κύριος μιλάει γιὰ τὴ δυνατότη-
τα ποὺ μᾶς ἔχει δοθεῖ νὰ διακρίνουμε
τὴν παρουσία Του στὸ πρόσωπο τῶν
ἀδελφῶν μας. Ἡ θέση αὐτὴ τοποθετεῖ
τὴν ὕπαρξή μας κοντὰ στὸν Θεὸ καὶ
φέρνει τὸν Κύριο πολὺ κοντά μας, στὴν
ὕπαρξή μας». (Ἀπὸ ὁμιλία του στὸν
Ἅγιο Βασίλειο). Κοντὰ στὸν π. Λεωνί-
δα, τὴ χαρά σου, ἂν τὴν ἔλεγες, διπλὴ
θὰ τὴ χαιρόσουν. Τὴ λύπη σου, ἂν τὴν
ἀκουμποῦσες, ἀνάλαφρος θὰ ἔφευγες.
«Κριτήριο γιὰ τὴν αἰωνιότητα εἶναι ἡ
ἀγάπη». Ἦταν τὸ σύνθημά του καὶ τὸ
βίωμά του.
«Ὅτανσυναντοῦμεἄνθρωποπονεμέ-
νο, ἄρρωστο, φυλακισμένο, πιστεύουμε
ὅτι εἶναι σταυροφόρος. Σηκώνει σταυρό,
ὅπως ὁ Ἰησοῦς. Ἂν τὸν συμπαρασταθεῖς
μοιράζεσαι μαζί του τὸν πόνο.
Αὐτὲς τὶς πράξεις ὁ Ἰησοῦς τὶς ὑπο-
λογίζει σὰν νὰ γίνονται στὸν ἑαυτό Του.
«Ἐφ ὅσον ἐποιήσατε… ἐμοὶ ἐποιήσατε»
ἀπὸ σημειώσεις του. Ἐλαφρώνοντας τὸν
πόνο τοῦ συνανθρώπου γίνεσαι Σίμων ὁ
Κυρηναῖος. Παραστέκεσαι στὸν Μεγάλο
Σταυροφόρο».
Ὁ πατὴρ Λεωνίδας ὁραματίζεται
καὶ ἱδρύει σχολεῖο, τὰ Ἐκπαιδευτήρια
«Ἀπόστολος Παῦλος»
Στὰ τέλη τοῦ 1974 εἶχε ὑποχρεωθεῖ
νὰ ἀποτραβηχθεῖ στὸ ἐρημητήριο ἐξόρι-
στος τώρα ὁ στοργικός, ὁ φλογερός, μὲ
τὴν πολύμορφη δραστηριότητα Ἱεράρ-
χης. Εἶχε ἀποχαιρετήσει σεμνὰ μὲ ὅλη
του τὴν ἀγάπη τὸ ποίμνιό του στὸν Ναὸ
τοῦ Ἁγ. Δημητρίου. Μοίρασε τὴν εὐλο-
γία του στὸν καθένα ἀπὸ τὰ ἀναρρίθμη-
τα πλήθη ποὺ βρέθηκαν σ ἐκείνη τὴν
τελευταία, τὴν ἱστορικὴ Θ. Λειτουργία.
Τί συνωστισμός, πόσα δάκρυα τότε, πό-
σος πόνος βαθύς, σιωπηλός!
Ἔφυγε γιὰ νὰ μονάσει στὸ ἀγαπη-
μένο του ἐρημητήριο. Ὁ χωρισμὸς ἀπὸ
τὸ ποίμνιό του, τοῦ στοίχισε πολύ, ἀλλὰ
δὲν κλονίστηκε: «μὲ πρότυπον τὸν Κύ-
ριον Ἰησοῦν, τὸν Ἀναμάρτητον καὶ τὰ
παθήματά Του, μὲ ὑπόδειγμα τὰ μεγάλα
πνευματικὰ ἀναστήματα, τοὺς Πατέρες
τῆς Ὀρθοδοξίας καθὼς καὶ τοὺς ἀγω-
νιστὰς τῶν ἰδανικῶν του Γένους μὲ τὶς
Ὁ π. Λεωνίδας
ἦταν ὁ ρακοσυλλέκτης
τῶν ταλαιπωρημένων ψυχῶν.
Ἡ χριστιανικὴ ζωὴ πίστευε ὅτι δὲν εἶναι ἠθικολογία.
εἶναι μετοχὴ στὴν ἐν πνεύματι ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ.

21. 20
κακοπάθειες τῶν ἐνδυναμούμενος ἐν
Κυρίῳ ἔμεινα εἰρηνικὸς καὶ πιστὸς εἰς
τὴν προσταγὴν τοῦ χρέους μέχρι τέ-
λους. Εἶναι τὰ λόγια τὰ δικά του γραμ-
μένα μὲ τὸ ἴδιο του τὸ χέρι στὴ διαθήκη
ποὺ μᾶς ἄφησε.
Ἡ ψυχή του ἔμεινε ἐλεύθερη μὲ τὴ
Χάρη τοῦ Θεοῦ. Κι ἦταν ἡ ἐλευθερία
αὐτή, ἡ πνευματική, πρόσβαση στὸν
χῶρο τοῦ ἐλέους τοῦ Θεοῦ.
Τώρα σαλπάρει γενναῖος θαλασσοπό-
ρος στ’ ἀνοιχτὸ πέλαγος τῆς ἀγάπης τοῦ
Θεοῦ μὲ ὑψωμένη τὴ σημαία τῶν ἰδα-
νικῶν. «Χριστὸς - Ἑλλάδα». Κρατᾶ στα-
θερὴ γραμμὴ πλεύσεως μὲ τὴν πυξίδα
τῆς πίστης του καὶ τὸ τιμόνι του τὸ κα-
τευθύνει ὁ Κύριος τῶν δυνάμεων. «Κύ-
ριε τῶν δυνάμεων μεθ’ ἡμῶν γενοῦ…»
ψάλλει καὶ ζῆ τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. «Ἡ
Βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντὸς ἡμῶν ἐστι».
Προγεύεται τὸν Παράδεισο.
Ἡ ἀγάπη του στὸν Θεὸ εἶναι ἡ πηγὴ
ἀπ’ ὅπου ἀντλεῖ τὴν ἀγάπη του στὰ παι-
διὰ τοῦ Θεοῦ.
Τὰ συσσίτια τῆς Κατοχῆς στὴ Θεσσα-
λονίκη, τόλμημα θαυμαστὸ στοὺς κρίσι-
μους ἐκείνους καιροὺς στὴν κατοχὴ τοῦ
41-44. Ἑφτὰ χιλιάδες παιδιὰ σώθηκαν.
«Πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη. Μείζων δὲ τού-
των ἡ ἀγάπη». Ὁ π. Λεωνίδας πρωτο-
στατεῖ. Τότε τὰ συσσίτια γιὰ τὸ ψωμὶ τὸ
ὑλικό. Τώρα τὸ σχολεῖο γιὰ τὴν πνευμα-
τικὴ τροφοδοσία. Τότε στὸ σῶμα, τώρα
στὴν ψυχὴ στοχεύει ἡ κρίση.
Ὁ π. Λεωνίδας ὁραματίζεται τὴν
ἵδρυση σχολείου μὲ ἑλληνοχριστιανικὴ
ἀγωγή. Ἱδρύονται τὰ ἐκπαιδευτήρια «Ο
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΥΛΟΣ». Γραμμὴ τοῦ
Σχολείου σταθερὰ ἑλληνικὴ - χριστια-
νική. Ὁ π. Λεωνίδας πρωτοστατεῖ μὲ τὴ
βαθειὰ παιδαγωγική του πείρα, μὲ τὴν
ἄνωθεν σοφία, τὴν πατερική του ἀγάπη
καὶ μὲ καρδιὰ νεανική.
Τὰ ἐκπαιδευτήρια αὐτὰ δὲν θέλουν
νὰ περιορισθοῦν σὲ μιὰ ἀποταμίευση
γνώσεων. Φροντίδα καὶ ἐπιδίωξή τους
ΧΡΙΣΤΟΣ καὶ ΕΛΛΑΔΑ. Ὁ π. Λεωνίδας
πυροδοτεῖ τὶς ψυχὲς μικρῶν καὶ μεγά-
λων. Ἦταν «ἐπαναστάτης» ἐνάντια στὸ
βόλεμα, στὴν ὑλιστικὴ νοοτροπία, στὸ
«κατεστημένο».
Τὸν πύργο χτίζουμε ὅλοι ἀντάμα
καὶ στὸ Χριστὸ κάνουμε τάμα
κανένας μας νὰ μὴ σταθεῖ
ὥσπου ἡ δουλειά μας νὰ τελειώσει.
Γ. Βερίτης
Τὸ σχολεῖο ἀνοίγει δρόμο
γιὰ τὸν Χριστό
Ὁ π. Λεωνίδας ἀγωνίζεται τὰ παιδιὰ
ἀνεμπόδιστα νὰ ζήσουν στὸ «ΦΩΣ». Νὰ
ζήσουν στὴν ἀβασίλευτη χαρὰ τοῦ Θεοῦ,
νὰ γίνει παράδεισος ἡ ζωή τους. Ὅλοι μὲ
τὸν π. Λεωνίδα, ἡγέτη μέσα σὲ τοῦτο τὸ
σχολεῖο στὸν στόχο τοῦτο σημαδεύουν,
στὸ Φῶς ποὺ εἶναι ὁ Χριστός.
Ἀνάσταση 1984
Ἡ Ὡραία Πύλη ἀνοίγει. Ὁ π. Λεω-
νίδας προβάλλει ἐπιβλητικός, συγκινη-
μένος. Ὑψώνει ἐπίσημα τὴν ἀναμμένη
λαμπάδα μπροστὰ στὸ ποίμνιό του. Ἡ
στιγμὴ εἶναι ἱερή. «Δεῦτε λάβετε Φῶς
ἐκ τοῦ ἀνεσπέρου Φωτός…» μᾶς προ-
σκαλεῖ. Κι ἐμεῖς ἀκινητοποιηθήκαμε.
Κοκκάλωσε τὸ χέρι κρατώντας ἀκόμη
τὴ λαμπάδα μας σβηστή.
Ἡ καρδιὰ τοῦ π. Λεωνίδα ἔχει ραγί-
σει ἀνεπανόρθωτα. Ἡ φωνὴ τοῦ ἐπιβλη-
τική, ὅσο κι ἂν σπασμένη βγαίνει ἀπὸ
τὸ πληγωμένο στῆθος. Μᾶς προσκαλεῖ
ὁπωσδήποτε στῆς Ἀναστάσεως τὴν Ἑορ-
τή. Ὁ π. Λεωνίδας ἔμεινε στὸ Ἱερὸ νὰ
προσμένει. Ἡ τελευταία του λειτουρ-
γικὴ πράξη εἶχε τελεσθεῖ. Κι ἦταν αὐτὴ
ποὺ σφράγισε ὁλόκληρη τὴν ἐπὶ γῆς
ζωή του. Νύχτα ἱστορική.
Ὡστόσο πρῶτος μέσα στὸ Ἅγιο Βῆμα
μεγαλόφωνα ψάλλει τὸν Ἀναστάσι-
μο Ὕμνο. Ἀσυγκράτητος ὁ ἱερός του
ἐνθουσιασμός. Ποῦ βρίσκει τὴν τόση
δύναμη; Μετέχει ἔντονα στὴ Θ. Λει-
τουργία. Κοινωνεῖ τῶν Ἀχράντων Μυ-

22. 21
στηρίων καὶ προσμένει νὰ ἀπολαύσει
«ἐκτυπώτερον» τὸ Πάσχα τὸ Μέγα «ἐν
τῇ ἀνεσπέρῳ ἡμέρᾳ τῆς Βασιλείας» τοῦ
Θεοῦ.
Ἔμεινε, ἂν καὶ ἀνεπίτρεπτο ἀπὸ τὴν
ἐπιστήμη, μαζί μας σ’ ὅλη τὴ διάρκεια
τῆς Θ. Λειτουργίας, τῆς Πασχαλινῆς καὶ
ἔψαλλε, ἔψαλλε μαζί μας ἐνθουσιαστι-
κά, ὁλόψυχα:
«Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν
θανάτῳ θάνατον πατήσας
καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι
ζωὴν χαρισάμενος».
Ἀσθενὴς στὸ Νοσοκομεῖο ἤρεμος,
καρτερικὸς δὲν δίνει σημεῖα τῆς μεγά-
λης του δοκιμασίας. Τὸν προκαλοῦν
οἱ γιατροὶ γιὰ νὰ τοὺς φανερώσει τὴν
πραγματικότητα.
–Πρέπει πολὺ νὰ πονᾶτε, πάτερ, τοῦ
λέει ἡ ἀδελφὴ ποὺ τὸν παρακολουθεῖ.
–Παιδί μου, ἐμεῖς οἱ Χριστιανοὶ ἔχο-
με ἕνα μεγάλο μυστικὸ ποὺ μ’ αὐτὸ
ἀντιμετωπίζουμε τὸν πόνο. Βλέπω ἀπέ-
ναντί μου τὸν Κύριό μου, τὸν Ἐσταυ-
ρωμένο καὶ ἀντλῶ δύναμη ἀπὸ Αὐτόν.
Τί εἶναι ὁ δικός μας πόνος μπροστὰ στὸν
πόνο ποῦ Ἐκεῖνος δοκίμασε γιὰ μένα
στὸ Σταυρό;
«Προορώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν
μου, ἵνα μὴ σαλευθῶ»
Ἡ συνάντηση μὲ τὸν Τρισαγαπημέ-
νο του Κύριο τὸν διακατέχει.
–Ἔξω εἶναι πολὺς κόσμος. Τί θέλετε
νὰ τοὺς πῶ; τὸν ρωτᾶ ἡ ἀδελφή.
–Νά δώσεις τὴν εὐχή μου σ’ ὅλους
καὶ νὰ τοὺς πεῖς «οὐκ ἔχομε ὧδε μέ-
νουσαν πόλιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν
ἐπιζητοῦμεν». Θέλω νὰ εἶστε καλὰ καὶ
νὰ εἶστε ἀγαπημένοι». Λαχταρᾶ νὰ μᾶς
κάνει μέτοχους τῆς χαρᾶς του.
Ἔρχεται ὁ π. Μάξιμος γιὰ νὰ τὸν
κοινωνήσει. Κάνει τὸν σταυρό του καὶ
μὲ δίψα κοινωνεῖ τὸ «Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα
τοῦ Χριστοῦ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν καὶ
εἰς ζωὴν αἰώνιον». Κάνει τὸ σημεῖο τοῦ
σταυροῦ στὴν καρδιά του καὶ ἀκουμπᾶ
εὐλαβικὰ στὸ στῆθος του τὸ ἱερὸ Εὐαγ-
γέλιο - ἕνα μικρὸ ποὺ εἶχε.
–Θά ἔχουμε Θ. Λειτουργία - Ἀγρυ-
πνία.
–Τί ὥρα θὰ ἀρχίσει ἡ Ἀγρυπνία;
– 9.30΄.
–Ὡραῖα, 9.30΄ ἀκριβῶς θὰ ἔλθω κι
ἐγὼ στὴν Ἀγρυπνία.
9.30΄ τὸ βράδυ ἀκριβῶς περνάει ὁ π.
Λεωνίδας στὴν ἀντίπερα ὄχθη, γιὰ νὰ
λατρεύει ἐκεῖ ὡς Ἀρχιερέας τοῦ Ὑψί-
στου ἀκατάπαυστα καὶ ἀσίγητα τὸν Λα-
τρευτό του καὶ τὸν ΕΝΑ μαζὶ μὲ τοὺς
Ἀγγέλους, μαζὶ μὲ τὴν Ὑπεραγία Θεοτό-
κο, ποὺ τόσο τὴν τιμοῦσε καὶ γέμιζε ἡ
ψυχὴ τοῦ κυριολεκτικά, ὅταν τὴν ἀπο-
καλοῦσε «Μάννα». _

23. 22
ΤΟ ΠΕΤΡΑΧΗΛΙ
ΕΧΕΙ ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΡΗΣΙΑ
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΜΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ
ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΠΑ-ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΝ ΚΑΤΟΥΝΑΚΙΩΤΗ
(Γύρω στὸ ἔ­τος 1975-80)
«Ὅ
ταν λειτουργᾶς, νἄχεις ὑπ'
ὄψιν σου ὅτι εἶσαι μεσί-
της. Παραλαμβάνεις ἀπὸ
τὸν κόσμο πόνο, δάκρυα, ἀσθένειες,
παρακλήσεις καὶ τὰ ἀναφέρεις ἐπάνω
εἰς τὸν θρόνο τῆς θεότητος. Καὶ μετα-
φέρεις κατόπιν στὸν κόσμο παρηγοριά,
θεραπεία, ὅ,τι ἔχει ἀνάγκη ὁ καθένας.
Μεγάλο ἀξίωμα σ' ἔχει ἀξιώσει, παι-
δί μου, ὁ Θεός. Νὰ τὸ καλλιεργήσεις.
Τὸ ἀφτὶ τοῦ Θεοῦ εἶναι στὸ στόμα τοῦ
ἱερέως. Μεγάλη δύναμη ἔχει τὸ πετρα-
χήλι. Τὸ πετραχήλι εἶναι ὁ διαλλάκτης
τοῦ πεπτωκότος ἀνθρώπου μὲ τὸν Πα-
τέρα, μὲ τὸν Δημιουργό του. Γι' αὐτὸ
ὅσο μπορεῖς περισσότερα ὀνόματα νὰ
μνημονεύεις. Ὅσο μπορεῖς περισσό-
τερα. Στὸν καιρὸ τῆς Τουρκοκρατίας
γύριζαν πολλοὶ παπάδες, ἀλλὰ ἕνας
παπὰς γύριζε καὶ μάζευε ὀνόματα καὶ
τὰ μνημόνευε στὴ Λειτουργία.
Καὶ εἶπε ὁ καϊμακάκης, ὁ Τοῦρκος
ἀστυνομικός: «Βρέ, αὐτὸς ἐγείρει τὸν
κόσμο σὲ ἐπανάσταση».
Τὸν πιάνει καὶ τὸν βάζει μέσα.
Καὶ στὸν ὕπνο του φανερώνονται ὅλοι
αὐτοὶ ποὺ μνημόνευε καὶ λένε: «Ἄκου-
σε, ἢ βγάζεις τὸν παπὰ ἔξω, διότι αὐτὸς
μᾶς μνημονεύει καὶ μᾶς παρηγορεῖ, ἢ
θὰ σοῦ πάρουμε τὸ πρῶτο παιδί».
Κι ὁ Τοῦρκος φοβήθηκε.
Ἐπὶ Τουρκοκρατίας! «Ἄντε, παπά,
πᾶνε στὸ καλό», λέει, «πᾶνε, ἐγὼ θὰ
χάσω τὸ παιδί μου;».
Μεγάλη δύναμη ἔχει τὸ πετραχήλι,
παιδί μου, μεγάλη δύναμη. Ὅσο μπο-
ρεῖς περισσότερα ὀνόματα νὰ μνημο-
νεύεις.
Ναί, ἐμένα παλιὰ μοῦ 'δωσε ὁ π.
Ἀρσένιος, ὁ παραδερφὸς τοῦ γερο-
Ἰωσήφ, κάτι ὀνόματα ἀπ' ὅταν ἦταν
μετανάστης ἀπὸ τὴ Ρωσία καὶ ἦρθε
στὴν Ἑλλάδα.
Κι ἐγὼ τὰ μνημόνευα.
Κι ἔπειτα μοῦ λέει: «Ξέρεις, Γέρο-
ντα, τί εἶδα; Εἶδα στὸν ὕπνο μου ὅτι
αὐτὰ τὰ ὀνόματα ποὺ σοῦ 'δωσα, πῆγα
στὸ ἕνα σπίτι. Λέω, πὼς τὰ περνᾶς ἐδῶ;
Ἔ, λέει, λιγάκι, καλά, ἀλλὰ ἔρχεται ὁ
παπα-Ἐφραὶμ καὶ μᾶς παρηγορεῖ».
Εἶναι ποὺ τοῦ μνημόνευα τὰ ὀνόματα.
Ναί.
Λέω: «Εἶναι, ἀδερφέ μου, τὰ ὀνόμα-
τα ποὺ μνημονεύω».
Ὁ παπα-Πλανᾶς γιατί ἁγίασε;
Ἐμνημόνευε ὁλόκληρα χαρτιά, ἐμνη-
μόνευε. Κι ἐγὼ θυμήθηκα κάτι ὀνό-
ματα καὶ τὰ τοιχοκόλλησα στὴν Προ-

24. 23
σκομιδή. Ἐκεῖ, ἐκ τοῦ προχείρου. Καὶ
στὸν ὕπνο μου βλέπω, λοιπόν, ὅτι
ἦρθαν κάτι γέροι παλαιοί, μὲ παλαι-
ϊκὰ ροῦχα, ὅπως ἄκουγα ἐγὼ ἀπὸ τὴν
μητέρα τοῦ πατέρα μου.
Λένε: «Ἐσύ, παιδί μου, μᾶς ἔγρα-
ψες, ἀλλὰ ὁ Γέροντας,
παιδί μου, δὲν μᾶς μνη-
μονεύει».
-Ἔλα, λέω τοῦ Γέρο-
ντα, γιατί δὲν τὰ μνημο-
νεύεις;
-Δὲν τὰ ἔβλεπα καθα-
ρά, λέει.
-Γεροντα, αὐτὸ κι
αὐτὸ εἶδα, ὅτι ὁ Γέρο-
ντας δὲν μᾶς μνημονεύει,
λέει. Κι ἀπὸ τότες ἔλαβα
προθυμία νὰ μνημονεύω
ὅσα ὀνόματα περισσό-
τερα. Ὅσα ὀνόματα πε-
ρισσότερα, περισσότερο
μισθὸ λαμβάνεις. Ἀλλὰ
αὐτὴ εἶναι ἡ μεγαλύτερη
ἐλεημοσύνη: νὰ ἑνώσεις
τὸν ἄνθρωπο μὲ τὸν Θεό.
Αὐτὴ εἶναι ἡ μεγαλύτερη
ἐλεημοσύνη. Καὶ μπορεῖς
νὰ τὸ κάνεις. Ὅσα, παιδί
μου, περισσότερα ὀνό-
ματα μνημονεύεις, τόσο
περισσότερο μισθὸ λαμ-
βάνεις. Ναί.
Ἐγὼ μόνο τὸ Γυμνά-
σιο ἔβγαλα, δὲν πῆγα
παραπάνω. Κι ἔγραψα
ὅλους τοὺς συμμαθητάς
μου, ὅλους τοὺς καθηγη-
τάς μου, τοὺς δασκάλους
ἀπὸ τὴν πρώτη Δημο-
τικοῦ μέχρι τὴν τελευταία τάξη τοῦ
Γυμνασίου. Καὶ ὅταν τὰ μνημονεύω,
πόση χαρὰ λαμβάνω! Ξέρεις πόση
χαρὰ λαμβάνω; Διότι μνημονεύω
ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι μὲ ἔκαναν ἄνθρω-
πο καλό. Τώρα, ἐπειδὴ ἔχω ἕναν χρό-
νο ποὺ δὲν πάω στὴ Λειτουργία, γιατί
δὲν ἀκούω, καὶ θέλω νὰ μνημονεύσω
πάλι ἐκεῖνα τὰ ὀνόματα, καὶ λίγο-λίγο
πάλι τὰ θυμᾶμαι, αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι
ὠφελοῦνται. Γι' αὐτό, παιδάκι μου,
θέλεις νὰ σωθεῖ ἡ ψυχή σου δωρεάν;
Ὅσα μπορεῖς περισσότερα ὀνόματα νὰ
μνημονεύεις. Μεγάλη παρρησία ἔχει
τὸ πετραχήλι, μεγάλη παρρησία._

25. 24
Ἂ
ν πρὶν ἀπὸ 40 χρόνια ἀνέφερε κά-
ποιος τὸν ὅρο «ΚΡΥΠΤΟΧΡΙΣ-
ΤΙΑΝΟΙ», πολλοὶ θὰ τὸν παρατη-
ροῦσαν μὲ ἔκπληξη, ἄλλοι μὲ ἀπορία. Γιὰ
τὴν ἀντιμετώπιση αὐτὴν οἱ περισσότεροι
θὰ εἶχαν δίκιο, γιατί, πῶς ἦταν δυνατὸν
νὰ ὑπάρχουν κρυπτοχριστιανοὶ σὲ μία
κοινωνία, ποὺ ὅλοι ἦταν Χριστιανοὶ
Ὀρθόδοξοι καὶ λάτρευαν ἐλεύθερα τὴν
θρησκεία τους; Αὐτὸ ἦταν τὸ πρόβλημα,
ὅτι ΚΑΝΕΙΣ (ἢ μᾶλλον λίγοι) ΔΕΝ ἤξερε
τί σημαίνει καὶ τί ἐκπροσωποῦσε αὐτὸ
στὴν Τουρκία.
Κατάγομαι ἀπὸ μία περιοχὴ ποὺ εἶχε
χιλιάδες οἰκογένειες ποὺ μετανάστευ-
σαν σὲ χῶρες τῆς Εὐρώπης, γιὰ ἐπιβίω-
ση καὶ βελτίωση τῶν οἰκονομικῶν τους,
μεταξὺ τῶν ὁποίων οἱ περισσότεροι τῶν
συγγενῶν μου. Στὶς σύντομες διακοπές
τουςστὴνΠατρίδα,εἴχαμεστενὲςἐπαφὲς
μαζί τους, ὅπου μᾶς ἐξιστοροῦσαν τὴ
διαβίωσή τους καὶ τὰ προβλήματα ποὺ
ἀντιμετώπιζαν τὰ πρῶτα χρόνια (μετὰ
τὸ 1955), ὅπου ἐστεροῦντο καὶ βασικῶν
θρησκευτικῶν ἀναγκῶν, λόγῳ ἐλλείψε-
ως ἱερέων καὶ ὀρθοδόξων ναῶν.
Ἐκεῖ, στὴν ξενιτειά, γνωρίσθηκαν
καὶ μὲ πολλοὺς Τούρκους ἐργάτες, ποὺ
δούλευαν στὸ διπλανὸ πόστο, κατοι-
κοῦσαν στὸ πλαϊνὸ σπίτι, ψώνιζαν ἀπὸ
τὰ ἴδια καταστήματα καὶ γιατί ὄχι, ἀπέ-
κτησαν εἰλικρινεῖς φιλικὲς καὶ οἰκογε-
νειακὲς σχέσεις, γιατί ἀποτελοῦσαν πλέ-
ον μία «κοινότητα» ἴδιων προβλημάτων
καὶ ἐργασιακῶν ἐνδιαφερόντων.
Ἀπὸ ἐκείνη τὴ χρονικὴ στιγμή, ὁ με-
γάλος ὄγκος τῶν Τούρκων μεταναστῶν
ἦρθε σὲ ἐπαφὴ μὲ Ἕλληνες, ποὺ εἶχαν
κυρίως προσφυγικὴ καταγωγή, ὅπως
Μικρασιάτες καὶ Πόντιους (πρώτης
καὶ δεύτερης γενιᾶς) καὶ ἔσπασαν τὰ
στρεβλὰ πρότυπα, ποὺ εἶχε ὁ ἕνας λαὸς
γιὰ τὸν ἄλλον, ἑξαιρουμένων τῶν ἀκραί-
ων ἀντιλήψεων. Πάρα πολλοὶ Τοῦρκοι,
καταγόμενοι κυρίως ἀπὸ τὴν περιοχὴ
τοῦ Πόντου, ἀντιλήφθηκαν ὅτι Ἕλλη-
νες συνάδελφοί τους μιλοῦσαν τὴν ἴδια
«παράξενη» γλώσσα, ποὺ δὲν γνώριζαν
ἄλλοι Ἕλληνες καὶ Τοῦρκοι, χόρευ-
αν τοὺς ἴδιους χορούς, τραγουδοῦσαν
ἴδια καὶ παρόμοια τραγούδια καὶ εἶχαν
πολλὰ ἴδια ἤθη καὶ ἔθιμα μὲ μικρὲς δια-
φοροποιήσεις.
Τότε, ἀποβάλλοντας οἱ περισσότε-
ροι τὶς ἐθνοτικὲς παρωπίδες, ποὺ τοὺς
ἐπιβλήθηκαν βίαια αἰῶνες πρίν, καὶ
ἀντιλαμβανόμενοι τὸ «ὅμαιμον» καὶ τὸ
«ὁμόγλωσσον» ἐνισχύθηκαν στὴν πε-
ποίθηση, ὅτι ἀποτελοῦν ἕνα ξεχωριστὸ
κομμάτι ποὺ δένει σὲ ἁρμονία μὲ τοὺς
Ἕλληνες Ποντίους καὶ ὄχι μὲ τοὺς
Τούρκους. Ἄρχισαν νὰ ἀναζητοῦν τὴν
ΚΡΥΠΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ
Μία παραμελημένη καὶ ζῶσα πραγματικότητα
Βασιλείου Εὐστρ. Ναζλῆ
Ὑποστρατήγου ΕΛΑΣ ἐ.ἀ.
πτυχιούχου Νομικῆς

26. 25
ἱστορική τους ταυτότητα, τὴν καταγω-
γή τους καὶ νὰ συστοιχοῦν καὶ ἀντι-
στοιχοῦν τὴν γλώσσα, τὰ ἤθη, τὰ ἔθιμα,
τὸν πολιτισμό τους μὲ τὸ «ἐχθρικό», τὸ
«ξένο» ποὺ δὲν ἤξεραν!
Πολλοὶ ἀπ' αὐτούς, μὲ ἀπόλυτη
μυστικότητα, ἐκμυστηρεύτηκαν καὶ
τὸ ἑφτασφράγιστο μυστικό τους «ἦταν
Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι». Οἱ πιὸ τολμη-
ροὶ ἀπετόλμησαν (ἐλάχιστοι βέβαια) νὰ
διακηρύξουν τὴν κρυπτοχριστιανική
τους ἰδιότητα καὶ νὰ λαμβάνουν μέρος
στὴ θρησκευτικὴ ζωὴ τῶν μεταναστῶν
Ἑλλήνων, στὸ ἴδιο πολλὲς φορὲς χαλαρὸ
ἐπίπεδο μὲ αὐτούς.
Τὴν ἔκπληξη αὐτὴ τὴν ἐβίωναν καὶ
οἱ δύο πλευρές, ἀλλὰ ἐπειδὴ ἀνῆκαν σὲ
μειονεκτικὲς κοινότητες, ἀπὸ πλευρᾶς
οἰκονομικῆς καὶ μορφωτικῆς, δὲν εἶχαν
ἄλλες ἀνησυχίες γιὰ τὴν ἑρμηνεία τοῦ
φαινομένου καὶ ἀρκέστηκαν στὸ ὅτι
τοὺς ἔδινε τὸ παρόν, δηλ. γιὰ μία καλὴ
σχέση καὶ ἀνταλλαγὲς σκέψεων καὶ
προβληματισμῶν, χωρὶς περαιτέρω πα-
ρελθοντικὴ ἀναζήτηση, ἀναζήτηση καὶ
ἑρμηνεία!
Τὸ πρόβλημα τῶν ἑλληνογενῶν μου-
σουλμάνων τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρα-
τορίας, εἶναι πολὺ παλιὸ καὶ ἐμφανίζε-
ται ἀπὸ τὶς πρῶτες στιγμὲς τῆς κατακτη-
τικῆς παρουσίας τῶν μουσουλμανικῶν
τουρκικῶν φύλων, στὶς παρυφές, ἀλλὰ
καὶ στὴν καρδιὰ τῆς ἄλλοτε κραταιᾶς
Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, μὲ τοὺς βί-
αιους ὁμαδικοὺς ἐξισλαμισμούς, ποὺ χι-
λιάδες σελίδες ἔχουν γραφεῖ γι' αὐτό.
Θὰ ἀναφερθῶ ἐπ' ὀλίγον στοὺς «ἐθε-
λοντικοὺς» ἐξισλαμισμούς, ποὺ ἔλαβαν
χώρα μετὰ τὸ 1650 μ.Χ., μετὰ ἀπὸ σκλη-
ρώτατη καταπίεση καὶ θρησκευτικὸ φα-
νατισμὸ Τούρκων τιμαριούχων. Αὐτοὶ
ἄρχισαν, ἀπὸ τὴν περιοχὴ τοῦ Πόντου,

27. 26
(ὅπου οἱ συνθῆκες διαβίωσης ἦταν σκλη-
ρές), πρῶτα ἀπὸ τὴν περιοχὴ Ὀφέως, στὴ
συνέχεια στὰ Σούρμενα, Ἀργυρούπολη,
Τονια καὶ ἐπεκτάθηκαν λίγο ὡς πολὺ σὲ
ἄλλες περιοχές.
Βέβαια, πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἀνα-
γκαστικοὺς ἐξισλαμισμοὺς εἶχαν μόνο
ἐξωτερικὰ χαρακτηριστικά, δηλ. ἄνδρες
καὶ γυναῖκες, ἔφεραν δημόσια μουσουλ-
μανικὴ ἀμφίεση καὶ ἐμφανιζόταν στὴν
καθημερινὴ ζωὴ καὶ πρακτικὴ ὡς γνήσι-
οι μουσουλμάνοι. Μέσα στὰ σπίτια τους
ἀκολουθοῦσαν τὴν ὀρθόδοξη πίστη καὶ
λατρεία καὶ σὲ πολλὲς περιοχὲς ὑπῆρχαν
κρυφοὶ ἱερεῖς ποὺ τελοῦσαν μὲ ἀπόλυτη
μυστικότητα τὰ ἱερὰ Μυστήρια. Αὐτοὶ
δὲν εἶχαν ἐπιμειξίες μὲ γνήσιους μου-
σουλμάνους καὶ δὲν εἶχαν κοινωνικὲς
σχέσεις, ἐκτὸς τῶν ἀπολύτως ἀναγκαί-
ων.
Κατὰ καιρούς, κατόπιν ἐξωτερικῶν
πιέσεων, ἡ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία
παραχωροῦσε κάποιες θρησκευτικὲς
ἐλευθερίες στοὺς ὑπηκόους της, ποὺ
ἀποτελοῦσαν ἕνα μωσαϊκὸ φυλῶν καὶ
θρησκευτικῶν δογμάτων καὶ δοξασιῶν.
Πολλὰ ὀθωμανικὰ διατάγματα ὑπε-
γράφησαν, γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτό, μὲ κύριο
τὸ «Χάτι Χουμαγιοῦν» ποὺ ἐπέτρεξε
τὸν ἐλεύθερο θρησκευτικὸ προσανατο-
λισμὸ τῶν Ὀθωμανῶν ὑπηκόων, χωρὶς
νὰ κινδυνεύει ἡ ζωὴ ἢ ἡ περιουσία τους.
Πολλὲς περιπτώσεις ἔχουν καταγραφεῖ
καὶ διασωθεῖ ἱστορικά, μὲ κύρια τὸν
Μάιο τοῦ 1856, ποὺ ἐπέστρεψε στὴν
Ὀρθοδοξία, ὁ φύλακας τοῦ Ἰταλικοῦ
Προξενείου στὴν Τραπεζούντα Πεχλὶλ
Τεκίογλου. Τὸ παράδειγμά του ἀκολού-
θησαν πάρα πολλοὶ τὸ 1910, ὅποτε τὰ
πράγματα ἄλλαξαν πρὸς τὸ χειρότερο μὲ
τοὺς Νεοτούρκους στὴν ἐξουσία. Τὴν
περίοδο ἐκείνη τὸ πρόβλημα ἔγινε γνω-
στό, (τῶν κρυπτοχριστιανῶν τοῦ Πό-
ντου), μὲ τὴν ὁμαδικὴ ἐπιστροφὴ στὴν
Ὀρθοδοξία ὁλόκληρων χωριῶν. Αὐτὸ
ὅμως δὲν κράτησε πολύ!
Μὲ τὴ γενοκτονία τῶν Ποντίων
καὶ τὸν διωγμὸ τῶν ὑπολοίπων Μι-
κρασιατῶν Ἑλλήνων, ὅσοι Πόντιοι πα-
ρέμειναν στὴν Τουρκία, διατήρησαν
μόνο τὴν ποντιακή τους διάλεκτο καὶ
τὶς παραδόσεις τους, ἀπομακρυσμένοι
καὶ ἀποκομμένοι ἀπὸ κάθε τι ἑλληνικό,
ἐκτὸς ἀπ ὅσους κατέφυγαν στὴν Κων-
σταντινούπολη, ὅπου δημιούργησαν
ἀμιγεῖς κοινότητες.
Ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 1970, παρόλες
τὶς διώξεις καὶ τὴν, κρατικὴ πρακτικὴ
γιὰ βίαιη ἐνσωμάτωση στὴν τουρκικὴ
κοινωνία, δὲν κατέστη δυνατὸν νὰ ἀφο-
μοιωθοῦν πλήρως, γιατί οἱ ἀντιστάσεις
τους ἦταν σθεναρὲς καὶ πολλὰ βίαια κα-
τασταλτικὰ μέτρα κατεγράφησαν στὰ
τουρκικὰ Μ.Μ.Ε. ἔντυπα καὶ ἠλεκτρο-
Πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια
δημοσιεύθηκε στὴν Τουρκία
ὅτι ἔχουν ἐκδοθεῖ στὰ Τούρκικα
κατ’ ἄλλους 8.000.000 ἀντίτυπα, κατ’ ἄλλους 15.000.000
τῆς ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ.

28. 27
νικὰ (ὅπως π.χ. οἱ βίαιες διακοπὲς συ-
γκεντρώσεων στὰ Παρχάρια καὶ ἄλλων
ἑορτῶν). Σήμερα δὲν μποροῦμε νὰ μι-
λήσουμε ἂν ὑπάρχουν ἢ δὲν ὑπάρχουν
κρυπτοχριστιανοὶ στὴν Τουρκία, μὲ τὴν
ἔννοια ποὺ βιώνουμε τὴν πίστη μας στὴν
Ἑλλάδα, ὅπου γύρω μας ὅλοι (ἢ μᾶλλον
τὸ 98%) βιώνουν τὴν Ὀρθοδοξία, ἔστω
καὶ χαλαρά, οὔτε νὰ προσδιορίσου-
με ἕναν ἀριθμό, γιατί ὁπωσδήποτε
θὰ ἦταν αὐθαίρετος καὶ ἴσως ἐκτὸς
πραγματικότητας.
Τὸ τουρκικὸ περιοδικὸ AKTUEL
(1992) ἔγραψε «τὰ ἴχνη τῆς Ὀρθοδο-
ξίας καὶ τῆς παράδοσης εἶναι ὁλοφά-
νερα καὶ ἐδῶ ὅλοι μιλοῦν ποντιακά.
Τὸ Ρωμαίικο καὶ τὸ Ὀρθόδοξο εἶναι
φανερό!».
Μὲ ὅλα αὐτὰ ποὺ ἀνέφερα περι-
ληπτικὰ καὶ ὅσα ἄρχισαν νὰ ἐμφα-
νίζονται δειλὰ-δειλὰ στὴν Τουρκία
ἀπὸ εὐσυνείδητους Πανεπιστημια-
κοὺς καὶ ἀνθρώπους τοῦ Πνεύματος,
ἀναδεικνύεται ἡ ὕπαρξη τοῦ προ-
βλήματος ποὺ εἶναι φυλετικό, ἀλλὰ
συγχρόνως κατὰ τὴ γνώμη μου καὶ
θρησκευτικό. Κατὰ καιροὺς δημοσι-
εύονται σὲ ἐφημερίδες καὶ περιοδικά,
ἀλλὰ ἐκδίδονται καὶ βιβλία μὲ θέμα
τῶν ἱστορικῶν αὐτῶν κοινοτήτων.
Πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια δημοσιεύθη-
κε στὴν Τουρκία ὅτι ἔχουν ἐκδοθεῖ
στὰ Τούρκικα κατ' ἄλλους 8.000.000
ἀντίτυπα, κατ' ἄλλους 15.000.000
τῆς ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ. Ἂν ἀλη-
θεύουν οἱ ἀριθμοὶ αὐτοί, ἀπὸ τὸν μικρό-
τερο ἕως τὸν μεγαλύτερο, τότε ὑπάρχει
μία ζῶσα πραγματικότητα στὴν τουρ-
κικὴ κοινωνία, ποὺ ἀναζητᾶ τὴ χαμένη
θρησκευτικότητά της, τὴ χαμένη πίστη
της!
Ἐπαφίεται στὴ χώρα μας, στὴν
Ὀρθοδοξία, νὰ ἀναζητήσει, νὰ καταγρά-
φει καὶ νὰ προβάλλει τὴν ὕπαρξη αὐτὴ
τῶν Ἑλληνογενῶν Ποντίων, ποὺ αἰῶνες
τώρα ἀγωνίζονται νὰ διατηρήσουν ἀλώ-
βητη τὴν καταγωγή τους, ἀλλὰ καὶ νὰ
ἀναζητήσουν τὴ χαμένη θρησκευτικό-
τητά τους.
Γιὰ τὴν πραγματικότητα αὐτὴ θὰ
σᾶς καταγράψω μερικὰ περιστατικά,
ποὺ ἐβίωσα κατὰ τὴν ὑπηρεσιακή μου
διαδρομὴ στὴ Θράκη, στὸν Ἕβρο.
• Τὸν Αὔγουστο τοῦ 1973 ὑπηρε-
τοῦσα ὡς Ἐνωμοτάρχης στὴν ὀρεινὴ πε-
ριοχὴ τῆς Ξανθῆς, στὸ Ὡραῖον, ὅπου κα-
τοικοῦσαν περίπου 2.500 Πομάκοι μου-
σουλμάνοι τὸ θρήσκευμα. Τὴν περιοχὴ
ἐπισκέφθηκε ὁ καθηγητὴς Ἀρχαιολογίας
τοῦ Α.Π.Θεσσ/νίκης κ. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥ-
ΛΟΣ Νικόλαος μὲ συνεργάτες του, γιὰ
νὰ ἀναζητήσουν καὶ μελετήσουν βυζα-
ντινὰ παρεκκλήσια καὶ Ἐκκλησίες, ποὺ

29. 28
ὑπῆρχαν στὸν ὀρεινὸ ὄγκο τῆς Ροδόπης,
ποὺ σίγουρα ἦταν ἐρείπια. Ζήτησε τὴ βο-
ήθειά μου καὶ τὸν συνέστησα τὸν Ἀγρο-
φύλακα, ποὺ ἦταν Πομάκος καὶ γνώριζε
καλὰ τὴν περιοχή. Στὸ καφενεῖο ποὺ κα-
θήσαμε, γνωστοποίησε τὸν λόγο τῆς ἐπι-
σκέψεώς του καὶ ζητοῦσε πληροφορίες
ἀπὸ ἡλικιωμένους Πομάκους. Μετὰ τὴν
ἀναχώρησή του ἀπὸ τὸ καφενεῖο τὸν
πλησίασε ἐπιφυλακτικὰ ἕνας ἡλικιωμέ-
νος καὶ προσφέρθηκε νὰ τὸν συνοδεύσει
καὶ νὰ τὸν ὑποδείξει ἀντίστοιχες τοπο-
θεσίες. Πράγματι, μὲ τὸν Ἀγροφύλακα
καὶ τὸν ἐθελοντὴ ὁ κ. καθηγητὴς κινή-
θηκε σὲ δύσβατα μονοπάτια καὶ τοποθε-
σίες ἐπὶ πέντε ἡμέρες καὶ συγκέντρωσε
πλούσιο καὶ ἐπεξεργάσιμο ἐπιστημονικὰ
ὑλικό. Μετὰ τὴν ἀναχώρησή τους, ὁ
ἐθελοντὴς μοῦ ἐκμυστηρεύθηκε ὅτι
τὸν πῆγε σὲ ἕναν δύσβατο τόπο, ὅπου
ὑπῆρχαν τὰ ἐρείπια μικρῆς ἐκκλησίας
καὶ ὅπου τὸν πήγαινε ἡ γιαγιά του, ὅταν
ἦταν μικρὸς καὶ ἐκεῖ προσκυνοῦσε καὶ
ἔλεγε κάτι ποὺ δὲν καταλάβαινε. Μία
φορὰ ποὺ ἐπέστρεφαν, τοὺς ἐπίασε μεγά-
λη καταιγίδα καὶ ἡ γιαγιά του γονάτισε
καὶ προσευχόταν καὶ ἐπίανε τὴ φορεσιά
της (βράκα) στὸ κάτω δεξὶ μέρος καὶ
συγχρόνως τοῦ τὴν ἀκουμποῦσε στὸ μέ-
τωπο. Δὲν καταλάβαινε τότε τί ἔκανε ἡ
γιαγιά του καὶ τί εἶχε στὴ φορεσιά της.
Ὅταν μεγάλωσε, τὸν εἶπε ὅτι εἶχε ραμμέ-
να ἐσωτερικὰ δύο σκαλιστὰ ξυλάκια σὲ
σχῆμα σταυροῦ. Παρατήρησε
ἐπίσης ὅτι τὸ σπίτι τους στὸ
χαγιάτι εἶχε στὸ ταβάνι ἕνα
μεγάλο ξύλινο στήριγμα σὲ
σχῆμα σταυροῦ καὶ σὲ δύ-
σκολες καιρικὲς συνθῆκες,
ἡ γιαγιά του σταύρωνε τὰ
χέρια στὸ στῆθος καὶ σὲ ἀκί-
νητη στάση στρεφόταν στὸν
σταυρό.
• Τὸ 1985 ὑπηρετώντας
στὸ Ἀστυν. Τμῆμα Ἀλεξαν-
δρούπολης, μὲ τὸ βαθμὸ τοῦ
Ἀστυνόμου Β΄ (Μοιράρχου),
ἀσχολήθηκα μὲ τὴν περί-
πτωση ἑνὸς Τούρκου «λα-
θρομετανάστη» ποὺ μέσῳ τοῦ ποταμοῦ
Ἔβρου εἰσῆλθε λαθραία στὴ χώρα μας
μὲ προορισμὸ τὴ Γερμανία. Κατὰ τὴν
ἐξέτασή του μοῦ μίλησε στὰ Ποντιακά,
μὲ τὰ ὁποῖα ἤμουν ἐξοικιωμένος καὶ σὲ
στιγμὲς ἐμπιστοσύνης μοῦ ἐκμυστηρεύ-
θηκε ὅτι ἦταν κρυπτοχριστιανὸς τοῦ
Πόντου. Τοῦ ἔδειξα ὅτι δὲν τὸν πιστεύω,
καὶ τότε ἔβγαλε τὸ πουκάμισό του καὶ
μοῦ ἔδειξε τὶς μασχάλες του. Μὲ ἔκπλη-
ξη εἶδα ὅτι καὶ στὶς δύο μασχάλες ἔφε-
ρε χαραγμένο σταυρὸ μὲ τατουάζ. Μοῦ
ἀνέφερε ὅτι ἦταν βαπτισμένος καὶ ἔφε-
ρε τὸ ὄνομα Κωνσταντῖνος, γεννημένος
τὸ 1956 στὸ χωριὸ Πανωχώρι (περιοχὴ
Τσαΐκαρα) ὅπου «εἴμεθα τρεῖς χιλιάδαι
ψυχαί». Ὁ πατέρας του, ὅταν ἦταν δύο
χρονῶν, τὸν πῆρε μὲ τὸ μουλάρι καὶ τὸν
πῆγε σὲ ἕνα χωριὸ τοῦ Πόντου μία ἡμέ-
ρα μακριὰ ὅπου ὑπῆρχε Χότζας-παπὰς
καὶ τὸν βάπτισε. Εἶχε δύο ἀδελφοὺς
μεγαλύτερους, ποὺ ἐγκαταστάθηκαν
πολλὰ χρόνια πρὶν στὴν Ἀμερικὴ καὶ
ἤθελε νὰ πάει νὰ τοὺς συναντήσει μέσῳ
Γερμανίας, ὅπου εἶχε συγγενεῖς καὶ
ἦταν εὐκολότερη ἡ μετανάστευση. «Κί-
νησα» τὸν μηχανισμὸ καὶ διευκολύναμε

30. 29
τὴν ἀναχώρησή του. Μετὰ ἀπὸ 6 μῆνες
μοῦ ἔστειλε ἀπὸ τὸν Καναδὰ μία κάρτα
μὲ εὐχές του καὶ εὐχὲς ἀπὸ τοὺς ἀδελ-
φούς του Εὐάγγελο καὶ Ἡρακλῆ, γιὰ τὸ
ἐνδιαφέρον ποὺ ἔδειξα. Ἡ κάρτα ἦταν μὲ
λατινικοὺς χαρακτῆρες, ἀλλὰ στὴν Πο-
ντιακὴ διάλεκτο.
• Τὸ 1994 ὑπηρετοῦσα ὡς Διοικητὴς
στὸ Τμῆμα Ἐλέγχου Διαβατηρίων Κή-
πων-Ἔβρου, ἀπ' ὅπου γίνεται ἡ μεγα-
λύτερη διακίνηση ταξιδιωτῶν ἀπὸ καὶ
πρὸς τὴν Τουρκία καὶ κυρίως Τούρκων
μεταναστῶν στὴν Εὐρώπη. Μία ἡμέρα
διήρχετο τοῦ μεθοριακοῦ σημείου Κή-
πων, πρὸς Τουρκία, μὲ τὸ Ι.Χ. αὐτοκί-
νητό του ἕνας νεαρὸς ἀλλοδαπός, ἐργα-
ζόμενος στὴ Γερμανία. Κατὰ τὸν ἔλεγχο
μίλησε στὰ Ποντιακά. Τὸν πλησίασα καὶ
πιάσαμε κουβέντα· μοῦ εἶπε ὅτι ἦταν Πό-
ντιος ἀπὸ ἕνα ὀρεινὸ καὶ ἀπόμακρο χω-
ριὸ τῆς περιοχῆς Τόνιας, ὅπου ὅλοι στὰ
γύρω χωριὰ ἦταν Πόντιοι. Τοῦ ζήτησα
νὰ μοῦ πεῖ ἂν ἡ περιοχὴ εἶχε Χριστια-
νοὺς καὶ ἂν ἦταν ὁ ἴδιος. Γέλασε συγκα-
ταβατικά, κοίταξε γύρω μήπως ὑπῆρχε
κανεὶς περίεργος ὠτακουστὴς καὶ μοῦ
εἶπε «ναί, καὶ πολλοὶ εἴμεθα, θὰ τὰ ποῦμε
ἄλλη φορά». Μπῆκε στὸ ὄχημά του
καὶ ἀνεχώρησε γιὰ Τουρκία.
• Σὲ λεωφορεῖο τοῦ Ο.Σ.Ε., ποὺ
ἐκτελοῦσε τὸ δρομολόγιο Ἀθή-
να-Κωνσταντινούπολη, ἐπέβαινε
ἕνας ἡλικιωμένος Τοῦρκος (γενν.
τὸ 1920) μὲ παραδοσιακὴ ἐνδυμα-
σία (ποτούρια), ποὺ παραβίασε τὴ
βίζα εἰσόδου καὶ ἔπρεπε νὰ τοῦ
ἐπιβληθεῖ κάποιο πρόστιμο. Συζη-
τώντας μαζί του, γιὰ τοὺς λόγους
παραβίασης τῆς βίζας, μοῦ εἶπε ὅτι
ἐπισκέφθηκε τοὺς γυιούς του ποὺ
ἔμεναν στὴν Ἀθήνα. Θεώρησα ὅτι
παρουσίαζε ἐνδιαφέρον ἡ περίπτω-
σή του καὶ τὸν πῆρα στὸ γραφεῖο
μου, ὅπου μοῦ ἀποκάλυψε ὅτι εἶχε δύο
γυιοὺς ποὺ ἐργάζονταν στὴν Ἀθήνα.
Ὁ ἕνας γεννήθηκε τὸ 1945 καὶ ὁ ἄλλος
τὸ 1960 ἀπὸ τὴ δεύτερη γυναίκα του.
Ὁ ἴδιος ἦταν γεννημένος τὸ 1920 ἀπὸ
Ἕλληνες γονεῖς καὶ ὁ πατέρας του κα-
τετάγη στὸν ἑλληνικὸ στρατὸ κατὰ τὸν
Μικρασιατικὸ πόλεμο. Τὸ χωριό τους
ἦταν 200 χιλ. μακριὰ ἀπὸ τὴν Προύσ-
σα, στὴν ἐνδοχώρα. Μετὰ τὴ λήξη τοῦ
πολέμου καὶ τὴ φυγὴ τῶν συγχωριανῶν
του γιὰ τὴν Ἑλλάδα, ὁ πατέρας του δὲν
ἐπέστρεψε καὶ ἡ μητέρα του, ἐπειδὴ δὲν
εἶχε ἄλλους συγγενεῖς ἀποφάσισε νὰ
περιμένει τὴν ἐπιστροφή του, ὁ ὁποῖος
ὅμως δὲν ἐπέστρεψε καὶ μᾶλλον σκο-
τώθηκε. Στὸ διάστημα αὐτό, τοὺς προ-
στάτευσε ἕνας γείτονας Τοῦρκος, ποὺ
ἦταν οἰκογενειακὸς φίλος. Μετὰ τὴν
ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν ἡ μητέρα
του, μὴ ξέροντας ποὺ νὰ πάει, παρέμεινε
στὸ σπίτι της καὶ φρόντιζε τὰ λιγοστὰ
χωράφια τους, πάντα μὲ τὴν προστασία
τοῦ Τούρκου. Τὸ 1926 πέθανε ἡ γυναί-
κα τοῦ Τούρκου, ποὺ εἶχε καὶ αὐτὸς δύο
παιδιὰ καὶ πρότεινε στὴ μητέρα του νὰ
τὸν νυμφευθεῖ. Ἡ μητέρα του δέχθη-
κε ἐξ ἀνάγκης, ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ ἦταν
πράγματι καλὸς ἄνθρωπος καὶ ἔτσι ἔγι-
ναν μουσουλμάνοι. Μέσα στὸ σπίτι εἶχε
πάντοτε εἰκονίσματα στὸ σεντούκι καὶ
προσευχόταν σ' αὐτά. Δὲν ἔκαναν παι-
διὰ μαζί. Μεγάλωσε καὶ νυμφεύθηκε μία

31. 30
Τουρκάλα. Ἡ μάνα του, μόλις γέννησε
τὸ πρῶτο του ἀγόρι, τοῦ ἔδωσε εὐχὴ καὶ
κατάρα νὰ βαπτίσει τὸ παιδὶ Χριστιανό.
Ἀνακάλυψε σ ἕνα χωριό, ἀρκετὰ μακριά,
ἕναν Χότζα ποὺ ἦταν καὶ παπὰς καὶ πῆγε
τὸ παιδὶ τὸ 1950 καὶ τὸ βάπτισε στὸ ὑπό-
γειο τοῦ σπιτιοῦ καὶ τοῦ ἔδωσε τὸ ὄνομα
Κωνσταντῖνος, ἐνῷ στὰ μουσουλμανικὰ
τὸν φώναζαν Καδήρ. Ἡ μάνα του στὶς
ἰδιαίτερες στιγμὲς μὲ τὸ γυιό της, τὸν
φιλοῦσε καὶ τὸν σταύρωνε συνέχεια,
γιὰ νὰ φύγουν ὅλα
τὰ κακά. Ἡ μάνα
του ἀπὸ τὶς πολλὲς
ταλαιπωρίες καὶ τὰ
βάσανα πέθανε τὸ
1955. Τὸ 1959 πέ-
θανε ἡ πρώτη του
γυναίκα καὶ νυμ-
φεύθηκε δεύτερη
μὲ τὴν ὁποία ἀπέ-
κτησε τὸ 1960 ἕνα
γυιὸ πάλι. Θυμόταν
πάλι τὰ λόγια τῆς
μητέρας του, ὅτι
ἔπρεπε νὰ βαπτίσει
τὰ παιδιά του, ἀλλὰ
ὁ Χότζας-παπὰς
ποὺ ἤξερε εἶχε πε-
θάνει. Τὸ 1963
βρῆκε τὴν λύση.
Εἶπε στὸ χωριὸ ὅτι
τὸ παιδὶ εἶχε μία
σπάνια ἀρρώστια
καὶ ἔπρεπε νὰ τὸ
πάει στὴν Κωνστα-
ντινούπολη σὲ γιατρό. Ἐκεῖ μὲ χίλιες
προφυλάξεις πέτυχε νὰ βαπτίσει τὸν
γυιό του, ποὺ τοῦ ἔδωσε τὸ χριστιανικὸ
ὄνομα Χρῆστος, ἐνῷ στὸ χωριὸ τὸν φώ-
ναζαν Χαλήλ. Μοῦ ἀνέφερε ὅτι τὰ παιδιά
του εἶχαν καλὲς δουλειὲς στὴν Ἀθήνα. Ὁ
μὲν Κωνσταντῖνος, εἶχε κατάστημα ψι-
λικῶν, ἦταν νυμφευμένος μὲ Ἑλληνίδα
Χριστιανὴ καὶ εἶχε δύο παιδιά, τὸν Γιάν-
νη, ποὺ εἶχε τὸ ὄνομα τὸ δικό του προτοῦ
γίνει μουσουλμάνος καὶ τὴν Μαρία, ποὺ
εἶχετὸὄνοματῆςμητέραςτου.ὉΧρῆστος
ἦταν ἐλεύθερος καὶ ἐργαζόταν σὲ μεγάλο
ξενοδοχεῖο τῆς Ἀθήνας ὡς μάγειρας. Τὸν
ρώτησα ἂν θέλει νὰ μείνει στὴν Ἀθήνα,
ἀλλὰ μοῦ εἶπε: «Ἐγὼ γεννήθηκα, μεγά-
λωσα στὴν Τουρκία, ἐκεῖ εἶναι θαμμένοι
καὶ οἱ γονεῖς μου, ἐκεῖ θέλω νὰ πεθάνω
καὶ ἐγώ. Τὸ καθῆκον μου τὸ ἔκανα, τὰ
παιδιά μου τώρα εἶναι Ἕλληνες καὶ ἐπί-
σημα καὶ Χριστιανοί. Ἐγὼ δὲν μπορῶ ν'
ἀλλάξω πίστη».
Τὰ περιστατικὰ
ποὺ σᾶς περιέγρα-
ψα πιὸ πάνω εἶναι
ἕνα ἐλάχιστο δεῖγμα
ἐνδεικτικό, γιατί τὸ
κείμενο θὰ ἦταν με-
γάλο. Ἡ περιγραφή
τους ἀκολουθεῖ τὸ
σκεπτικὸ καὶ τὸν
τρόπο ἔκφρασης τῶν
πρωταγωνιστῶν.
Μὲ ὅσα σὲ συντο-
μία ἀνεφέρθησαν,
συνάγεται τὸ συμπέ-
ρασμαὅτιτὸπρόβλη-
μα-φαινόμενο τῶν
κρυπτοχριστιανῶν
στὴν Τουρκία, εἶναι
πλέον ἀναγνωρίσιμο
καὶ ἀπὸ μερίδα τῆς
τουρκικῆςκοινωνίας
καὶ ὁπωσδήποτε ἀπὸ
τὸ ἐπίσημο τουρκικὸ
κράτος. Ἐναπόκειται
στὴ θέληση τῆς Ἑλληνικῆς πολιτείας,
τῶνθεσμοθετημένωνὀργάνωντῆςὈρθο-
δοξίας, νὰ βρεῖ τὸν ἀνάλογο βηματισμὸ
καὶ νὰ «ἐπέμβει» πέραν ἀπὸ πολιτικὲς ἢ
ἐθνικὲς σκοπιμότητες, γιὰ τὸ συμφέρον
πρῶτα ἀπ' ὅλα τῶν κοινοτήτων αὐτῶν,
ποὺ βιώνουν μία «ἰδιαιτερότητα» σ' ἕνα
περιβάλλον ἂν ὄχι ἐχθρικό, τουλάχιστον
μὴ φιλικό.-

32. 31
Π
ρὶν ἀπὸ με­ρι­κὲς ἑ­βδο­μά­δες ἐ­πι­σκέ­
φθη­κα ἕ­να τυ­πο­γρα­φεῖ­ο, γιὰ μί­α
ἔ­ρευ­να κό­στους ἐ­κτυ­πώ­σε­ως τῆς
ἱ­στο­ρί­ας τοῦ χω­ριοῦ μου. Σ᾿ ἕ­να πάγ­κο
ὑ­πῆρ­χαν πε­τα­μέ­νες σε­λί­δες ἀ­πὸ δι­ά­φο­ρα
πε­ρι­ο­δι­κὰ καὶ βι­βλί­α, ποὺ εἶ­χαν τυ­πω­θεῖ
πρό­σφα­τα. Στὰ χέ­ρια μου βρέ­θη­καν δύ­ο
ἀ­πὸ αὐ­τὲς ἀ­πὸ κά­ποι­ο βι­βλί­ο, ἀ­γνώ­στου
τί­τλου καὶ συγ­γρα­φέ­α.
Ἀ­να­μέ­νον­τας τὴν ἀ­πάν­τη­ση τοῦ τυ­
πο­γρά­φου, τὶς δι­ά­βα­σα, ἐν­τυ­πω­σι­ά­σθη­
κα, μὰ καὶ συγ­κι­νή­θη­κα. Τὸν ἐ­ρώ­τη­σα
ἐ­ὰν γνω­ρί­ζει τὸν συγ­γρα­φέ­α καὶ τὸν τί­
τλο τοῦ ἐν­τύ­που, γιὰ νὰ τὸ προ­μη­θευ­
τῶ. «Δυ­στυ­χῶς», ἦ­ταν ἡ ἀ­πάν­τη­σή του,
«κά­θε ἡ­μέ­ρα τυ­πώ­νον­ται δε­κά­δες»… Μὲ
τὴν ἄ­δειά του, τὶς πῆ­ρα μα­ζί μου πρὸς
ἀ­να­ζή­τη­ση τοῦ τί­τλου τοῦ βι­βλί­ου.
Ἀ­πὸ τό­τε τὶς ἔ­χω δι­α­βά­σει ἀρ­κε­τὲς
φο­ρὲς καὶ νι­ώ­θω τὴν ἴ­δια συγ­κί­νη­ση.
Σκέ­φθη­κα νὰ τὶς γρά­ψω ὅ­πως ἔ­χουν,
γιὰ νὰ μοι­ρα­σθῶ μα­ζί σας τὰ συ­ναι­σθή­
μα­τα ποὺ νι­ώ­θω. Ἴ­σως κά­ποι­ος ἀ­πὸ τοὺς
ἀ­να­γνῶ­στες αὐ­τοῦ τοῦ ἄρ­θρου γνω­ρί­ζει
τὰ στοι­χεῖ­α τοῦ βι­βλί­ου: ...Ἡ Θεί­α Λει­
τουρ­γί­α πλη­σί­α­ζε πρὸς τὸ τέ­λος. Οἱ πι­
στοὶ προ­χω­ροῦ­σαν πρὸς τὴν Ὡ­ραί­α Πύ­
λη γιὰ νὰ με­τα­λά­βουν, ἀ­κο­λού­θη­σα καὶ
ἐ­γώ. Ὁ πα­τέ­ρας τοῦ φί­λου μου Νι­κο­λά­
κη μὲ συγ­κρά­τη­σε. «Ὄ­χι ἐ­σὺ παι­δί μου»
μοῦ εἶ­πε, χα­μη­λό­φω­να. «Δὲν μπο­ρεῖς
νὰ με­τα­λά­βεις, για­τί εἶ­σαι ἀ­βά­πτι­στος».
Τὸν κοί­τα­ξα μὲ πα­ρά­πο­νο. «Τό­τε νὰ βα­
πτι­σθῶ», τοῦ ἀ­πάν­τη­σα.
Λί­γο ἀρ­γό­τε­ρα, ὁ κυρ-Δη­μή­τρης μοῦ
ἐ­ξή­γη­σε πὼς ἀ­νή­κου­με σὲ δι­α­φο­ρε­τι­κὲς
θρη­σκεῖ­ες καὶ οἱ γο­νεῖς μου δὲν θὰ μοῦ
ἐ­πέ­τρε­παν νὰ βα­πτι­σθῶ. Θὰ μπο­ροῦ­σα
ὅ­μως νὰ τὸ κά­νω ὅ­ταν γι­νό­μου­να ἐ­νή­λι­
κος καὶ ἐ­ξα­κο­λου­θοῦ­σα νὰ ἔ­χω τὸν ἴ­διο
πό­θο.
Ἐ­γὼ πε­ρί­με­να τὴν πο­λυ­πό­θη­τη ἐ­κεί­
νη ἡ­μέ­ρα καὶ συ­νέ­χι­ζα νὰ προ­σεύ­χο­μαι
στὴν Πα­να­γί­α. Δυ­στυ­χῶς ὅ­μως δὲν πρό­
λα­βα νὰ πραγ­μα­το­ποι­ή­σω τὴ με­γά­λη
μου ἐ­πι­θυ­μί­α. Πρὶν ἀ­κό­μη ἐ­νη­λι­κι­ω­θῶ
ἔ­γι­νε ἡ ἀν­ταλ­λα­γὴ τῶν πλη­θυ­σμῶν.
Μὲ πῆ­ραν οἱ γο­νεῖς μου καὶ μὲ φέ­ρα­νε
σὲ τοῦ­το ἐ­δῶ τὸ χω­ριό. Σ᾿ ἕ­να σπί­τι ποὺ
πρὶν ἔ­μει­ναν Χρι­στια­νοί.
Ἦ­ταν νύ­χτα, ὅ­ταν φύ­γα­με ἀ­πὸ τὸ πα­
λαι­ό μου χω­ριὸ καὶ δὲν μπό­ρε­σα νὰ ἀ­πο­
χαι­ρε­τή­σω τὸν φί­λο μου Νι­κο­λά­κη καὶ
τὴν ἀ­γα­πη­μέ­νη μου ἐ­κεί­νη οἰ­κο­γέ­νεια.
Αὐ­τό μοῦ στοί­χισε πο­λύ. Μί­α-δύ­ο φο­ρὲς
θέ­λη­σα νὰ φύ­γω ἀ­πὸ τὸ σπί­τι. Οἱ γο­νεῖς
μου ἀ­ναγ­κά­σθη­καν νὰ μὲ κλει­δώ­σουν σὲ
τοῦ­το ἐ­δῶ τὸ δω­μά­τιο, ὅ­που συ­νέ­χι­σα νὰ
μέ­νω ὅ­λα αὐ­τὰ τὰ χρό­νια.
Ἕ­να βρά­δυ, πά­νω στὴν ἀ­πελ­πι­σί­α
μου γο­νά­τι­σα, ὅ­πως ἔ­κα­νε ἡ οἰ­κο­γέ­νεια
τοῦ Νι­κο­λά­κη καὶ μὲ δά­κρυ­α στὰ μά­τια
πα­ρα­κά­λε­σα τὴν Πα­να­γί­α νὰ μὲ βο­η­θή­
σει νὰ γυ­ρί­σω πί­σω. Καὶ ξαφ­νι­κὰ ἔνι­ω­σα
ΔΥΟ «ΞΕΧΑΣΜΕΝΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ»
Ἐ­πι­μέ­λεια: Ἰ­ω­άν­νου Δρούγ­κα
Ὑπ/γος ἐ.ἀ.

33. 32
μί­α ὑ­πέ­ρο­χη εὐ­ω­δί­α νὰ πλημ­μυ­ρί­ζει τὸ
δω­μά­τιο. Τὸ θε­ώ­ρη­σα σὰν ἀ­πάν­τη­ση τῆς
Πα­να­γί­ας στὴν προ­σευ­χή μου. Τὴν ἴ­δια
εὐ­ω­δί­α τὴν νι­ώ­θω ἀ­κό­μα μέ­χρι σή­με­ρα,
ὅ­ταν τὸ βρά­δυ προ­σεύ­χο­μαι.
Ἀρ­γό­τε­ρα ἄρ­χι­σα νὰ ἀ­κού­ω κά­ποι­α
ἐ­λα­φρὰ χτυ­πή­μα­τα κά­τω ἀ­πὸ τὸ κρε­
βά­τι ποὺ κοι­μό­μουν. Ἕ­ναν ὁ­λό­κλη­ρο
χρό­νο δὲν μπο­ροῦ­σα
νὰ κα­τα­λά­βω τί συ­
νέ­βαι­νε, οὔ­τε ὅ­μως
τολ­μοῦ­σα νὰ τὸ πῶ
σὲ κά­ποι­ον. Βρῆ­κα
τὴν εὐ­και­ρί­α κά­
ποι­α μέ­ρα ποὺ ὅ­λη
ἡ οἰ­κο­γέ­νειά μου εἶ­
χε πά­ει σ᾿ ἕ­να γά­μο
στὸ δι­πλα­νὸ χω­ριὸ
καὶ ἔ­ψα­ξα μὲ πο­λὺ
προ­σο­χὴ στὸ ση­μεῖ­ο
ἐ­κεῖ­νο.
Πρό­σε­ξα πὼς κά­
ποι­ες σα­νί­δες δὲν
ἐ­φάρ­μο­ζαν ἐν­τε­λῶς.
Τὶς ἀ­να­σή­κω­σα μέ
­ἕνα­ αἰχ­μη­ρό­ ἀν­τι­
κείμε­νο. Εἶ­δα ἀ­πὸ
κά­τω ἕ­να με­ταλ­λι­
κὸ κου­τί. «Σί­γου­ρα
θὰ εἶ­ναι κά­ποι­ος κρυμ­μέ­νος θη­σαυ­ρὸς»,
σκέ­φθη­κα. Ρί­γος μὲ κα­τέ­λα­βε ὅ­ταν τὸ
ἄ­νοι­ξα. Μέ­σα ὑ­πῆρ­χε μί­α ὁ­λό­χρυ­ση εἰ­
κό­να τῆς Πα­να­γί­ας, ἕ­να καν­τή­λι καὶ ἕ­να
θυ­μι­α­τή­ρι ποὺ εὐ­ω­δί­α­ζαν.
Σκέ­φθη­κα πὼς οἱ ἄν­θρω­ποι ποὺ ἔ­φυ­
γαν ἀ­πὸ αὐ­τὸ τὸ σπί­τι ἔ­κρυ­ψαν τὸν πο­
λύ­τι­μο θη­σαυ­ρό τους γιὰ νὰ μὴν πέ­σει
σὲ βέ­βη­λα χέ­ρια. Τὸ ἴ­διο σκέ­φθη­κα νὰ
κά­νω καὶ ἐ­γώ. Νὰ φυ­λά­ξω τὴν εἰ­κό­να
μέ­χρι νὰ βρε­θεῖ κά­ποι­ος ἀ­πὸ τὴν οἰ­κο­γέ­
νεια ποὺ θὰ μπο­ροῦ­σα νὰ τὴν πα­ρα­δώ­
σω. Καὶ αὐ­τὸ ἦ­ταν τὸ αἴ­τη­μά μου, ὅ­ταν
προ­σευ­χό­μουν κά­θε βρά­δυ στὴν Πα­να­
γί­α. Πέ­ρα­σαν χρό­νια ἀ­πὸ τό­τε. Οἱ γο­νεῖς
μου φύ­γα­νε ἀ­πὸ τὴ ζω­ή. Τὰ ἀ­δέλ­φια μου
παν­τρεύ­τη­καν καὶ ἔ­κα­ναν δι­κό τους
σπι­τι­κό. Ἐ­γὼ ἔ­μει­να ἐ­δῶ μό­νος. Φύ­λα­γα
τὴν εἰ­κό­να τῆς Πα­να­γί­ας. Δὲν θέ­λη­σα νὰ
παν­τρευ­τῶ, οὔ­τε νὰ μπεῖ γυ­ναί­κα στὸ
σπί­τι μου. Οἱ συγ­γε­νεῖς καὶ συγ­χω­ρια­
νοί μου μὲ θε­ω­ροῦ­σαν ἀλ­λο­παρ­μέ­νο καὶ
δὲν μὲ πλη­σί­α­ζαν. Αὐ­τὸ μὲ βό­λευ­ε, για­τί
δὲν μὲ ἐ­νο­χλοῦ­σαν. Εἶ­χα πάν­τα τὴν Πα­
να­γί­α ποὺ μὲ προ­στά­τευ­ε.
Τε­λευ­ταῖ­α οἱ
δυ­νά­μεις μου ἄρ­
χι­σαν νὰ μὲ ἐγ­κα­
τα­λεί­πουν. «Μὴν
ἀ­φή­σεις Πα­να­γί­α
μου νὰ πε­θά­νω
πρὶν πα­ρα­δώ­σω σὲ
χέ­ρια σί­γου­ρα τὴν
εἰ­κό­να σου», προ­
σευ­χό­μου­να συ­νέ­
χεια. Καὶ χθὲς τὸ
βρά­δυ ἔ­λα­βα τὴν
ἀ­πάν­τη­σή της. Ἡ
εὐ­ω­δί­α στα­μά­τη­
σε. Μί­α δρο­σε­ρὴ
αὔ­ρα ἁ­πλώ­θη­κε
στὴν ψυ­χή μου.
Ἔ­βγα­λα τὴν εἰ­
κό­να ἀ­πὸ τὸ κου­τὶ
καὶ μοῦ φά­νη­κε
πὼς ἡ Πα­να­γί­α
μοῦ χα­μο­γέ­λα­σε. «Κά­ποι­ον θὰ στεί­λει
σή­με­ρα νὰ τὴν πά­ρει», σκέ­φθη­κα καὶ
κά­θι­σα ἀ­πὸ τὸ πρω­ὶ στὰ σκα­λο­πά­τια νὰ
πε­ρι­μέ­νω. Τώ­ρα πιὰ μπο­ρῶ νὰ κλεί­σω
τὰ μά­τια μου ἥ­συ­χος.
Συγ­κι­νη­μέ­νος ὁ Μπάμ­πης πῆ­ρε τὸ ἱ­ε­
ρὸ κει­μή­λιο ἀ­πὸ τὰ χέ­ρια τοῦ γέ­ρον­τα.
Ἔ­σκυ­ψε με­τὰ καὶ φί­λη­σε τὸ χέ­ρι του
καὶ ἔνιω­σε σὰν νὰ φι­λοῦ­σε τὸ χέ­ρι τοῦ
παπ­ποῦ του. Τὸν εὐ­χα­ρί­στη­σε μὲ ὅ­λη
του τὴν καρ­διά. Ἀ­πο­χαι­ρε­τί­σθη­καν δα­
κρυ­σμέ­νοι. Πρὶν φύ­γει ὁ Μπάμ­πης, ὁ
γέ­ρον­τας τοῦ ἔ­δω­σε ἕ­να σα­κκου­λά­κι.
«Πάρ­το παι­δί μου», τοῦ εἶ­πε. «Ἔ­χει χῶ­
μα ἀ­πὸ τὸν κῆ­πο τοῦ παπ­ποῦ σου. Βάλ­
το στὸν τά­φο του νὰ ἀ­να­παυ­θεῖ ἡ ψυ­χή
του»._

34. 33
Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ
ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ
ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Λάμ­πρου Κ. Σκόν­τζου
θε­ο­λό­γου – κα­θη­γη­τοῦ
Τ
ὰ τε­λευ­ταῖ­α χρό­νι­α, μὲ ἔκ­πλη­ξη καὶ
πολ­λὰ ἐ­ρω­τη­μα­τι­κά, δι­α­πι­στώ­νου­
με μί­α ἀ­φύ­σι­κη στρο­φὴ πολ­λῶν
συ­ναν­θρώ­πων μας πρὸς τὴν ἀ­να­βί­ω­ση
τῶν ἀρ­χαί­ων ξε­χα­
σμέ­νων πα­γα­νι­στι­
κῶν θρη­σκευ­μά­των.
Βε­βαί­ως στὰ πλαί­σι­α
τῆς ἀ­νε­ξι­θρη­σκί­ας,
ἡ ὁ­ποί­α χα­ρα­κτη­
ρί­ζει τὸν σύγ­χρο­νο
πο­λι­τι­σμό μας, κα­
νέ­νας δὲν θὰ εἶ­χε
ἀν­τίρ­ρη­ση, ὅ­ποι­οι τὸ
ἐ­πι­θυ­μοῦν νὰ ἀ­κο­
λου­θοῦν τὰ ἀρ­χαῖ­α
πα­γα­νι­στι­κὰ θρη­
σκεύ­μα­τα. Ὅ­μως τὰ
πράγ­μα­τα δὲν εἶ­ναι
τό­σο ἁ­πλά. Ὁ νε­ο­
πα­γα­νι­σμός, ὅ­πως
χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται τὸ
σύγ­χρο­νο πα­γα­νι­
στι­κὸ ρεῦ­μα, εἰσέβα­λε στὶς κοι­νω­νί­ες μὲ
δυ­να­μι­κὴ ἀ­κραί­ου φον­τα­μεν­τα­λι­σμοῦ,
μὲ ἐκ­δη­λω­μέ­νες μορ­φὲς μί­σους κα­τὰ
τοῦ Χρι­στι­α­νι­σμοῦ, ποὺ σπά­νια­γνώ­ρι­
σε ἡ ἀν­θρω­πό­τη­τα ὣς τώ­ρα. Ἐ­πιπλέ­ον,
τό­σο στὸ ἐ­ξω­τε­ρι­κὸ ὅ­σο καὶ στὴ χώ­ρα
μας, οἱ δι­ά­φο­ρες «ἀρ­χαι­ο­λα­τρι­κὲς» ὁ­μά­
δες ἀ­κο­λου­θοῦν τα­κτι­κὴ πλή­ρους δι­α­
στρέ­βλω­σης τῆς ἱ­στο­ρί­ας, προ­κει­μέ­νου
νὰ ἐ­ξω­ρα­ΐ­σουν τὶς ἀρ­χαῖ­ες πα­γα­νι­στι­κὲς
θρη­σκεῖ­ες, ἀλ­λὰ καὶ νὰ κα­τα­συ­κο­φαν­τή­
σουν τὸν Χρι­στι­α­νι­σμό. Ἡ ὅ­λη προ­σπά­
θει­ά τους εἶ­ναι ἐν­ταγ­μέ­νη στὸ γε­νι­κό­τε­
ρο σχέ­δι­ο γι­ὰ τὴν ἀ­πο­χρι­στι­α­νο­ποί­η­ση
τοῦ κό­σμου!
Μί­α ἀ­πὸ τὶς χυ­δαι­ό­τε­ρες κα­κο­ποι­ή­
σεις τῆς ἱ­στο­ρι­κῆς πραγ­μα­τι­κό­τη­τας εἶ­
ναι ἡ προ­σπά­θει­α νὰ πα­ρου­σι­α­στεῖ στὴ

35. 34
χώ­ρα μας ἡ ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὴ θρη­σκεί­α
ὡς ἡ βά­ση τῆς ἐ­πι­στή­μης, τὴ στιγ­μὴ ποὺ
εἶ­ναι ἀ­πό­λυ­τα ἀ­πο­δε­δειγ­μέ­νο πὼς ὑ­πῆρ­
ξε ἐ­χθρός τῆς ἐ­πι­στή­μης καὶ τῆς προ­ό­
δου, δι­ό­τι δί­δα­σκε ἀ­κρι­βῶς τὰ ἀν­τί­θε­τα
ἀ­π᾿ ὅ,­τι πρέ­σβευ­ε καὶ ἀ­πο­δεί­κνυ­ε ἡ ἐ­πι­
στή­μη. Καὶ τὸ χει­ρό­τε­ρο, δὲν ἔ­με­νε στὴ
θε­ω­ρη­τι­κὴ ἀν­τι­πα­ρά­θε­ση, ἀλ­λὰ ἔ­παιρ­νε
ἐ­νερ­γὴ ἐ­χθρι­κὴ στά­ση ἀ­πέ­ναν­τι στὶς
ἐ­πι­στη­μο­νι­κὲς γνώ­σεις, στὴν ἐ­πι­στη­μο­
νι­κὴ ἔ­ρευ­να καὶ στοὺς ἴ­δι­ους τούς ἐ­πι­
στή­μο­νες, μὲ συγ­κε­κρι­μέ­νες πρα­κτι­κὲς
καὶ δι­ώ­ξεις.
Ἡ ἀρ­χαί­α θρη­σκεί­α, ὅ­πως εἶ­ναι γνω­
στό, εἶ­χε ἀ­πό­λυ­το παν­θε­ϊ­στι­κὸ χα­ρα­
κτή­ρα. Ὁ ὑ­λι­κὸς κό­σμος θε­ω­ροῦν­ταν
ἔμ­ψυ­χος καὶ ἔν­θε­ος. Δί­δα­σκε ὅ­τι ὁ ἥ­λι­
ος, ἡ σε­λή­νη καὶ τὰ ἀ­στέ­ρι­α ἦ­ταν θε­οί!
Ὁ ἡ­λι­α­κὸς δί­σκος λα­τρευ­ό­ταν ὡς πραγ­
μα­τι­κὸς θε­ὸς (Ὑ­πε­ρί­ων, Φοῖ­βος), τὸ ἴ­δι­ο
καὶ ἡ σε­λή­νη (Ἑ­κά­τη, Ἄρ­τε­μις) κα­θὼς
καὶ οἱ ἄλ­λοι πλα­νῆ­τες! Στὰ βυ­ζαν­τι­νὰ
χρό­νι­α ὁ πα­ρα­βά­της Ἰ­ου­λι­α­νὸς (361-
363) κά­θε πρω­ὶ προ­σευ­χό­ταν καὶ θυ­σί­α­
ζε στὸν ἥ­λι­ο. Ἔ­γρα­ψε μά­λι­στα καὶ ἔρ­γο
μὲ τί­τλο: «Εἰς Βα­σι­λέ­α Ἥ­λι­ον», πα­ρό­
λο ὅ­τι ἡ ἐ­πι­στή­μη τῆς ἐ­πο­χῆς του εἶ­χε
ἀ­πο­φαν­θεῖ σα­φέ­στα­τα ὅ­τι ὁ ἥ­λι­ος εἶ­ναι
ἄ­ψυ­χη ὕ­λη! Τὰ με­τε­ω­ρο­λο­γι­κὰ καὶ τὰ
ἄλ­λα φυ­σι­κὰ φαι­νό­με­να πι­στευ­ό­ταν ὡς
θε­ϊ­κὲς ἐ­νέρ­γει­ες. Οἱ ἄ­νε­μοι πι­στευ­ό­ταν
ὅ­τι προ­ερ­χό­ταν ἀ­πὸ τὸ ἀ­σκὶ τοῦ Αἰ­ό­λου.
Τὰ ἡ­φαί­στει­α προ­κα­λοῦ­σαν οἱ θαμ­μέ­νοι
Τι­τά­νες καὶ τὰ ὑ­πό­γει­α ἐρ­γα­στή­ρι­α τοῦ
Ἡ­φαί­στου, τὰ κύ­μα­τα τῆς θά­λασ­σας καὶ
τοὺς σει­σμοὺς προ­κα­λοῦ­σε ἡ τρί­αι­να
τοῦ Πο­σει­δῶώνα. (Ὁμ. Ἰ­λι­άς, Υ΄57), τοὺς
κε­ραυ­νοὺς τοὺς ἐ­κτό­ξευ­ε ὁ Δί­ας, κ.λπ…
Τὰ με­τε­ω­ρο­λο­γι­κὰ φαι­νό­με­να ὀ­νό­μα­
ζαν «δι­ο­ση­μί­ες», δη­λα­δὴ ση­μά­δι­α τοῦ
Δί­α. Εἶ­ναι γνω­στὲς οἱ ἀ­πί­στευ­τες δει­σι­
δαί­μο­νες φο­βί­ες τῶν ἀρ­χαί­ων μπρο­στὰ
στὰ φυ­σι­κὰ φαι­νό­με­να, κα­θό­τι σὲ αὐ­τὰ
«ἔ­βλε­παν» τὴ μή­νη τῶν «θε­ῶν!».
Ἡ ἀ­νά­πτυ­ξη τοῦ πνεύ­μα­τος καὶ τῆς
θε­τι­κῆς καὶ ἐ­πι­στη­μο­νι­κῆς σκέ­ψε­ως ἄρ­
χι­σε νὰ κλο­νί­ζει καὶ στα­δι­α­κὰ νὰ πε­ρι­
ο­ρί­ζει τὴν ἐ­πιρ­ρο­ὴ τῆς σκο­τα­δι­στι­κῆς
θρη­σκεί­ας, μὲ τὰ ἀν­τι­ε­πι­στη­μο­νι­κὰ καὶ
πα­ρά­λο­γα δόγ­μα­τά της. Μί­α με­ρί­δα σο­
φῶν ἀν­θρώ­πων μὲ ὁ­δη­γὸ τὸν ὀρ­θὸ λό­γο
καὶ τὴν πα­ρα­τή­ρη­ση δι­α­πί­στω­σαν πὼς
στὴ φύ­ση κυ­ρι­αρ­χεῖ ὁ νό­μος τοῦ αἰ­τι­
α­τοῦ. Τὰ πάν­τα μέ­σα σὲ αὐ­τὴ λει­τουρ­
γοῦν βά­σει αἰ­ώ­νι­ων φυ­σι­κῶν νό­μων καὶ
ὅ,τι ἀν­τι­λαμ­βα­νό­μα­στε μὲ τὶς αἰ­σθή­σεις
μας εἶ­ναι ἀ­πο­τε­λέ­σμα­τα φυ­σι­κῶν αἰ­τι­
ῶν. Ἡ με­τα­φυ­σι­κὴ ἑρ­μη­νεί­α τῆς φύ­σε­
ως, ποὺ ἔ­κα­νε ἡ ἀρ­χαί­α θρη­σκεί­α, κα­τα­
δείχ­τη­κε ἀ­ναμ­φί­βο­λα πα­ρά­λο­γη.
Ἡ πνευ­μα­τι­κὴ ἐ­πα­νά­στα­ση ἄρ­χι­σε
στὴν Ἰ­ω­νί­α, ἐ­ξαι­τί­ας τοῦ εὐ­νο­ϊ­κοῦ πο­
Τὸ ἀ­πο­τέ­λε­σμα τῆς σφο­δρό­τα­της σύγ­κρου­σης
με­τα­ξύ τῆς ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κῆς θρη­σκεί­ας καὶ τῆς ἐ­πι­στή­μης
ὑ­πῆρ­ξε τρα­γι­κό. Πε­ρισ­σό­τε­ροι ἀ­πὸ πεν­τα­κό­σι­οι
σο­φοὶ καὶ ἐ­πι­στή­μο­νες, μό­νο στὴν Ἀ­θή­να,
θὰ δι­ω­χθοῦν, θὰ ἐ­ξο­ρι­σθοῦν, θὰ κα­οῦν τὰ συγ­γράμ­μα­τά
τους καὶ θὰ βροῦν φρι­κτὸ θά­να­το.

36. 35
λι­τι­κοῦ καὶ κοι­νω­νι­κοῦ κλί­μα­τος ποὺ
ἐ­πι­κρα­τοῦ­σε ἐ­κεῖ τὸν 6ο
π.Χ. αἰ­ώ­να καὶ
ἐν­τεῦ­θεν. Μα­κρι­ὰ ἀ­πὸ τὰ θρη­σκευ­τι­κὰ
σκο­τα­δι­στι­κὰ κέν­τρα τῆς μη­τρο­πο­λι­
τι­κῆς Ἑλ­λά­δος καὶ τὸν φα­να­τι­σμὸ τῶν
ὄ­χλων, μπό­ρε­σαν οἱ Ἴ­ω­νες σο­φοὶ νὰ
ἀ­παγ­κι­στρω­θοῦν ἀ­πὸ τοὺς ἀ­σφυ­κτι­
κοὺς βρόγ­χους τοῦ θρη­σκευ­τι­κοῦ κα­
τε­στη­μέ­νου καὶ νὰ σκεφ­τοῦν ἐ­λεύ­θε­ρα,
μὲ ὁ­δη­γὸ τὸν ὀρ­θὸ λό­γο καὶ τὴν ἔ­ρευ­να.
Οἱ με­γά­λοι ἐ­κεῖ­νοι ἄν­δρες, σύμ­φω­να μὲ
τὸν Σου­η­δὸ κα­θη­γη­τὴ M. Nilsson «ἔχ­τι­
ζαν σὲ ἔ­δα­φος λι­γό­τε­ρο παι­δι­ά­στι­κο ἀ­πὸ
ἐ­κεῖ­νο ποὺ μπο­ροῦ­σε νὰ προ­σφέ­ρει ἡ
ἀν­θρω­πο­μορ­φι­κὴ θε­ω­ρί­α τοῦ Ὁ­μή­ρου.
Εἶ­χαν ὑ­ψω­θεῖ πά­νω ἀ­πὸ τὴ λα­ϊ­κὴ δει­
σι­δαι­μο­νί­α καὶ εἶ­χαν δώ­σει βά­ρος στὸν
τρό­πο ποὺ ἐ­ξε­λισ­σό­ταν ὁ κό­σμος καὶ
στὴ δι­ά­φο­ρη μοί­ρα τῶν ἀν­θρώ­πων». (M.
Nilsson, Ἱ­στο­ρί­α τῆς ἀρ­χαί­ας ἑλ­λη­νι­κῆς
θρη­σκεί­ας, σελ. 238).
Αὐ­τὴ ἡ λαμ­πρὴ ἀ­να­το­λὴ τῆς ἐ­πι­στή­
μης δὲν ἔ­γι­νε χω­ρὶς τὴν σφο­δρὴ ἀν­τί­
δρα­ση τῆς θρη­σκεί­ας. Ὅ­ταν οἱ ἐ­πι­στή­
μο­νες ἀ­πο­φάν­θη­καν ὅ­τι τὰ οὐ­ρά­νι­α σώ­
μα­τα εἶ­ναι ὑ­λι­κὲς μά­ζες καὶ τὰ με­τε­ω­ρο­
λο­γι­κὰ φαι­νό­με­να φυ­σι­κὲς δι­ερ­γα­σί­ες,
οἱ φα­να­τι­κοὶ λά­τρεις τῆς θρη­σκεί­ας ἀν­
τέ­δρα­σαν δυ­να­μι­κὰ καὶ τοὺς κα­τήγ­γει­
λαν ὡς ἀ­σε­βεῖς καὶ ἄ­θε­ους! Οἱ με­γά­λοι
Ἴ­ω­νες φι­λό­σο­φοι δει­νο­πά­θη­σαν ἀ­πὸ τὸ
ἱ­ε­ρα­τεῖ­ο καὶ τὸν δει­σι­δαί­μο­να εἰ­δω­λο­λα­
τρι­κὸ ὄ­χλο, ὅ­ταν προ­σπά­θη­σαν νὰ ἀ­πο­
μυ­θο­ποι­ή­σουν τὴ φύ­ση καὶ νὰ ἐ­ξη­γή­
σουν ὅ­τι ὁ ὑ­λι­κὸς κό­σμος δι­έ­πε­ται ἀ­πὸ
φυ­σι­κοὺς νό­μους. Ἔτ­σι δὲν ἦ­ταν μό­νο
σκο­τα­δι­στι­κὴ καὶ ἀν­τι­ε­πι­στη­μο­νι­κὴ
ἡ ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κὴ θρη­σκεί­α, ἀλ­λὰ καὶ
ἀ­πό­λυ­τα ἀν­τι­δρα­στι­κή! «Οἱ ἐ­ξη­γή­σεις
τῶν φυ­σι­κῶν φι­λο­σό­φων πα­ρου­σι­ά­σθη­
καν σὰν ἀν­τί­πα­λες τῶν θρη­σκευ­τι­κῶν
ἰ­δε­ῶν καὶ ἡ δι­α­μά­χη ἔ­γι­νε πραγ­μα­τι­κὴ».
(M. Nilsson, μνημ. ἔρ­γο, σελ. 279).
Οἱ πο­λι­τι­κές, πο­λι­τι­στι­κὲς καὶ οἰ­κο­
νο­μι­κὲς συν­θῆ­κες, ποὺ ἀ­κο­λού­θη­σαν,
με­τέ­φε­ραν τὸ με­γά­λο πνευ­μα­τι­κὸ κί­νη­
Χάρτης τοῦ Πτολεμαίου

37. 36
μα τῶν Ἰ­ώ­νων φι­λο­σό­φων στὴν Ἀ­θή­
να τοῦ 5ου
αἰ­ώ­να. Οἱ σω­κρα­τι­κοὶ καὶ οἱ
σο­φι­στὲς θὰ συ­νε­χί­σουν τὴ με­γά­λη πα­
ρά­δο­ση τοῦ ἰ­ω­νι­κοῦ δι­α­φω­τι­σμοῦ. Θὰ
ἀμ­φι­σβη­τή­σουν σο­βα­ρὰ τὴν αὐ­θεν­τί­α
τῆς σκο­τα­δι­στι­κῆς θρη­σκεί­ας καὶ ἡ σύγ­
κρου­ση θὰ γί­νει ἀ­να­πό­φευ­κτη. Τὰ με­
γά­λα δη­μι­ουρ­γι­κὰ πνεύ­μα­τα τῆς ἐ­πο­χῆς
ἀ­πε­λευ­θε­ρω­μέ­να ἀ­πὸ τὸν σκο­τα­δι­σμό,
τὴ δει­σι­δαι­μο­νί­α
καὶ τὴ στα­τι­κὴ
καὶ ἄ­κρι­τη πί­στη
τῆς θρη­σκεί­ας
τῶν μα­ζῶν, ἄ­νοι­
ξαν τὸν δρό­μο τῆς
προ­ό­δου καὶ τῆς
ὀρ­θῆς σκέ­ψε­ως.
Αὐ­τὸ ὅ­μως δὲν
ἔ­γι­νε χω­ρὶς ἀν­τί­
δρα­ση. Τὸ ἱ­ε­ρα­
τεῖ­ο, οἱ μάν­τεις,
οἱ μά­γοι καὶ οἱ
ἄλ­λοι πα­ρά­γον­
τες τῆς θρη­σκεί­
ας, ἡ ὁ­ποί­α ἔ­παι­
ζε σπου­δαῖ­ο ρό­
λο στὴ ζω­ὴ τῶν
πό­λε­ων, ἔ­γει­ραν
πραγ­μα­τι­κὸδι­ωγ­
μὸ ἐ­ναν­τί­ον ὅ­σον
δὲν ἔ­σκυ­βαν τὸ
κε­φά­λι δου­λι­κὰ
στὶς πα­ρά­λο­γες καὶ σκο­τα­δι­στι­κές τους
πί­στεις καὶ δει­σι­δαί­μο­νες πρά­ξεις.
Θε­ω­ροῦ­με ἀ­πα­ραί­τη­το νὰ κά­νου­με
μί­α σο­βα­ρὴ ἐ­πι­σή­μαν­ση. Οἱ δι­ά­φο­ροι
ἀρ­χαι­όπλη­κτοι «εἰ­δι­κοὶ» ἱ­στο­ρι­κοὶ ἐ­πι­
χει­ροῦν νὰ μᾶς πεί­σουν ὅ­τι τὶς δι­ώ­ξεις
πε­ρὶ ἀ­θε­ΐ­ας στὴν ἀρ­χαί­α Ἀ­θή­να τὶς ἔ­κα­
νε ἡ Πο­λι­τεί­α καὶ ὅ­τι ἡ θρη­σκεί­α ἦ­ταν
ἀ­μέ­το­χη! Τί­πο­τε δὲν εἶ­ναι ἀ­ψευ­δέ­στε­ρο
ἀ­πὸ αὐ­τό! Φρι­κτὴ δι­α­στρέ­βλω­ση τῆς
ἱ­στο­ρι­κῆς πραγ­μα­τι­κό­τη­τας! Βε­βαί­ως
τὶς δι­ώ­ξεις τὶς πραγ­μα­το­ποι­οῦ­σε ἡ Πο­λι­
τεί­α, ἀλ­λὰ κα­τ᾿ ἀ­παί­τη­ση τῆς θρη­σκεί­ας.
Τὸ παν­το­δύ­να­μο ἱ­ε­ρα­τεῖ­ο εἶ­χε τρο­με­ρὴ
καὶ ἀ­πό­λυ­τη ἐ­πιρ­ρο­ὴ στὶς δει­σι­δαί­μο­
νες μά­ζες καὶ κα­τὰ συ­νέ­πει­α μπο­ροῦ­σε
ὄ­χι ἁ­πλᾶ νὰ ἐ­πη­ρε­ά­ζει πο­λι­τι­κὲς ἐ­πι­λο­
γές, ἀλ­λὰ καὶ νὰ τὶς ἐ­πι­βάλ­λει. Γι­ὰ τὸν
λό­γο αὐ­τὸ οἱ φαῦ­λοι πο­λι­τι­κοὶ ἦ­ταν οἱ
μό­νι­μοι ἐν­το­λο­δό­χοι του. Τραν­ταχ­τὴ
ἀ­πό­δει­ξη αὐ­τῶν εἶ­ναι τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι οἱ
δι­ώ­ξεις γι­νό­ταν σχε­δὸν πάν­τα κα­τ᾿ ἀ­παί­
τη­ση τοῦ δι­α­βό­η­του Ἀ­θη­ναί­ου ἱ­ε­ρέ­α καὶ
μάν­τη Δι­ο­πεί­
θη. Αὐ­τὸς πα­
ρα­κο­λου­θοῦ­σε
μὲ τὸ πο­λυ­πλη­
θὲς ἀρ­γό­σχο­λο
«ἱ­ε­ρὸ» συ­νερ­
γεῖ­ο του τὰ λό­
γι­α, τὰ γρα­πτὰ
καὶ τὶς πρά­ξεις
τῶν ἐ­πι­στη­μό­
νων καὶ τῶν
φι­λο­σό­φων καὶ
ὅ­που ἔ­κρι­νε ὅ­τι
θί­γε­ται ἡ θρη­
σκεί­α, τοὺς κα­
τάγ­γει­λε στὶς
ἀρ­χὲς καὶ δρο­
μο­λο­γοῦν­ταν ἡ
ἀ­πη­νὴς δί­ω­ξή
τους!
Τὸ ἀ­πο­τέ­
λε­σμα τῆς σφο­
δρό­τα­της σύγ­
κρου­σης με­τα­ξύ τῆς ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­κῆς
θρη­σκεί­ας καὶ τῆς ἐ­πι­στή­μης ὑ­πῆρ­ξε
τρα­γι­κό. Πε­ρισ­σό­τε­ροι ἀ­πὸ πεν­τα­κό­σι­οι
σο­φοὶ καὶ ἐ­πι­στή­μο­νες, μό­νο στὴν Ἀ­θή­
να, θὰ δι­ω­χθοῦν, θὰ ἐ­ξο­ρι­σθοῦν, θὰ κα­
οῦν τὰ συγ­γράμ­μα­τά τους καὶ θὰ βροῦν
φρι­κτὸ θά­να­το. Ἐν­δει­κτι­κὰ ἀ­να­φέ­ρου­
με, τὸν Σω­κρά­τη, τὸν Ἀ­να­ξα­γό­ρα, τὸν
Ἀλ­κι­βι­ά­δη, τὸν Πε­ρι­κλῆ καὶ τὴν Ἀ­σπα­
σί­α, τὸ Φει­δί­α, τὸν Αἰ­σχύ­λο, τὸν Εὐ­ρι­πί­
δη, τὸ Θε­ό­φρα­στο, τὸν Ἀ­ρι­στο­τέ­λη, τὸν
Ἀ­ρί­στιπ­πο, τὸν Ἀν­τι­σθέ­νη, τὸν Κρι­τί­α,
τὸν Θε­ό­δω­ρο τὸν μα­θη­μα­τι­κό, τὸν Δι­
α­γό­ρα τὸν Μή­λι­ο, τὸν Στείλ­πω­να τὸν

38. 37
Με­γα­ρέ­α, τὸν Πρω­τα­γό­ρα καὶ πολ­λοὺς
ἄλ­λους. Ὁ θρη­σκευ­τι­κὸς δι­ωγ­μὸς ἦ­ταν
γε­νι­κευ­μέ­νος καὶ σὲ ἄλ­λες πό­λεις, μό­νο
ποὺ δὲν ἔ­χουν κα­τα­γρα­φεῖ τὰ πε­ρι­στα­
τι­κὰ τῶν δι­ωγ­μῶν αὐ­τῶν.
Δὲν ἔ­χου­με κα­μμί­α πρό­θε­ση νὰ μει­
ώ­σου­με τοὺς ἀρ­χαί­ους προ­γό­νους μας
γι­ὰ τὶς ὅ­ποι­ες ἐ­πι­λο­γές τους. Ὅ­μως ἡ
ἱ­στο­ρι­κὴ ἀ­λή­
θει­α μᾶς ὑ­πο­
χρε­ώ­νει νὰ εἴ­
μα­στε ἀ­κρι­βεῖς
καὶ νὰ μὴν
πα­ρα­ποι­οῦ­με
τὰ γε­γο­νό­τα.
Ὀ ­φ ε ί ­λ ο υ ­μ ε
νὰ δι­δα­σκό­
μα­στε ἀ­πὸ τὰ
σφάλ­μα­τα τοῦ
πα­ρελ­θόν­τος
καὶ νὰ φρον­τί­
ζου­με νὰ μὴν
ἐ­πα­να­λαμ­βά­
νον­ται στὸ
μέλ­λον. Αὐ­
τὴ εἶ­ναι καὶ ἡ
πρα­κτι­κὴ χρη­
σι­μό­τη­τα τῆς
ἱ­στο­ρί­ας. Ἐν
προ­κει­μέ­νῳ,
ἐ­πι­χει­ρών­τας
νὰ ἐ­ξω­ρα­ΐ­σου­
με τὴν ἀρ­χαι­ο­
ελ­λη­νι­κὴ θρη­σκευ­τι­κὴ κα­τά­στα­ση, ὄ­χι
μό­νο δὲν κα­τορ­θώ­νου­με νὰ ἐ­ξυ­ψώ­σου­
με τὴν ἀρ­χαί­α Ἑλ­λά­δα, ἀλ­λὰ τὴν ἐκ­θέ­
του­με ἀ­νε­πα­νόρ­θω­τα, δι­ό­τι τὴν ἀρ­χαί­α
θρη­σκεί­α ἀ­πέρ­ρι­ψαν οἱ ἴ­δι­οι οἱ ἀρ­χαῖ­οι
πρό­γο­νοί μας καὶ ἀ­σπά­στη­καν ἐ­λεύ­θε­
ρα, αὐ­τὸ ποὺ ἐ­να­γω­νί­ως ἐ­πι­ζη­τοῦ­σαν,
τὴν πνευ­μα­τι­κὴ καὶ λο­γι­κὴ λα­τρεί­α
τοῦ μό­νου ἀ­λη­θι­νοῦ Θε­οῦ, ὁ Ὁ­ποῖ­ος
ἀ­πο­κα­λύφ­τη­κε στὸ Θεῖ­ο Πρό­σω­πο τοῦ
Σαρ­κω­μέ­νου Λό­γου Του, τοῦ Λυ­τρω­τῆ
μας Χρι­στοῦ. Ἡ προ­σπά­θει­α κά­ποι­ων
νὰ νε­κρα­να­στή­σουν τὴν ἀρ­χαι­ο­ελ­λη­νι­
κὴ θρη­σκεί­α ἀ­πο­τε­λεῖ, πέ­ρα ἀ­πὸ ἀ­πέλ­
πι­δα ἐ­πι­χεί­ρη­ση, φρι­κτὴ ὕ­βρη κα­τὰ τῶν
ἀρ­χαί­ων σο­φῶν προ­γό­νων μας, οἱ ὁ­ποῖ­οι
δει­νο­πά­θη­σαν ἀ­πὸ αὐ­τὴ καὶ τὴν ἔ­θε­σαν
στὸ πε­ρι­θώ­ρι­ο ἐ­δῶ καὶ δυ­ό­μι­σι χι­λι­ά­δες
χρό­νι­α!
Ὡς κα­τα­κλεί­δα θὰ θέ­λα­με νὰ ἐ­πι­ση­
μά­νου­με τὸ γε­γο­νὸς πὼς μέ­σα στὴ σύγ­
χρο­νηπρω­το­φα­νῆ
πνευ­μα­τι­κὴ σύγ­
χυ­ση, τέ­τοι­ου
εἴ­δους ἱ­στο­ρι­κὲς
πα­ρα­ποι­ή­σεις,
προ­ξε­νοῦν με­γά­
λη ζη­μι­ὰ στοὺς
πο­λί­τες καὶ ἰ­δι­
αί­τε­ρα στοὺς
νέ­ους. Φουν­τώ­
νουν πά­θη καὶ
φ α ­ν α ­τ ι ­σ μ ο ὺ ς
π α ­ρ ά ­λ ο ­γ ο υ ς .
Ἐ­γεί­ρουν ἐ­σω­τε­
ρι­κὲς ἔ­ρι­δες καὶ
ἀν­τι­πα­λό­τη­τες
ἐ­πι­κίν­δυ­νες, σὲ
μί­α ἐ­πο­χὴ ποὺ
πρέ­πει νὰ ἔ­χου­
με ὁ­μό­νοι­α, ἀλ­
λη­λο­κα­τα­νό­η­ση
καὶ ἀ­νο­χή, ὥ­στε
νὰ ἀν­τι­με­τω­πί­
ζου­με ἀ­πὸ κοι­
νοῦ τὰ ὀ­ξυ­μμέ­
να κοι­νω­νι­κά, οἰ­κο­νο­μι­κὰ καὶ ἐ­θνι­κά
μας προ­βλή­μα­τα. Ὅ­ποι­οι ἀ­κο­λου­θοῦν
αὐ­τὴν τὴν ἄ­κρως λα­θε­μέ­νη τα­κτι­κὴ
προ­σφέ­ρουν κα­κὲς καὶ ὀ­λέ­θρι­ες ὑ­πη­ρε­
σί­ες στὴν πα­τρί­δα μας, δι­ό­τι ἡ ἱ­στο­ρι­κὴ
πα­ρα­ποί­η­ση εἶ­ναι τρο­φὴ-σκύ­βα­λο πρὸς
τὸν ἀ­πο­προ­σα­να­το­λι­σμέ­νο νε­ο­έλ­λη­να
πο­λί­τη, ἡ ὁ­ποί­α τοῦ ἱ­κα­νο­ποι­εῖ πρό­
σκαι­ρα τὸ αἴ­σθη­μα ἑ­νὸς ἀ­νό­η­του «ἐ­θνι­
κοῦ με­γα­λεί­ου», μα­κρο­πρό­θε­σμα ὅ­μως
τοῦ συσ­σω­ρεύ­ει ἀ­νε­πα­νόρ­θω­τες παρε-
νέργειες!_
Τοιχογραφίες ἀρχαίων Ἑλλήνων συγγραφέων καὶ
φιλοσόφων στὴν Ἱερά Μονή Μεγάλου Μετεώρου

39. 38
οἰκογένεια νεότητα
ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ
ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗΣ
ΒΙΑΣ
ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ
ΤΗΣΓΥΝΑΙΚΑΣ
ΚΑΙΤΟΥΠΑΙΔΙΟΥ
Ἀρχιμανδρίτου Κυρίλλου
Κεφαλλόπουλου
Ζ
οῦμε σὲ μία κοινωνία γεμάτη ἀπὸ
εἰκόνες καὶ περιστατικὰ βίας. Στὸ
σπίτι, στὸν χῶρο ἐργασίας, στὴν
τηλεόραση, στὶς διανθρώπινες σχὲσεις ἡ
βία μοιάζει νὰ κυριαρχεῖ καὶ νὰ χαρα-
κτηρίζει τὴ σημερινὴ κοινωνία. Περισ-
σότερο ὅμως ὕπουλη καὶ ἀφανὴς εἶναι ἡ
ἐνδοοικογενειακὴ βία, ποὺ ἐκδηλώνεται
μεταξὺ τῶν μελῶν μιᾶς οἰκογενείας καὶ
συνήθως παραμένει κρυφή, πίσω ἀπὸ τὸ
πέπλο σιωπῆς τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου. Ἡ
ἐνδοοικογενειακὴ βία συνήθως ἐκδηλώ-
νεται μὲ θύματα τὴ γυναίκα καὶ τὰ παι-
διὰ καὶ μετατρέπει τὴ γαλήνη καὶ τὴν
ἀγάπη σὲ ἕναν καθημερινὸ ἐφιάλτη βίας
καὶ τρόμου. Μιλᾶμε γιὰ ἀναρίθμητες
περιπτώσεις γυναικῶν καὶ παιδιῶν ποὺ
πέφτουν θύματα τῶν συντρόφων τους
καὶ γονέων, ποὺ ἄλλοτε ἐμφανίζονται
τρυφεροὶ καὶ ἄλλοτε μὲ ξαφνικὰ ξεσπά-
σματα βίας καὶ θυμοῦ.
Γιὰ νὰ κατανοήσουμε γιὰ τί ἀκριβῶς
φαινόμενα ὁμιλοῦμε, πρέπει πρῶτα νὰ
ὁρίσουμε τί ἐννοοῦμε μὲ τὸν ὅρο «κακο-

40. 39
ποίηση». Ὡς κακοποίηση χαρακτηρίζε-
ται κάθε προσβολὴ τῆς σωματικῆς καὶ
ψυχοπνευματικῆς ἀκεραιότητας ἑνὸς
ἀτόμου, ποὺ συνοδεύεται ἀπὸ σωματικὴ
βιαιοπραγία, λεκτικὲς προσβολές, ἐξευ-
τελισμούς, ταπεινώσεις, ψυχολογικοὺς
καὶ συναισθηματικοὺς ἐκβιασμούς, καὶ
ἀσκεῖται ἀπὸ ἀνθρώπους ποὺ διατηροῦν
θέση ἰσχύος - οἰκονομικῆς, κοινωνικῆς,
σωματικῆς- σὲ σχέση μὲ τὰ θύματα ποὺ
τὴν ὑφίστανται.
Ἐμεῖς πρόκειται νὰ ἐξετάσουμε πὼς
οἱ συγκεκριμένες συμπεριφορὲς ἐκδη-
λώνονται στὰ πλαίσια τῆς οἰκογενείας.
Σὲ ὅλες τὶς ἐποχὲς ἐθεωρεῖτο αὐτονόητο
«δικαίωμα» τοῦ ἄνδρα νὰ ἐξασκεῖ πλή-
ρη ἔλεγχο στὰ πλαίσια τοῦ γάμου πάνω
στὴ γυναίκα καὶ τὰ παιδιά του. Τὰ ὑπό-
λοιπα μέλη τῆς οἰκογενείας δὲν ἐτύγ-
χαναν κάποιας προστασίας ἢ νομικῆς
κατοχυρώσεως τῶν δικαιωμάτων τους,
δὲν εἶχαν δικαιώματα ἢ λόγο γιὰ τὰ πε-
ριουσιακά τους στοιχεῖα, τὴ σωματική
τους ἀκεραιότητα ἢ τὴν ἐκπροσώπησή
τους ἔναντι τοῦ νόμου καὶ τῶν πολι-
τικῶν ἀρχῶν.
Ἐθεωρεῖτο αὐτονόητη μία τέτοια κα-
τάσταση καὶ περίπου κοινωνικῶς ἀπο-
δεκτὴ ἡ ἄσκηση βίας καὶ καταπίεσης
τῶν γυναικῶν καὶ τῶν παιδιῶν ἐκ μέ-
ρους τοῦ ἄνδρα. Ἀκόμη καὶ στὰ πλαίσια
τῆς χριστιανικῆς οἰκογενείας, καὶ παρ'
ὅλες τὶς νουθεσίες τοῦ Ἀπ. Παύλου γιὰ
τὴν ἀμοιβαιότητα τῶν σχέσεων ἀγάπης
καὶ τοῦ πρὸς ἀλλήλων σεβασμοῦ τῶν
δύο συζύγων, καθὼς καὶ τῆς ἐν πνεύ-
ματι ἀγάπης καὶ νουθεσίας ἀνατροφῆς
τῶν παιδιῶν (Ἐφεσ.5,22-33 καὶ 6,1-4)
καὶ παρὰ τὶς χριστιανικὲς ἐπιδράσεις
στὸ δίκαιο κρατῶν, ὡς τοῦ Βυζαντινοῦ,
πολλὲς φορὲς ἡ κοινωνικὴ προκατάλη-
ψη καὶ ἀποδοχὴ φαινομένων κακοποίη-
σης ὑπερίσχυε τῆς ἀντιλήψεως τοῦ χρι-
στιανισμοῦ γιὰ τὴν οἰκογενειακὴ ζωή.
Μόλις τὶς τελευταῖες λίγες δεκαετίες
ἄρχισε νὰ γίνεται ἀναφορὰ στὰ δικαιώ-
ματα τῆς γυναίκας καὶ τοῦ παιδιοῦ, τῆς
προστασίας τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀξιοπρέπει-
άς τους (πρβλ. διακηρύξεις Ο.Η.Ε.), νὰ
ἀναγνωρίζεται ἡ ὕπαρξη καὶ ἡ σοβαρό-
τητα τοῦ προβλήματος, νὰ γίνονται ψυ-
χολογικὲς καὶ κοινωνιολογικὲς μελέτες
γιὰ τὶς ἐπιπτώσεις τῆς κακοποίησης
ἐντὸς τῆς οἰκογενείας.
Ἂν θελήσουμε νὰ ἐντοπίσουμε τὰ
αἴτια τῆς βίαιης συμπεριφορᾶς καὶ κα-
κοποίησης γυναίκας-παιδιῶν στὸ κοι-
νωνικὸ ἐπίπεδο καὶ σὲ ἐπὶπεδο καθη-
μερινότητας, πέρα δηλ. ἀπὸ τὴν καλλι-
έργεια τῆς συγκεκριμένης νοοτροπίας,
θὰ μπορούσαμε νὰ ἐπισημάνουμε τὴν
ἀνδροκρατούμενη, πατριαρχικὴ δομὴ
τῆς οἰκογενείας, τὴν ἄνιση κατανομὴ
ἐξουσίας καὶ κοινωνικῶν ρόλων ποὺ
ἀποβαίνει εἰς βάρος τῶν γυναικῶν, ποὺ
ἔχουν μειωμένες εὐκαιρίες ἰσότιμης
πρόσβασης στὴ μόρφωση, τὴν ἐργασία,
στὰ κέντρα λήψεως ἀποφάσεων καὶ χά-
Δὲν βλέπουμε τὴν ὁποιαδήποτε αἰτία συλλήψεως
ἐκτὸς γάμου, γιὰ νὰ κρίνουμε, ἀλλὰ αὐτὸ τὸ μεγαλειῶδες
γεγονὸς τῆς κυοφορίας ἑνὸς ἀνθρώπου στὰ σπλάχνα τῆς
εὐγενικῆς ὑπάρξεως τῆς γυναίκας,
ποὺ χρειάζεται ὑποστήριξη, στοργή.

41. 40
ραξης κατευθύνσεων γιὰ τὴν κοινωνία,
παράγοντες ποὺ ἀνακυκλώνουν τὴ μει-
ονεκτικὴ θέση τῆς γυναίκας ἔναντι τῆς
θέσεως ἰσχύος τοῦ ἄνδρα-κοινωνικῆς,
οἰκονομικῆς, μορφωτικῆς- καὶ τὴν κα-
θιστοῦν πιὸ εὐάλωτη στὴν κακοποίηση,
ἐνῷ σὲ ἐπίπεδο ψυχολογικῶν παραγό-
ντων ποὺ νὰ ἑρμηνεύουν τέτοια φαινό-
μενα θὰ μπορούσαμε νὰ ἐπισημάνουμε
τὸ βεβαρημένο ἐν πολλοῖς ψυχολογικὸ
προφὶλ ἀτόμων ποὺ βιαιοπραγοῦν,
ὅπως αὐτὸ προκύπτει ἀπὸ σχετικὲς
ἔρευνες. Τὰ ἄτομα αὐτὰ ἐμφανίζουν
ἱστορικὸ ψυχοπαθολογικῶν διατα-
ραχῶν συμπεριφορᾶς, ποὺ ἐπιτείνεται
ἀπὸ παράγοντες, ὅπως προσωπικὴ ἀνα-
σφάλεια-ἀνεπάρκεια, ἀνεργία, χρήση
ναρκωτικῶν ἢ ἀλκοολισμοῦ.
Ὡστόσο, πρέπει νὰ σημειωθεῖ ὅτι ἡ
κακοποίηση γυναικῶν-παιδιῶν ἐντὸς
οἰκογενείας δὲν περιορίζεται σὲ συγκε-
κριμένες κατηγορίες ἀνθρώπων, δὲν
ἔχει ἰδιαίτερα κοινωνικά, ταξικά, μορ-
φωτικά, πολιτιστικά, οἰκονομικὰ ἢ ἄλλα
γνωρίσματα ποὺ νὰ τὴν περιορίζουν σὲ
ὁρισμένες ὁμάδες, ἀλλὰ ἀντιθέτως ἐπε-
κτείνεται σὲ διαφορετικὲς καὶ ποικίλες
περιπτώσεις. Ἐκεῖνο ποὺ ὀφείλουμε νὰ
κάνουμε εἶναι νὰ ἐντοπίσουμε τὴ διαδι-
κασία ἐκείνη ποὺ ὁδηγεῖ τὶς γυναῖκες
καὶ τὰ παιδιὰ νὰ ὑφίστανται τὴν κα-
κοποίηση, τὸ πῶς καθίστανται θύματα
βίας, καὶ ἐπιπλέον νὰ ἐνισχύσουμε τὶς
δυνατότητές τους νὰ σπάσουν τὴ σιωπή
τους, νὰ παύσουν νὰ αἰσθάνονται ἔνοχοι
ἢ ὑπεύθυνοι γιὰ αὐτὸ ποὺ τοὺς συμβαί-
νει, καὶ νὰ μπορέσουν νὰ ἀντιδράσουν.
Ἡ διαδικασία τῆς κακοποίησης ἀκο-
λουθεῖ τὰ ἑξῆς στερεότυπα στάδια:(α)
ξεκινᾶ συνήθως μὲ μικροεπεισόδια καὶ
μικρὲς ἐκρήξεις βίας ἐκ μέρους τοῦ
ἄνδρα, τὶς ὁποῖες κατόπιν ὁ ἄνδρας προ-
σπαθεῖ νὰ τὶς δικαιολογήσει «ὡς κακὴ
στιγμή, ὅτι δὲν τὸ ἤθελε», νὰ ζητάει
συγγνώμη καὶ νὰ δίνει ὑποσχέσεις ὅτι
δὲν θὰ ξανασυμβεῖ κ.λπ. Ἡ γυναίκα μὲ
τὴ σειρά της μπαίνει στὴν ἴδια λογική,
νὰ δικαιολογήσει τὴ βίαιη συμπεριφο-
ρά, νὰ τὴν ἐκλογικεύσει βρίσκοντας
διάφορες προφάσεις, καὶ σὲ πολλὲς πε-
ριπτώσεις τείνει νὰ τὴν αἰτιολογήσει
ρίπτοντας τὴν εὐθύνη στὸν ἑαυτό της
(αὐτοενοχοποίηση) καὶ προσπαθεῖ μὲ
διαφόρους τρόπους νὰ ἐξευμενίσει τὸν
θυμὸ τοῦ ἄνδρα της, ἢ νὰ παρασιωπήσει
τὸ γεγονός, νὰ τὸ κρύψει. Ἔτσι ὅμως,
χωρὶς νὰ ἀντιδρᾶ καὶ ἀποδεχόμενη τὴν
κακοποίησή της ἁπλῶς γίνεται θύμα
καὶ ἐνθαρρύνει τὸν θύτη σὲ μελλο-
ντικὲς μεγαλύτερες ἐκρήξεις βίας (α΄φά-
ση ἀποδοχῆς καὶ δικαιολόγησης τῆς βί-
ας-αὐτοενοχοποίηση θύματος).
Σὲ δεύτερο στάδιο, ὁ θύτης ἐνθαρρυ-
μένος ἀπὸ τὴν ἔλλειψη ἀντίδρασης τοῦ
θύματος, προχωρεῖ σὲ κλιμάκωση τῆς
βίας, γίνεται πιὸ σκληρός, χειροδικεῖ,
προξενεῖ σωματικὲς κακώσεις, χάνει
τὸν ἔλεγχο τῶν πράξεών του. Συνήθως
αὐτὲς οἱ ἐκρήξεις βίας εἶναι ἔντονες καὶ
σύντομες (δὲν διαρκοῦν παρὰ μόνον
λίγο χρόνο) καὶ εἶναι συχνὰ ἐπανα-
λαμβανόμενες. Στὴ διάρκεια τῆς κρί-
σεως ὁ ἄνδρας κατηγορεῖ τὸ θύμα του
ὅτι δῆθεν αὐτὸ προκάλεσε τὴ δική του
βίαιη συμπεριφορὰ καὶ ὅτι τοῦ «ἔδωσε
ἕνα καλὸ μάθημα». Τὰ θύματα συνήθως
προτιμοῦν νὰ μὴν ἀντιδράσουν μὲ τὸν
φόβο νὰ μὴν ἐξοργίσουν τὸν θύτη καὶ
χειροτερεύσουν τὴν κατάσταση, ἐνῷ
ἀρνοῦνται νὰ καταφύγουν στὸ νοσοκο-
μεῖο σὲ περίπτωση ποὺ οἱ κακώσεις εἶναι
σοβαρὲς (β΄ φάση ἀποδοχῆς τοῦ θύματος
τῆς ἀδυναμίας νὰ ἀντιδράσει).
Συνήθως τὶς βίαιες αὐτὲς ἐκρήξεις
ἀκολουθεῖ μία φάση κατὰ τὴν ὁποία ὁ
ἄνδρας γίνεται περιποιητικός, πολὺ
τρυφερὸς καὶ καλός, ὡς ἀποτέλεσμα τῆς
κυκλοθυμικῆς του ψυχολογικῆς κατά-
στασης, καὶ τὸ θύμα-γυναίκα, παιδιὰ-
τείνουν νὰ πιστεύσουν ὅτι αὐτὴ εἶναι ἡ
πραγματικὴ εἰκόνα τοῦ ἀνθρώπου τους,
με ἀποτέλεσμα ἔτσι νὰ ὁδηγοῦνται στὴν

42. 41
παραδοχὴ ὅτι γιὰ τὴν κακοποίησή τους
εὐθύνονται ἀποκλειστικῶς τὰ ἴδια τὰ
θύματα. Σύντομα ὅμως ἡ ψευδαίσθη-
ση τῆς πρόσκαιρης γαλήνης διαλύεται
καὶ ἐπαναλαμβάνεται ὁ κύκλος τῆς βίας
(γ΄φάση «συμφιλιωτικὴ» -ἐνίσχυση τῆς
θυματοποίησης- παγίωση τῆς ἀδυναμί-
ας ἀντίδρασης).
Ἡ γυναίκα-θύμα ἀποφεύγει νὰ κα-
ταγγείλει τέτοια περιστατικὰ καὶ ἐξα-
κολουθεῖ νὰ παραμένει τὸ θύμα σὲ μία
ἐνδοοικογενειακὴ σχέση βίας, τρόμου,
κακοποήσης. Οἱ λόγοι γιὰ τοὺς ὁποίους
ἡ γυναίκα διστάζει νὰ φανερώσει τὸ
πρόβλημά της, τὸ ὁποῖο πολλὲς φορὲς
ἡ ἴδια ἀποφεύγει νὰ τὸ ἀναγνωρίσει ὡς
ὑπαρκτὸ (ἄρνηση παραδοχῆς τῆς πραγ-
ματικότητας) θὰ μποροῦσαν νὰ συνοψι-
σθοῦν στοὺς ἀκόλουθους:
-Ἡ γυναίκα φοβᾶται νὰ μιλήσει ἢ νὰ
φύγει ἀπὸ τὸν ἄνδρα ποὺ τὴν κακοποιεῖ
λόγῳ τοῦ φόβου γιὰ πιθανὰ ἀντίποινα/
ἐπιπτώσεις στὴν ἴδια καὶ τὰ παιδιὰ της
(ἐκρήξεις βίας, οἰκονομικὲς/κοινωνικὲς
δυσχέρειες).
-Καταφεύγει σὲ ἄρνηση τῆς πραγ-
ματικότητας, ἐνεργοποιεῖ μηχανισμοὺς
τοῦ ἀσυνειδήτου, ἐλαχιστοποιεῖ τὴ σο-
βαρότητα τῆς καταστάσεώς της.
-Πιστεύει ὅτι ἡ ἴδια εἶναι ὑπεύ-
θυνη γιὰ ὅ,τι τῆς συμβαίνει (αὐτο-
ενοχοποίηση, θυματοποίηση), ἔχει χα-
μηλὴ αὐτοεκτίμηση (πιστεύει ὅτι τῆς
ἀξίζει τέτοια κακομεταχείριση).
-Φοβᾶται πώς, ἂν μιλήσει, ὁ κοινω-
νικὸς περίγυρος θὰ τὴν περιγελάσει, δὲν
θὰ δείξει κατανόηση, δὲν θὰ βρεῖ ἀντα-
πόκριση, δὲν θὰ τὴν πιστεύσουν (φόβος

43. 42
κοινωνικοῦ στίγματος).
Πολλὲς φορὲς ἡ κακοποίηση τῆς γυ-
ναίκας συνοδεύεται καὶ ἀπὸ τὴν κακο-
ποίηση τῶν παιδιῶν. Ὁ θύτης σύζυγος
γίνεται πολὺ εὔκολα καὶ δυνάστης-
πατέρας γιὰ τὰ παιδιά. Ἡ σιωπὴ τῆς
κακοποιημένης
γυναίκας, ὁ φό-
βος τοῦ κοινω-
νικοῦ στίγματος,
ἡ ἀποσιώπηση
τῶν γεγονότων
ἐνθαρρύνει τὸν
ἄνδρα νὰ συνεχί-
σει ἀνενόχλητος
τὴ βίαιη συμπε-
ριφορά του.
Ἔτσι, ὁ κύ-
κλος τῆς ἐνδοοι-
κογενειακῆς βίας
ἐπεκτείνεται ἀπὸ
τὴν γυναίκα στὰ
παιδιά, τὰ ὁποῖα
σὲ μεγάλο πο-
σοστὸ πέφτουν
θύματα κακο-
ποίησης ἀπὸ
ἄτομα τοῦ στε-
νοῦ οἰκογενεια-
κοῦ-συγγενικοῦ
περιβάλλοντος
Τὸ πέπλο τῆς
σιωπῆς ἀνασύ-
ρεται σὲ ἀκραῖες
περιπτώσεις κα-
κοποίησης ποὺ
φθάνουν στὸ φῶς τῆς δημοσιότητας γιὰ
νὰ ξεχασθοῦν μέχρι τὸ ἑπόμενο περιστα-
τικὸ- ἡ πολιτισμένη μας κοινωνία καὶ ἡ
ἐφησυχασμένη συνείδηση τῶν πολλῶν
προτιμᾶ νὰ παραβλέπει τὴ βαρβαρότητα
τῆς ἐνδοοικογενειακῆς βίας.
Ἡ κακοποίηση τῶν παιδιῶν ὡς
ἔννοια περιλαμβάνει τὴν καταπὰτηση
τῶν δικαιωμάτων τοῦ παιδιοῦ γιὰ μία
ἰσόρροπη ἀνάπτυξη τῆς προσωπικότη-
τάς του καὶ συνίσταται σὲ σωματικὴ
βία, ξυλοδαρμούς, ψυχολολογικὴ βία,
σεξουαλικὴ κακοποίηση, παραμέληση
βασικῶν βιοτικῶν ἀναγκῶν (ἐλλιπὴς δι-
ατροφή, μόρφωση, ἔνδυση).
Ἡ σωματικὴ κακοποίηση συνίσταται
σὲ σωματικὲς
κακώσεις καὶ
ξυλοδαρμούς,
μὲ τὸ πρόσχη-
μα τοῦ σω-
φρονισμοῦ,
τῆς τιμωρίας
τῶν παιδικῶν
ἀταξιῶν, ὡς
«παιδαγωγι-
κοῦ» μέσου,
κάτι ποὺ σὲ
πολλὲς χῶρες
καὶ μέχρι
σήμερα θε-
ωρεῖται ὡς
ἀ π ο δ ε κ τ ὴ
συμπεριφορὰ
γονέως πρὸς
τὰ παιδιά
του, μόνον
ποὺ στὴν πε-
ρίπτωση τῆς
κακοποίησης
ἔχουμε νὰ
κάνουμε μὲ
αὐξημένη καὶ
ἀνεξέλεγκτη
χρήση βίας,
ποὺ ξεπερνᾶ
τὰ ὅρια τοῦ «ἁπλοῦ σωφρονισμοῦ» ἢ
«παιδαγωγικῆς τιμωρίας» (ὅρους ποὺ ἡ
σύγχρονη παιδαγωγικὴ δὲν ἀποδέχεται)
καὶ σὲ πολλὲς περιπτώσεις θέτει σὲ κίν-
δυνο τὴ σωματικὴ ἀκεραιότητα ἢ καὶ
τὴν ἴδια τὴ ζωὴ τοῦ παιδιοῦ.
Ἡ ψυχολογικὴ κακοποίηση συνί-
σταται σὲ λεκτικὲς/φραστικὲς ἐπιθέσεις
στὴν προσωπικότητα τοῦ παιδιοῦ, ποὺ
ὑβρίζεται, ὑποτιμᾶται, θεωρεῖται ἄχρη-
Ζωγραφιὰ κακοποιημένου παιδιοῦ.

44. 43
στο, ἀνεύθυνο κ.ο.κ., ὑφίσταται ἐξευτε-
λισμοὺς τῆς ἀξιοπρέπειάς του, ἐκφοβι-
σμούς, ἀπειλές.
Ἄλλη μορφὴ κακοποίησης τοῦ παι-
διοῦ ἀποτελεῖ ἡ ἀδιαφορία τῶν γονέων
καὶ ἡ παράβλεψη βασικῶν ἀναγκῶν
του, ὅπως διατροφή, στέγαση, ὑγιεινή,
σχολικὴ μόρφωση, ἀπομονωτισμὸς /
ἔλλειψη κοινωνικῶν ἐπαφῶν / ἐγκλει-
σμός, παράγοντες ποὺ ἐπιδροῦν ἀρνη-
τικῶς στὴν ὁμαλὴ ἀνάπτυξη τῆς παι-
δικῆς προσωπικότητας.
Σχετικὲς κοινωνιολογικὲς καὶ ψυ-
χολογικὲς μελέτες κατέδειξαν τὶς ἐπι-
πτώσεις ἀπὸ τὴν κακοποίηση τῶν παι-
διῶν, ποὺ ὡς ἔφηβοι καὶ ἐνήλικοι ἔχουν
αὐξημένα ποσοστὰ νὰ ἐπαναλαμβάνουν
τὰ ἴδια πρότυπα βίαιης συμπεριφορᾶς
στοὺς γύρω τους, νὰ κακοποιοῦν τὰ
μέλη τῆς δικῆς τους οἰκογένειας, νὰ
ἔχουν τάσεις αὐτοκαταστροφικὲς λόγῳ
χαμηλῆς αὐτοεκτίμησης (ναρκωτικά,
αὐτοκτονίες), αὐξημένη παραβατικό-
τητα/ἐγκληματικότητα. Ὁ κύκλος τῆς
βίας συνεχίζεται καὶ ἀνακυκλώνεται.
Ἡ ἀστάθεια τοῦ οἰκογενειακοῦ βίου τῆς
παιδικῆς ἡλικίας, οἱ τραυματικὲς ἐμπει-
ρίες ἐπαναλαμβάνονται στερεότυπα.
Τί μέτρα καὶ πρωτοβουλίες μποροῦν
νὰ ἀναληφθοῦν γιὰ τὴν καταπολέμηση
τῶν φαινομένων ἐνδοοικογενειακῆς κα-
κοποίησης;
Μέσα ἀπὸ συντονισμένες ἐνέργει-
ες καὶ προγράμματα δράσης μποροῦμε
νὰ ἐνημερώσουμε τὸ εὐρὺ κοινὸ γιὰ
τὶς διαστάσεις τοῦ φαινομένου καὶ τὶς
ἐπιπτώσεις πάνω στὰ ἄτομα ποὺ ὑφί-
στανται τὴν κακοποίηση, νὰ καταστεῖ
κατανοητὸ ὅτι ἡ κακοποίηση δὲν κάνει
κοινωνικὲς/οἰκονομικὲς/ταξικὲς/πολι-
τισμικὲς διακρίσεις καὶ ὅτι μὲ ὕπουλο
τρόπο μπορεῖ νὰ παρεισφρύσει σὲ κάθε
φαινομενικὰ φυσιολογικὴ οἰκογένεια
καὶ νὰ τὴν διαλύσει.
Νὰ εὐαισθητοποιήσουμε τὴν κοι-
νωνία, νὰ πληροφορήσουμε καὶ νὰ
ἐπιμορφώσουμε καταλλήλως ὅσους
ἀσχολοῦνται καὶ ἀντιμετωπίζουν τέ-
τοια φαινόμενα κακοποίησης (ἀστυνο-
μικούς, δικαστές, κοινωνικούς λειτουρ-
γούς, νοσηλευτές, παιδοψυχολόγους),
ὥστε μὲ εὐαισθησία καὶ ἐνδιαφέρον νὰ
χειρίζονται τέτοια περιστατικά.
Νὰ παύσει νὰ θεωρεῖται ὡς κοινω-
νικῶς ἀποδεκτὴ συμπεριφορὰ ἡ βιαι-
οπραγία, ὁ ξυλοδαρμός, κάθε μορφὴ
σωματικῆς κακοποίησης καὶ νὰ ἀναδει-
χθοῦν πιὸ ἀνθρώπινες διαπροσωπικὲς
καὶ ἐνδοοικογενειακὲς σχέσεις.
Νὰ ἐνθαρρύνουμε τὰ θύματα κακο-
ποίησης νὰ μιλήσουν, νὰ τὰ προστατεύ-
σουμε ἀπὸ τὸ κοινωνικὸ στίγμα, νὰ τὰ
στηρίξουμε ψυχολογικά, οἰκονομικὰ/
ἐπαγγελματικά, νὰ τὰ συνδράμουμε νο-
μικά, νὰ τὰ φιλοξενὴσουμε σὲ ξενῶνες
προστασίας ὅπου μὲ τὴ βοήθεια ἐξειδι-
κευμένου ἐπιστημονικοῦ προσωπικοῦ
νὰ βοηθηθοῦν νὰ ξεπεράσουν τὶς ἀρνη-
τικὲς συνέπειες καὶ νὰ ἐπανενταχθοῦν
ὁμαλὰ στὴν κοινωνία.
Νὰ προασπίσουμε ἀρχὲς καὶ ἠθικὲς
ἀξίες ἑνὸς ἄλλου τρόπου ζωῆς ποὺ σέ-
βεται καὶ ὑπερασπίζεται τὰ δικαιώματα
ὅλων. Βάση γιὰ τὶς δικές μας κοινωνίες
μποροῦν νὰ ἀποτελέσουν ἡ διδασκαλία
τῆς χριστιανικῆς πίστεως καὶ οἱ νουθε-
σίες τοῦ Ἀπ. Παύλου, τὶς ὁποῖες κλεί-
νοντας τὴν εἰσήγηση αὐτή, θὰ θέλαμε
νὰ ὑπενθυμίσουμε ὡς κανόνες οἰκο-
γενειακῶν σχέσεων: «οὕτως ὀφείλου-
σιν οἱ ἄνδρες ἀγαπᾶν τὰς ἑαυτῶν γυ-
ναῖκας ὡς τὰ ἑαυτῶν σώματα, ὁ ἀγαπῶν
τὴν ἑαυτοῦ γυναίκα ἑαυτὸν ἀγαπᾷ»
(Ἐφεσ.5,28), καὶ «οἱ πατέρες μὴ παρορ-
γίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν, ἀλλ' ἐκτρέφετε
αὐτὰ ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου»
(Ἐφεσ.6,4)._

45. 44
ΓΑΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
ΚΑΤΑ
ΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ
ΒαρβάραςΚαλογεροπούλου-Μεταλληνοῦ
δρ. Θεολογίας-πτυχ. Φιλολογίας
Γ
ινόμαστε καθημερινῶς μάρτυρες τῆς
ἰδεολογικῆς σύγχυσης, τῆς ἀλλοτρί-
ωσης καὶ ἀφασίας ἀξιῶν καὶ θεσμῶν,
ποὺ κατοχυρώνονται μάλιστα καὶ νομο-
θετικά. Μεταξὺ τῶν θεσμῶν, ποὺ δέχο-
νται πρωτοφανεῖς ἀλλαγὲς τὰ τελευταῖα
χρόνια εἶναι καὶ ὁ θεσμὸς τοῦ γάμου καὶ
τῆς οἰκογένειας. Πολιτικὸς γάμος, «κοι-
νωνικὲς ἑνώσεις», γάμοι ὁμοφυλοφίλων,
«αὐτόματο» διαζύγιο, ἀποποινικοποίηση
τῆς μοιχείας, ἠθελημένες μονογονεϊκὲς
οἰκογένειες, ὁμοφυλόφιλες οἰκογένειες,
ἐλεύθερες συμβιώσεις, εἶναι πλέον κατα-
στάσεις καὶ πρακτικές, ποὺ συχνὰ συνα-
ντοῦμε καὶ στὴν πατρίδα μας. Διαπιστώ-
νουμε δὲ ὅτι ὅλες αὐτὲς οἱ ἀναθεωρήσεις
καὶ οἱ πραγματοποιούμενοι μετασχημα-
τισμοὶ ἀποδυναμώνουν καὶ ὁδηγοῦν στὴ
διάλυση τὸν πανάρχαιο θεσμὸ τοῦ γάμου
καὶ τῆς οἰκογένειας, ὑπονομεύοντας τὴν
ἱερότητα, σταθερότητα καὶ συνέχειά
τους. Οἱ συνέπειες, κρίνονται εὔλογα,
ὡς δυσάρεστες καὶ ἐπικίνδυνες γιὰ τὴν
κοινωνική, οἰκογενειακὴ καὶ προσωπικὴ
ζωὴ τῶν ἀνθρώπων. Τὸ δημιουργούμε-
νο κλίμα εἶναι σαφῶς ἀνατρεπτικὸ τοῦ
πνεύματος τῆς παράδοσής μας, τὸ ὁποῖο
ἐπιβιώνει ἐκεῖ ὅπου ζῆ ἡ πατερικότητα,
ὡς πεμπτουσία τῆς ἑλληνορθόδοξης ταυ-
τότητας.
Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος, βαθὺς γνώ-
στης τῆς εὐεργετικῆς ἐπίδρασης, ποὺ
ἀσκεῖ καὶ στὰ πρόσωπα καὶ στὴν κοινω-
νία ἡ βίωση τῆς γνήσιας συζυγίας καὶ
τῆς οἰκογενειακῆς συνοχῆς, τονίζει τὴν
ἀναγκαιότητα διατήρησης τῶν θεσμῶν
τοῦ γάμου καὶ τῆς οἰκογένειας, ὅπως ἡ
εὐαγγελικὴ ἀλήθεια μᾶς τοὺς ἀπεκά-
λυψε καὶ οἱ ἁγιασμένες ψυχὲς σ' ὅλους
τοὺς αἰῶνες τοὺς βίωσαν. Πεμπτουσία
δὲ τῆς συζυγικῆς καὶ γονεϊκῆς ἀπο-
στολῆς εἶναι ἡ ὑπευθυνότητα καὶ θυσι-
αστικὴ ἀγάπη.
Ὁ λόγος τοῦ ἱεροῦ Πατέρα, ἔχοντας
ἰσχὺ διαχρονική, ὡς καρπὸς τῆς θείας
χάριτος καὶ τοῦ γνήσιου ἐνδιαφέροντός
του γιὰ τὴν ποιότητα καὶ καθολικότητα
τῆς ζωῆς ὅλων τῶν ἀνθρώπων, ἔχει καὶ
σήμερα τὴ δύναμη νὰ ποδηγετήση ὅλους
ἐκείνους, ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ ζήσουν τὴ
γνήσια ἀνθρώπινη-ἀνθρωπόθεη ζωή.
Γιὰ τὸν χρυσορρήμονα Ἰωάννη «μυ-
στήριον ἀγάπης ἐστὶν ὁ γάμος. Γυνὴ
γὰρ καὶ ἀνὴρ οὐκ εἰσιν ἄνθρωποι δύο,
ἀλλὰ ἄνθρωπος εἷς ...» (Πρὸς Κολοσσα-
εῖς, Ὁμιλία ΙΒ, ΕΠΕ 22, 342). Προτρέπει
μάλιστα νὰ μὴν περιφρονοῦμε αὐτὸ τὸ
«μυστήριο», διότι «τύπος τῆς τοῦ Χρι-

46. 45
στοῦ παρουσίας ἐστὶν ὁ γάμος» (ὅπ.π.,
ΕΠΕ 22, 346).
Οὐσία τοῦ γάμου καὶ σύνδεσμος ἀκα-
τάλυτος στὶς σχέσεις τῶν συζύγων εἶναι
ἡ θυσιαστικὴ ἀγάπη. «Τίποτε δὲν ἑνώ-
νει τόσο τὴ ζωή μας, θὰ διακηρύξει, ὅσο
ὁ ἔρωτας τοῦ ἄνδρα καὶ τῆς γυναίκας...
ὑπὲρ αὐτοῦ παραδίδουν καὶ τὴν ψυχὴ
τους» (Εἰς Ἐφεσίους., Ὁμ. Κ’ , ΕΠΕ 21,
194). Προσδιορίζοντας τοὺς σκοποὺς
τοῦ γάμου ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος ὑποστη-
ρίζει ὅτι δόθηκε γιὰ δυὸ λόγους, «ἵνα τε
σωφρονῶμεν καὶ ἵνα πατέρες γενώμε-
θα» (Εἰς τὸ «Διὰ τὰς πορνείας..., ΕΠΕ,
27, 98). Στὸν πρῶτο μάλιστα σκοπὸ (τὴ
σωφροσύνη-ἀρετή) δίνει μεγαλύτερη
βαρύτητα, γι’ αὐτὸ καὶ θὰ ὑποστηρί-
ξει: «Δὲν εἶναι ἐμπόδιο πρὸς τὴν ἀρε-
τή» (ὁ γάμος). Διότι ἐὰν ἦταν «δὲν θὰ
ἔδινε τὸν γάμο στὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων
ὁ τῶν ὅλων δημιουργὸς Θεός» (Εἰς τὴν
Γένεσιν, Ὁμ. ΚΑ’ , ΕΠΕ 2, 622). Καὶ
συνεχίζει: ἄνδρες καὶ γυναῖκες «ἄς μὴ
νομίζουν ὅτι ὁ γάμος εἶναι ἐμπόδιο προ-
κειμένου κάποιος νὰ εὐαρεστήση τὸν
Θεό» (ὅπ. π., Ὁμ. ΚΑ’, ΕΠΕ 2, 620). Ἡ
συγκατάβαση μάλιστα τοῦ Θεοῦ, συνε-
χίζει ἀπευθυνόμενος στὸν ἄνδρα, ἐπέ-
τρεψε τὸν γάμο, διότι «προνόησε καὶ γιὰ
τὴν ἀνάπαυση τῶν φυσικῶν σου ὁρμῶν
καὶ γιὰ τὴν ἀξιοπρέπειά σου, ὥστε καὶ
νὰ καταπραΰνεις αὐτὸ χωρὶς κίνδυνο
καὶ νὰ ἀποφύγεις τὴν ἀσχημοσύνη»
(Ὁμ. εἰς τὸν ΜΓ’ Ψαλμό, ΕΠΕ 5, 678).
Ἐπιμένοντας στὸ θέμα ἀναφέρει ἀλλοῦ:
«ὄχι μόνον δὲν μᾶς ἐμποδίζει καθόλου (ὁ
γάμος) εἰς τὴν κατὰ Θεὸν ζωήν, ἐὰν θέ-
λουμε νὰ εἴμαστε προσεκτικοί, ἀλλὰ καὶ
εἰσάγει μέσα μας μεγάλη παρηγορία, ἡ
ὁποία καταστέλλει τὴ μαινόμενη φύση
καὶ δὲν ἀφήνει τὸ σκάφος νὰ ταλαντεύ-
εται στὸ πέλαγος, ἀλλὰ διαρκῶς τὸ προ-
ετοιμάζει νὰ κατευθύνεται στὸ λιμάνι»
(Εἰς τὴν Γέν., Ὁμ. ΚΑ’, ΕΠΕ 2, 623).
Ὁ Γάμος τῆς Κανᾶ. Τοιχογραφία ἀπὸ τὸν ναὸ τῆς Ἁγίας Σοφίας στὴν Τραπεζούντα.

47. 46
Ὅμως θὰ παρατηρήσει σὲ ἄλλο ση-
μεῖο, «ὅπως ὁ γάμος εἶναι λιμάνι, ἔτσι
μπορεῖ νὰ γίνη καὶ ναυάγιο γιὰ ἐκεί-
νους, ποὺ κακῶς τὸν χρησιμοποιοῦν»
(Εἰς τὸ «Γυνὴ δέδεται..., ΕΠΕ 27, 126).
Γι’ αὐτὸ καὶ προτρέπει: «Ἀγὼν ἔστω
καὶ παλαίστρα ἀρετῆς ἡ οἰκία, ἵνα ἐκεῖ
καλῶς γυμνασάμενος, μετὰ πολλῆς τῆς
ἐπιστήμης τοῖς ἐν ἀγορᾷ προσβάλλῃς»
(Εἰς Ματθαῖον, Ὁμ. ΙΑ’, ΕΠΕ 9, 376).
Γιὰ νὰ ἀποβῆ ὅμως ὁ γάμος «λιμάνι»,
χρειάζεται ἡ αὐτοπαραίτηση ἀπὸ ἰδιο-
τελεῖς ἀπαιτήσεις, ἡ ἠθελημένη αὐτο-
παράδοση καὶ προσφορὰ ἀγάπης τοῦ
ἑνὸς πρὸς τὸν ἄλλον καὶ ὁ ἀπὸ κοινοῦ
πνευματικὸς ἀγώνας τῶν συζύγων.
Δὲν δυσκολεύεται μάλιστα ὁ ἀσκητι-
κότατος ἱεράρχης νὰ ὑποδείξη στοὺς
συζύγους τρόπους συμπεριφορᾶς, ὥστε
νὰ ἐπικρατῆ στὶς σχέσεις τους ἡ ἀγάπη
καὶ ἀλληλοκατανόηση. Βασικὴ ἀρχὴ
πάντως στὴν ἐπικοινωνία τῶν συζύ-
γων εἶναι οἱ παραινέσεις τοῦ ἀνδρὸς
πρὸς τὴν σύζυγό του νὰ προσφέρονται
«μετὰ πολλῆς χάριτος καὶ καλωσύνης».
Δίδει μάλιστα ὁ ἴδιος ὁ Χρυσόστομος
παράδειγμα στὸν σύζυγο πὼς νὰ μιλά-
ει στὴν σύζυγό του: «Λόγια ἀγάπης νὰ
τῆς λές...(ὅπως): Ἐγὼ ἀπὸ ὅλα, τὴ δική
σου ἀγάπη προτιμῶ καὶ τίποτε δὲν μοῦ
εἶναι τόσο βασανιστικὸ ἢ δυσάρεστο,
ὅσο τὸ νὰ βρεθῶ κάποτε σὲ διάσταση
μαζί σου. Κι ἂν ὅλα χρειασθεῖ νὰ τὰ
χάσω... κι ἂν στοὺς ἔσχατους βρεθῶ
κινδύνους, ὁτιδήποτε κι ἂν πάθω, ὅλα
μοῦ εἶναι ἀνεκτὰ κι ὑποφερτά, ὅσο ἐσὺ
μοῦ εἶσαι καλά. Καὶ τὰ παιδιά, τότε μου
εἶναι περιπόθητα, ἐφ’ ὅσον ἐσὺ μᾶς συ-
μπαθεῖς...». Καὶ συνεχίζει: «ἴσως κάποτε
σοῦ πεῖ (ἡ σύζυγος): Ποτὲ ἕως τώρα δὲν
ξόδεψα ἀπὸ τὰ δικά σου (χρήματα), ἔχω
ἀκόμη τὰ δικά μου, ποὺ μοῦ ἔδωσαν οἱ
γονεῖς μου. Τότε πές της: Τί λὲς καλή
μου; Ἔχεις ἀκόμη τὰ δικά σου; Ποιά
λέξη μπορεῖ νὰ εἶναι χειρότερη ἀπὸ
αὐτή; Σῶμα δὲν ἔχεις πιὰ δικό σου κι
ἔχεις χρήματα; Δὲν εἴμαστε δυὸ σώμα-
τα μετὰ τὸν γάμο, ἀλλὰ γίναμε ἕνα. Δὲν
ἔχουμε δυὸ περιουσίες, ἀλλὰ μία... Ὅλα
δικά σου εἶναι, κι’ ἐγὼ δικός σου εἶμαι,
κορίτσι μου. Αὐτὸ μὲ συμβουλεύει ὁ
Παῦλος λέγοντας ὅτι ὁ ἄνδρας δὲν ἐξου-
σιάζει τὸ σῶμά του, ἀλλὰ ἡ γυναίκα. Κι
ἂν δὲν ἔχω ἐγὼ ἐξουσία στὸ σῶμα μου,
ἀλλὰ ἐσύ, πόσῳ μᾶλλον δικά σου εἶναι
τὰ χρήματα... Ποτέ νὰ μὴν τῆς μιλᾶς μὲ
πεζὸ τρόπο, ἀλλὰ μὲ φιλοφροσύνη, μὲ
τιμή, μὲ ἀγάπη πολλή. Νὰ τὴν τιμᾶς καὶ
δὲν θὰ βρεθῆ στὴν ἀνάγκη νὰ ζητήση
τὴν τιμὴ ἀπὸ ἄλλους... Νὰ τὴν προτιμᾶς
ἀπὸ ὅλους γιὰ ὅλα, γιὰ τὴν ὀμορφιά, γιὰ
τὴ σωφροσύνη της καὶ νὰ τὴν ἐγκωμι-
άζης. Νὰ κάνης φανερὸ ὅτι σ’ ἀρέσει ἡ
συντροφιά της κι ὅτι προτιμᾶς νὰ μένης
στὸ σπίτι γιὰ νὰ εἶσαι μαζί της ἀπὸ τὸ νὰ
βγαίνης στὴν ἀγορά. Ἀπὸ ὅλους τους φί-
λους νὰ τὴν προτιμᾶς καὶ ἀπὸ τὰ παιδιὰ
ποὺ σοῦ χάρισε, κι αὐτὰ γιὰ χάρη της νὰ
τὰ ἀγαπᾶς» (Εἰς Ἐφεσ. Ὁμ. 20).
Ἡ ἀντίθετη συμπεριφορὰ δὲν ταιριά-
ζει νὰ ἐπιδεικνύεται οὔτε καὶ στοὺς δού-
λους, γι’ αὐτὸ καὶ σὲ ἄλλη ὁμιλία του,
γράφει: «Βέβαια τὸν μὲν ὑπηρέτη θὰ
ἠμπορέση κανεὶς νὰ τὸν παρεμποδίση
μὲ τὸν φόβο, μᾶλλον δὲ οὔτε ἐκεῖνον...
τὴ σύντροφο ὅμως τῆς ζωῆς σου, τὴ
μητέρα τῶν παιδιῶν σου, τὸ θεμέλιο
κάθε εὐφροσύνης, δὲν πρέπει νὰ κατα-
δεσμεύουμε μὲ φόβο καὶ ἀπειλές, ἀλλὰ
μὲ ἀγάπη καὶ καλὴ διάθεση. Διότι ποιά
συζυγία ὑπάρχει, ὅταν ἡ γυναίκα τρέ-
μη τὸν ἄνδρα της; ποιά εὐχαρίστηση θὰ
ἀπολαύση ὁ ἴδιος ὁ ἄνδρας, ὅταν ζῆ μὲ
τὴ γυναίκα του καὶ τῆς συμπεριφέρεται
ὡς δούλη καὶ ὄχι σὰν σὲ ἐλεύθερη;» (Εἰς
Ἐφ., Ὁμ. Κ’, ΕΠΕ 21, 200).
Ἡ ἀναζήτηση συζύγου, κατὰ τὸν
Χρυσόστομο, ἀπαιτεῖ πολλὴ σύνεση,
προσοχὴ καὶ προσευχή. Ἡ ἐσωτερικὴ
ὀμορφιὰ καὶ καλλιέργεια θὰ πρέπη νὰ
συγκινῆ καὶ ὄχι ἡ ἐξωτερικὴ καὶ ἐπι-
φανειακή, φυσικὰ οὔτε καὶ ὁ πλοῦτος.

48. 47
«Ψυχῆς ἐπιζήτει κάλλος» (ὅπ.π., Ὁμ.
Κ’, 21, 202), θὰ ὑποστηρίξη, ἐπειδὴ «διὰ
τὸν Θεὸν τοῦτο ποιῶμεν (τὸν γάμο), ἵνα
σωφρονῶμεν, οὐχ ἵνα τὴν οὐσίαν εὐπο-
ρωτέραν ἐργαζώμεθα, ἀλλ’ ἵνα ψυχῆς
εὐγένειαν ἐπιζητῶμεν, μὴ χρημάτων
περιουσίαν, ἀλλὰ τρόπων ἀρετὴν καὶ
ἐπιείκειαν» (Ἐν ταῖς Καλλένδαις, ΕΠΕ
31, 490). Μὲ αὐτὲς τὶς προϋποθέσεις δη-
μιουργεῖται ἕνας ἄρρηκτος συζυγικὸς
δεσμός, ὅπου ἡ ἀγάπη πρυτανεύει στὶς
σχέσεις τους, καὶ τότε «γιὰ τὸν κάθε
ἄνδρα βασιλεία εἶναι ἡ γυναίκα του,
ποὺ συμφωνεῖ μὲ τὸν σύζυγό της καὶ
δὲν ἀγαπᾶ ὁ βασιληᾶς τόσο πολὺ τὴν
πορφύρα καὶ τὸ στέμμα, ὅσο ὁ ἄνδρας
ἀγαπᾶ τὴ γυναίκα του» (Εἰς Γ’ Ψαλμόν,
ΕΠΕ 5, 112).
Εἶναι εὐνόητο ὅτι σὲ μία τέτοια συζυ-
γικὴ σχέση ἡ ἀδιαφορία καὶ ἀπιστία δὲν
μπορεῖ νὰ ἀναδυθῆ καὶ ἔτσι διατηρεῖται
ἡ ἱερότητα τοῦ γάμου καὶ ἡ χριστιανικὴ
ἀρχὴ τῆς μονογαμίας. Γι’ αὐτὸ καὶ προ-
τρέπει: «Τὴν κληρωθεῖσαν ἐξ ἀρχῆς γυ-
ναῖκα, ταύτην ἔχειν διὰ παντός» (Εἰς τὸ
«Γυνὴ δέδεται νόμῳ...», ΕΠΕ 27, 134),
«γιατί ὁ Θεὸς στὸν καθένα ἔδωσε γυναί-
κα, ἔθεσε ὅρια στὴ φύση, τὴν συνουσία
μὲ τὴν μία ἐκείνη γυναίκα» (Εἰς Θεσ-
σαλ., Ὁμ. Ε’,ΕΠΕ, 454). Γι’ αὐτὸ ἡ συζυ-
γικὴ ἀπιστία-μοιχεία θεωρεῖται ἀπὸ τὸν
Χρυσόστομο «παράβαση καὶ πλεονεξία
καὶ ληστεία» (ὅπ.π.). Σ’ αὐτὴν τὴν πε-
ρίπτωση ἡ συζυγία καταντᾶ, κατὰ τὸν
Χρυσόστομο, «ναυάγιο». Ἀπευθυνόμε-
νος δὲ στὸν μοιχό, μὲ ἀγανάκτηση τὸν
ρωτᾶ: «Γιατί ἀδικεῖς τὴν σύζυγο; γιατί
προσβάλλεις τὸ δικό σου μέλος; γιατί
ντροπιάζεις τὴν ἀξιοπρέπειά σου; (Εἰς
ΜΓ’ Ψαλμό, ΕΠΕ 5, 680), γιὰ νὰ προ-
σθέση: «Ἔχεις γυναίκα, ἔχεις παιδιά, τί
ταύτης τῆς ἡδονῆς ἴσον;» (Εἰς Ματθ.,
Ὁμ. ΛΖ’, ΕΠΕ 10, 596). Γιὰ νὰ προτρέ-
ψη τελικὰ τὸν ἄνδρα, λέγοντάς του:
«Ὅσην ἕκαστος πρὸς ἑαυτὸν ἀγάπην
ἔχει, τοιαύτην πρὸς τὴν γυναῖκα ἡμᾶς
(ἐν. βούλεται ὁ Θεός) ἔχειν» (Εἰς Ἐφ.,
Ὁμ. Κ’, ΕΠΕ, 21, 208).
Οἱ προτροπὲς τοῦ ἁγίου Χρυσοστό-
μου γιὰ προσφορὰ θυσιαστικῆς ἀγάπης
πρὸς τὴν σύζυγο εἶναι συνεχεῖς. Ἡ κα-
τάσταση, ποὺ ἐπικρατοῦσε καὶ στὴν
«Λόγια ἀγάπης νὰ τῆς λές...(ὅπως):
Ἐγὼ ἀπ’ ὅλα, τὴ δική σου ἀγάπη προτιμῶ καὶ τίποτε
δὲν μοῦ εἶναι τόσο βασανιστικὸ ἢ δυσάρεστο,
ὅσο τὸ νὰ βρεθῶ κάποτε σὲ διάσταση μαζί σου.
Κι ἂν ὅλα χρειασθῆ νὰ τὰ χάσω... κι ἂν στοὺς ἔσχατους βρεθῶ
κινδύνους, ὁτιδήποτε κι ἂν πάθω, ὅλα μοῦ εἶναι ἀνεκτὰ
κι ὑποφερτά, ὅσο ἐσὺ μοῦ εἶσαι καλά.
Καὶ τὰ παιδιά, τότε μου εἶναι περιπόθητα,
ἐφ’ ὅσον ἐσὺ μᾶς συμπαθεῖς...».

49. 48
ἐποχή του, τὸν ὑποχρεώνει νὰ συμβου-
λεύη τὴ διαφοροποίηση τῶν χριστιανῶν
ἀνδρῶν, καὶ μάλιστα
τῶν συζύγων, ὥστε νὰ
ἐξαλειφθῆ ἡ ἀνδρικὴ
σκληρότητα καὶ ὑπο-
τίμηση πρὸς τὸ γυναι-
κεῖο φύλο. Γι’ αὐτὸ θὰ
συμβουλεύση: στὴν
«ὑπακοὴ τῆς συζύγου
ὡς ἀντίρροπο ἂς προ-
βάλλη ἡ ἀγάπη τοῦ
συζύγου» (Εἰς Ἐφ.,
Ὁμ. Κ’, ΕΠΕ 21, 212).
Ἄλλωστε, τότε μπορεῖ
νὰ γίνη λόγος καὶ γιὰ
ὑπακοή! Ὡς πρότυπο
μάλιστα τῆς ἀγάπης
τοῦ συζύγου πρὸς τὴν
σύζυγό του προσφέρει τὴν θυσιαστικὴ
ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ γιὰ τὴν Ἐκκλησία.
Αὐτὴν τὴν ἀγάπη ὀφείλουν νὰ ἀνα-
πτύξουν οἱ σύζυγοι μεταξύ τους, διότι
τελικὰ «τίποτε δὲν ὑπάρχει πολυτιμό-
τερο ἀπὸ τὸ ν’ ἀγαπιέται
κανεὶς τόσο πολὺ ἀπὸ
τὴν γυναίκα του καὶ ν’
ἀγαπᾶ αὐτὴν τὸ ἴδιο»
(Εἰς Πράξ., Ὁμ. ΜΘ’,
ΕΠΕ 16Β, 124).
Προτρέπει καὶ πάλι
τὸν σύζυγο, λέγοντάς
του: «Ἄς εἶναι ἡ σύζυ-
γος τὸ λιμάνι σου, ἂν
πρέπη νὰ σηκώνουμε ὁ
ἕνας τὰ βάρη τοῦ ἄλλου,
πολὺ περισσότερο τῆς
συζύγου... Ἄς εἶναι ἀπὸ
ὅλα σὲ μᾶς προτιμότερο
αὐτή, ποὺ μαζί μας στέ-
κεται στὸ τιμόνι νὰ μὴν στασιάζη μήτε
νὰ διαχωρίζεται ἀπό μᾶς» (Εἰς Α’ Κορ.,
Ὁμ. ΚΣΤ’, ΕΠΕ 18Α, 166), διότι «τοῦτο
πάντων συγκροτεῖ τὴν ζωήν, τὸ ὁμονο-
εῖν γυναῖκα πρὸς ἄνδρα...» (Περὶ τοῦ μὴ
γινώσκειν..., ΕΠΕ 31, 300).
Καὶ τὴν οἰκογένεια ὁ ἱερὸς Πατέρας
τὴν «βλέπει» ὡς μυστήριο. « Ἰδοὺ πάλιν
ἀγάπης μυστήριον», θὰ
ὁμολογήσει. «Ἂν οἱ δυὸ
μὴ γένωνται ἕν, οὐκ
ἐργάζονται πολλούς...
Γυνὴ γὰρ καὶ ἀνὴρ οὐκ
εἰσιν ἄνθρωποι δύο,
ἀλλὰ ἄνθρωπος εἷς... Δία
τοῦτο γοῦν καὶ ἀκριβῶς
εἶπεν, οὐκ ἔσονται μία
σάρξ, ἀλλ’ «εἰς σάρκα
μίαν», τὴν τοῦ παιδὸς
συναπτόμενοι. Πῶς γί-
νονται εἰς σάρκα μίαν;
Γέφυρά ἐστι τὸ παιδί-
ον» (Πρὸς Κόλ., Ὁμ.
ΙΒ’, ΕΠΕ 22, 342-344).
Ἡ γέννηση παιδιῶν, καὶ
κατὰ τὸν Χρυσόστομο, εἶναι «μεγάλη
παρηγοριὰ στὴ θνητότητα», ποὺ ἀκο-
λούθησε τὴν πτώση (Εἰς τὴν Γέν., Ὁμ.
ΙΗ’, ΕΠΕ 2,51).
Στὴν οἰκογένεια ὁ ἅγιος Πατέρας,
ἀποδίδοντας ἱερότη-
τα, τὴν χαρακτηρίζει
«μικρὴ ἐκκλησία»:
«καὶ ἡ οἰκία γὰρ
ἐκκλησία ἐστὶ μικρά»
(Εἰς Ἐφ., Ὁμ. Κ’, ΕΠΕ
21, 222). Γιὰ νὰ προ-
τρέψη σὲ ἄλλη ὁμιλία
του: «Ἐκκλησίαν ποί-
ησόν σου τὴν οἰκίαν.
Καὶ γὰρ ὑπεύθυνος
εἰ καὶ τῆς τῶν παίδων
καὶ τῆς τῶν οἰκετῶν
σωτηρίας» (Εἰς Γέν.,
Ὁμ. ΣΤ’, ΕΠΕ 8, 106).
Ἢ ἀλλοῦ: «Ἔστω
ἐκκλησία ἡ οἰκία ἐξ ἀνδρῶν καὶ γυ-
ναικῶν συνεστηκυῖα». Γιὰ τὴν ἱερό-
τητα τῆς οἰκογένειας καὶ τὴν ἔκφρασή
της ὡς «σώματος Χριστοῦ» καὶ «μικρῆς
ἐκκλησίας», δὲν δέχεται καμμία ἀμφι-
βολία ὁ ἱερὸς Πατέρας: «Μὴ νομίσεις

50. 49
ὅτι ἐπειδὴ ἐσὺ ὁ ἄνδρας εἶσαι μόνος καὶ
αὐτὴ ἡ γυναίκα εἶναι μόνη αὐτὸ εἶναι
ἐμπόδιο (γιὰ νὰ σχημα-
τίσετε ἐκκλησία). Γιατί,
ὅπως μᾶς λέγει ὁ Κύριος,
ὅπου εἶναι δυὸ συναγμέ-
νοι στὸ ὄνομά μου, ἐκεῖ
βρίσκομαι ἀνάμεσά τους»
(Εἰς Πρ., Ὁμ. ΙΒ’). Γιὰ
νὰ συγκεκριμενοποιήση
σὲ ἄλλο σημεῖο τὴ θέση
του: «Ἔνθα ἀνὴρ καὶ
γυνὴ καὶ παιδὶα καὶ ὁμό-
νοια καὶ φιλία καὶ τῆς
ἀρετῆς συνδεδεμένοι δε-
σμοῖς, ἐκεῖ μέσος ὁ Χρι-
στός» (Εἰς Γέν., Ὁμ. Ζ’,
ΕΠΕ 8, 138). Καὶ πάλι
θὰ προτρέψη, λέγοντας:
«Ἀγὼν ἔστω καὶ παλαίστρα ἀρετῆς ἡ
οἰκία, ἵνα ἐκεῖ καλῶς γυμνασάμενος,
μετὰ πολλῆς τῆς ἐπιστήμης τοῖς ἐν ἀγορᾷ
προσβάλλῃς» (Εἰς Ματθ., Ὁμ. Ε’, ΕΠΕ
9, 164). Ἡ οἰκογένεια, δηλαδή, εἶναι ὁ
χῶρος προετοιμασίας
(προπόνησης) γιὰ τὴν
ἐπίδοση στὸ ἄθλημα
τῆς ζωῆς καὶ τοῦ δημό-
σιου βίου.
Ὑπάρχουν ὅμως γι’
αὐτὸ προϋποθέσεις. Ὁ
σύνδεσμος τῆς οἰκο-
γένειας μὲ τὸν ἐκκλη-
σιαστικὸ χῶρο καὶ ἡ
συμμετοχὴ τῶν μελῶν
της στὴν λατρευτική-
μυστηριακὴ ζωὴ θε-
ωρεῖται ἀπὸ τὸν Χρυ-
σόστομο ἀπαραίτητος.
Διότι, ἐκτὸς πολλῶν
ἄλλων, ὁ σύνδεσμος μὲ
τὴ «μεγάλη οἰκογένειά» μας, τὴν Ἐνο-
ρία, θὰ βοηθήση, ὥστε ἡ διαδικασία
ἀγωγῆς τῶν παιδιῶν νὰ γίνη εὐκολό-
τερη («οὕτω ῥάων ἐγίνετο καὶ εὔκολος
ἡμῖν ἡ τῶν παίδων διόρθωσις» (Εἰς τὸ
Χήρα καταλεγέσθω..., ΕΠΕ 27, 486).
Σύμφωνα καὶ μὲ τοὺς ἄλλους Πα-
τέρες τῆς Ἐκκλησίας,
ὁ Χρυσόστομος τονί-
ζει ὅτι, ὅσο καὶ ἂν ἡ
γέννηση παιδιῶν εἶναι
ἰδιαίτερη εὐλογία, ἐν
τούτοις χάνει τὴν ἀξία
της, ἐὰν δὲν συνοδεύ-
εται ἀπὸ τὴν ἄσκηση
ἀγωγῆς. Ἐπανειλημμέ-
νως θὰ διακηρύξη: «οὐ
τὸ τεκνοποιεῖν, ἀλλὰ
τὸ τεκνοτροφεῖν ποιεῖ
τοὺς γονέας... τὸ μὲν
γὰρ τῆς φύσεως, τὸ δὲ
τῆς προαιρέσεώς ἐστι.
Οὐ τὸ γεννῆσαι τέκνα,
ἀλλὰ τὸ θρέψαι τέκνα,
τοῦτο φέρει μισθόν» (Περὶ Ἄννης, Ὁμ.
Α’ ΕΠΕ 8Α, 24), διότι οἱ προσπάθειες γιὰ
τὴνἀνατροφὴτῶνπαιδιῶνεἶναιἀφορμὴ
γιὰ κατορθώματα τῶν γονέων. Ἀπευθυ-
νόμενος δὲ πρὸς τὶς μητέρες τονίζει: «ἂν
τὰ παιδιά...δεχθοῦν τὴν
κατάλληλη ἀγωγὴ καὶ
ὁδηγηθοῦν στὴν ἀρετὴ
μὲ τὴ δική σου φροντί-
δα, αὐτὸ γίνεται αἰτία
καὶ ἀφορμὴ πολλῆς
σωτηρίας γιὰ σένα καὶ
μαζὶ μὲ τὰ δικά σου κα-
τορθώματα θὰ δεχθεῖς
καὶ γιὰ τὴν φροντίδα
αὐτῶν μεγάλη ἀμοιβή»
(Περὶ Ἄννης, Ὁμ. Α’,
ΕΠΕ 8Α, 25).
Τὴν ἄσκηση ἀγωγῆς
ὀφείλουν οἱ γονεῖς νὰ
τὴν ἀρχίσουν ἀπὸ πολὺ
νωρίς, διότι «ὅπως τὰ
φυτά, τότε προπάντων ἔχουν μεγάλη
ἀνάγκη ἀπὸ τὴ φροντίδα μας, ὅταν εἶναι
τρυφερά, ἔτσι καὶ τὰ παιδιά» (ΕΠΕ, 30,
655). Περιεχόμενο τῆς ἀγωγῆς, ποὺ θὰ
προσφέρεται ἀπὸ τοὺς γονεῖς, κυρίως

51. 50
βιωματικά, εἶναι νὰ ἐναποθέτουν «στὴν
ψυχὴ τους καλωσύνη, σωφροσύνη σε-
μνότητα καὶ κάθε ἄλλη ἀρετή» (Περὶ
Ἄννης, Ὁμ. Γ’, ΕΠΕ 8Α, 85).
Ἰδιαιτέρως τονίζει τὴν ἀνάγκη ἄσκη-
σης τῆς ἀγωγῆς καὶ
ἀπὸ τὸν πατέρα. «Δυὸ
διδάσκαλοι, γράφει,
ὁδηγοῦν στὴ γνώση
τοῦ Θεοῦ: ἡ κτίση καὶ
ἡ συνείδηση. Ὑπάρ-
χει ὅμως καὶ «τρίτος
διδάσκαλος». Ποιός;
Ὁ Πατέρας, ποὺ ἔλαχε
στὸν καθένα. Γι’ αὐτό,
ἄλλωστε, μᾶς ἔκανε ὁ
Θεὸς νὰ ἀγαπιώμαστε
ἀπὸ αὐτούς, ποὺ μᾶς
γέννησαν, γιὰ νὰ ἔχου-
με ἐκπαιδευτὲς στὴν
ἀρετή. Γιατί τὸν πα-
τέρα δὲν τὸν κάνει μόνο τὸ νὰ σπείρη,
ἀλλὰ καὶ τὸ νὰ ἐκπαιδεύση καλὰ οὔτὲ ἡ
κυοφορία κάνει κάποια μητέρα, ἀλλὰ ἡ
καλὴ ἀνατροφή» (Περὶ Ἄννης, Ὁμ. Α’,
ΕΠΕ 8Α, 21).
Οἱ προτροπὲς τοῦ Χρυσοστόμου γιὰ
ἄσκηση ἀγωγῆς εἶναι
συνεχεῖς. «Θεώρησε
(πατέρα) πὼς ἔχεις στὸ
σπίτι ἀγάλματα. τὰ παι-
διά. Κάθε μέρα νὰ τὰ δι-
ορθώνης καὶ νὰ τὰ φρο-
ντίζης προσεκτικὰ καὶ
μὲ κάθε τρόπο νὰ στο-
λίζεις καὶ νὰ διαπλάθης
τὴν ψυχή τους» (Εἰς τὸ
Χήρα καταλεγέσθω...,
ΕΠΕ 27, 485). Καρπὸς
τῆς ἐμπειρίας του, γιὰ
ὅσους πατέρες ἀμελοῦν
τὴν ἀγωγὴ τῶν παι-
διῶν τους, εἶναι ὁ ἀπο-
φθεγματικὸς καὶ αὐστηρός του λόγος:
«ὅσοι δὲν φροντίζουν γιὰ τὴν ἀνατροφὴ
τῶν παιδιῶν τους «παιδοκτόνοι μᾶλλόν
εἰσι» (Εἰς τὸ Χήρα καταλεγέσθω..., ΕΠΕ
27, 476). Γιὰ νὰ ἐπαναλάβη ἀλλοῦ, «οἱ
πατέρες εἶναι καὶ παιδοκτόνοι, ὅσοι δὲν
συμπεριφέρονται αὐστηρὰ στὰ ἀδιάφο-
ρα παιδιὰ τους» (Εἰς τὸ Χήρα καταλεγέ-
σθω..., ΕΠΕ, 27, 483).
Καὶ γιὰ τὶς μητέρες
ὅμως, ποὺ ἀμελοῦν τὴν
ἀγωγὴ τῶν παιδιῶν
τους, θὰ πῆ: «παιδο-
κτόνοι μᾶλλόν εἰσι αἱ
μητέρες». Ἀπευθυνό-
μενος τελικὰ καὶ στοὺς
δυὸ γονεῖς, συμπλη-
ρώνει: «Αὐτὸ δὲν τὸ
λέγω μόνο πρὸς τὶς γυ-
ναῖκες, ἀλλὰ καὶ πρὸς
τοὺς ἄνδρες. Γιατί καὶ
πολλοὶ πατέρες ... κά-
νουν καὶ ἐπιχειροῦν τὰ
πάντα γιὰ νὰ ἀποκτή-
ση ὁ γιός τους καλὸ ἄλογο (αὐτοκίνητο
θὰ λέγαμε σήμερα), λαμπρὸ σπίτι καὶ
ἀκριβὸ χωράφι, γιὰ τὸ πῶς ν’ ἀποκτή-
ση ὅμως καλὴ ψυχὴ καὶ εὐσεβῆ διάθεση
δὲν κάνουν ἀπολύτως τίποτε» (Εἰς τὸ
«Χήρα καταλεγέσθω...», ΕΠΕ 27, 477).
Στὴν ἐπαναστατι-
κότητα τῶν παιδιῶν
ἀντιπροβάλλεται ἡ
τρυφερότητα, συγχω-
ρητικότητα καὶ ἀγάπη
τῶν γονέων. Ὑποδει-
κνύει μάλιστα στοὺς
παιδαγωγούς, συγκα-
ταλέγοντας σ’ αὐτοὺς
καὶ τὸν ἑαυτό του,
ἀφοῦ καὶ ὁ ἴδιος δρᾶ ὡς
πνευματικὸς πατέρας,
τρόπους ψυχοσωμα-
τικῆς ἐπικοινωνίας μὲ
αὐτά: «συγχρόνως μὲ
τὰ λόγια... ποὺ θὰ λέμε
(στὸ παιδί), νὰ τὸ φιλοῦμε καὶ νὰ τὸ
ἀγκαλιάζουμε καὶ νὰ τὸ σφίγγουμε στὴν
ἀγκαλιά μας, δείχνοντάς του ἔτσι τὴν

52. 51
ἀγάπη μας. Μὲ ὅλα αὐτὰ τὸ ἠρεμοῦμε»
(ΕΠΕ 30,693). Ἀκόμη καὶ στὶς πτώσεις
τους θεωρεῖ ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος, ὅτι
οἱ γονεῖς πρέπει νὰ εἶναι συγκαταβατι-
κοὶ καὶ ἡ ἀγάπη «καθάπερ χρυσαῖς ταῖς
πτέρυξι συγκαλύπτει
πάντα τὰ ἁμαρτήματα
τῶν ἀγαπωμένων» (Εἰς
Α’ Κορ., Ὁμ. ΛΓ’, ΕΠΕ
18Α, 384).
Στὴν ἄσκηση τῆς
ἀγωγῆς ἀποδέχεται ὁ
Χρυσόστομος καὶ τὴν
ἀπειλὴ τιμωρίας, ἡ
ὁποία ὅμως «τότε εἶναι
σωστή,ὅτανπιστεύεται
ὅτι θὰ πραγματοποι-
ηθεῖ, ἂν ὅμως ἐκεῖνος
ποὺ ἔφταιξε συνηθίσει
στὴν ἐπιείκεια, θὰ δεί-
ξη περιφρόνηση» (στὴν
ἀπειλή) (ΕΠΕ, 30,651).
Διαπιστώνει ὅμως ὅτι πολλοὶ γονεῖς καὶ
ἰδιαιτέρως οἱ πατέρες, «ἐπειδὴ δὲν θέ-
λουν νὰ μαστιγώσουν, οὔτε νὰ ἐπιτιμή-
σουν μὲ λόγια, οὔτε νὰ στενοχωρήσουν
τὰ παιδιά τους, ἂν καὶ
κάνουν ἄτακτη καὶ
παράνομη ζωή, πολλὲς
φορὲς τὰ εἶδαν νὰ φθά-
νουν στὰ χειρότερα
καὶ νὰ ὁδηγοῦνται στὰ
δικαστήρια καὶ νὰ τι-
μωροῦνται... Καὶ μαζὶ
μὲ τὴ συμφορὰ γίνεται
μεγαλύτερη ἡ ντροπή,
ὅταν μὲ τὸν θάνατο
(τὸν πνευματικό) τοῦ
παιδιοῦ, ὅλοι δείχνουν
τὸν πατέρα καὶ τὸν
ἀναγκάζουν νὰ μὴν
θέλει νὰ πατήση στὴν
ἀγορά» (Εἰς τὸ «Χήρα
καταλεγέσθω...», ΕΠΕ 27,483).
Ἡ πνευματικὴ κληρονομιά, ποὺ
προσφέρουν οἱ γονεῖς στὰ παιδιά τους,
γιὰ τὸν Χρυσόστομο, «θησαυρός ἐστιν
δαπανηθῆναι μὴ δυνάμενος...» (Εἰς Γέν.,
Ὁμ. ΖΣΤ’, ΕΠΕ 5,56).
Καὶ αὐτὴ ἡ κληρονομιὰ καταξιώνει
τοὺς γονεῖς, γιατί ὄχι μόνο δρᾶ εὐεργε-
τικὰ στὰ παιδιά τους,
ἀλλὰ καὶ στὰ παιδιὰ
τῶν παιδιῶν τους καὶ
γενικὰ στοὺς ἀπογό-
νους τους. Γι’ αὐτὸ θὰ
συστήση: «Ἂν ἐσὺ ἀνα-
θρέψης σωστὰ τὸ παιδί
σου, ἔτσι καὶ ἐκεῖνο
θὰ ἀναθρέψη τὸν γιό
του καὶ ἐκεῖνος τὸν
δικό του γιό, καὶ σὰν
μία ἀδιάσπαστη ἁλυ-
σίδα ἄριστου τρόπου
ζωῆς θὰ προχωρήση τὸ
πράγμα μέχρι τὸ τέλος,
παίρνοντας ἀπὸ σένα
τὴν ἀρχὴ καὶ τὴν ρίζα
καὶ φέρνοντας τοὺς καρποὺς τῆς φρο-
ντίδας σου στοὺς ἀπογόνους σου» (Εἰς
τὸ Χήρα καταλεγέσθω..., ΕΠΕ 27, 485).
Ὁ χρυσοστομικὸς λόγος καὶ γε-
νικότερα τὸ πατερικὸ
ἦθος δὲν ἔπαυσε σὲ κάθε
ἐποχὴ-ἑπομένως καὶ στὴ
δική μας-νὰ διαποτίζη τὴ
συνείδηση ὅλων ἐκείνων,
ποὺ σταθερὰ διακρατοῦν
τὴ σχέση τους μὲ τὴ
ζωὴ τοῦ ἐκκλησιαστι-
κοῦ σώματος. Καὶ αὐτοὶ
ἀκριβῶς ἀποβαίνουν, καὶ
κατὰ τὸν Μακρυγιάννη,
«ἡ μαγιά», ποὺ διατηρεῖ
τὴν ποιότητα, πληρότη-
τα καὶ καθολικότητα τῆς
ἀνθρώπινης ζωῆς._

53. 52
Π
ρόκειται γιὰ ἕναν αὐτοτελῆ προ-
φορικὸ λόγο, ὁ ὁποῖος περιέχει
ἀνθολογημένες παιδαγωγικὲς θέ-
σεις ἀπὸ πολλοὺς ἄλλους λόγους καὶ ὁμι-
λίες τοῦ Χρυσοστόμου. Ὁ Κ. Λουκάκης
γράφει εἰσάγοντας τὸν ἀναγνώστη στὸ
κείμενο: «Δὲν ἔχει τὴν πλούσια σύνθε-
ση τῆς πραγματείας, οὔτε τὴ λεπτομερῆ
ἀνάλυσή της, ἀλλὰ ἔχει τόνο ὑψηλὸ στὴ
γενικότητά του καὶ αὐστηρότητα ἀνά-
λογη πρὸς τὴ σημασία τοῦ σκοποῦ τῆς
ἀνατροφῆς». Τὸ σῶμα τοῦ λόγου αὐτοῦ
διανθίζεται ἀπὸ μία πληθώρα παραδειγ-
μάτων ποὺ ἀφοροῦν στὰ πρόσωπα τῆς
Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ λειτουργοῦν ἐνι-
σχυτικὰ σὲ ὅσα ὁ ὁμιλητὴς συμβουλεύει
τόσο τοὺς γονεῖς, ὅσο, ἀπὸ κάποιο σημεῖο
καὶ ἔπειτα, καὶ τὰ παιδιά.
Ἀρχικά, παρουσιάζονται σύντο-
μα τρία παραδείγματα, τοῦ Ἰώβ, τοῦ
Ἀβραὰμ καὶ τοῦ βασιλιᾶ Δαβίδ, τὰ ὁποῖα
καλοῦνται ὅσοιεἶναι γονεῖςνὰμιμηθοῦν
ἀνεπιφύλακτα, θέτοντας ὡς πρώτιστη
προτεραιότητα τῆς ἀγωγῆς τῶν παιδιῶν
τους τὴ φροντίδα γιὰ τὴν ψυχικὴ καλ-
λιέργεια καὶ τὴν πνευματικὴ πρόοδό
τους. Ἡ μετάδοση τῆς εὐσέβειας καὶ τῆς
ἀρετῆς σ' αὐτὰ θεωρεῖται μέλημα σπου-
δαιότερο ἀπὸ κάθε ἄλλο καὶ ἀποτελεῖ τὸ
ἐναρκτήριο μήνυμα τοῦ λόγου αὐτοῦ.
Παραπέμπει δὲ τὸν ἀναγνώστη τοῦ κει-
μένου στὸ ρητό τοῦ Αὐγουστίνου γιὰ τὰ
παιδιὰ καὶ ὅσους προσπαθοῦν νὰ τὰ κα-
θοδηγήσουν σύμφωνα μὲ ὅσα συμβου-
λεύει ὁ Χρυσόστομος: «Ἀγάπα τὸν Θεὸ
καὶ κάνε ὅ,τι θέλεις».
«Δεῖ τοίνυν σκοπεῖν τοὺς γονεῖς, οὐχ
ὅπως τοὺς παῖδας ἐν ἀργυρίῳ καὶ χρυ-
σίῳ πλουσίους ποιήσωσιν, ἀλλ' ὅπως ἐν
εὐλαβείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ (σύνεση) καὶ
τῇ κτήσει τῆς ἀρετῆς πάντων γένοιντ'
ἂν εὐπορώτεροι». Ἡ παιδαγωγικὴ αὐτὴ
θέση τοῦ Χρυσορρήμονος ἐπανέρχεται
κάθε φορά ποὺ μιλᾶ γιὰ τὰ παιδιά, τοὺς
γονεῖς καὶ τὴ σχέση τους μὲ τὰ χρήμα-
τα. Σὲ μία ὁμιλία του ἐπάνω στὸ κείμενο
τῆς Γενέσεως ἀναφέρει ὅτι οἱ γονεῖς θὰ
πρέπει «νὰ διδάσκουν τὰ παιδιά τους
νὰ προτιμοῦν πάνω ἀπὸ ὅλα τὴν ἀρετὴ
καὶ νὰ μὴν θεωροῦν ὅτι εἶναι σπουδαῖο
πράγμα ἡ χρηματικὴ περιουσία. Διό-
τι αὐτὴ πολλὲς φορὲς γίνεται ἐμπόδιο
στὴν ἀρετή, ὅταν δὲν γνωρίζει ὁ νέος
πῶς πρέπει νὰ χρησιμοποιεῖ τὰ χρήμα-
τα».
Πράγματι, ἡ ἀναστάτωση καὶ οἱ συ-
Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ
ΚΑΤΑ
ΤΟΝ ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΝ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟ
«Περὶ παίδων ἀνατροφῆς» Λόγος, MPG 63, 763- 772
Τσακτσίρα Μαρίας
νηπιαγωγοῦ

54. 53
γκρούσεις ποὺ ταράσσουν τὴν οἰκογε-
νειακὴ γαλήνη στὰ χρόνια τῆς ἐφηβείας
ἀναδεικνύουν τὴ σημασία τοῦ νὰ ἔχει
«περάσει» ὅσο νωρίτερα γίνεται στὰ παι-
διὰ τὸ μήνυμα τῆς οἰκονομίας, τῆς ὀλι-
γάρκειας καὶ τοῦ
σεβασμοῦ ἀπένα-
ντι στὰ χρήμα-
τα ποὺ οἱ γονεῖς
μὲ μεγάλο κόπο
κερδίζουν. Ἀλλὰ
καὶ στὴν ὄγδοη
ὁμιλία του ἐπάνω
στὴν πρὸς Ρω-
μαίους ὁ Χρυσό-
στομος λέει χρη-
σιμοποιώντας
μάλιστα μὲ συ-
γκινητικὸ τρόπο
τὸ α΄ πληθυντικὸ
πρόσωπο: «Ὅσο
ζοῦμε θὰ μπορέ-
σουμε νὰ ζητᾶμε
καὶ εὐθύνες καὶ
νὰ σωφρονίζουμε
καὶ νὰ συγκρα-
τοῦμε τὰ παιδιά,
ὅταν κάνουν
κακὴ διαχείρι-
ση τῶν ὑπαρ-
χόντων. Ὅταν
ὅμως πεθάνουμε,
ἂν μαζὶ μὲ τὴ δική
μας ἀπουσία καὶ τὴ νεότητα δώσουμε
καὶ τὴν ἐξουσία ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὸν
πλοῦτο, θὰ ὠθήσουμε τὰ δυστυχισμένα
καὶ ταλαίπωρα αὐτὰ παιδιὰ σὲ ἄπειρους
γκρεμούς». Σὲ ὅσα σοφὰ συνοψίζει ὁ
Κορνιτσέσκου ἀναγνωρίζει κανεὶς ἀμέ-
σως, παρ' ὅλα αὐτά, τὸ ἰδεῶδες πολλῶν
σύγχρονων γονέων: «Συνήθως οἱ γονεῖς
περιορίζουν τὸ καθῆκον πρὸς τὰ παιδιά
τους συγκεντρώνοντας πλούτη ἢ ἐκπαι-
δεύοντάς τα γιὰ ἄνετη ζωὴ καὶ ἀπόκτη-
σηπεριφανοῦςὀνόματος.Δὲνλυποῦνται
γι' αὐτὸν τὸν σκοπὸ τίποτε, οὔτε χρόνο,
οὔτε χρήματα, οὔτε προσπάθειες, οὔτε
αὐτὴν τὴν ψυχὴ τῶν παιδιῶν, τὴν
ὁποία παραδίδουν μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο
στὴ διαφθορά». Σχετικὰ ἀποσπάσματα
ἐντοπίζονται λίγο παρακάτω καὶ εἶναι
τὰ ἑξῆς: «[...]
Ὅπως δὲ ψυχὴ
καλὴ καὶ προ-
αίρεσις εὐσεβὴς
οὐδένα ἔχεις
λόγον». «Ἂν
δὲ ἡ ψυχὴ γεν-
ναία γένηται
καὶ φιλόσοφος
(φρόνιμη), κἂν
μηδὲν ἔνδον
ἀποκείμενον
ἢ (περιουσία),
τὰ πάντων δυ-
νήσεται μετὰ
ἀδείας (εὐκο-
λία) σχεῖν». Ὁ
τόνος τοῦ ὁμι-
λητῆ ἀλλάζει
ἐμφανῶς καὶ
σχεδὸν κατηγο-
ρεῖ τοὺς γονεῖς
γι' αὐτὴν τὴν
ἀμέλεια σὲ ὅ,τι
ἀφορᾶ τὴν ψυ-
χοπνευματικὴ
ὑπόσταση τῶν
παιδιῶν καὶ τὶς
ἀνάγκες καθοδήγησής τους.
«Καὶ τὰς εἰσόδους αὐτῶν καὶ τὰς
ἐξόδους μετὰ ἀκριβείας (προσεκτικὰ)
περιεργάζεσθαι χρή, τὰς διατριβὰς (ποὺ
περνοῦν τὸν καιρό τους), τὰς συνουσί-
ας (παρέες)». Ἡ εὐθύνη τῶν γονέων γιὰ
τὴν ἐπίβλεψη τῶν συναναστροφῶν καὶ
τῶν ἀσχολιῶν τῶν παιδιῶν τους εἶναι
τεράστια. Δυστυχῶς, ἡ ἔκθεση αὐτῶν
τῶν τρυφερῶν καὶ ἀδιαμόρφωτων
ὑπάρξεων στὶς ἐπιδράσεις τῆς ἄλογης
χρήσης τῆς τηλεόρασης καὶ ἡ ἐπαφή
τους μὲ κάθε ἄλλο παρὰ ἄξιους ἐμπι-

55. 54
στοσύνης ἀνθρώπους εἶναι δύο μόνο
ἀπὸ τὶς μορφές, ποὺ λαμβάνει σήμερα
ἡ ἐγκληματικὴ παραμέληση ἐκ μέρους
τῶν γονέων. Κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο, οἱ
γονεῖς βρίσκονται συνήθως πολὺ νωρὶς
πρὸ δυσάρεστων τετελεσμένων γεγονό-
των: ἀπώλεια τῆς παιδικῆς ἀθωότητας,
βλάβες στὴν ψυχοσωματικὴ ἀκεραιότη-
τα τῶν παιδιῶν, ἀναστολὴ τῆς ἀνάπτυ-
ξής τους, παθητικότητα ἀπέναντι σὲ
κάθε εἴδους δραστηριότητα κ.ἄ.
Τὰ παιδιὰ δὲν διαθέτουν τὴν ἐνήλι-
κη ὡριμότητα, γνώση καὶ πείρα, ὥστε
νὰ μποροῦν νὰ προστατέψουν τὸν ἑαυ-
τό τους καὶ ἀντιμετωπίζουν ἀνθρώ-
πους καὶ πράγματα μὲ ἕναν ἐνθουσιώδη
αὐθορμητισμό, μὲ ἀποτέλεσμα συχνότα-
τα νὰ πέφτουν σὲ ἐπικίνδυνες παγίδες,
ἀπὸ τὶς ὁποῖες «βρίθει» ὁ κόσμος ποὺ
μεγαλώνουν. Ἔτσι, προβάλλει ἀπόλυτα
ἀπαραίτητη ἡ παρέμβαση -πάντοτε μὲ
ἀγάπη ἀλλὰ καὶ σταθερότητα-τῶν γονέ-
ων, ποὺ θὰ διακρίνουν ποιά παρέα εἶναι
ἡ καταλληλότερη γιὰ τὰ παιδιά τους,
ποιοί ἄνθρωποι δὲν θὰ τὰ βλάψουν καὶ
τί εἶναι αὐτὸ ποὺ θὰ τὰ ὠφελήσει πραγ-
ματικά, ὥστε νὰ ἐπιδιώξουν πρὸς αὐτὸ
νὰ τὰ στρέψουν: Νὰ συγκεντρώνουν
ὁμαδικὰ χρήματα γιὰ ἀγαθοεργίες, νὰ
κάνουν ἐπισκέψεις σὲ μοναχικοὺς ἢ
ἀσθενεῖς συνανθρώπους, νὰ κατασκευ-
άζουν δῶρα κ.ἄ.
Ὁ Χρυσόστομος ἐνθαρρύνει τοὺς
γονεῖς νὰ βροῦν καλὴ παρέα γιὰ τὰ
παιδιά τους γιὰ νὰ ἐπιθυμοῦν αὐτὰ νὰ
μιμοῦνται τοὺς καλοὺς φίλους (ἡ καλὴ
ζήλεια). Στόχος εἶναι ἡ ἑπόμενη καλύ-
τερη, μετὰ τοὺς γονεῖς, παρέα νὰ μπο-
ρεῖ νὰ ἐνισχύει τὸ ἔργο τῆς ἀνατροφῆς,
γιὰ τὸ ὁποῖο αὐτοὶ πασχίζουν, καὶ ὄχι
νὰ τὸ ἀλλοτριώνει. Φυσικά, δὲν εἶναι
ρεαλιστικὸ νὰ θεωρήσει κανείς ὅτι τὰ
παιδιὰ πρέπει νὰ ἀνατραφοῦν μέσα σὲ
ἕνα «ἀποστειρωμένο» περιβάλλον. Κάτι
τέτοιο, ὅταν ἐφαρμόζεται, ἀποβαίνει τὶς
περισσότερες φορὲς ἐπιζήμιο. Τὰ παιδιὰ
δὲν καταφέρνουν νὰ δημιουργήσουν
ἀντιστάσεις καὶ νὰ ἀνεξαρτητοποιη-
θοῦν ὁμαλὰ ἀπὸ τὴ γονικὴ προστασία,
ἐφόσον δὲν εἶχαν ποτὲ τὴ δυνατότητα
νὰ ἀντιμετωπίσουν δύσκολες περιστά-
σεις ἢ δύσκολους ἀνθρώπους.
Μία ἄποψη-πρόταση ἐμπνευσμένη
ἀπὸ τὶς παιδαγωγικὲς θέσεις τοῦ Χρυ-
σοστόμου πάνω στὸ λεπτὸ αὐτὸ ζήτημα
εἶναι ἡ ἑξῆς: «Θὰ προσπαθήσουμε (οἱ
γονεῖς) νὰ κατευθύνουμε τὴν ἐνεργητι-
κότητά τους σὲ ὑγιεῖς διασκεδάσεις καὶ
σὲ καλὴ συντροφιά, ἀλλὰ δὲν θὰ μπο-
ρέσουμε νὰ ἀποφύγουμε ὅλες τὶς ἀρνη-
τικὲς ἐμπειρίες. Πρέπει νὰ δεχθοῦμε
αὐτὲς τὶς ἐμπειρίες ὡς ἕνα εἶδος ἐμβο-
λίου. Μποροῦμε νὰ συζητᾶμε αὐτὲς τὶς
ἀρνητικὲς ἐμπειρίες μαζί τους καὶ νὰ
προσπαθοῦμε νὰ τοὺς ἐμφυτεύσουμε
ἕνα σωστὸ αἰσθητήριο, ὥστε νὰ εἶναι σὲ
θέση νὰ διακρίνουν τί προκαλεῖ πνευ-
ματικὴ καὶ ψυχικὴ βλάβη καὶ νὰ μά-
θουν νὰ περιορίζουν τοὺς κινδύνους».
Εἶναι εὐεργετικὸ γιὰ τὰ παιδιὰ νὰ εἶναι
ὑποψιασμένα, νὰ ἔχουν ἀγωνιστικὸ
φρόνημα καὶ νὰ μὴν πιστεύουν ὅτι ὁ
κόσμος ποὺ τὰ περιβάλλει εἶναι «ἀγγε-
λικὰ πλασμένος».
«Ὅταν γὰρ σὺ μὴ παιδεύσῃς, ὅταν
σὺ μὴ σωφρονίσῃς (φρονηματίσεις),
μιαροῖς ἀνθρώποις καὶ διεφθαρμένοις
ἑαυτὸν ἀναμίξας, καὶ κοινωνήσας τῆς
πονηρίας αὐτοῖς, ὑπὸ τοὺς κοινοὺς ἄγε-
ται νόμους [...] καὶ μετὰ τῆς συμφορᾶς
μείζων ἡ αἰσχύνη γίνεται, δακτυλο-
δεικτούντων ἁπάντων τὸν πατέρα».
«Τολμᾷς ὅλως πατὴρ ἔτι καλεῖσθαι,
οὕτω προδοὺς τὸν υἱόν, καὶ τὴν ἀνα-
γκαίαν αὐτῷ φορὰν (δρόμο, πορεία) οὐκ
εἰσενεγκών, ἀλλὰ περιιδὼν ὑπὸ πάσης
διαφθαρῆναι κακίας;» Στὸ σημεῖο αὐτό,
συνδέοντας ὁ ὁμιλητὴς τὰ λεγόμενα
μὲ τὸ ἀμέσως προηγούμενο θέμα, θίγει
τὸ ζήτημα τῆς ὑπερβολικῆς ἐπιείκειας
πρὸς τὰ παιδιὰ καὶ τῆς ἀπουσίας ἀκόμη
καὶ τῆς παραμικρῆς αὐστηρότητας, χά-

56. 55
ριν μίας νοσηρῆς λατρείας καὶ γιὰ τὶς
παρεκτροπὲς καὶ ἰδιοτροπίες τους. Ὁ
ἐσφαλμένος τρόπος χειρισμοῦ κακῶν
συμπεριφορῶν τῶν παιδιῶν -«παιδὶ
εἶναι, ἄφησέ το!» ἢ αὐτὸ ποὺ ὁ Χρυσό-
στομος ἀλλοῦ καυτηριάζει: «Οὐκ ἀνέ-
χομαι κλαῖον τὸ παιδίον ἰδεῖν»(!) (Ὁμι-
λία 30ή στὶς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων,
ΜPG 60, 226)- ἔχει, ἀργότερα συνήθως,
ὡς ἀποτέλεσμα, τόσο τὸ στενότερο, ὅσο
καὶ τὸ εὐρύτερο κοινωνικὸ περιβάλλον
νὰ ὑφίσταται τὶς θλιβερὲς συνέπειες καὶ
νὰ ἐνοχοποιεῖ τοὺς γονεῖς, ποὺ δὲν ἔθε-
σαν ὅρια καὶ φραγμοὺς ὅταν ἦταν ἀκό-
μη καιρός, παρὰ ἐθελοτυφλοῦσαν. Ό,τι
οἱ γονεῖς δὲν τιμωροῦσαν ὅταν ἔπρεπε,
θὰ τὸ τιμωρήσουν ἀργότερα οἱ νόμοι τῆς
πολιτείας καὶ οἱ ἐκπρόσωποι τῆς δικαιο-
σύνης.
Ὁ Χρυσόστομος γράφει ἀναλύοντας
κάποιο ρητὸ τὸ ἑξῆς συγκλονιστικό:
«Πολλοὶ γοῦν καὶ νῦν πατέρες τοὺς
ἑαυτῶν υἱούς, οὐχ ὡς υἱοὺς ἐνάγουσιν
(παιδαγωγοῦν), ἀλλὰ μετὰ τοῦ πρέπο-
ντος οἰκέταις φόβου» (Ἐπάνω στὸ ρητὸ
«Ἔχοντες τὸ αὐτὸ πνεῦμα…» Β΄, ΜPG
51, 286). Οἱ γονεῖς ἀντιμετωπίζουν τὰ
παιδιά τους σὰν νὰ τὰ φοβοῦνται! Τὸ
«νῦν» τοῦ τέταρτου αἰώνα μ. Χ. πόσο
θυμίζει τὸν εἰκοστὸ πρῶτο! Μὲ ἔμφα-
ση σημειώνει ὁ Β. Σκιαδάς: «Ἡ κακῶς
νοούμενη ἐλευθερία διασπᾶ τὸ ἐγὼ τοῦ
ἀνθρώπου καὶ ἐπιφέρει σχίσμα στὴ
σκέψη καὶ στὴ θέληση. Ἡ τάση ὁρισμέ-
νων γονέων νὰ καλοπιάνουν διαρκῶς
τὰ παιδιά, ὑποχωρώντας συνεχῶς, δὲν
τοὺς ἐξυψώνει, ἀλλὰ τοὺς ὑποβιβάζει
στὰ μάτια τῶν παιδιῶν, ποὺ ἀπὸ μόνα
τους θέλουν τοὺς περιορισμούς, ἀρκεῖ
νὰ κατανοοῦν τὴ λογικότητά τους».
Ἂν οἱ γονεῖς -καὶ μόνο αὐτοὶ- μὲ
ἀπόλυτη συνεννόηση καὶ σύμπνοια δὲν
ἀφιερώσουν χρόνο στὰ παιδιά τους, δι-
δάσκοντάς τα μὲ λογικὴ αὐστηρότητα
ὅτι κάθε πράξη ἐπισύρει συνέπειες, εἴτε
θετικὲς εἴτε ἀρνητικές, τότε κανεὶς δὲν

57. 56
θὰ κατορθώσει νὰ τοὺς τὸ διδάξει. Βε-
βαίως, εἶναι ἀπαράδεκτες οἱ συνεχεῖς
ἀπαγορεύσεις καὶ ἡ τυραννικὴ δέσμευ-
ση τῶν παιδιῶν, ποὺ τὰ μεταβάλλουν σὲ
ἄβουλα ὄντα.
Τὸ χρυσοστομικὸ ἰδεῶδες εἶναι ὁ σύ-
ντομος καὶ μὲ μέτρο καὶ διάκριση ἔλεγ-
χος τῶν πράξεων τῶν παιδιῶν, ἐὰν θέ-
λουν οἱ γονεῖς νὰ δοῦν κάποια βελτίωση.
Τὸ ζητούμενο, δηλαδή, εἶναι ἡ βαθμιαία
καὶ σταδιακὴ καλλιέργεια μίας σταθερὰ
αὐξανόμενης ὑπευθυνότητας καὶ ἐλευ-
θερίας. «Ὅτε εὐήνιος (ὑπάκουος) ἦν
καὶ κομιδῇ νέος, χαλινοῦν, μετὰ ἀκρι-
βείας ἐθίζειν (ἔδει σε), πρὸς τὰ δέοντα
ρυθμίζειν, κολάζειν αὐτοῦ τὰ κινήματα
(ἐκρήξεις) τῆς ψυχῆς, ὃτε εὐκολωτέρα ἡ
ἐργασία». Ἐπισημαίνει ὁ Κορνιτσέσκου:
«Ἂν ἀπὸ τὴν πρώτη ἡλικία περιορίσου-
με σωστὰ τοὺς νέους, λέει ὁ ἱερὸς πατήρ
(Χρυσόστομος), δὲν θὰ χρειασθοῦν κα-
τόπιν πολλοὶ κόποι, διότι ἡ συνήθεια θὰ
γίνει σ' αὐτοὺς νόμος».
Λίγο πιὸ κάτω θὰ παρουσιάσει ὁ ὁμι-
λητὴς τὴν παρομοίωση τοῦ ἀλόγου. Ἂν
κάποιος τὸ δεῖ νὰ τρέχει πρὸς τὸν γκρε-
μό, μὲ βία τοῦ περνᾶ χαλινάρι γιὰ νὰ τὸ
σώσει. Αὐτὴ τὴ συμπεριφορὰ ὀφείλουν
οἱ γονεῖς νὰ μιμηθοῦν, ἂν θέλουν νὰ
λέγονται πραγματικὰ γονεῖς. Ὅλοι, καὶ
οἱ ἐνήλικοι, χρειάζονται τὸν ἔλεγχο, ὡς
μέσο συγκράτησης στὴν ὀρθὴ πορεία,
τονίζει ἀλλοῦ ὁ Χρυσόστομος.
«Καὶ οὐκ ἂν ἀμελούμενα τὰ πάθη
καὶ αὐξανόμενα δυσκατέργαστα γέγο-
νε». Ἂν μία ἀδυναμία στὸν χαρακτήρα,
ἕνα ἐλάττωμα, ἢ μία βλαβερὴ συνήθεια
δὲν τιμωρηθοῦν ἀπὸ τοὺς γονεῖς ἔγκαι-
ρα μέν, ἀλλὰ μὲ μετριοπάθεια, ἐπιμονή,
ἠρεμία καὶ συμπόνια, θὰ ἔρθει καιρὸς
ποὺ δὲν θὰ πολεμοῦνται μὲ κανένα
τρόπο, ἀφοῦ τὰ παιδιὰ δὲν θὰ ἔχουν
ποτὲ ὁδηγηθεῖ στὴν αὐτοσυναίσθηση
καὶ στὴν πολύτιμη αὐτοκριτική. «Τοῖς
παισὶ προσβάλωμεν, μετὰ συγκαταβά-
σεως, μετὰ ἀγάπης» (Ὁμιλία 33η στὴν
Α΄ Πρὸς Κορινθίους Ἐπιστολή, MPG
61, 284) προτείνει τὸ χρυσὸ στόμα τοῦ
λόγου. Ἡ τιμωρία καὶ ἡ παρατήρηση
ἂς συνοδεύονται ἀπὸ χειρονομίες καὶ
ἐκδηλώσεις ἀγάπης, ἔπαινο καὶ παρήγο-
ρη διάθεση.

58. 57
Ἡ σημασία τοῦ ἔγκαιρου τῆς ἀγωγῆς
ἐπισημαίνεται συχνότατα στὸ χρυσο-
στομικὸ ἔργο. «Στὴν ἐποχὴ αὐτὴ (τῆς
πρώιμης παιδικῆς ἡλικίας) ἡ ψυχὴ εἶναι
μαλακή, εὔκαμπτη, διάπλαστη, κατάλ-
ληλη νὰ λάβει τὴ σφραγίδα τῆς εὐγέ-
νειας ἢ τῆς εἰδέχθειας. Μετέπειτα, ἀφοῦ
ἐντυπωθοῦν κακὲς συνήθειες καὶ οἱ ψυ-
χικὲς δυνάμεις ἀμβλυνθοῦν, ἡ ἀγωγὴ
καθίσταται ἀρκετὰ δύσκολη, ἂν μὴ καὶ
ἀδύνατη».
«Τί δὲ καὶ ἀπολογήσῃ λοιπόν;». Ὁ
ἱερὸς Χρυσόστομος πιστεύει ὅτι οἱ γο-
νεῖς, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ καθῆκον ἀπολογίας,
τὸ ὁποῖο ἀναπόφευκτα ἔχουν ἀπένα-
ντι στὴν ἀνθρώπινη κοινωνία γιὰ τὰ
λάθη καὶ τὶς παραλείψεις στὴν ἀγωγὴ
τῶν παιδιῶν τους- αὐριανῶν πολιτῶν-,
ἔχουν καὶ ἕνα ἀντίστοιχο καθῆκον ἀπο-
λογίας πρὸς τὸν Θεό. Μέσῳ τῆς τεκνογο-
νίας δύο σύζυγοι γίνονται συνδημιουρ-
γοὶ καὶ συνεργοὶ τοῦ Θεοῦ. Ἡ εὐθύνη
λοιπὸν γιὰ τὶς ψυχὲς ποὺ ὁ Θεὸς ἀναθέ-
τει στὰ χέρια τους εἶναι τεράστια. Στὸν
λόγο ποὺ σχολιάζουμε, ὁ ὁμιλητὴς πα-
ρουσιάζει ἀναλυτικὰ τὸ παράδειγμα τοῦ
ἱερέα Ἠλὶ ἀπὸ τὸ κείμενο τῆς Γένεσης,
προκειμένου νὰ μιλήσει γιὰ τὸ τί νὰ πε-
ριμένουν οἱ γονεῖς ποὺ δὲν μεριμνοῦν
γιὰ τὴν πνευματικὴ καλλιέργεια καὶ
πρόοδο τῶν παιδιῶν τους. Ὁ Ἠλί, παρ'
ὅλο ποὺ ὁ ἴδιος ἦταν δίκαιος καὶ ἐνάρε-
τος, τιμωρήθηκε ἀπὸ τὸ Θεό, διότι δὲν
φρόντισε ὅσο θὰ ἔπρεπε νὰ σωφρονίσει
καὶ νὰ συγκρατήσει τὰ παιδιά του ἀπὸ
κακὲς πράξεις, ὅσο ὑπῆρχε ἀκόμη τὸ πε-
ριθώριο γιὰ κάτι τέτοιο. Περιοριζόταν
στὸ νὰ ἀποδοκιμάζει λεκτικὰ ὅσα ἔκα-
ναν τὰ παιδιά του.
Σὲ μία ἀπὸ τὶς ὁμιλίες του πάνω στὸ
κείμενο τῆς Γένεσης ὁ Χρυσορρήμων
ἀναφέρει: «Καὶ ἐκεῖνος ὁ γέροντας (ὁ
Ἠλί), ἂν καὶ ὄφειλε νὰ τιμωρήσει τὰ παι-
διά του, σύμφωνα μὲ τὰ σφάλματά τους,
ἐπειδὴ μεταχειρίσθηκε πολλὴ ἐπιείκεια
τιμωρήθηκε καὶ ἐκεῖνος μαζί τους. Καὶ
ἐμεῖς λοιπόν, ἀφοῦ φοβηθοῦμε τὸ παρά-
δειγμα, ὅσοι ἔχουμε παιδιά, ἂς φροντί-
ζουμε γιὰ τὴν ἀνατροφή τους». Μὲ τὴν
αὐστηρὴ αὐτὴ στάση του - γνώριμη
πιά, ὅταν ὁ λόγος εἶναι γιὰ τὰ παιδιὰ- ὁ
χρυσὸς Ἱεράρχης ἐπιδιώκει νὰ ὁδηγήσει
τοὺς γονεῖς ποὺ τὸν ἀκοῦν νὰ συνει-
δητοποιήσουν τὸ μέγεθος τῆς εὐθύνης
τους καὶ νὰ δείξει ὅτι ἡ ἀμέλεια στὰ θέ-
ματα τῆς ἀγωγῆς εἶναι ἀσυγχώρητη. Τὸ
πνεῦμα μὲ τὸ ὁποῖο ὡστόσο προσφωνεῖ
τοὺς γονεῖς εἶναι ἐμφανῶς πνεῦμα συ-
μπάθειας καὶ κατανόησης.
«Ἐκ προαιρέσεως (μὲ τὴ θέλησή μας)
καὶ φαῦλοι γινόμεθα καὶ σπουδαῖοι».
Ὁ Χρυσόστομος θεωρεῖ, γενικότερα,
ὅτι εἴμαστε φύσει ἀγαθοὶ καὶ ὁποιοδή-
ποτε ἐλάττωμα ἢ ἀρνητικὴ κλίση εἶναι
ἐπίκτητα. Ἐντελῶς πρόχειρα μπορεῖ
κανεὶς νὰ συνδυάσει ὅτι τὴν ἄποψη
αὐτὴ συναντοῦμε ξανὰ στὸν Αἰμίλιο
τοῦ Ρουσσώ.
Γιὰ τὴν ἀποφυγὴ τῶν ἐλαττωμά-
των καὶ γιὰ τὴν καλλιέργεια τῆς ἀρετῆς
ὑπεύθυνος εἶναι ὁ καθένας ξεχωριστὰ
γιὰ τὸν ἑαυτό του καὶ γιὰ τὰ μικρὰ παι-
διὰ πρωτίστως οἱ γονεῖς τους. Τὰ βρέφη
καὶ τὰ νήπια εἶναι γεμάτα ἀθωότητα καὶ
δὲν κατέχονται ἀπὸ πάθη. Ὅταν ὅμως
τὰ παιδιὰ περάσουν τὴν πρώτη παιδικὴ
ἡλικία καὶ οἱ βάσεις ἔχουν τεθεῖ, εἶναι
καλὸ νὰ ἔχουν κατανοήσει ὅτι χρειάζε-
ται ὁ καθαρὰ προσωπικὸς ἀγώνας καὶ
ἡ ἄσκηση τῆς θέλησης, ἐὰν ἐπιθυμοῦν
νὰ κατακτήσουν τὴν ἀρετή. Δὲν μπορεῖ
πιὰ νὰ τοὺς ἐπιβάλλεται τίποτε, ὅπως
ἐνδεχομένως γινόταν ὅταν ἦταν μικρό-
τερα. Πάνω σ' αὐτὸ σημειώνεται εὔστο-
χα: «Τὸ κακὸ παρουσιάζεται κάτω ἀπὸ
πολλὲς μορφές. Δὲν διστάζουμε νὰ τὸ
δοῦμε: ἀσκούμαστε στὸ νὰ τὸ ἀναγνωρί-
ζουμε. Ζητοῦμε τὴν ἐγρήγορση τοῦ παι-
διοῦ. Πρόκειται γιὰ μία στρατηγική: ὁ
κόσμος περιέχει ἀναπόφευκτα τὸ κακό.
Τὸ κακὸ ὅμως ὑπάρχει γιὰ νὰ χρησιμο-
ποιηθεῖ μὲ στόχο νὰ γίνει ἀντικείμενο

59. 58
ἐνσυνείδητης ἄρνησης. Μόνο ποὺ τὸ
παιδὶ δὲν ἀφήνεται στὸ τυχαῖο.» Ὁ ἱερὸς
Χρυσόστομος ἐντοπίζει τὸ κακὸ στὴν
παρουσία ἢ μὴ τῆς βούλησης. Δηλαδή, ὁ
ἄξονας τῆς συζήτησης γιὰ τὶς ρίζες τοῦ
κακοῦ εἶναι ἡ προαίρεση: «Ψυχὴ γὰρ
ψυχῆς οὐδὲν διαφέρει καθὸ ψυχή, ἀλλ'
ἡ προαίρεσις δείκνυσι τὴν διαφοράν»
(Ὁμιλία 13η στὴν Α΄ Πρὸς Κορινθίους
Ἐπιστολή, ΜPG 61, 110).
Ἡ καλὴ ἀνατροφὴ εἶναι δέντρο μὲ
ρίζες. Τοὺς καρποὺς θὰ τοὺς ἀπολαμ-
βάνουν πολλὲς γενιὲς μὲ ἀπώτερο ἀπο-
τέλεσμα τὴ σωστὴ διάπλαση πολλῶν
ἀνθρώπων καὶ τὴ βελτίωση ὁλόκληρης
τῆς κοινωνίας. Ἀπευθυνόμενος ὁ Χρυ-
σόστομος πρὸς τὰ παιδιὰ -ἀρκετὰ πιὸ
κάτω στὸ κείμενο- γιὰ τὶς προσπάθειες
καὶ τὸν ἀγώνα ποὺ πρέπει νὰ καταβάλ-
λουν καὶ τὰ ἴδια γιὰ νὰ μπορέσουν νὰ
προκόψουν, λέει : «Μέγα ἀγαθὸν ἐν τοῖς
κατορθώμασι τοῖς οἰκείοις τὰς ἐλπίδας
τῆς σωτηρίας ἔχειν».
«Ψυχῆς διόρθωσιν (ζητῶ)». Γιὰ πολ-
λοστὴ φορὰ διατυπώνει ὁ Χρυσόστομος
τὴ βαρύτητα ἑνὸς σκοποῦ, γιὰ χάρη τοῦ
ὁποίου οἱ γονεῖς πρέπει νὰ θυσιάσουν
πολλά, νὰ προσπαθήσουν ἄοκνα καὶ μὲ
ζῆλο, ἀλλὰ καὶ νὰ δοκιμάσουν ποικίλες
μεθόδους καὶ μέσα σὲ διαφορετικὰ χρο-
νικὰ διαστήματα, ὥστε νὰ κατορθώσουν
νὰ μορφώσουν στὴν ψυχὴ τοῦ παιδιοῦ
τὸ καλό. Καὶ ἀμέσως δικαιολογεῖ μὲ
τὸ παρακάτω ἀπόφθεγμα, τὸ ὁποῖο πα-
ραλλαγμένο ἐλαφρῶς ἔχουμε ἤδη σχο-
λιάσει (σελ. 38): «Καὶ γὰρ πατέρα οὐ
τὸ γεννῆσαι μόνον ποιεῖ, ἀλλὰ καὶ τὸ
φιλεῖν μετὰ τὸ γεννῆσαι. Εἰ δὲ ἔνθα φύ-
σις, ἀγάπης χρεία πολλῷ μᾶλλον ἔνθα ἡ
χάρις (πνευματικὴ σχέση)». Ἡ ἀγάπη
ὑπάρχει οὕτως ἢ ἄλλως ἰσχυρὴ στὴ σχέ-
ση γονέα- παιδιοῦ, τοποθετημένη ἀπὸ
τοὺς ἀλάθητους νόμους τῆς Φύσης. Ἡ
ἀγάπη ὅμως αὐτὴ τῶν γονέων πρὸς τὰ
παιδιὰ ἀποδεικνύεται ἔμπρακτα καὶ νὰ
ἐπενδύεται ὀρθά, καθὼς αὐτοὶ ἐνδιαφέ-
ρονται πρῶτα ἀπ' ὅλα νὰ εἶναι πρότυπα
καὶ καθοδηγητές τους στὴν πνευμα-
τικὴ πρόοδο. Κατὰ τὸν Κ. Γρηγοριάδη:
«Ἡ δημιουργικὴ αὐτὴ ἀγάπη συνεπάγε-
ται τὸν θάνατο τοῦ ἐγωισμοῦ, τὴν προ-
σφορὰ διακονίας καὶ θυσίας. [...] Ἡ προ-
σφορὰ μιᾶς τέτοιας ὀντολογικῆς ἀγάπης
(φανέρωση ὑπάρξεως καὶ ὄχι μεμονωμέ-
«Καὶ ἐκεῖνος ὁ γέροντας (ὁ Ἠλί), ἂν καὶ ὄφειλε νὰ τιμωρήσει
τὰ παιδιά του, σύμφωνα μὲ τὰ σφάλματά τους, ἐπειδὴ
μεταχειρίσθηκε πολλὴ ἐπιείκεια τιμωρήθηκε καὶ ἐκεῖνος μαζί τους.
Καὶ ἐμεῖς λοιπόν, ἀφοῦ φοβηθοῦμε τὸ παράδειγμα, ὅσοι ἔχουμε
παιδιά, ἂς φροντίζουμε γιὰ τὴν ἀνατροφή τους».
Μὲ τὴν αὐστηρὴ αὐτὴ στάση του, ὅταν ὁ λόγος εἶναι γιὰ
τὰ παιδιὰ, ὁ χρυσὸς Ἱεράρχης ἐπιδιώκει νὰ ὁδηγήσει τοὺς γονεῖς
νὰ συνειδητοποιήσουν τὸ μέγεθος τῆς εὐθύνης τους καὶ νὰ δείξει
ὅτι ἡ ἀμέλεια στὰ θέματα τῆς ἀγωγῆς εἶναι ἀσυγχώρητη.

60. 59
νων συναισθηματικῶν ἐξάρσεων) ἀπο-
μακρύνει κάθε εἶδος ἐξουσίας καὶ κυρι-
αρχίας πάνω στὰ παιδιά. Ἡ πνευματικὴ
δύναμη ποὺ ἕλκει τὸν παιδαγωγούμενο
στὴ σωστὴ πορεία του, προσφέρεται μὲ
τὴ διακονία, τὸ σεβασμό, τὴ θυσία».
Προχωρώντας, ὁ ὁμιλητὴς ἐκφράζει
τὴν ἄποψη ὅτι τὰ ἀδέλφια (ἰδίως τὰ
μεγαλύτερα) εἶναι καλὸ μὲ τὴ
στάση καὶ τὸ παράδειγμά τους
νὰ βοηθοῦν τοὺς γονεῖς στὸ
ἔργο τῆς ἀγωγῆς τῶν μικρό-
τερων. Βλέποντας τὸ παιδὶ τὴ
σταθερότητα καὶ πλήρη συμ-
φωνία ὅλων τῶν προσώπων
τῆς οἰκογένειας σὲ ὅ,τι τὸ συμ-
βουλεύουν ἢ τὸ παρατηροῦν
οἱ γονεῖς, παραδειγματίζεται
εὐκολότερα, μαθαίνει νὰ εἶναι
πειθήνιο καὶ νὰ ἀναγνωρίζει
ὅτι ὅσα συμβουλεύει ὁ πατέρας
ἢ ἡ μητέρα εἶναι γενικότερα
ἀποδεκτά, ἐφαρμόζονται ἀπὸ
ὅλους καὶ δὲν ἰσχύουν μόνο
γιὰ ἐκεῖνο. Ἀρκεῖ βεβαίως νὰ
μὴν δημιουργεῖται κλίμα πι-
εστικὸ καὶ ἀφόρητο γιὰ τὰ
μικρότερα μέλη τῆς οἰκογένει-
ας, ὥστε νὰ μὴν ὠθοῦνται σὲ
ἀρνητικὰ συναισθήματα καὶ
σὲ ἀπομόνωση.
Στὴ συνέχεια ὁ λόγος
περνᾶ στὸν ἑπόμενο φορέα
ἀγωγῆς μετὰ τοὺς γονεῖς καὶ
τὰ ἀδέλφια, ποὺ εἶναι οἱ παιδαγωγοὶ καὶ
τὸ σχολεῖο καὶ σὲ ἐλάχιστες γραμμὲς δι-
καιολογεῖται γιατί εἶναι χρήσιμος ἕνας
καλὸς παιδαγωγός. «Διὰ τοῦτο διδασκά-
λους μᾶλλον τῶν πατέρων ἐπιζητεῖν δεῖ
καὶ ποθεῖν. Δι' ἐκείνων τὸ καλῶς ζῆν
γίνεται».
Στὴν ἀρχή, τὰ παιδιὰ ἴσως πειθαρ-
χοῦν καὶ ὑπακούουν ἐπειδὴ βιάζονται
νὰ τὸ κάνουν. Σκοπὸς εἶναι νὰ ἐπιδει-
κνύουν ἐνάρετους τρόπους καὶ ὅταν θὰ
ἔχουν ξεφύγει ἀπὸ τὴν ἐξουσία τῶν παι-
δαγωγῶν. Τότε ἔχει πετύχει ἡ ἀγωγὴ
ποὺ ἐκεῖνοι ἀσκοῦσαν τόσα χρόνια,
δηλαδὴ θὰ εἶναι οἱ παιδαγωγούμενοι
ἀληθινὰ εὐτυχισμένες, ἐπιτυχημένες
μὰ καὶ πάντα ἀγωνιζόμενες γιὰ τὴ βελ-
τίωσή τους ψυχές.
Ὁ λόγος κλείνει μὲ τὴν ἀφήγηση
τοῦ παραδείγματος πρὸς ἀποφυγὴ τοῦ
Ἀβεσσαλώμ, γιοῦ τοῦ Δαυίδ, τὸ ὁποῖο
λαμβάνει ἰδιαίτερη ἔκταση. Ὁ Ἀβεσ-
σαλὼμ στράφηκε ἐναντίον τοῦ βασιλιᾶ
πατέρα του καὶ φέρθηκε πρὸς αὐτὸν μὲ
δόλιο τρόπο. Ὡστόσο δὲν πέτυχε τίποτε,
ἀντίθετα μάλιστα, καταστράφηκε καὶ
τιμωρήθηκε._

61. 60
γλῶσσα
ΤΟ ΜΕΓΑΛΕΙΟ
ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΓΛΩΣΣΑΣ
Δρ.ἘρατῶςΖέλλιου-Μαστοροκώστα
ἐπ. προϊσταμένης
Δευτεροβάθμιας Ἐκπαιδεύσεως
Κ
ατὰ τὸν Ἠσύχιο οἱ Λάκωνες ὀνομά-
ζουν ἑλλὰ τὴν καθέδρα. Ἑπομένως
καὶ τὸ ὄνομα Ἑλλὰς πιθανὸν νὰ ση-
μαίνει τὴν καθέδρα τῶν ἀνθρώπων, τὴ
χώρα τῶν αὐτοχθόνων ἀνθρώπων, κάτι
ποὺ ἀπέδειξαν καὶ ἔρευνες τοῦ DNA
καὶ ἀρχαιολογικὲς ἔρευνες, ἀφοῦ πρὶν
200.000±40.000 ἔτη ἔχουμε τὸ κρανίο
τῶν Πετραλώνων[1]
, πρὶν 135.000 ἔτη
ἀποτυπώματα ἀνθρωπίνων πελμάτων
στὸ σπήλαιο τῆς Θεοπετρας[2]
Τρικάλων,
ὅπου ἡ κατοίκηση τῶν ἀνθρώπων εἶναι
συνεχὴς ἕως τὴν νεολιθικὴ ἐποχὴ καὶ
ἀπὸ τὸ 23.000 ἔχουν καὶ τεχνογνωσία,
πρὶν ἀπὸ 100.000 ἔτη ἔχουμε κατοίκηση
ἀνθρώπων στὶς ὄχθες τοῦ Πηνειοῦ πο-
ταμοῦ, πρὶν ἀπὸ 35.000 ἔτη στὸν Κοκκι-
νόπηλο τῆς Ἠπείρου καὶ μετὰ τὰ 30.000
ἔτη πολὺ περισσότερα ἀρχαιολογικὰ
εὑρήματα κατοικήσεως ἀνθρώπων στὸν
ἑλλαδικὸ χῶρο.
Ἀλλὰ καὶ ἡ μυθολογία προτάσσει
τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμὸ σὲ ὅλη σχεδὸν
τὴν Εὐρώπη, ἀφοῦ θεωρεῖ υἱοὺς τοῦ
Ἡρακλέους τὸν Κελτό, τὸν Γαλάτη καὶ
τὸν Σκύθη, τοὺς γενάρχες τῶν ὁμω-
νύμων εὐρωπαϊκῶν λαῶν, Κελτῶν,

62. 61
Γαλατῶν καὶ Σκυθῶν. Τὰ δὲ ταξίδια
τοῦ Ἠρακλέους στὴν Εὐρώπη καὶ τὴν
Λιβύη[3]
ἑρμηνεύονται ὡς οἱ διὰ ξηρᾶς
δρόμοι τῶν Ἑλλήνων, ἴσως ἐμπόρων,
τῆς παλαιοτάτης ἐποχῆς, ἡ δὲ Ἀργοναυ-
τικὴ ἐκστρατεία καὶ οἱ πρὸ αὐτῆς ὡς οἱ
θαλάσσιες καὶ οἱ τῶν παραλίων ἐξερευ-
νήσεις, ἀλλὰ καὶ οἱ θαλάσσιοι ἐμπορικοὶ
δρόμοι τῶν Ἑλλήνων τῆς μακρινῆς ἐκεί-
νης ἐποχῆς.
Λαὸς τόσο παλαιὸς καὶ τόσο προοδευ-
μένος πρέπει νὰ εἶχε δημιουργήσει ἀπὸ
παλαιοτάτους χρόνους γλώσσα γιὰ νὰ
ἐκφράσει τὶς ποικίλες ὑλικές, ψυχικές,
ἠθικὲς καὶ ἄλλες ἀνάγκες, τὴν ὁποία θὰ
μετέδιδε καὶ στοὺς ἄλλους
λαοὺς μὲ τοὺς ὁποίους ἐπι-
κοινωνοῦσε. Εἶναι τυχαῖο
ποὺ ὁ Σοφοκλῆς γράφει:
Οὔθ' Ἑλλάς, οὔτ'
ἄγλωσσος[4]
.
Δηλαδὴ εἶναι οἱ Ἕλλη-
νες καὶ οἱ ἄγλωσσοι, οἱ βάρ-
βαροι. Ὁ δὲ Μάρκος Φάβιος
Κοϊντιλιανός, συγγραφέας
καὶ ὀνομαστὸς ρητοδιδάσκα-
λος τὸν 10ο αἰ. μ.Χ. γράφει:
«Οἱ Ἕλληνες οἱ ὁποῖοι λό-
γον, ὁμιλίαν πρῶτοι ἐποίη-
σαν» καὶ «Ἡ παιδεία ἀρχίζει
διὰ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσης».
Ὅταν μάλιστα ὁ λαὸς αὐτὸς δημιούργη-
σε γραφὴ ἀπὸ τὸ 5.500 π.Χ., ὅπως ἀπο-
δεικνύουν ἡ πινακίδα τοῦ Δισπηλιοῦ,
ἡ πινακίδα σφραγίδα τῶν Γιαννιτσῶν,
οἱ τῆς 3ης π.Χ. χιλιετίας πινακίδες τῆς
Λήμνου καὶ τῆς Ἀλονήσου, στὴν ὁποία
ἀναγράφεται ἡ λέξη ΑΥΔΗ (φωνή), καὶ
πολλὲς ἄλλες.
Καὶ ἔρχεται ἡ κλασσικὴ ἐποχή· καὶ
στὴ γλώσσα αὐτὴ λέγεται καὶ γράφεται
ὅ,τι σημαντικότερο ἔχει νὰ παρουσιάσει
ἕως σήμερα ἡ ἀνθρώπινη σκέψη. Καὶ ἡ
γλώσσα αὐτὴ ἔφθασε σὲ ἀνέφικτη τε-
λειότητα ὥστε, ὁδήγησε σὲ μοναδικὴ
κορύφωση τὴν ἀνθρώπινη ἐκφραστικὴ
καὶ ἔγινε τὸ παιδευτήριο ὅλου τοῦ πο-
λιτισμένου κόσμου. Γι' αὐτὸ ὁ Ἰσοκρά-
της (436-338 π.Χ.) στὸν Πανηγυρικό
του γράφει: «Καὶ τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνο-
μα πεποίηκε μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ
τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι καὶ μᾶλλον
Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσε-
ως ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως
μετέχοντες».
Στὴν Ἀνατολή, κυρίως ἀπὸ τὴν ἐποχὴ
τοῦ Μ. Ἀλεξάνδρου καὶ ἕως τοὺς τελευ-
ταίους αἰῶνες τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρα-
τορίας, ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα κυριαρχεῖ,
διότι στὴν Ἑλληνικὴ ἔχουν γραφεῖ καὶ τὰ
Εὐαγγέλια καὶ τὰ ἄλλα ἱερὰ βιβλία. «Καὶ
τὴν κοινὴν ἑλληνικὴ λαλιὰ ὡς μέσα στὴν
Βακτριανὴ τὴν πήγαμε, ὣς τοὺς Ἰνδούς[5]
»
λέγει ὁ ποιητής, οἱ δὲ λαοὶ ὁμιλοῦσαν καὶ
ἔγραφαν «ἐν λόγῳ ἑλληνικῷ, ποὺ εἶναι ὁ
φορεὺς τῆς φήμης[6]
». Καὶ ὁ Ἀριστείδης
ὁ ρήτωρ, ὁ ἐξ Ἀνδριανουπόλεως τῆς Μ.
Ἀσίας καταγόμενος, τὸν 20 αἰ. μ.Χ. γρά-
φει: «Πᾶσαι γὰρ αἱ πόλεις καὶ πάντα τῶν
ἀνθρώπων τὰ γένη πρὸς ἡμᾶς καὶ πρὸς
τὴν ἡμετέραν δίαιταν καὶ φωνὴν ἀπέκλι-
νε… καὶ οὔτε Ἡρακλέους στῆλαι κωλύ-
σουσιν, οὔτε Λιβύης κολωνοῖς ταῦτα ὁρί-
ζεται, οὐδ' αὖ Βοσπόρῳ ὁποτέρω βούλει,
οὐδὲ στενοῖς Συρίας καὶ Κιλικίας, ἀλλὰ
πᾶσαν τὴν γῆν τύχη τινὶ θεία ζῆλος ἐπέρ-

63. 62
χεται τῆς ἡμετέρας σοφίας καὶ συνηθείας,
καὶ ταύτην μίαν φωνὴν κοινὴν ἅπαντες
τοῦ γένους ἐνόμισαν καὶ δι’ ἡμῶν ὁμοφώ-
νως γέγονε πᾶσα ἡ οἰκουμένη».
Πράγματι ἀπὸ τὴν ἐποχή, ποὺ οἱ
ἝλληνεςδιὰτῆςΚύμηςἔδωσαντὸἀλφά-
βητο στοὺς κατοίκους τῆς Ἰταλίας καὶ
μετέπειτα, ἡ Ἑλληνικὴ ἐπηρεάζει ὅλους
τοὺς λαοὺς καὶ τῆς
Δύσεως. Ὁ Γουὶλ
Ντυράν (1885-
1981), Ἀμερικανὸς
φιλόσοφος, ἱστο-
ρικός, καθηγητὴς
τοῦ Πανεπιστημίου
Κολούμπια, γράφει:
«Τὸ ἀλφάβητό μας
προῆλθε ἐξ Ἑλλά-
δος διὰ τῆς Κύμης
καὶ τῆς Ρώμης.
Ἡ γλώσσα βρίθει
ἑλληνικῶν λέξεων.
Ἡ ἐπιστήμη μᾶς
ἐσφυρηλάτισε μίαν
διεθνῆ γλώσσαν
διὰ τῶν ἑλληνικῶν
ὅρων. Ἡ γραμμα-
τική μας καὶ ἡ ρη-
τορική μας, ἀκόμη
καὶ ἡ στίξις καὶ ἡ
διαίρεσις εἰς παρα-
γράφους… εἶναι ἑλληνικαὶ ἐφευρέσεις.
Τὰ λογοτεχνικά μας εἴδη εἶναι ἑλλη-
νικά… καὶ ὅλαι σχεδὸν αἱ λέξεις εἶναι
ἑλληνικαί[7]
.
Νεότερες δὲ ἔρευνες[8]
ἀποδεικνύουν
ὅτι ἡ ἀγγλικὴ γλώσσα, ἡ ὁποία ἔγινε
ἐπίσημη γλώσσα τοῦ κράτους μόλις τὸ
1422 μὲ διάταγμα τοῦ Ἐρρίκου Ἐ΄, περι-
έχει 27.000 ἀμιγεῖς ἑλληνικὲς λέξεις καὶ
234.000, οἱ ὁποῖες δημιουργήθηκαν ἀπὸ
ἀμιγεῖς ἑλληνικὲς λέξεις ἢ ἡ ἑλληνικὴ
λέξη εἶναι πρῶτο ἢ δεύτερο συνθετικὸ
τῆς ἀγγλικῆς ἢ εἰσῆλθε στὴν ἀγγλικὴ
διὰ τῆς λατινικῆς, τῆς γαλλικῆς κ.λπ. Ὁ
συγγραφέας ἐτυμολόγησε τὶς χιλιάδες
αὐτὲς λέξεις βάσει τῶν λέξεων, ποὺ ἀνα-
γνωρίζουν τὰ ἐγκυρότερα ἀγγλικὰ καὶ
ἀμερικανικὰ λεξικὰ ὅτι προέρχονται
ἀπὸ τὴν Ἑλληνική. Σημειωτέον ὅτι τὰ
ἀνωτέρω λεξικά, πλὴν τῆς Ὀξφόρδης,
χωρὶς καὶ αὐτὸ νὰ ἑξαιρεῖται ἀπολύτως,
σταματοῦν τὴν ἐτυμολογία τῶν λέξεων
στὴν λατινικὴ ρίζα καὶ δὲν ἀναφέρουν
ὅτι ἡ λατινικὴ προῆλθε ἀπὸ τὴν ἑλλη-
νική.
Ἔρευνα γιὰ τὸν
ἀκριβῆ ἀριθμὸ τῶν
ἑλληνικῶν λέξεων
στὴν γαλλικὴ καὶ
σὲ ἄλλες εὐρωπα-
ϊκὲς γλῶσσες δὲν
ἔχει γίνει, οἱ Γάλλοι
ὅμως λεξικογράφοι
Jean Bouffartigue
καὶ Anne-Marie
Delrieu γράφουν:
«Εἶναι ἀδύνατο νὰ
προσπαθήσουμε νὰ
δώσουμε ἀκριβῆ
συνολικὸ ἀριθμὸ
(ἑλληνικῶν) λέξεων
ποὺ περιέχει τὸ γαλ-
λικὸλεξιλόγιο,εἶναι
ἀδύνατο μιὰ καὶ ἡ
γλώσσα μας κερδί-
ζει κάθε χρόνο, κάθε
ἡμέρα λέξεις… ποὺ
οἱ περισσότερες δὲν προέρχονται, ὅπως
θὰ μποροῦσε νὰ φανταστεῖ κανείς, ἀπὸ
τὰ ἀγγλικά, ἀλλὰ ἀκριβῶς ἀπὸ τὰ ἑλλη-
νικά. Ἡ ἐπιστήμη ἀνακαλύπτει ἀσταμά-
τητα νέα ἀντικείμενα ἢ ἔννοιες. Πρέπει
νὰ τὰ ὀνομάσει. Ὁ θησαυρὸς τῶν ἑλλη-
νικῶν ριζῶν βρίσκεται μπροστά της…
Παρουσιάστηκε τότε ἡ ἰδέα νὰ χρησιμο-
ποιηθοῦν οἱ μέθοδοι ποὺ ἐφαρμόζουν οἱ
Ἕλληνες γιὰ νὰ αὐξάνουν τὸ λεξιλόγιό
τους. Ἡ δομὴ τῆς γλώσσας τους τοὺς
ἐπέτρεπε νὰ συνθέτουν λέξεις μὲ ἕναν
τρόπο ἁπλὸ καὶ ἀποτελεσματικό. Τοὺς
μιμήθηκαν… κατασκεύασαν μιὰ λέξη,
τὴν ὁποία μετέγραψαν στὴ γλώσσα
τους (στὰ γαλλικά, ἀγγλικά, γερμανι-

64. 63
κά, ἰταλικά). Ἡ μίμηση τὶς πιὸ πολλὲς
φορὲς εἶναι ἐπιτυχημένη, γιατί οἱ κατα-
σκευαστὲς ἑλληνικῶν λέξεων εἶναι ἐξαι-
ρετικοὶ ἑλληνιστές. Τέτοιες λέξεις εἶναι:
τὸ «Cosmonaute», τὸ «Astronaute»,
«Dermologue», «Dermatologue» καὶ
πάρα πολλὲς ἄλλες[9]
.
Ἡ γλώσσα αὐτὴ ἔχει τροφοδοτήσει
καὶ τροφοδοτεῖ τὸν παγκόσμιο λόγο,
ἀφοῦ π.χ. στὴν Ζωολογία κατὰ τὸ
Nomenclator Zoologicus, ποὺ ἀποτε-
λεῖ διεθνῆ ἐπιστημονικὴ ὀνοματολογία
τῶν γενεῶν ὅλων τῶν ζώων (ἐντόμων,
ἑρπετῶν, θηλαστικῶν, πτηνῶν, ψα-
ριῶν κ.λπ.) καὶ ἕως τὸ 1994 εἶχαν ἀνα-
καλυφθῆ 337.789 γένη ζώων, ἀμιγεῖς
ἑλληνικὲς λέξεις εἶναι 195.779, δηλαδὴ
57,9%, ἂν δὲ προσθέσουμε καὶ τὶς μὲ
πρῶτο ἢ δεύτερο συνθετικὸ ἑλληνικὲς
λέξεις τότε τὸ ποσοστὸ ἀνέρχεται στὸ
73,7%. Στὴν Ἰατρικὴ κατὰ τὸ λεξικὸ
Dorland τῆς 28ης ἐκδόσεως τοῦ 1994
σὲ 68,4%, στὴν Βοτανολογία βάσει τοῦ
βοτανικοῦ-φυτολογικοῦ λεξικοῦ τοῦ Δ.
ΚΑΒΒΑΔΑ σὲ 58,9%, στὴν ἐπιστημο-
νικὴ καὶ τεχνικὴ ὁρολογία κατὰ τὸ λε-
ξικὸ The Scientific and Techical Terms
τῆς Mc Graw-Hill[10] σὲ 44,6% κ.λπ.
Καὶ ὅμως τὴν γλώσσα αὐτή, γιὰ τὴν
ὁποία οἱ ξένοι ὅταν τὴν γνωρίζουν σε-
μνύνονται, ἐπειδὴ θεωροῦνται ἰδιαιτέ-
ρως καλλιεργημένοι, ἀφοῦ διαβάζουν
ἀπὸ τὸ πρωτότυπο Ὅμηρο, Θουκυδίδη,
Πλάτωνα, Ἀριστοτέλη καὶ ὅλους τοὺς
ἀρχαίους συγγραφεῖς καὶ τὰ Εὐαγ-
γέλια, κάποιοι ἰθύνοντες φρόντισαν
νὰ τὴν ἀλλοιώσουν καὶ νὰ ἀλλάξουν
τὴν ἐσωτερικὴ νομοτέλειά της μὲ τὴν
ἐκπαιδευτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ 1976,
μὲ τὴν ὁποία καθιέρωσαν τὴ δημοτικὴ
στὰ σχολεῖα καὶ τὴν κατάργηση τῆς δι-
δασκαλίας τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν ἀπὸ
τὸ πρωτότυπο στὰ Γυμνάσια, καὶ ἀπὸ
τὸ 1982 καὶ μετὰ μὲ τὴν διὰ νόμου ἐπι-
βολὴ τοῦ μονοτονικοῦ, τὴν κατάργηση
τῶν πνευμάτων καὶ ὅλων τῶν ἄλλων
[ἀπίθανων] ἀλλαγῶν, ποὺ καθιέρωσαν
τὰ νέα βιβλία Γραμματικῆς καὶ Συντα-
κτικοῦ, νὰ τὴν καταστρέψουν τελείως.
Γιὰ νὰ γίνουν ἀποδεκτὲς οἱ ἀπόψεις
τους, μεταξὺ τῶν ἄλλων ἔλεγαν ὅτι πρέ-
πει νὰ μὴν εἴμεθα προγονολάτρες καὶ
νὰ ἐπικρατήσει ἡ γλώσσα τοῦ λαοῦ.
Δὲν εἶναι δυνατὸν ὁ λαὸς νὰ λέγει «δε-
χτήκαμε, εἴμαστε, τῶν πλούσιων, τοῦ
Ἀριστοτέλη, τοῦ Σοφοκλῆ» καὶ στὰ σχο-
λεῖα νὰ διδάσκουμε «δεχθήκαμε, εἴμεθα,
τῶν πλουσίων, τοῦ Ἀριστοτέλους, τοῦ
Σοφοκλέους». Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ
χρησιμοποιοῦμε τὰ πνεύματα (δασεία,
ψιλὴ) καὶ τὴν περισπωμένη, ποὺ χρησι-
μοποιοῦνται μόλις ἀπὸ τὴν ἑλληνιστικὴ
ἐποχὴ καὶ νὰ ὑστεροῦμε πνευματικῶς
ἔναντι τῶν ἄλλων εὐρωπαϊκῶν λαῶν
ἀποστηθίζοντας ἀχρήστους γραμματι-
κοὺς κανόνες.
Καὶ ὅμως «δεχθήκαμε, εἴμεθα» εἶναι
λέξεις περισσότερο εὔηχες, ἐπειδὴ στὴ
θέση τοῦ στιγμιαίου -τ ἔχουμε τὸ ἐξακο-
λουθητικὸ -θ, τὸ ὁποῖο προφέρεται εὐκο-
λότερα καὶ παράγει πιὸ εὐχάριστο ἦχο,
ἀφοῦ δὲν διακόπεται ἀμέσως καὶ ἀνα-
Ἔλειψαν τὰ πνεύματα,ἀλλὰδυστυχῶς
ἔλειψεκαὶτὸ πνεῦμαστὴνπαιδεία.
Ἔγινεμονοτονικὴ ἡ γλώσσα,ἀλλὰἔγινεμονοτονικὴ
καὶἡ παιδείακαὶἡ πνευματικὴπρόοδοςτῆςἙλλάδος.

65. 64
πνέουμε περισσότερο ὀξυγόνο. Περισ-
σότερο ὀξυγόνο ἀναπνέουμε καὶ ὅταν ἡ
λήγουσα εἶναι μακρὰ καὶ τονίζουμε τὴν
παραλήγουσα, δηλαδὴ «τῶν πλουσίων»
ἢ στὰ ἐπιρρήματα χρησιμοποιοῦμε τὴν
κατάληξη -ως, δηλαδὴ «ἀσχέτως» καὶ
ὄχι «ἄσχετα». Ἀλλὰ «ἄσχετα» εἶναι καὶ
πληθυντικὸς οὐδετέρου τοῦ ἐπιθέτου
ἄσχετος.
Ὅσον ἀφορᾶ στὰ τριτόκλιτα κύρια
ὀνόματα, τὰ ἐπὶ χιλιάδες ἔτη ἀναλλοί-
ωτα καὶ τὰ περισσότερα τόσο ἔνδοξα,
καὶ ἡ Ἀκαδημία Ἀθηνῶν ἀνακοίνωσε
ὅτι πρέπει νὰ διατηρήσουν τὶς ἀρχαῖες
καταλήξεις. Ἐπιπλέον πολλὲς φορὲς
ἀπὸ τὴ γενικὴ πτώση τὴν ἀρχαία γνω-
ρίζουμε τὴν ἐτυμολογία τοῦ ὀνόματος.
Π.χ. Ἀριστοτέλους (ἄριστος+τέλος),
Σοφοκλέους (σοφός+κλέος), ἀλλὰ τοῦ
Σοφοκλῆ (σοφός+κλέος).
Σχετικῶς μὲ τὸ τελικὸ -ν ἡ Παιδαγω-
γικὴ Ἰατρικὴ ἀπέδειξε ὅτι ἡ ἐκφορὰ τοῦ
φθόγγου -ν συντελεῖ στὸ νὰ εἰσπνέουμε
περισσότερο ὀξυγόνο μὲ ἀποτέλεσμα νὰ
καθαρίζει τὸ αἷμα, νὰ γίνεται καλύτε-
ρη ὀξυγόνωση τοῦ ἐγκεφάλου καὶ νὰ
ἐνισχύεται ἡ νόηση. Καὶ τὸ γερμανικὸ
περιοδικὸ P M MAGAZINE (Μάρτιος
1996) δημοσίευσε ἄρθρο γιὰ τὸ γράμμα
-ν, στὸ ὁποῖο γράφει ὅτι, ὅταν κάποιος
εἶναι καταπονημένος, κουρασμένος, ἡ
ὁμιλία του γίνεται περισσότερο ἔρρινη
γιὰ νὰ προσλάβη περισσότερο ὀξυγόνο.
Ὅσον ἀφορᾶ στὰ πνεύματα, ἴσως νὰ
ἦταν ἐνωρίτερα γνωστά, ἀλλὰ χρησι-
μοποιήθηκαν ἀπὸ τὸν Ἀριστοφάνη τὸν
Βυζάντιο (262-185 π.Χ.), δηλαδὴ ἔχουν
ἱστορία 2300 ἐτῶν. Ἀλλὰ ἡ μακραίωνη
αὐτὴ ἱστορία τους εἶναι ἀσήμαντη, ὅταν
οἱ ἄλλοι Εὐρωπαῖοι θεωροῦν σημα-
ντικὴ τὴν ἱστορία ἐλαχίστων αἰώνων;
Π.χ. οἱ Ἄγγλοι θεωροῦν ἱστορικὴ τὴ
γλώσσα τοῦ Οὐίλλιαμ Σαίξπηρ (1564-
1616) καὶ τῆς ἐποχῆς του, τὴν ὁποία
ὁμιλοῦσαν πρὶν ἀπὸ τέσσερεις μόνον
αἰῶνες, γι’ αὐτὸ τὴν σέβονται καὶ τὴν
διδάσκονται. Ὅπως σέβονται καὶ τὶς
δασυνόμενες ἑλληνικὲς λέξεις καὶ δι-
ατηροῦν τὸ -h, ἀπὸ τὸ ὁποῖο προῆλθε
ἡ δασεία, ἀκόμη καὶ στὶς σύνθετες λέ-
ξεις π.χ. HELLAS (Ἑλλάς), ἀλλὰ καὶ
cachemia (κακός+αἷμα), masthelcosis
(μαστός+ἕλκωσις). Ἡ διατήρηση τῆς
δασείας διευκολύνει καὶ τὴν ἐτυμολογία
τῶν λέξεων π.χ. τὰ ἁλόφυτα (τὰ φυτὰ
ποὺ εὐδοκιμοῦν σὲ ἁλατοῦχα ἐδάφη).
Μὲ τὴν καθιέρωση ὅμως τοῦ μονοτονι-
κοῦ οἱ Ἕλληνες θὰ μποροῦν νὰ ἐτυμο-
λογοῦν τὶς λέξεις τῆς γλώσσας τους μό-
νον ἀπὸ τὶς ἑλληνικὲς λέξεις, ποὺ ἔχουν
εἰσχωρήσει στὶς ξένες γλῶσσες καὶ οἱ
ξένοι σέβονται τὴν ἱστορικὴ ὀρθογρα-
φία μας τῶν 2.300 ἐτῶν καὶ διατηροῦν
τὴν δασεία πολλὲς φορὲς καὶ στὸ ρ π.χ.
rheumatic.
Καὶ ἂν οἱ Ἕλληνες, κατὰ τὴ γνώμη
κάποιων [δῆθεν εἰδικῶν] φιλολόγων,
κοπιάζαμε ἀσκόπως, ἐπειδὴ ἔπρεπε νὰ
ἀποστηθίζωμε ἐλαχίστους γραμματι-
κοὺς κανόνες σχετικοὺς μὲ τὶς δασυνό-
μενες λέξεις, ἐπειδὴ ὅλες οἱ ἄλλες ἔπαιρ-
ναν ψιλή, οἱ Ἄγγλοι πόσο πρέπει νὰ κο-
πιάσουν γιὰ νὰ μάθουν τὴν ὀρθογραφία
τῶν 27.000 ἀμιγῶν ἑλληνικῶν λέξεων,
ποὺ ἔχουν εἰσχωρήσει στὴ γλώσσα τους,
καὶ τῶν 234.000 ποὺ ἔχουν ὡς πρῶτο ἢ
δεύτερο συνθετικὸ ἑλληνικὴ λέξη. Καὶ
ὅμως σέβονται τὴν ἱστορία τῆς γλώσσας
μας καὶ τηροῦν τοὺς κανόνες αὐτῆς. Τὸ
ἴδιο κάνουν καὶ οἱ περισσότεροι λαοί,
στὶς γλῶσσες τῶν ὁποίων ἔχουν εἰσχω-
ρήσει ἑλληνικὲς λέξεις, γιὰ νὰ ἐκφρά-
σουν μὲ ἀκρίβεια τὴν ἐπιστημονικὴ
ὁρολογία καὶ γενικότερα κάθε πτυχὴ
τοῦ πνεύματος.
Γιὰ τὸν τόνο περισπωμένη ἀναφέ-
ρουμε μόνον ὅτι οἱ Ἰσπανοὶ ἐτόνισαν
ὅτι θὰ ἀποχωρήσουν ἀπὸ τὴν Εὐρωπα-
ϊκὴ Ἕνωση, ἂν γιὰ λόγους ἁπλοποιή-
σεως καταργηθῆ ἡ «περισπωμένη» ἀπὸ
τὴν λέξη ESPANIA, καὶ ἐπέτυχαν νὰ
μὴν καταργηθεῖ. Καὶ ὅμως ἡ ἰσπανικὴ
γλώσσα δὲν ἔχει ἱστορία 2300 ἐτῶν,
οὔτε τὴ βαρειὰ γλωσσικὴ κληρονομιὰ

66. 65
τῆς Ἑλληνικῆς.
Αὐτὲς καὶ ὅλες οἱ ἄλλες ἀλλαγὲς στὴ
γλώσσα μας, ὅπως ἡ κατάργηση τῶν
αὐξήσεων στὰ ρήματα κ.λπ., ἐξαιτίας
τῶν ὁποίων οἱ μαθητὲς ἔχουν σταμα-
τήσει νὰ σκέπτωνται, νὰ ἀκονίζουν τὸ
μυαλό τους ποιά αὔξηση ἢ ποιόν τόνο
θὰ χρησιμοποιήσουν, ὁδήγησαν τὰ
ἑλληνόπουλα ὄχι μόνον στὴν λεξιπε-
νία -χρησιμοποιοῦν
στὸν προφορικὸ
καὶ γραπτὸ λόγο
500-800 λέξεις- καὶ
στὴν ἡμιμάθεια -δὲν
κατανοοῦν πλέον
τὰ Εὐαγγέλια, τὸν
Παπαδιαμάντη καὶ
ἄλλους Ἕλληνες
λογοτέχνες-, ἀλλὰ
πολλὰ παιδιὰ καὶ
στὴ δυσλεξία καὶ σὲ
ἄλλες πνευματικὲς
ἀσθένειες, ὅπως βε-
βαιώνει καὶ τὸ βι-
βλίο «Ἡ ἐκδίκησις
τῶν τόνων» τῶν
ψυχολόγων Θαλῆ
Παπαδάκη, Δήμη-
τρας Βεκιάρη καὶ
τοῦ ψυχιάτρου Ἰω-
άννη Τσέγκου.
Ἔλειψαν τὰ πνεύματα, ἀλλὰ
δυστυχῶς ἔλειψε καὶ τὸ πνεῦμα στὴν
παιδεία. Ἔγινε μονοτονικὴ ἡ γλώσσα,
ἀλλὰ ἔγινε μονοτονικὴ καὶ ἡ παιδεία
καὶ ἡ πνευματικὴ πρόοδος τῆς Ἑλλά-
δος. Ἡ ἀπειθάρχητη πλέον ἑλληνικὴ
γλώσσα, ἀποτέλεσμα τῶν ἀλλαγῶν,
τῶν ἁπλοποιήσεων καὶ τῆς υἱοθετήσεως
τῆς ἀρχῆς τῆς «ἥσσονος προσπαθείας»,
ὁδηγεῖ μὲ βεβαιότητα σὲ πνευματικὴ
ὀπισθοδρόμηση, ἀφοῦ ἡ γλώσσα κατὰ
τὸν Εὐριπίδη εἶναι ὁ ἄγγελος τοῦ νοῦ
(ἀγγελιοφόρος τῆς σκέψεως). Δηλαδὴ
ἁπλοποιήσαμε τὴ γλώσσα μας, ἀλλὰ
ἁπλοποιήσαμε καὶ τὴ σκέψη μας καὶ τὸ
μυαλό μας.
Στὴν λεξιπενία καὶ τὴν πνευματικὴ
ἔνδεια τῶν νέων μας τὰ μέγιστα συνε-
τέλεσε καὶ ἡ κατάργηση τοῦ παραδοσι-
ακοῦ τρόπου γραφῆς τῶν ἐκθέσεων καὶ
ἡ ἀντικατάστασή του ἀπὸ τὸ μάθημα
τῆς Γλώσσας, ποὺ εἰσηγήθηκαν κάποιοι
[δῆθεν προοδευτικοὶ] φιλόλογοι καὶ
ἐπέτυχαν νὰ ἐφαρμοσθῆ μετὰ τὸ 1982.
Δηλαδὴ γράφουν οἱ μαθητὲς ὀλίγες
ἐκθέσεις καὶ μόνον
μὲ θέματα σχετικὰ μὲ
αὐτὰ ποὺ γράφονται
στὰ βιβλία τοῦ μαθή-
ματος τῆς Γλώσσας ἢ
παραπλήσια, ὅποτε
διαβάζουν ἢ ἀποστη-
θίζουν ὅλοι τὰ ἴδια
ἀσήμαντα κείμενα,
σκέπτονται μὲ τὸν
ἴδιο τρόπο, ἡ σκέψη
τους γίνεται σχεδὸν
κ α τ ε υ θ υ ν ο μ έ ν η ,
ἀποκόπτεται ἀπὸ τὴν
παράδοσή μας, ἀπὸ
τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα τῶν
προγόνων μας, ἀπὸ
τὴν ἱστορία μας, τὰ
πρότυπα ζωῆς, τὶς
ἀνιδιοτελεῖς προ-
τεραιότητες, ἀφοῦ
πιθανὸν νὰ μὴν δια-
βάσουν ποτὲ τοὺςμεγάλους Ἕλληνες
λογοτέχνες (Γ. Βιζυηνό, Ι. Βλαχογιάν-
νη, Ἀνδρ. Καρκαβίτσα, Γρ. Ξενοπουλο,
Χρ. Χρηστοβασίλη κ.ἄ.), τὴ θαυμάσια
νεοελληνικὴ λογοτεχνία, τὴν ὁποία
ἦσαν ἀναγκασμένοι νὰ μελετήσουν ὡς
μαθητὲς γιὰ νὰ ἀποκτήσουν πλούσιο λε-
ξιλόγιο καὶ νὰ γράφουν καλὲς ἐκθέσεις.
Ὅποιος, ὅμως, ὑπονομεύει τὴ γλώσ-
σα, ὑπονομεύει τὰ πνευματικὰ θεμέλια,
τὴν ὕπαρξη τοῦ Ἔθνους του, διότι ἡ
καρδιὰ ἑνὸς Ἔθνους κτυπᾶ στὴ γλώσσα
του. Ὁ δημοτικιστὴς Γιάννης Ψυχάρης
ἔγραφε: «Γλώσσα καὶ Πατρίδα εἶναι τὸ
ἴδιο. Νὰ πολεμᾶ κανεὶς γιὰ τὴν Πατρί-
δα του ἢ γιὰ τὴν Ἐθνική του γλώσσα

67. 66
ἕνας εἶναι ὁ ἀγώνας. Πάντα ἀμύνεται
περὶ πάτρης». Καὶ δὴ ὅταν ὑπονομεύε-
ται ἡ Ἑλληνικὴ γλώσσα, γιὰ τὴν ὁποία
ὁ Γκαῖτε εἶπε: «Ἄκουσα τὸ Εὐαγγέλιο
στὸν Ἅγιο Πέτρο τῆς Ρώμης σὲ ὅλες τὶς
γλῶσσες. Ἡ Ἑλληνικὴ ἀντήχησε σὰν
ἄστρο ποὺ ἐμφανίζεται τὴν νύκτα[11]
».
Καὶ πολλοὶ ξένοι πιστεύουν ὅτι «δι'
ἡμῶν ὁμόφωνος γέ-
γονε πᾶσα ἡ οἰκου-
μένη», δηλαδὴ ὅτι
ἡ Ἑλληνικὴ εἶναι ἡ
γλώσσα τοῦ κόσμου,
γι' αὐτό, ὅπως εἶπε
ὁ ἀρχιεπίσκοπος
Ἀμερικῆς Δημήτρι-
ος στὶς 19-11-2002
στὸ Α.Π.Θ., βιβλίο
προσφάτως ἐκδοθὲν
ἀπὸ τὰ πανεπιστήμια
Χάρβατ καὶ Ὀξφόρ-
δης, τὸ ὁποῖο ἀναφέ-
ρεται στὴν Ἑλλάδα,
γράφει: «Εἴμεθα ὅλοι
Ἕλληνεςμακριὰἀπὸ
τὴν πατρίδα μας».
Καὶ ὁ πρύτανις
τῆς Βασιλικῆς Ἀκα-
δημίας τῆς Βασκικῆς
Γλώσσας Φεδερίκο
Κάρλος Κρούτβιγκ
Σαγρέδο ἔγραφε: «Τὸ
νὰ ὁμιλῆ κάποιος γιὰ
Ἑνωμένη Εὐρώπη
χωρὶς ἑλληνικὴ γλώσσα εἶναι σὰν νὰ
ὁμιλῆ μὲ ἕναν τυφλὸ γιὰ χρώματα. Δὲν
μπορεῖ νὰ ἐπέλθη μία ἀναγέννηση ἐὰν
δὲν πᾶμε στὶς πηγές μας. Ἐννοοῦμε τὴν
ἑλληνικὴ γλώσσα, τὴν ὁποία εὑρίσκου-
με μερικῶς σὲ ὅλες τὶς γλῶσσες τοῦ κό-
σμου μὲ τὴν μορφὴ τῶν ἐπιστημονικῶν
καὶ τεχνικῶν ὅρων, ἀλλὰ καὶ λέξεων τῆς
πνευματικῆς ζωῆς, ἀκόμη καὶ τῆς καθη-
μερινῆς ὁμιλίας ἀποτελεῖ τὴ γλώσσα γεν-
νήτρια τῶν εὐρωπαϊκῶν γλωσσῶν»[11]
.
Γι' αὐτὸ καὶ οἱ Ἰσπανοὶ εὐρωβουλευτὲς
ἐζήτησαν νὰ καθιερωθῆ ἡ Ἑλληνικὴ ὡς
ἡ ἐπίσημη γλώσσα τῆς Ε.Ε. Δὲν τὸ ζήτη-
σε ὅμως καὶ ἡ τότε ἑλληνικὴ κυβέρνη-
ση, διότι οἱ περισσότεροι Ἕλληνες δὲν
ἔχουμε συνειδητοποιήσει ὅτι ἡ Ἑλλάδα
εἶναι ἡ πνευματικὴ ὑπερδύναμη, ἀφοῦ
ἐδῶ γεννήθηκαν οἱ ἐπιστῆμες, ἡ φιλο-
σοφία, ἡ ἱστορία, ἡ ρητορική, ἡ λογο-
τεχνία (ἔπος, λυρικὴ
ποίηση, τραγικὴ
ποίηση, κωμωδία καὶ
γενικῶς ὁ πεζὸς λό-
γος) καὶ ἐμᾶς μιμή-
θηκαν ὁ Σαίξπηρ καὶ
ὅλοι οἱ μεγάλοι ξένοι
λογοτέχνες, ἐδῶ γεν-
νήθηκαν οἱ τέχνες
καὶ μὲ τὴν ἑλληνικὴ
γλώσσα διαδόθηκαν
οἱ ἀξίες ποὺ διέπουν
τὴν ἀνθρωπότητα. _
1. Θεοχάρης Δημ., Οἱ
πρῶτοι ἄνθρωποι στὴν
Ἑλλάδα,ἹστορίατοῦἙλλη-
νικοῦ Ἔθνους, Ἐκδοτικὴ
Ἀθηνῶν, τ. Α, σ. 35-38,
Ζέλλιου-Μαστοροκώστα
Ἐρ., Ἡ χερσόνησος τῆς
Χαλκιδικῆς κατὰ τοὺς προ-
ϊστορικοὺς χρόνους, Θεσ-
σαλονίκη. Μ. Τριανταφύλ-
λου υἱοί, 1982, σ. 9-14.
2. Ἐφ. Μακεδονία, 29-3-
2009.
3. Οἱ ἀρχαίοι Ἕλληνες
Λιβύη ὀνόμαζαν τὴν Β.
Ἀφρικὴ πλὴν τῆς Αἰγύπτου.
4. Τραχίνιαι 1060.
5. Καβάφης Κ., Στὰ 200 π.Χ., Ἀθήνα, Ἴκαρος, 1984,
σ. 178.
6. Καβάφης Κ., Ἐν δήμῳ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, Ἀθήνα,
Ἴκαρος, 1984, σ. 140.
7. Ντυρὰν Γουίλ, The story of civilization, 1935,
μτφ. Φραγκιά Ἀ., Παγκόσμιος ἱστορία τοῦ πολιτι-
σμοῦ, 1969, τ. 2, σ. 680.
8. Κωνσταντινίδης Ἀρ., Οἱ ἑλληνικὲς λέξεις στὴν
ἀγγλικὴ γλῶσσα, Θεσσαλονίκη, Χαρ. Αϊβατζής,
1994 (Βραβεῖο Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν).
9. Bouffartigue Jean και Delrieu Anne-Marie, The
sors des Racines Greogues, Παρίσι 1981, μτφ.
Μοζὲρ Ἀμαλία, Θησαυροὶ ἑλληνικῶν ριζῶν, 1993,
σ. 17,19.
10. Κωνσταντινίδης Ἀρ., Ἡ οἰκουμενικὴ διάσταση
τῆς ἑλληνικῆς γλῶσσας, Θεσσαλονίκη 2001, σ. κθ .
11. Μενέλαος Παγουλάτος, Ἀνθολόγιον πατριδο-
γνωσίας, Ἀθήνα, Γεωργιάδης, 1996, σελ. 59.

68. 67
ΤO ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΚO AΞIΩΜΑ
ΚΑΤAΤΟΝΑΓ.IΩAΝΝΗΤOΝΧΡΥΣOΣΤΟΜΟ
Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
θεολόγου – ἐκκλησιαστικοῦ ἱστορικοῦ – νομικοῦ
διδάσκοντος καθηγητοῦ στὸ Τ.Δ.Α. Κομοτηνῆς
τ. πρυτάνεως Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
ΑΝΑΖΗΤΟΥΝΤΑΙ ΑΞΙΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΙ
Κ
ατὰ τὸν «Χρυσοῦν τὴν γλῶτταν,
χρυσοῦν καὶ τὴν καρδίαν» ἅγιο Ἰω-
άννη τὸν Χρυσόστομο τὸ ἀξίωμα τοῦ
διδασκάλου «εἶναι μέγα καὶ θαυμαστόν».
Ὁ διδάσκαλος «εἶναι ἄρχων πνευματικὸς»
καὶ ἡ θέση του εἶναι περίβλεπτη καὶ ἰδι-
αίτερα εὐαίσθητη, «γι’ αὐτὸ ἀκόμη κι ἂν
ἐλάχιστα παρεκτραπεῖ, τὰ μικρὰ σφάλ-
ματά του φαίνονται στοὺς ἄλλους μεγά-
λα». Ἰδιαίτερα ὁ διδάσκαλος ποὺ διδάσκει
πνευματικὲς ἀλήθειες εἶναι περισσότερο
ἀγαπητὸς καὶ πολύτιμος ἀκόμη καὶ ἀπὸ
τὸν φυσικό μας πατέρα. Ἂν ὁ κατὰ σάρ-
κα πατέρας χαρίζει στὰ παιδιά του «τὸ
ζῆν», οἱ ἄξιοι διδάσκαλοι μεταγγίζουν
καὶ προσφέρουν στοὺς μαθητές τους «τὸ
πνευματικῶς καὶ καλῶς ζῆν», δηλαδὴ
τὴν ἐνάρετη ζωή.
Τὸδιδασκαλικὸἀξίωμαδὲνεἶναιἐξου-
σία, οὔτε κοσμικὴ τιμή, ἀλλὰ βαρύτατη
εὐθύνη, καθὼς εἶναι «διαφορετικὸ νὰ
σφάλλει ὁ μαθητὴς καὶ διαφορετικὸ νὰ
σφάλλει ὁ δάσκαλος, ὁ ὁποῖος δὲν μπορεῖ
οὔτε τὴν ἀπειρία νὰ ἐπικαλεσθεῖ, οὔτε
νὰ προφασισθεῖ ἄγνοια, οὔτε νὰ προβάλ-
λει ὡς δικαιολογία τὴν ἀνάγκη καὶ τὴ
βία… Γι’ αὐτὸ ἀνέβηκε στὸ διδασκαλικὸ
θρόνο, γιὰ νὰ σαλπίζει στοὺς ἄλλους τὴν
ἀλήθεια καὶ τὴν γνώση…». Ἔτσι, ὁ διδά-
σκαλος δὲν πρέπει κατ’ οὐδένα λόγο νὰ
ἐπιδεικνύει ἀλαζονεία, ἔπαρση καὶ ἐγω-
ισμό. Μόνη φροντίδα τοῦ διδασκάλου
πρέπει νὰ εἶναι ἡ προκοπὴ καὶ πρόοδος
τῶν μαθητῶν του. Ἔργο του εἶναι νὰ
σώζει τὸν μαθητὴ ποὺ χάνεται. Τὸ ἔργο
του εἶναι θεραπευτικὸ καὶ γι’ αὐτὸ ὁ δι-
δάσκαλος ἐπέχει θέση ἰατροῦ καί, ὅπως
ὁ ἰατρός, ἔτσι καὶ ὁ διδάσκαλος δὲν φιλο-
νικᾶ, οὔτε βιαιοπραγεῖ, ἀλλὰ διορθώνει
καὶ θεραπεύει μὲ τὶς νουθεσίες του κάθε
μαθητὴ ἰδιαιτέρως, ἐνῷ ποτὲ δὲν ἐγκα-
ταλείπει τὸ ἔργο του ἕως ὅτου δεῖ ὅτι ὁ
λόγος ποὺ ἔσπειρε, ὄντως ἐβλάστησε καὶ
καρποφόρησε.
Τὸ ἔργο του εἶναι δύσκολο καὶ ἐπί-
πονο, διότι πρέπει νὰ ἀγρυπνᾶ ἀδιαλεί-
πτως, νὰ συμβουλεύει, νὰ διδάσκει, νὰ
ἀντιμετωπίζει σχόλια, ἐπικρίσεις, κατη-
γορίες, παρεξηγήσεις καὶ πράξεις φθό-
νου ἀπὸ πολλοὺς ἀνθρώπους. Ὁ διδά-
σκαλος ὑποφέρει, πληγώνεται καὶ δοκι-
μάζει «ἀθεράπευτο πόνο», ὅταν δὲν εἰσα-
κούεται ἀπὸ τοὺς μαθητές του ἢ ὅταν
αὐτοὶ παραστρατοῦν καὶ διαφθείρονται.
Ἀντιθέτως, ὑπομένει εὔκολα τὸν μεγάλο
κόπο τῆς διδασκαλίας, ὅταν βλέπει ὅτι οἱ
συμβουλές του εὐεργετοῦν τοὺς μαθη-
τές του. Πρέπει ν' ἀναλαμβάνει χωρὶς
δυσαρέσκεια κάθε ἔργο ποὺ συντελεῖ
στὸ πνευματικὸ καλὸ τῶν μαθητῶν
του. Τὸ ἔργο του εἶναι αὐτοθυσιαστικό,
ἀφοῦ σὲ πολλὲς περιστάσεις καθίσταται
βαρὺς σταυρός, τὸν ὁποῖο ὀφείλει νὰ φέ-
ρει στοὺς ὤμους του ἀγόγγυστα. Δὲν θὰ

69. 68
πρέπει νὰ ἐπιζητᾶ, οὔτε νὰ δίνει σημασία
στοὺς ἐπαίνους, ἀλλὰ νὰ πράττει τὰ πά-
ντα πρὸς ὄφελος τῶν μαθητῶν του.
Ἡ καλύτερη σύσταση γιὰ τὸ ἔργο
του εἶναι ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ προκοπὴ τῶν
μαθητῶν του, οἱ ὁποῖοι εἶναι καὶ οἱ μάρ-
τυρες τῶν κατορθωμάτων του. Ἐξάλλου,
τὸν ἐνάρετο διδάσκαλο τίποτε πλέον δὲν
μπορεῖ νὰ τὸν θίξει καὶ νὰ τὸν ἀπειλήσει
ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ οἱ μαθητές του προ-
οδεύουν. Τὸ ἔργο τοῦ διδασκάλου θεω-
ρεῖται ἐπιτυχημένο, ὅταν οἱ μαθητές του
ἔχουν καλλιεργήσει τόσο τὸ ἐσωτερικό
τους φρόνημα, ὥστε νὰ ἐφαρμόζουν τὶς
ἀγαθὲς ἐντολὲς καὶ νουθεσίες του ὄχι
μόνον, ὅταν εἶναι παρών, ἀλλὰ καὶ ὅταν
ἀπουσιάζει ἀκόμη καὶ μετὰ τὸν θάνατό
του. Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος ἀναφερόμενος
εἰδικότερα στὶς ἀρετὲς οἱ ὁποῖες θὰ πρέπει
νὰ κοσμοῦν καὶ νὰ διακρίνουν τὸν ἄξιο
διδάσκαλο, ὑπογραμμίζει μὲ ἔμφαση ὅτι
ὁ διδάσκαλος, ὅπως καὶ κάθε ἄρχοντας
«δὲν θὰ πρέπει νὰ ὑπερέχει στὶς τιμές,
ἀλλὰ στὶς πνευματικὲς ἀρετές». Γι’ αὐτὸ
ὅλη ἡ ζωή του θὰ πρέπει νὰ εἶναι ἐνάρετη
καὶ ἀδιάβλητη, ἐπειδὴ κανεὶς δὲν μπορεῖ
νὰ καθοδηγήσει ἄλλους, ὅταν ὁ ἴδιος δὲν
εἶναι σὲ θέση νὰ ρυθμίσει τὸν ψυχικό του
κόσμο καὶ νὰ ὑποτάξει τὰ πάθη του.
Ἡ πρώτη, βασικὴ καὶ ὕψιστη ἀρετὴ
τοῦ ἀληθοῦς διδασκάλου εἶναι ἡ ἀνυπό-
κριτη ἀγάπη καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς φιλοστοργία
πρὸς τοὺς μαθητές του. Ἕνας διδάσκα-
λος ποὺ ἔχει μέσα του ἀγάπη, πιστεύει
ὅτι ἀποτελεῖ ἕνα ἀδιαίρετο σῶμα μὲ τοὺς
μαθητές του καὶ χαίρεται μὲ τὴ χαρά
τους καὶ λυπᾶται μὲ τὴ λύπη τους. Φρο-
ντίζει μὲ στοργὴ γιὰ τὰ προβλήματά τους
καὶ τοὺς προστατεύει ἀπὸ κάθε ἀδικία
καὶ κίνδυνο. Ἀκόμη καὶ στὸν προσωπι-
κό τους πόνο δὲν τοὺς λησμονεῖ
καὶ δὲν παύει νὰ τοὺς ἐνθαρρύ-
νει. Ὁ καλὸς διδάσκαλος εἶναι
ἄνθρωπος αὐταπαρνήσεως καὶ
θυσίας. Παραβλέπει τὰ προσω-
πικά του συμφέροντα καὶ φρο-
ντίζει γιὰ τὰ προβλήματα τῶν
μαθητῶν του.
Ὁ ἄξιος διδάσκαλος, κατὰ
τὸν ἱερὸ Χρυσόστομο ὡς ἄρι-
στο παιδαγωγό, θὰ πρέπει νὰ
εἶναι ἀπαλλαγμένος ἀπὸ τὴν
ἔπαρση, τὴν ἀλαζονεία καὶ ἀπὸ
τὸ προστακτικὸ καὶ ἐξουσια-
στικὸ ὕφος. Θὰ πρέπει νὰ εἶναι
ἀνεπιτήδευτα καὶ γνήσια τα-
πεινός, καὶ νὰ ἀποφεύγει κάθε
περιαυτολογία, συναισθανόμενος καὶ
ἀναγνωρίζοντας τὶς δικές του ἀτέλειες
καὶ ἀδυναμίες. Τότε ἡ ταπείνωσή του
εἶναι ἀληθὴς καρπὸς τῆς αὐτογνωσίας
του. Κάτω δὲ ἀπὸ τὴν μεγίστη ἀρετὴ τῆς
ἀγάπης θὰ πρέπει νὰ εἶναι ἤπιος, πράος
καὶ ἐπιεικής, νὰ μὴν ἐρεθίζεται, ὅταν τὸν
κατηγοροῦν ἢ τὸν ἀδικοῦν.
Ὁ διδάσκαλος ὡς ἄριστος παιδαγωγὸς
εἶναι ὀλιγόλογος, ἀλλὰ τὰ λόγια του
ἔχουν βαρύτητα. Εἶναι ἀξιόπιστος, ἔμπει-
ρος, συνετός, τολμηρὸς καὶ θαρραλέος.
Ὑπομένει καὶ ἐπιμένει νὰ συμβουλεύει,
νὰ προτρέπει ἀδιαλείπτως γιὰ τὸ ἀγαθό,
νὰ διδάσκει, νὰ παρακινεῖ γιὰ πνευμα-
τικὰ ζητήματα ἕως ὅτου καρποφορήσει ἡ
διδασκαλία του. Δὲν ἀπογοητεύεται καὶ
δὲν βοηθᾶ τοὺς μαθητές του «μόνον μὲ
τὸν λόγο του, ἀλλὰ καὶ μὲ τὶς προσευχές
του».

70. 69
Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος δίδει ἰδιαίτερη
σημασία στὸ παράδειγμα τοῦ διδασκάλου
πρὸς τοὺς μαθητές του. Ὁ ἱερὸς Πατὴρ
χαρακτηρίζει τὸν διδάσκαλο ὡς «ἀρχέτυ-
πο» καὶ ὑποδειγματικὸ πρότυπο γιὰ τοὺς
μαθητές του, ὅταν «ὁ βίος τοῦ λάμπει
καὶ ὁ λόγος του εἶναι σύμφωνος πρὸς
αὐτόν». Ἡ αὐτοαγωγὴ καὶ τὸ προσωπικὸ
παράδειγμα τοῦ διδασκάλου ὡς ἔκφραση
τοῦ ἐναρέτου βίου του ἀκτινοβολεῖ στὰ
μάτια καὶ στὶς ψυχὲς τῶν μαθητῶν του.
Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος γράφει χαρακτηρι-
στικά: «Τὸ ἀναμμένο καὶ φωτεινὸ λυχνά-
ρι μπορεῖ νὰ ἀνάψει ἄπειρα λυχνάρια».
Ἔτσι καὶ ὁ ἄξιος διδάσκαλος ὡς φωτεινὸς
λύχνος φωτίζει καὶ ἀναδεικνύει «ἄπει-
ρους μαθητὲς καὶ μελλοντικοὺς διδασκά-
λους ποὺ τὸν ἔχουν ὡς ὑγιὲς πρότυπο».
Ὁ ἔμπειρος διδάσκαλος διδάσκει καὶ μὲ
τὴν ὁμιλία του καὶ μὲ τὴν σιωπή του
καὶ μὲ τὸ βάδισμά του καὶ μὲ τὸ βλέμμα
του καὶ μὲ τὴν ἐμφάνισή του. Ὁ ἐνάρε-
τος παιδαγωγὸς «κι ἂν ἀκόμη κλείσει τὸ
στόμα του, θὰ ἠχήσει δυνατότερα ἀπὸ
τὴν σάλπιγγα καὶ στοὺς παρόντες καὶ σ'
ἐκείνους ποὺ βρίσκονται μακράν», ὅπως
ἀκριβῶς καὶ ὁ οὐρανὸς χωρὶς νὰ ἔχει
στόμα, ἐντούτοις μὲ τὴν ὡραιότητά του
διηγεῖται τὴν δόξα τοῦ Θεοῦ». Ὡς οἰκου-
μενικὸς διδάσκαλος ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος
προτρέπει τοὺς κάθε βαθμίδος ἐκπαιδευ-
τικοὺς λέγοντάς τους: «τὸ πρότυπο τοῦ
βίου νὰ εἶστε ἐσεῖς, νὰ προβάλλετε ὡς
εἰκόνα, ὡς νόμος ζωντανός, ὡς κανόνας
καὶ μέτρο ὑποδειγματικῆς ζωῆς». Κατὰ
τὸν ἱερὸ Πατέρα, τὸ αἰώνιο πρότυπο καὶ
ὑπόδειγμα παρέδωσε σ' ἐμᾶς ὁ μέγας παι-
δαγωγὸς καὶ διδάσκαλος ὅλων τῶν αἰώ-
νων, ὁ Ἰησοῦς Χριστός, ὁ ὁποῖος καὶ ἐκά-
λεσε τοὺς διδασκάλους ὅλων τῶν ἐποχῶν
νὰ ἀκολουθήσουν τὰ ἴχνη του.
Στὸ σημεῖο αὐτό, ἐντύπωση προκα-
λεῖ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἀντιμετωπίζει
ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος τοὺς κακοὺς καὶ
ἀνάξιους διδασκάλους. Γράφει χαρακτη-
ριστικὰ τὰ παρακάτω συγκλονιστικά:
«ἀνάμεσα στὶς λέξεις «κακὸς» καὶ «διδά-
σκαλος» ὑπάρχει μία ἀντίφαση, ἐπειδὴ
ἀκριβῶς θὰ ἔπρεπε ἐξ ἀρχῆς νὰ ἀποκλεί-
εται ἀπὸ τὶς τάξεις τῶν ἐκπαιδευτικῶν,
ποὺ ἔχουν τὸ προνόμιο νὰ διακονοῦν
στοὺς ναοὺς τῆς Παιδείας, κάθε ἄτομο
ποὺ ὑπηρετεῖ τὴν κακία. Ἕνας τέτοιος
διδάσκαλος δὲν εἶναι μόνον ἀκατάλληλος
γιὰ τὸ παιδευτικὸ ἔργο, ἀλλὰ καὶ ἐπικίν-
δυνος γιατί στὰ τόσα χρόνια τῆς ὑπηρε-
σίας του μπορεῖ νὰ διαφθείρει τὶς τρυ-
φερὲς ψυχὲς χιλιάδων ἀθώων μαθητῶν.
Ἡ εὐθύνη τέτοιων διδασκάλων εἶναι
βαρύτατη, διότι μὲ τὴν πονηρὴ διαγω-
γή τους διαφθείρουνν καὶ ἁλώνουν τὴν
ψυχή, τὸν χαρακτήρα καὶ τὴν ἐν γένει
προσωπικότητα τῶν μαθητῶν τους. Ὁ
ἱερὸς Πατὴρ δὲν διστάζει νὰ ὑπογραμμί-
σει τὶς ὀλέθριες συνέπειες τῆς ὑπάρξεως
τέτοιων διαφθορέων διδασκάλων ἀναφέ-
ροντας ὅτι: «διὰ τοῦτο ἡμῖν αἱ πόλεις εἰσὶ
διεφθαρμέναι, ὅτι πονηροὶ τῆς νεότητος
εἰσὶ διδάσκαλοι». Πῶς λοιπὸν θὰ μπο-
ρέσεις νὰ σωφρονίσεις τὸν νέο, ὁ ὁποῖος
συνήθως εἶναι ἄσεμνος λόγῳ τῆς ἡλικίας
καὶ τῶν παθῶν του, ὅταν σὺ ὁ ἴδιος μὲ τὰ
ἄσπρα μαλλιὰ παρασύρεσαι ἀπὸ ἄσεμνα
καὶ ἀήθη θεάματα; Ὅταν ἡ κεφαλὴ δὲν
εἶναι ὑγιής, πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ παρα-
μένει εὔρωστο τὸ ὑπόλοιπο σῶμα;». Σὲ
ἄλλο σημεῖο ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος στιγ-
ματίζει τὴν ἀσυνέπεια ὁρισμένων διδα-
σκάλων καὶ τὴν ἀντίφαση ποὺ παρατη-
ρεῖ ὅτι ὑφίσταται ἀνάμεσα στὰ λόγια καὶ
στὰ ἔργα τους. Ὅταν, ὅπως γράφει, ἔχου-
με ἀναλάβει νὰ παιδαγωγήσουμε τοὺς
ἄλλους, πρέπει νὰ κοκκινίζουμε καὶ νὰ
ντρεπόμαστε, ἐὰν παραλείπουμε αὐτά,
ποὺ συνιστοῦμε στοὺς ἄλλους νὰ πρά-
ξουν. Ἐπιμένει μάλιστα ὅτι ὁ δάσκαλος,
ὁ ὁποῖος «εἶναι αἴτιος κακοῦ», θὰ πρέπει
νὰ τιμωρεῖται αὐστηρὰ καὶ παραδειγμα-
τικά. Θεωρεῖ δὲ ὅτι εἶναι σημεῖο ἠθικῆς
κρίσεως καὶ ἐκφυλισμοῦ τὸ νὰ εἶναι οἱ
μαθητὲς καλύτεροι ἀπὸ τοὺς διδασκά-
λους τους. Τὸ θεωρεῖ ἔσχατο κατάντημα.
Ὡς πιὸ συνηθισμένα ἐλαττώματα καὶ
πάθη τοῦ κακοῦ διδασκάλου ἀναφέρο-

71. 70
νται ἀπὸ τὸν ἱερὸ Χρυσόστομο τὰ ἑξῆς:
ἡ θρασύτητα, ἡ ἐριστικότητα, οἱ ὕβρεις,
ἡ δολιότητα, ἡ ὑποκρισία, ἡ εἰρωνεία, ἡ
κολακεία, ἡ σκευωρία, ἡ ἀπάτη. Εἰδικὰ
γιὰ τὸ ἐλάττωμα τῆς δημαγωγίας ὁ ἱερὸς
Πατὴρ ἀναφέρει ὅτι: «οἱ διδάσκαλοι ποὺ
δὲν διδάσκουν στοὺς μαθητὲς αὐτὰ ποὺ
τοὺς συμφέρουν, εἶναι ἄξιοι βασανισμοῦ
καὶ τιμωρίας… διότι ὁ φονιὰς σκοτώνει
μόνον τὸ σῶμα, ὁ δημαγωγὸς ὅμως ποὺ
ὁμιλεῖ ὡς λαοπλάνος γιὰ νὰ γίνει εὐχάρι-
στος, καταστρέφει τὴν ψυχή τους».
Συνεχίζοντας ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος τὴν
καταγραφὴ τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ κα-
κοῦ διδασκάλου ἀναφέρει καὶ τὰ ἑξῆς: τὸ
ψεῦδος, τὴν ἀσυνέπεια, τὴν ἐξουσιαστικό-
τητα καὶ τὴν κατάχρηση τοῦ ἀξιώματός
του, τὴν ἀμέλεια καὶ τὴν ἀδιαφορία γιὰ
τοὺς μαθητές του, τὴ σκανδαλώδη ζωὴ καὶ
τὴν ἀσάφεια στὴ διδασκαλία του. Στὸ τε-
λευταῖο μέρος ἀξίζει νὰ ἀναφερθοῦμε στὸ
πῶς ἀντιλαμβάνεται ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος
τὴν ἰδιαίτερη παιδαγωγικὴ σχέση ἀνάμε-
σα στὸν διδάσκαλο καὶ τὸν μαθητή. Βάση
καὶ θεμέλιο λοιπὸν τῆς παιδαγωγικῆς σχέ-
σεως διδασκάλου καὶ μαθητοῦ εἶναι κατὰ
τὸν ἱερὸ Πατέρα ἡ Ἀγάπη. Ἡ ἀνυπόκριτη
ἀγάπη ὠθεῖ τὸν ἄξιο διδάσκαλο νὰ διαλέγε-
ται μὲ τοὺς μαθητές του ὡς ὁμότιμος φίλος
καὶ ἀδελφός. Νὰ εἶναι αὐστηρὸς πρὸς τὸν
ἑαυτό του, ἀλλὰ ἐπιεικὴς καὶ μακρόθυμος
πρὸς τοὺς μαθητές του. Νὰ ἀνταποκρίνε-
ται στὰ ἐνδιαφέροντα τῶν μαθητῶν του
καὶ νὰ ἐπιδεικνύει τὴ στοργή του φροντί-
ζοντας γιὰ τὰ προβλήματά τους. Νὰ ἀγω-
νιᾶ καὶ νὰ μεριμνᾶ γιὰ τὴν πρόοδό τους
καὶ νὰ διαθέτει ὄχι μόνον ἐπιστημονικὴ
αὐθεντία, ἀλλὰ κυρίως ἀληθῆ καλοσύνη,
τὴν ὁποία ὀφείλει νὰ ἐπιδεικνύει ὡς θερμὸς
καὶ ἀνοικτόκαρδος πατέρας σὲ κάθε ἐπαφὴ
μαζί τους. Νὰ παιδαγωγεῖ μὲ ἀνεξικακία
καὶ πραότητα τοὺς ἀντιρρησίες μαθητὲς
καὶ νὰ ἔχει ἁρμονικὲς σχέσεις, χωρὶς δια-
κρίσεις, μὲ ὅλη τὴν μαθητικὴ κοινότητα.
Ὡς πνευματικὸς παιδαγωγὸς ὁ ἱερὸς
Χρυσόστομος μὲ ἔμφαση ὑπογραμμίζει
ὅτι ὁ διδάσκαλος ὀφείλει νὰ εἶναι συγκα-
ταβατικὸς στὶς ἀδυναμίες τῶν μαθητῶν
του, τοὺς ὁποίους δὲν θὰ πρέπει νὰ κολα-
κεύει, ἀλλὰ σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις καὶ
νὰ τοὺς δυσαρεστεῖ γιὰ τὸ συμφέρον τους.
Ἀπέναντι στοὺς μαθητές του θὰ πρέπει
νὰ εἶναι ἁπλός, εἰλικρινής, ἄδολος, ἀπο-
νήρευτος καὶ πάντοτε νὰ ἀποστρέφεται
τὴν εἰρωνεία καὶ τὴν ὑποκρισία. Ὀφείλει
νὰ ἐπιδεικνύει δημοκρατικὸ πνεῦμα καὶ
νὰ σέβεται τὴ γνώμη τῶν μαθητῶν του.
Δὲν θὰ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίζει μὲ τὸν
ἴδιο τρόπο ὅλους τοὺς μαθητές, ἀλλὰ νὰ
εἶναι ἄλλοτε συγκαταβατικὸς καὶ ἄλλοτε
μὲ διάκριση αὐστηρὸς ἀνάλογα μὲ τὴν πε-
ρίσταση. Ὁ ἄξιος διδάσκαλος παιδαγωγεῖ
καὶ διορθώνει τὰ κακῶς κείμενα, ἀλλὰ
δὲν διαπομπεύει, δὲν διασύρει καὶ δὲν ἐξα-
ναγκάζει ἐκβιαστικὰ τὸν μαθητή. Νὰ μὴ
παραγνωρίζεται καὶ νὰ μὴν ἐξοικειώνεται
ὑπερβολικὰ μαζί τους, ἀλλὰ καὶ νὰ μὴν
ἀπογοητεύεται εὔκολα, ὅταν οἱ μαθητές
του ἀνυπακούουν καὶ ἀδιαφοροῦν στὶς
νουθεσίες του. Ἡ ἀνωτέρω λεπτομερῶς
περιγραφόμενη ἀπὸ τὸν ἅγιο Ἰωάννη τὸν
Χρυσόστομο ἀνιδιοτελὴς συμπεριφορὰ
τοῦ ἄξιου διδασκάλου ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα
νὰ προσελκύει τοὺς μαθητές τους καὶ νὰ
ἀποκτᾶ τὴν εὐμένεια, τὴν ἐκτίμηση καὶ
τὸν σεβασμό τους. Ἡ διδασκαλία του πολ-
λαπλῶς καρποφορεῖ καὶ ὑπάρχει ψυχικὴ
ἐπαφὴ ἀνάμεσα στὸν διδάσκαλο καὶ τοὺς
μαθητές.
Ἕνας τέτοιος διδάσκαλος αἰσθάνεται
ἱκανοποίηση, ὅταν οἱ μαθητές του ἀκο-
λουθοῦν τὶς ὁδηγίες του καὶ παρουσιά-
ζουν πνευματικὴ καρποφορία. Χαίρεται
καὶ εὐφραίνεται γιὰ τὴν πρόοδό τους, ἐνῷ
ἡ προθυμία καὶ τὸ φιλότιμό τους αὐξά-
νουν τὸν ζῆλο του καὶ ἀνανεώνουν τὸν
παιδαγωγικὸ ἐνθουσιασμό του.
Τελικῶς, κατὰ τὴν ὥρα τῆς Κρίσε-
ως, ὁ ἄξιος διδάσκαλος, ὁ ὁποῖος, ἀφοῦ
ἀνάλωσε τὴ ζωή του στὴ διακονία τῶν μα-
θητῶν του, ἐπαξίως μέλλει νὰ ἀκούσει τῆς
φωνῆς τοῦ Κυρίου του: «Εὖ διδάσκαλε
ἀγαθέ, εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου
σου…». _

72. 71
ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ
Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη
φιλολόγου-θεολόγου
Σ
τὴν ὑπέροχη διήγηση τῆς Δημιουρ-
γίας τοῦ κόσμου στὸ πρῶτο κεφά-
λαιο τῆς Γενέσεως ὁ Θεὸς ἀποπε-
ρατώνει τὴ δημιουργία ὀνομάζοντας τὰ
δημιουργήματα ἡμέρα (καὶ ἐκάλεσεν ὁ
Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν στ.5), νύχτα (καὶ τὸ
σκότος ἐκάλεσε νύκτα στ.5), οὐρανό (καὶ
ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ στερέωμα οὐρανόν
στ.8), γῆ (καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὴν ξηρὰν
γῆν στ.10), θάλασσα (καὶ τὰ συστήματα
τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας στ.10).
Στὴ συνέχεια ὁ Θεὸς καλεῖ τὸν Ἀδὰμ νὰ
ὀνομάσῃ τὰ ζῶα (Γεν.2,19-20). Μὲ τὴν
ὀνοματοδοσία αὐτὴ φαίνεται ἡ ἐξουσία
τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τῶν ζώων. Τὸ ὄνομα,
ποὺ λαμβάνουμε κανονικὰ μὲ τὴν εὐχὴ
τῆς ὀνοματοδοσίας τὴν ὄγδοη ἡμέρα1
,
ποὺ εἶναι ἡ ἡμέρα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος,
ἡ ἡμέρα δηλαδὴ τοῦ Φωτός, μᾶς συντρο-
φεύει σὲ ὅλη μας τὴ ζωή, ἐξ ἁπαλῶν ὀνύ-
χων μέχρι τὰς δυσμὰς τοῦ βίου μας. Ὁ
ἀνώνυμος ἕως τότε ἄνθρωπος ἀποκτᾶ
προσωπικὸ ὄνομα μὲ τὸ ὁποῖο τοποθε-
τεῖται στὴν κοινωνία, γίνεται γνωστός,
ἀναγνωρίζεται, ὅπως μαρτυρεῖ τὸ ἔτυ-
μον τῆς λέξεως, ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὴ
ρίζα ΓΝΟ (γιγνώσκω) ὡς φαίνεται ἀπὸ
τὰ λατινικὰ co-gnom-en καὶ i-gnom-nia2
.
Τὸ ὄνομα συνεπῶς συνδέται ἄρρηκτα μὲ
τὴν προσωπικότητα τοῦ ἀνθρώπου, τὴ
σχέση του μὲ τοὺς ἄλλους, ἀκόμα καὶ μὲ
τὴν ὑστεροφημία του, γιὰ νὰ θυμηθοῦμε
τὸν Ἰούδα ποὺ ἔγινε συνώνυμο τῆς προ-
δοσίας.
Ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους χρόνους στὴν
ὀνοματοδοσία δίδεται ἰδιαίτερη βαρύτη-
τα. Στὴν Ἁγία Γραφὴ τὸ ὄνομα ἐκφρά-
ζει συνήθως τὴ δραστηριότητα, τὴν ἰδι-
ότητα ἢ τὸν χαρακτήρα τοῦ προσώπου
ποὺ τὸ φέρει: Δαβίδ εἶναι αὐτὸς ἀγαπάει
καὶ ἑνώνει, Ἀδάμ εἶναι ὁ χωμάτινος, ὁ
γήινος, Εὔα εἶναι αὐτὴ ποὺ προσφέ-
ρει ζωή, Ἄννα αὐτὴ ποὺ ἔχει χάρη καὶ
ὀμορφιὰ καὶ Μαρία ἡ Κυρία. Δηλώνει
τὴν πίστη ἢ τὴν εὐχὴ τῶν γονέων γιὰ
τὸ ἀρτιγέννητο βρέφος τους: Ἰωάννης

73. 72
σημαίνει δῶρο τοῦ Θεοῦ, ὁ Ἰωσὴφ ἀπο-
τελεῖ τὴν εὐχὴ «ὁ Θεὸς ἂς αὐξήσῃ». Ἐνί-
οτε τὸ ὄνομα ὑπενθυμίζει τὶς συνθῆκες
τῆς γεννήσεως: ἡ Ρεβέκκα ὀνόμασε τὸν
γυιό της Ἰακώβ, δηλαδὴ φτέρνα, ἐπειδὴ
κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ τοκετοῦ ὁ Ἰακὼβ
γεννήθηκε δεύτερος κρατώντας τὴ
φτέρνα τοῦ δίδυμου ἀδελφοῦ του Ἠσαῦ
(Γέν.25,26). Τὰ περισσότερα παλαιοδι-
αθηκικὰ ὀνόματα σχετίζονται μὲ τὴν
πίστη στὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ ἢ δωρεῶν
Του πρὸς τὸν ἄνθρωπο. Ἀρκετὰ βαπτι-
στικὰ ὀνόματα εἶναι ἑβραϊκῆς προελεύ-
σεως, ἐξελλινισμένα σὲ τέτοιο βαθμὸ
ποὺ ἔχουν πλήρως προσαρμοστεῖ στὴ
μορφολογία καὶ τὴ φωνητικὴ ὑφὴ τῆς
Ἑλληνικῆς π.χ. Μαρία, Ἰωάννης, Λάζα-
ρος, Θωμᾶς.
Ὅταν ἀλλάζῃ κανεὶς τὸ ὄνομα κά-
ποιου τοῦ ἐπιβάλλει μιὰ νέα προσωπι-
κότητα, τοῦ ἀλλάζει τὸν σκοπὸ καὶ τὸν
ρόλο τῆς ζωῆς του. Ὁ Θεὸς μετονομάζει
τὸν Ἄβραμ σὲ Ἀβραὰμ «καὶ οὐ κληθήσε-
ται ἔτι τὸ ὄνομά σου ῞Αβραμ, ἀλλ᾿ ἔσται
τὸ ὄνομά σου ῾Αβραάμ, ὅτι πατέρα
πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε» (Γέν. 17,5),
ὁ Κύριος θὰ ὀνομάσει τὸν Σίμωνα Πέ-
τρο «κἀγὼ δέ σοι λέγω ὅτι σὺ εἶ Πέτρος,
καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου
τὴν ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κα-
τισχύσουσιν αὐτῆς» (Ματθ.16,17), καὶ ὁ
Σαῦλος, διώκτης τοῦ Χριστοῦ, θὰ γίνῃ
Παῦλος, Ἀπόστολος τῶν ἐθνῶν. Τὰ πιὸ
πολλὰ ἑλληνικὰ ὀνόματα ἔχουν προ-
φανὲς νόημα. Στὸν Ὅμηρο τὰ ὀνόματα
συνδέονται μὲ τὸν χαρακτήρα ἢ τὴ μοί-
ρα τοῦ ἥρωα. Ὁ Ἀστυάναξ (ἄστυ+ἄναξ),
«ὁ ἄρχοντας τῆς πόλης», πῆρε τὸ ὄνομά
του ἀπὸ τὴν παλληκαριὰ τοῦ πατέρα
του (Ζ 402-3), ὁ Ἕκτωρ (ἀπὸ τὸ ἔχω),
«ὁ ἔχων», εἶναι αὐτὸς ποὺ κρατεῖ, δη-
λαδὴ ὑπερασπίζεται τὴν πόλη καὶ τὶς
γυναῖκες της (Ε 472). Στὸ νησὶ τῶν Φαι-
άκων πολλοὶ νέοι ἔχουν ὀνόματα ποὺ
συνδέονται μὲ τὰ πλοῖα καὶ τὴ θάλασσα,
ὅπως ὁ Ἀμφίαλος (ἀμφί+ἅλς), ὁ γυιὸς
τοῦ Πολυνήου (πολὺς+ναῦς)3
. Στὴν
Ἀθήνα τοῦ Περικλῆ ὑπάρχει ἐλευθερία
ὡς πρὸς τὴν ὀνοματοδοσία. Τὴ δέκατη
μέρα ἀπὸ τὴ γέννηση τοῦ παιδιοῦ τὰ
μέλη τῆς οἰκογένειας συγκεντρώνονται
γιὰ θυσία καὶ δίνουν στὸ παιδὶ τὸ ὄνο-
μά του4
. Ὁ μεγαλύτερος γυιὸς παίρνει
συνήθως τὸ ὄνομα τοῦ παπποῦ του καὶ
τὸ κορίτσι τῆς γιαγιᾶς. Ὡστόσο, ὅπως
μᾶς πληροφορεῖ ὁ Πλούταρχος5
, ὁ κανό-
νας αὐτὸς ἐνίοτε παραβιάζεται. Πολλὲς
φορὲς οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες ἐπιλέγουν
ὀνόματα ποὺ προδιαγράφουν ἕνα φω-
τεινὸ μέλλον: Περικλῆς (περὶ+κλέος)
εἶναι αὐτὸς ποὺ ἔχει φήμη καὶ δὀξα, Δη-
μοσθένης (δῆμος+σθένος), ἡ δύναμη τοῦ
λαοῦ, Καλλίας, ὁ ὄμορφος, Ἀγησίαλος
(ἄγω+λαός), αὐτὸς ποὺ καθοδηγεῖ τὸν
λαό, ὁ ἡγέτης, Σωκράτης (σῶς+κράτος),
ὁ Σωτήρας τοῦ κράτους. Ἀρκετὰ ὀνόμα-
τα συνδέονται μὲ τοὺς θεούς: Δημήτριος
ἀπὸ τὴ Δήμητρα, Ἀπολλόδωρος ἀπὸ τὸν
Ἀπόλλωνα. Τὰ γυναικεῖα ὀνόματα συν-
δέονται μὲ τὴν τὴν ὀμορφιὰ ἢ τὴ δόξα:
Τὸὄνομασυνεπῶς συνδέταιἄρρηκταμὲτὴνπροσωπικότητα
τοῦἀνθρώπου, τὴ σχέση τουμὲτοὺςἄλλους,
ἀκόμακαὶμὲτὴν ὑστεροφημίατου,
γιὰνὰθυμηθοῦμε τὸν Ἰούδα ποὺ ἔγινε συνώνυμοτῆςπροδοσίας.

74. 73
Καλλιόπη (κάλλος+ὤψ), αὐτὴ ποὺ ἔχει
ὡραῖα μάτια, Εὐδοξία (εὖ+δόξα), αὐτὴ
ποὺ ἔχει καλὴ φήμη. Πολλὰ ὀνόματα τέ-
λος ἔχουν σχέση μὲ τὶς ἀντιλήψεις τῶν
ἀρχαίων μὲ τὴν ἀρετὴ ἢ τὴν ἀριστεία:
Ἀριστείδης, Ἀρίστιππος, Ἀριστόβουλος,
Ἀριστόμαχος.
Ὁ κατάλογος τῶν ἑλληνικῶν ὀνο-
μάτων ἐμπλουτίστηκε ἀπὸ τὴ στιγμὴ
ποὺ λαὸς μας ἀσπάστηκε τὴ νέα πίστη.
Πολλὰ ὀνόματα μὲ πρῶτο ἢ δεύτερο
συνθετικὸ τὴ λέξη «Θεός» ἢ «Χριστός»:
Θεοδόσιος, Θεόδοτος, Θεοδούλη, Θεο-
δώρα, Θεοκλῆς, Θεοκτίστη, Θεονύμφη,
Θεοφάνης, Χριστόδουλος, Χριστονύμ-
φη, Χριστοφόρος· ὀνόματα ἐπίσης ποὺ
συνδέονται μὲ τὴν ἁγνότητα: Ἁγνή,
Παρθενία, τὴν ἐλπίδα: Ἐλπίς, Ἐλπινί-
κη, τὴν ψυχή: Ἀθανάσιος, Εὐθύμιος. Οἱ
γονεῖς φροντίζουν νὰ δίνουν στὰ παιδιά
τους κυρίως ὀνόματα μαρτύρων ἢ ὁσί-
ων ποὺ ἀποτελοῦν ὑποδείγματα ζωῆς
γιὰ τὸν νεοφώτιστο Χριστιανό.
Ὄνομα καὶ προσωπικότητα ἀπο-
λελοῦν ἀδιάσπαστη ἑνότητα. Ὅταν
κάποιος κείρεται μοναχὸς ἀλλάζει ὄνο-
μα, διότι ἀλλάζει ζωή. Ὁ τύραννος τῆς
Ἀλβανίας, Ἐνβὲρ Χότζα, θέλοντας νὰ
ἐξαλείψει τὰ χριστιανικὰ ὀνόματα, εἶχε
διατάξει νὰ δίδωνται στοὺς χριστιανοὺς
ὀνόματα αὐτοκινήτων! Τὸ ὄνομα συνδέ-
εται ἄρρηκτα μὲ τὸν τρόπο σκέψης, τὰ
ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα ἑνὸς λαοῦ. Ἐσχάτως
εἶναι τοῦ συρμοῦ νὰ δίδωνται στὰ παι-
διὰ δύο ὀνόματα, προκειμένου νὰ εὐαρε-
στοῦνται οἱ προπάτορες ἢ οἱ προμήτορες
ἀμφοτέρων τῶν οἰκογενειῶν μὲ ἀπο-
τέλεσμα τὸ νήπιο νὰ γίνεται «φοῦρνος
τοῦ Χότζα» καὶ ἄλλοτε νὰ ὑπακούῃ στὸ
ἕνα ὄνομα καὶ ἄλλοτε στὸ ἄλλο ἢ νὰ
προκύπτῃ ἕνα σύνθετο ὄνομα, πολλάκις
φαιδρό. Ἕτερο σημεῖο τῶν καιρῶν μας
εἶναι ἡ ἀλλοίωση τῶν βαπτιστικῶν μας
ὀνομάτων· ἔτσι ὁ Ἀθανάσιος (ἀθάνατος)
γίνεται Θανάσης (θάνατος), ὁ Εὐθύμιος
(εὖ+θυμός) γίνεται Θύμιος (θυμός) καὶ
ἀκόμα χειρότερα ὁ Ἰσίδωρος Ἄκης, ἡ
Αἰκατερίνη Κάθριν καὶ ἄλλα εὐτράπε-
λα.
Εἶναι χρέος τῶν γονέων νὰ δίδουν
στὰ παιδιά τους χριστιανικὰ ὀνόματα,
νὰ ἀντιστέκωνται στὴν ἀλλοίωσή τους,
νὰ ἀκούγεται ἀκριβῶς τὸ ὄνομα τοῦ
ἁγιασμένου μάρτυρα σεβόμενοι τὴ με-
γάλη παράδοση τῶν ὀνομάτων καὶ βε-
βαίως τὸ παιδί τους γιὰ νὰ μὴ χαθῇ στὴν
ἀνωνυμία τῶν συντετμημένων ἢ παρε-
φθαρμένων ὀνομάτων._
1. Ἰωάννου μ. Φουνούλη, Τελετουργικὰ θέματα,
Ἀθήνα 2002, ἐκδ. Ἀποστολικὴ Διακονία, σελ. 170-
171.
2. Τὴν ἐτυμολογικὴ αὐτὴ ἐκδοχὴ υἰοθετοῦν οἱ
Liddell- Scott, Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης,
τομ.5, Ἀθήνα 2006, ἐκδ. Πελεκάνος, σελ.547.
3. Mark W. Edwards, Ὅμηρος ὁ ποιητὴς τῆς Ἰλιά-
δος, Ἀθήνα 2001, ἐκδ.Καρδαμίτσα, σελ.165--170.
4. Robert Flacelière, Ὁ Δημόσιος καὶ Ἰδιωτικὸς
Βίος τῶν Ἀρχαίων Ἑλλήνων, Ἀθήνα 1993, ἐκδ.
Παπαδήμα, σελ.104.
5. Πλουτάρχου Ἐρωτικὸς 760 B-C.

75. 74
ΙΜΒΡΟΣΚΑΙΤΕΝΕΔΟΣ
Ψηφίδεςπόνουστὸμωσαϊκὸ
τῆςἀλύτρωτηςΡωμηοσύνης
ἱστορία
Π
ολλὲς πονεμένες ἐμπειρίες κου-
βαλῶ μέσα μου ἀπὸ τὴν πρόσφα-
τη ἐπίσκεψή μου στὴν ΙΜΒΡΟ καὶ
στὴν ΤΕΝΕΔΟ, στὰ πλαίσια προσκυ-
νηματικῆς ἐκδρομῆς τοῦ «ΣΥΛΛΟΓΟΥ
ΦΟΙΤΗΣΑΝΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙ-
ΟΝ ΤΣΟΤΥΛΙΟΥ», ἀπὸ τὶς 3 ἕως τὶς 6
Ἰουνίου 2011.
Εἶναι γνωστὸ ὅτι ὁ Ἑλληνισμὸς τῆς
Κωνσταντινούπολης, τῆς Ἴμβρου καὶ
Τενέδου, ἔζησε καὶ ὑπέστη τὴ Μικρα-
σιατικὴ Καταστροφή, ὄχι τὸ 1922, ἀλλὰ
σὲ ὅλο τὸ ἑπόμενο διάστημα τοῦ 20οῦ
αἰώνα, μὲ κορύφωση τὰ Σεπτεμβριανὰ
τοῦ 1955. Δὲν θὰ ἐπαναλάβω, λοιπόν, τὰ
γνωστὰ καὶ χιλιοειπωμένα, ποὺ σημά-
δεψαν τὴ μοίρα αὐτοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ
καὶ ποὺ δυστυχῶς μᾶς ἄγγιξαν ὅλους, 48
ἐπιστήμονες, ποὺ συμμετείχαμε σ'αὐτὸ
τὸ προσκύνημα. Ἄλλωστε, ὁ Οἰκουμε-
νικὸς Πατριάρχης ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ,
στὴν πρὸ διετίας τολμηρή του συνέ-
ντευξη σὲ ἀμερικανικὸ κανάλι, τὰ «ξε-
σκέπασε» ΟΛΑ. Θὰ σταθῶ μόνο σὲ τρία
σημεῖα ποὺ ὡς ἱστορικὸς αἰσθάνομαι ὅτι
διαφοροποιοῦν τὴ μαύρη μοίρα τῶν δύο
νησιῶν ἀπὸ τὴ μαύρη μοίρα τοῦ Ἑλλη-
νισμοῦ τῆς Κωνσταντινούπολης.
Τὸ ἕνα ἀπὸ αὐτὰ εἶναι, λίγο-πολύ,
γνωστὸ στοὺς περισσότερους. Πρόκει-
ΣτάθηΠελαγίδη
ΚαθηγητοῦΠανεπιστημίου
ΔυτικῆςΜακεδονίας

76. 75
ται γιὰ τὰ ἀπανωτὰ μαζικὰ ρεύματα ξε-
ριζωμοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ:
- Ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη, κυ-
ρίως, μετὰ τὰ Σεπτεμβριανὰ τοῦ 1955,
καί, δευτερευόντως, μετὰ τὰ γεγονότα
τῆς Κύπρου (δεκαετία 1960).
- Ἀπὸ τὴν Ἴμβρο καὶ Τένεδο, μετὰ
τὴν κατάργηση τῶν ἑλληνικῶν σχο-
λείων (δεκαετία 1960), κυρίως, ὅμως,
μετὰ τὴ σκόπιμη ἐγκατάσταση, στὰ δύο
νησιά, τουρκικῶν πληθυσμῶν ἀπὸ τὰ
βάθη τῆς Ἀνατολῆς (δεκαετία 1970).
Τελικά, οἱ σημερινοὶ Ἕλληνες τῆς
Ἴμβρου δὲν ξεπερνοῦν τοὺς 200. Δια-
πιστώνω, μάλιστα, ὅτι στὴν περίπτωση
αὐτὴ ἡ Τουρκία ἐπανέλαβε τὸ πείραμα
τοῦ 1913-1914, ὅποτε ἡ μεθοδευμένη με-
τακίνηση τουρκικῶν πληθυσμῶν, ἀπὸ
τὴ Μακεδονία καὶ τὰ Βαλκάνια, ὁδήγη-
σε στὰ πρῶτα ἀναγκαστικὰ προσφυγικὰ
ρεύματα ἑλληνικῶν πληθυσμῶν πρὸς
τὴν Ἑλλάδα, ἀπὸ Μ. Ἀσία καὶ Ἀν. Θρά-
κη.
Τὸ δεύτερο σημεῖο, ποὺ ἀποτελεῖ
προέκταση τοῦ προηγούμενου, διαπι-
στώθηκε σὲ κάποια φάση τῆς προσκυ-
νηματικῆς μας ἐκδρομῆς.
Τὴν Κυριακὴ (5-6-2011), κατὰ τὶς
4.30 μ.μ., ἐπισκεφτήκαμε τὸ μεγάλο
ἑλληνικὸ χωριὸ ΣΧΟΙΝΟΥΔΙ, τὸ ὁποῖο
ἔμεινε, τελικά, μὲ 37 κατοίκους καὶ μὲ
κατεστραμμένη τὴν Ἐκκλησία τῆς Ἁγ.
Ἄννας. Ἕνα ὁλόκληρο ἑλληνικὸ χωριὸ
κατάντησε ἔρημο ἀπομεινάρι μιᾶς πα-
λιᾶς δόξας καὶ ἑνὸς μεγαλείου. Κατὰ τὴ
μαρτυρία τῆς ξεναγοῦ, τὸ θλιβερὸ κατά-
ντημα ὀφείλεται στὸ διπλανὸ Τουρκο-
χώρι Σαχίνκαγια, τὸ ὁποῖο «κατοικεῖται
ἀπὸ Τουρκοποντίους τῆς Ἀνατολῆς, οἱ
ὁποῖοι ὁμιλοῦν ποντιακά, ἀλλὰ εἶναι
ἄγριοι χριστιανομάχοι». Πρόκειται, ἑπο-
μένως, γιὰ μακρινοὺς ἀπογόνους ποντι-
όφωνων Ἑλλήνων, περιοχῆς Τραπεζού-
ντας, οἱ ὁποῖοι ἐξισλαμίστηκαν τὸν 17ο
αἰώνα. Γνώριζα, βέβαια, ὅτι μεταφέρ-
θηκαν ἄγριες τουρκικὲς φυλὲς ἀπὸ τὰ

77. 76
βάθη τῆς Ἀνατολῆς στὰ ἑλληνικὰ αὐτὰ
νησιά, γιὰ νὰ τὰ «μεταλλάξουν» καὶ
«ἀλλοτριώσουν». Ποτέ, ὅμως, δὲν φα-
νταζόμουν ὅτι οἱ «ἄγριες αὐτὲς φυλὲς»
θὰ ἦταν οἱ ἐξισλαμισμένοι Ἕλληνες τοῦ
Πόντου, οἱ ὁποῖοι ἀλλοτριώθηκαν τόσο
στὸ διάβα τῶν αἰώνων (17ος-20ός αἰ.).
Τί σὲ κάνει ἡ ἀλλαγὴ τῆς πίστης!
Τὴν ἑλληνοποντιακὴ προέλευση
τῶν Τουρκοποντίων τῆς Σαχίνκαγια
διαπίστωσα προσωπικὰ ὁ ἴδιος, ὅταν, τὸ
ἀπόγευμα τῆς ἴδιας μέρας (5/6/11), συνα-
ντήθηκα μὲ τὸν Τουρκοπόντιο ΑΧΜΕΤ,
περίπου 40 ἐτῶν, σὲ κεντρικὸ σημεῖο τῆς
ΠΑΝΑΓΙΑΣ, πρωτεύουσας τῆς Ἴμβρου.
Μοῦ εἶπε, στὰ ποντιακά, ὅτι «μᾶς ἔφε-
ραν καὶ μᾶς ἐγκατέστησαν σὲ ξεχωριστὸ
χωριό, κοντὰ στὸ Σχοινούδι, τὸ 1973».
Προέρχονται ἀπὸ τὴν περιοχὴ τοῦ Ὄφη
(Ὀφλῆδες), ὅπου τὰ χωράφια τους ἦταν
πολὺ κατηφορικὰ καὶ ἄγονα. «Ἡ γιαγιὰ
μ ἐκαλάτσευεν μόνον λάζικα (ποντια-
κά)». «Ἡ μάννα μ' πά». «Ἐκεῖ ἔλεγαν
ἐμᾶς Λαζούς». Στὴν ἐρώτησή μου, «ποῦ
ἔμαθαν ἀτὸ τὴ γλώσσαν», ἡ ἀπάντησή
του ἦταν αὐτὴ ποὺ διδάχτηκε στὸ σχο-
λεῖο: «Ἐτότε, ὅλ' οἱ Τοῦρκ' ἐκαλάτσευ-
αν ρωμαίικα καὶ ἐπεοὶ λάζικα».
Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω!
Τὸ τρίτο σημεῖο, στὸ ὁποῖο θὰ σταθῶ,
εἶναι ἡ λειτουργικὴ ζωὴ τῶν εἴκοσι
(20), (ὅλοι κι ὅλοι), Ἑλλήνων τῆς Τε-
νέδου, ὅπως τὴ διεπίστωσα προσωπικά.
Στὸ μοναδικὸ ἱστορικὸ Ναὸ τῆς Κοιμή-
σεως τῆς Θεοτόκου (οἱ ἄλλες Ἐκκλησίες
καταστράφηκαν), ὁ ὁποῖος ἱδρύθηκε τὸ
1819 καὶ ἀνακαινίστηκε τὸ 1870, εἴχα-
με τὴν εὐτυχία νὰ θαυμάσουμε τρεῖς
εὐσεβεῖς Ἑλληνίδες τοῦ νησιοῦ
ποὺ φρόντιζαν τὸν Ναό, πραγ-
ματικὲς ἡρωίδες: Τὴ Βασιλικὴ
Σταρένιου, τὴν Ἀνθούλα Ἀρβα-
νίτογλου, τὴ Σμαρὼ Τσολάκη,
ἀλλὰ καὶ τὸν μουσουλμάνο
κανδηλανάφτη Τσετὶν Ἰσμαήλ.
Στὴν ἐρώτησή μας «κάθε
πόσο λειτουργεῖ ἡ Ἐκκλησία;»,
ἀκούσαμε ἄναυδοι τὴν πονε-
μένη ἀπάντηση: «Ὅταν ἔρθει
ὁ παπάς. Τὸ Πάσχα ἔγινε Λει-
τουργία καὶ θὰ ξαναγίνει Πε-
ντηκοστή». Δηλαδὴ ἀπὸ τὸ πε-
ρασμένο Πάσχα (μέσα Ἀπριλίου
2011) μέχρι τὶς 4-6-2011, ποὺ βρεθή-
καμε στὴν Τένεδο, δὲν ἔχει γίνει ἄλλη
Λειτουργία καὶ οὔτε θὰ τελεστεῖ μέχρι
τὴν Πεντηκοστὴ (μέσα Ἰουνίου). Ὑπο-
θέτω ὅτι πρόκειται γιὰ κατάσταση ποὺ
διαφοροποιεῖ καὶ ὑποβαθμίζει αἰσθητὰ
τὴν Τένεδο, ὄχι μόνο ἀπὸ τὴν Κωνστα-
ντινούπολη, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὴν Ἴμβρο.
Οἱ ἁρμόδιοι αὐτοῦ τοῦ θέματος, ἂς σκε-
φτοῦν τὶς μελλοντικές του συνέπειες.
Προσωπικά, δὲν μπορῶ νὰ φανταστῶ
τὴν Τένεδο χωρίς τους, ἔστω καὶ ἐλά-
χιστους, ἥρωες θεματοφύλακες τοῦ
Γένους καὶ τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἀπὸ τοὺς
1.800 ποὺ ἦταν μέχρι τὸ 1970.
Ἄν, μάλιστα, σκεφτοῦμε ὅτι αὐτὴ
ἡ Ἐκκλησία συγκρατεῖ τοὺς 20 ἀκρί-
τες στὴν Τένεδο, μὲ ἔσοδα «μόνον ἀπὸ
τοὺς ἐπισκέπτες», ὅπως μᾶς δήλωσαν,
θὰ αἰσθανθοῦμε τὶς τεράστιες εὐθύνες
ποὺ μᾶς βαραίνουν ἔνθεν καὶ ἐκεῖθεν.
Εἴκοσι ἀκρίτες σημαίνουν εἴκοσι ἑστίες
Ἑλληνισμοῦ στὸ μαρτυρικὸ αὐτὸ νησί!

78. 77
Ὀ
πίσω ἀπὸ τὶς κορυφὲς τῶν
βουνῶν τοῦ Σουλίου καὶ τῶν
ἀπέναντι τοῦ Ἀϊδονάτου, πολι-
ούχου του, καὶ τοῦ κάστρου τοῦ Κουγκί-
ου καὶ τῆς Μούργκας-Ζαβρούχου καὶ τὰ
Τσαγκαριώτικα, ἁπλώνεται τὸ κοίλωμα
σὲ σχῆμα κούνιας ἐπίμηκες, εἶναι τὸ χω-
ριὸ Σούλι καὶ Σαμονίβα μὲ τὰ 35 πηγά-
δια τὸ ἕνα πλησίον τοῦ ἄλλου καὶ κάθε
σπίτι εἶχε τὸ δικό του διὰ τὶς ἀνάγκες
του, ἤτοι 230-250 τὸ σύνολον, καὶ πιὸ
πέρα πρὸς Νότον ὀπίσω ἀπὸ μικρὸ σέλω-
μα ὁ Ἀβαρικος καὶ Κιάφα, τὸ τετραχώρι
μὲ 2500 χίλ. κατοίκους καὶ 1200-1800
μάχιμους ἄνδρες, στὴν ὁποίαν δύναμη
αὐτὴν συμπεριλαμβάνονται ἄνδρες ἀξι-
όμαχοι ἀπὸ τὰ χωριὰ τῆς Μεγάλης καὶ
μικρῆς ἄνω καὶ κάτω, τὰ ὁποῖα μετὰ τὴν
ἀποχώρησιν τοῦ Τούρκου ἀπὸ τὸ ἔτος
1750-51 προσχώρησαν στὴ Σουλιώτικη
Συμπολιτείαν καὶ διατελοῦσαν ὑπὸ τὴν
προστασίαν των.
Αἱ μόναι διαβάσεις διὰ τὸ Σούλι ἐκεί-
νων τῶν χρόνων ἦταν μὲ τὸ πόδι, ἀπὸ
φυσικὲς στενωπὲς εὐκοελεγχόμενες
διαβάσεις ἀπὸ τοὺς ντόπιους, Τσεκούρι-
Σκάλα Τζαβέλλαινας- καὶ ἀπὸ Σερζιάνα
καὶ ἀπὸ Ρωμανὸ-Γκούρα-ἀλογομάνδι.
Σήμερα, τρέχεις μὲ τὸ αὐτοκίνητο σ'
ἕναν καλὸ δημόσιο δρόμο ἀπὸ Παραμυ-
θιὰ-Γλυκὺ καὶ ἀπὸ Ἰωάννινα-Ζωτικό.
Ὁ χῶρος αὐτὸς ἐπιλέχθηκε ἀπὸ βία
καὶ ἀνάγκη ὡς καταφύγιον κατὰ τοὺς
χρόνους 1600-1620 ὅπου ἡ πίεσις ἀπὸ
τοὺς Τούρκους ἦταν σκληρὴ καὶ ἀφό-
ρητη νὰ γίνης Τοῦρκος καὶ ἂν ὄχι τὸ
κεφάλι σου τοῦτο, διότι δόθηκε ἡ αἰτία
ἀπὸ τὸ ἀποτυχὸν κίνημα τοῦ Δεσπότου
Τρίκκης Διονυσίου Σκυλοσόφου τὸ
ὁποῖο ἔγινεν στὸν τόπο τους, καὶ τὸ πιὸ
λυπηρὸν οἱ ρηχοὶ στὴν πίστη καὶ στὸ
ἐθνικὸ φρόνημα κάτοικοι τῆς πεδινῆς
ἐφόρου περιοχῆς τῆς Τσαμουριᾶς τούρ-
κεψαν γιὰ νὰ σώσουν τὸ βιό τους καὶ νὰ
μὴ πληρώνουν φόρους καὶ ἐκτὸς τούτου
οἱ ἐθελουσίως ἐξισλαμισθέντες ἐπιεζαν
καὶ τὸν γείτονα των καὶ συγχωριανὸ νὰ
γίνουν κι αὐτοὶ Τοῦρκοι καὶ ἔτσι πῆραν
ὅτι εἶχαν καὶ πρῶτοι ἀπὸ τὸ χωριὸ Γαρ-
δίκι ἐπέλεξαν γιὰ νὰ σωθοῦν τὴν περι-
οχὴν τοῦ Σουλίου κι ἀργότερα ἑλλη-
νογενεῖς οἰκογένειαι ἀπὸ τὴν Ἀλβανία
καὶ συνεχείᾳ, ἐκεῖ στὸν τόπο αὐτὸ κα-
τέφυγαν καὶ ἄνδρες ἀπὸ τὸ στρατόπεδο
τοῦ Γεωργίου Καστριώτη-Σκερτέμπεη
ἐντελῶς ἄγνωστοι ἀναμεταξύ των τοὺς
ἥνωνε αὐτὴ ἡ πίστις καὶ ὁ ἴδιος πόνος
καὶ πόθος νὰ ζήσουν κάτω ἀπὸ τὶς ἴδι-
ες στερήσεις τὸ Θεοδοτὸν δῶρον τὴν
Ἐλευθερία- καὶ ζοῦσαν ἡνωμένοι ὡς μία
γροθιά, ὅλοι ἴσοι μὲ ἴσους σὲ ὅποια φάρα
ἀνῆκεν αἱ ὁποῖαι ἦσαν 33-35. Δυστυχῶς,
ἀπὸ ἕναν λόγον καὶ μόνον ἐπῆλθεν ρῆξις
μεταξὺ τῆς φάρας Μπότσαρη καὶ Τζα-
βέλλα, μὲ ἀποτέλεσμα τὴν προδοσία
του καὶ τὴν ἀποδυνάμωσή του καὶ ἐν
ΤΟ ΣΟΥΛΙ
ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ
π. Λεωνίδα Νίκα
Γεωργάνοι Λάκκας Σουλίου

79. 78
συνέχειᾳ ἡ κατάληψις καὶ ἡ ἰσοπέδωση
ἀπὸ τὸν ἐχθρὸ μὲ τὴν φυγὴν ὅλων πρὸς
Τζουμέρκα-Μονὴ Σελτσου-Ζαλογγο καὶ
Παργα γιὰ Παξοὺς καὶ Κερκυρα.
Ὅλες αἱ φαρὲς ἡ μία πρὸς τὴν ἄλλη
εἶχαν καὶ διατηροῦσαν ἀγάπη καὶ ἀλλη-
λοβοήθειαν, ὡς ἐπίσημη γλώσσα ἦταν
ἡ Ἑλληνικὴ διὰ τὶς ἐξωτερικὲς σχέσεις
μὲ φίλους καὶ ἐχθρούς, ἀναμεταξύ των
ὅμως ὁμιλοῦσαν τὰ Ἀρβανίτικα. Εἶχαν
ἅπαντες βαθειὰ ριζωμένη τὴν Ὀρθόδοξη
πίστη, καὶ τὸ αὐτὸ αἴσθημα τῆς λατρεί-
ας, καὶ ἡ τιμὴ πρὸς τὸν πολιοῦχον των,
Ἀϊδονάτον, ἦταν καθολικὴ καὶ ἔτρεφαν
πολὺ σεβασμὸ στοὺς τάφους τῶν προγό-
νων των.
Ἡ κάθε φάρα εἶχε τὰ πατροπαράδο-
τα ἤθη καὶ ἔθιμα καὶ ἡ κάθε μία ἥρπαζε
ἀπὸ τὴν ἄλλη γιὰ νὰ γίνη καὶ ζωή του
κάτι τὸ πιὸ καλὸ καὶ ἡ κάθε μία ἐξέλε-
γε τὸν ἀρχηγό της τὸν πιὸ ἀνδρεῖο καὶ
συνετό, μὲ πολλὰ δικαιώματα ἐπ' αὐτῆς
καὶ οἱ ἀρχηγοὶ ὅλων τῶν φαρῶν συνήρ-
χοντο εἰς συνεδρίαν διὰ σοβαρὰ ἐσωτε-
ρικὰ καὶ ἐξωτερικὰ προβλήματα, στὸ
Βουλευτήριον-Δικαστήριον ὅπου καὶ οἱ
φυλακές, ἀφοῦ πρῶτα στὴ μέση ἔβαζαν
ἕνα Σταυρὸ καὶ οἱ ἀποφάσεις του ἦταν
προφορικὲς καὶ εἶχαν ἀπόλυτη ἐφαρ-
μογὴ χωρὶς ἀντίδρασιν.
Τὸ Σούλι, ὄχι μόνον οἱ στρατεύσιμοι,
ἀλλὰ ὅλοι, ἦσαν σὲ διαρκῆ ἐμπόλεμη κα-
τάσταση, διότι δὲν εἶχε χῶμα νὰ καλλι-
εργήσουν, ἄγονον καὶ πετρῶδες καὶ γιὰ
νὰ τροφοδοτηθῆ αὐτὸς ὁ πληθυσμὸς καὶ
γιὰ νὰ ἔχη εἰρηνικὲς ἡμέρες καὶ ἀσφά-
λεια ἐξορμοῦσε κατ' ὁμάδας καλῶς
ἐκγυμνασμένες, ἀξιόμαχες, εὐκίνητες,
μὲ τὸ σύνθημα «παντοῦ παρὼν καὶ πά-
ντα ἀπὼν» μὲ ἄγνωστη ἕως σήμερον ἡ
πολεμική των τεχνική, αἰφνιδίαζεν τὸν
ἐχθρὸν στὴ βάση του καὶ ἐφοδιάζετο σὲ
λάφυρα καὶ ἐφόδια καὶ τρόφιμα.
Μὲ τὸ Σούλι δὲν ἀσχολήθηκε μόνον ὁ
Ἀλὴ πασὰς καὶ οἱ Τοῦρκοι, ἀλλὰ ἀκόμη
καὶ αὐτὴ ἡ Εὐρώπη καὶ πολλοὶ στρατιω-
τικοὶ καὶ πολιτικοί, καὶ αὐτὸς ὁ Λόρδων
Βυρων κ.ἄ, οἵτινες ἐγνώρισαν τὴ ζωή,
τὸ αὐτοδιοίκητον, τὴν ἐκπαίδευσιν καὶ
τὴν πειθαρχίαν, καὶ ὁ καθένας ἔγραψεν
ὅπως τὰ εἶδε ἀπὸ τὴν σκοπιάν του καὶ
ἔγραψεν κατὰ τὶς προθέσεις του.
Μέσα στὴν ἀπέραντον Ὀθωμανικὴ
Αὐτοκρατορίαν ζοῦσε τὸ Σούλι, ὡσὰν
μικρὴ σταγόνα νεροῦ τὸ Δεσποτάτο
τῆς Ἠπείρου τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρα-
τορίας καὶ μάλιστα πολὺ πλησίον ὅπου
κατοικοῦσαν οἱ Σελλοί, καὶ ἔλαβε τ'
ὄνομα ἡ Χερσόνησος τοῦ Αἵμου Ἑλλάδα
καὶ ἡμεῖς Ἕλληνες καὶ ἡ ὁποία, ἐπάνω
ἀπὸ τὸν Σταυρὸ -ὡς λέγεται- τοποθε-
τοῦσαν εἰς τὰς συνεδριάσεις στὸ μέσον
τῆς αἰθούσης καὶ τὸν δικέφαλον ἀετὸν
καὶ διατηροῦσε σφραγίδα καὶ Σημαίαν
καὶ μὲ ἀξιόμαχες ὁμάδες καὶ μὲ πολιτικὴ
καὶ στρατιωτικὴ ἀντιπροσώπευση στὶς
ἐσωτερικὲς καὶ ἐξωτερικὲς σχέσεις τοῦ
τόπου.
Σ' αὐτὴν τὴν περίοδον, τὸ 1778,
ὅπου οἱ Τοῦρκοι εἶχαν ἐκδιωχθεῖ ἀπὸ
τὴν Λάκκα Σουλίου ἀπὸ τοὺς ντόπιους
καὶ μὲ τὴν συνδρομὴν τῶν Σουλιωτῶν
ὁ ἐμψυχωτὴς τῆς ἐξεγέρσεως ὁ Ἐθνο-
μάρτυρας πατὴρ Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός,
γνωστὸς τοῦ καλόγερου τοῦ Κουγκίου
Σαμουὴλ μὲ τὸν ὁποῖον ἀλληλοεπικοι-
νωνοῦσαν, ἐπέρασε πεζὸς τὰ χωριὰ τῆς
Δ. Ἑλλάδος καὶ ἀνέκοψε τὸν βίαιον
ἐξισλαμισμόν, τὸν ὁποῖον ὅλοι τὸν ἀπο-
δέχονταν μὲ χαρὰ καὶ ἐλπίδα νὰ τοὺς
τονίζει ἀγάπη, ὁμόνοια, νὰ χτίσουν
σχολεῖα, καὶ νὰ ὁμιλοῦν Ἑλληνικά, στὸ
ἐπιτραχήλι ἔπεσαν καὶ μετανόησαν δύο
ντόπιοι λησταὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἐζήτη-
σε νὰ κτίσουν Ἐκκλησία καὶ σ' ὅλες τὶς
περιοχὲς νὰ δώσουν ἀπὸ μία κολυμβή-
θρα.
Τὸ συμπέρασμα ποὺ ἀποκομίζομεν
ἀπὸ τὰ παραπάνω εἶναι νὰ μάθωμεν ὅλοι
μας νὰ μὴ διαγράψωμεν ἀπὸ τὴ μνήμη
μας ὅτι τὸ Ἑλληνικὸν Ἔθνος καὶ τὸ Γέ-
νος μας στὴν ὁλοκληρίαν του τὴν Ἐλευ-

80. 79
θερίαν, τὴν διάσωσιν τῆς γλώσσης καὶ
τὴν Ὀρθοδοξίαν μας. Τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα
τῆς φυλῆς μας -νὰ μὴ πῶ τὰ πάντα- τὴν
ὀφείλει στὸν ἀγράμματο, πτωχό, γυ-
μνόν,στὸνἀνυπόδητονμὲχοιροδέρματα
(πίγκες) καὶ πρωτόγονον ὁπλισμό, στὸν
ἄνθρωπο τῆς ὑπαίθρου καὶ τὸ χῶμα τῆς
Πατρίδος μας εἶναι ξωμωμένο μὲ αἷμα
καὶ γιὰ ὅλα αὐτά, ἀφοῦ τὰ γνωρίζομεν,
τὰ γράφει ἡ Ἐθνικὴ Ἱστορία, ἡ ὁποία
δὲν ἀλλοιοῦται, τὸ ὁποῖον ἐπιδιώκει νὰ
ἐπιτύχη ἡ Νέα Ἐποχὴ ἡ ὁποία εἶναι τά-
φος ἀνεωγμένος νὰ θάψη, αὐτήν, τὴν
γλώσσα καὶ τὴν οἰκογένεια μὲ παγκό-
σμιον Κυβέρνησιν καὶ μία Ἐκκλησία,
νὰ ἀποβάλλωμε τὴν Ὀρθοδοξίαν γιὰ τὴν
ὁποίαν ἐχύθηκε πολὺ αἷμα καὶ στήριξε
τὸ Ἔθνος μας.
Σήμερα τὸ Σούλι παρουσιάζει εἰκό-
να ἐγκαταλείψεως, τὰ χωριὰ ἐρειπωμέ-
να, στὸ Λάκκωμα ἡ Ἐκκλησία μὲ 36-40
κατοίκους ἀσχολούμενοι μὲ τὴν κτη-
νοτροφίαν, καλόκαρδοι καὶ πρόσφοροι
καὶ γνωρίζουν καλὰ τὴν Ἱστορίαν τοῦ
τόπου, ἀλλὰ ἔχουν τὸ παράπονο τῆς
ἀπουσίας τῆς Πολιτείας, ἡ ὁποία ἔχει
καθιερώσει τὴν τελευταία Κυριακὴ τοῦ
Ἀπριλίου, νὰ γίνεται ἀναπαράσταση
τῆς ἀνατινάξεως τοῦ Κουγκίου ὑπὸ Σα-
μουὴλ παρουσίᾳ τοῦ πρώτου τοῦ Κρά-
τους καὶ ἀρχῶν. Μετὰ τοῦτο, τίποτε πε-
ρισσότερο. Θὰ ἦτο φρόνιμο νὰ λειτουρ-
γοῦσε ἕνα περίπτερο μόνο τὸ κάθε Σαβ-
βατοκύριακο κατὰ τοὺς θερινοὺς μῆνες,
ἐφοδιασμένο μὲ ἱστορικὸ διασωζόμενο
ὑλικὸ γιὰ νὰ ἔχη ὁ κάθε ἐπισκέπτης ἀπὸ
πρῶτο χέρι γνησία ἱστορικὴ ἐνημέρωση
γιὰ τὸν τόπο αὐτὸν καὶ μία ἐπιμελῆ ἀνα-
καίνιση ὅτι εἶναι δυνατὸν ἀπὸ τὰ σπίτια
τῶν πρώτων καὶ δημοσίων κτηρίων τοῦ
χώρου τῶν συνεδριάσεων «Βουλευτήρι-
ον» τῶν ἀντιπροσώπων τῶν φαρῶν καὶ
ἐν συνέχειᾳ νὰ μπῆ στὸ πρόγραμμα τῆς
Πανεπιστημιακῆς κοινότητος, ὥστε οἱ
ὈχυρὸστὸΣούλι.

81. 80
φοιτηταὶ νὰ προσφέρουν τὶς ὑπηρεσίες
των ὄχι μόνον στοὺς τουριστικοὺς χώ-
ρους, κόβοντας κάτι ἀπὸ ἐκεῖ νὰ δώσουν
τὸ «παρών» τους καὶ σ' αὐτὸ τὸν παρα-
τημένο τόπο γιὰ νὰ πάρη προβολὴ καὶ
νὰ βγῆ στὴ ζωὴ καὶ ἀκόμη ἡ Πολιτεία νὰ
ἐπιλέξη ἐκτὸς τοῦ χώρου ποὺ ἔχει χαρα-
κτηρισθεῖ ἀρχαιολογικός, τόση ἔκταση
πρὸς οἴκησιν ὅπως ἀπὸ τοὺς ἀπογόνους
ἀπὸ τὸ Σούλι διεσπαρμένοι στὸν Ἑλλα-
δικὸ νὰ ἔρθουν νὰ κτίσουν ἐκεῖ ποὺ ἔζη-
σαν καὶ ἔδρασαν οἱ πρόγονοι των καὶ νὰ
παράσχη κάθε δυνατὴ διευκόλυνσιν σ'
αὐτούς.
Ὁ ἐπισκέπτης στὰ τέσσερα αὐτὰ χω-
ριὰ βλέπει ἐρειπωμένα σπίτια μαυρι-
σμένα ἀπὸ τὸν χρόνο, δὲν ἔχουν ὅμως
γλώσσα οὔτε φωνὴ νὰ σὲ καλοσωρίσουν
νὰ σοῦ εἴπουν τὴν Ἱστορία του. Ἀπὸ ἐδῶ
καὶ ἐκεῖ γύρωθεν τὰ βουνὰ γηρασμένα,
κουφὰ καὶ ἄφωνα, γυμνὰ ἀπὸ τὴν ἄλλο-
τε δόξα ποὺ ἀντηχοῦσε ὁ ἀντίλαλος,
τώρα μόνα των κλαῖνε τὴν ἐγκατάλη-
ψι τώρα μόνα των, ἀλλὰ τὸ ἀνακουφί-
ζει τὸ δροσερὸ ἀεράκι τοῦ Ἰουνίου, καὶ
τὰ λούζει τὸ ἀμυδρὸ φῶς τῆς σελήνης
ἀκούγοντας κάθε βράδυ τὸ μοιριολό-
γι τῆς κουκουβάγιας ποὺ πετάει ἀπὸ
τὸ ἕνα, στ' ἄλλο, πιὸ ψηλὸ ἀγκωνάρι
στὰ ἐρείπια, καὶ τὴν ἡμέρα νὰ βλέπουν
τὸν ἀετὸ καὶ τοὺς γῆπες νὰ πετοῦν σὲ
μεγάλο ὕψος κάνοντας κύκλους, ὡσὰν
νὰ στεφανώνουν τὸν ἄγνωστο μαχητὴ
γιὰ τὴν Ἐλευθερία ποὺ ἔπεσε στὰ διά-
σπαρτα μετερίζια καὶ συγχρόνως τὸ ὅλο
ἑλληνικὸ μεγαλεῖο. _

82. 81
Α. Δημιουργοῦν στ΄ ἀλήθεια
οἱ παρελάσεις πρόβλημα;
Κ
άποιους ἐνοχλεῖ ὁ θεσμός τῶν παρε-
λάσεων, τόσο κατὰ τὶς δύο μεγάλες
πανελλήνιες, ὅσο καὶ κατὰ τὶς τοπι-
κές ἐθνικές μας ἐπετείους. Γιὰ τὴν πλει-
οψηφία τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ δὲν τίθεται
τέτοιο θέμα, τὸ αἴτημα ἀπαγορεύσεως
τῶν παρελάσεων προέρχεται ἀπὸ ἐλάχι-
στα ἄτομα. Ὅμως καὶ σ΄ αὐτὴν τὴν περί-
πτωση, ὅπως καὶ σὲ πλεῖστες ὅσες ἄλλες
στὴ χώρα μας, ἐφαρμόζεται ἡ πασίγνω-
στη τακτική: «φωνάζουμε πολύ, γιὰ νὰ
φαινόμαστε πολλοί».
Τὰ ἐπιχειρήματα τῶν συμπαθῶν
αὐτῶν ἀνθρώπων δὲν εἶναι σοβαρά. Ἡ
διεξαγωγὴ τῶν παρελάσεων δὲν στοι-
χίζει ἀκριβά. Δὲν δημιουργοῦν κανένα
ἰδιαίτερο πρόβλημα. Μᾶς θυμίζουν τὴν
ἱστορία μας, μᾶς διδάσκουν, μᾶς τονώ-
νουν τὸ ἠθικό μας, μᾶς δίνουν θάρρος
γιὰ νέους ἀγῶνες, ἐὰν τυχόν ἀπειληθῆ ἡ
ἐλευθερία μας, ἀποτελοῦν τιμὴ γιὰ τοὺς
προγόνους μας οἱ ὁποῖοι ἀγωνίσθηκαν,
θυσιάσθηκαν καὶ μᾶς χάρισαν τὴν ἐλευ-
θερία.
Ἀκούσαμε καὶ τὸ ἀνιστόρητο ψευ-
δοεπιχείρημα, ὅτι ὁ θεσμὸς τῶν παρε-
λάσεων προέρχεται ἀπὸ δικτατορικά
καθεστῶτα τῆς Εὐρώπης τοῦ εἰκοστοῦ
αἰώνα (Μουσολίνι, Στάλιν, Χίτλερ) καὶ
ὅτι κατόπιν υἱοθετήθηκε ἀπὸ ἑλληνικὰ
δικτατορικὰ καθεστῶτα καὶ ὅτι δῆθεν
μᾶς κληροδοτήθηκε ἀπὸ αὐτὰ μέχρι σή-
μερα σὰν μία κακή συνήθεια. Πρόκειται
γιὰ ἐκτὸς τόπου καὶ χρόνου ἰσχυρισμό.
Θὰ συνιστούσαμε, νὰ μὴ μελετᾶται ἡ
ἱστορία ἐπιδερμικά1
, ἀλλιῶς θὰ ἔπρεπε
νὰ μὴν ἔχουμε διόλου στρατό, ἐπειδὴ
εἶχαν καὶ τὰ δικτατορικὰ καθεστῶτα,
νὰ μὴν ἔχουμε ἀκόμη καὶ σχολεῖα καὶ
νοσοκομεῖα, ἐπειδὴ καὶ ἐκεῖνα τὰ κα-
θεστῶτα εἶχαν!
Κάποιοι ἰσχυρίσθηκαν ὅτι οἱ παρε-
λάσεις καθιερώθηκαν ἀπὸ τὴν ἀρχαία
Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία. Καὶ αὐτὸ ὅμως
εἶναι ἀναληθές. Θὰ δοῦμε ἀμέσως παρα-
κάτω ποιὰ εἶναι ἡ ἀλήθεια καὶ γιατὶ μᾶς
ἐπιβάλλει νὰ συνεχίσουμε τὸν θεσμὸ
τῶν παρελάσεων.
Πρόβλημα θὰ ὑπῆρχε, ἄν δὲν γνώ-
ριζαν οἱ παρελαύνοντες γιατὶ παρε-
λαύνουν, ποιούς τιμοῦν, ποιῶν ἡρώων
ἀγῶνες δὲν πρέπει ποτὲ νὰ ξεχνοῦν,
ὥστε ἄν χρειασθῆ νὰ τοὺς συνεχίσουν.
Ἄν κατέληγαν οἱ παρελάσεις τυπικὲς
γιορτὲς γιὰ τὰ παιδιὰ καὶ ἀνούσια ὑπη-
ρεσιακὰ καθήκοντα γιὰ ἀξιωματικοὺς
καὶ ἐκπαιδευτικοὺς. Εἶναι λοιπὸν ὑπεύ-
θυνοι, τόσο οἱ ἐκπαιδευτικοί ὅσο καὶ
οἱ ἀξιωματικοί, ὥστε νὰ ἐνημερώνουν
σωστὰ μαθητές καὶ στρατιῶτες καὶ νὰ
τοὺς τονώνουν τὴ φιλοπατρία. Κι ἄς μὴ
δίνουν σημασία σὲ μερικοὺς οἱ ὁποῖοι
χλευάζουν αὐτὴ τὴ λέξη. Λαὸς χωρὶς
φιλοπατρία εἶναι λαὸς μὲ πεσμένο ἠθι-
κό, λαὸς ποὺ πάσχει ἀπὸ τάσεις αὐτο-
ΟΙ ΠΑΡΕΛΑΣΕΙΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΑΤΗ ΣΥΝΗΘΕΙΑ
ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ
Εὐάγγελου Στ. Πονηροῦ
Δρ Θ., Μ.Φ.

83. 82
κτονίας!
Κι ἄς μὴ προβάλλουν μερικοί ὡς
πρόφαση κάποιες μαθήτριες, οἱ ὁποῖες
ἐμφανίζονται στὶς παρελάσεις μὲ ἀνάρ-
μοστη περιβολὴ καὶ μᾶλλον συγχέουν
τὴν ἐθνικὴ παρέλαση μὲ τὴν πασαρέλα.
Ὅταν κάποιοι δὲν ἐφαρμόζουν σωστὰ
ἕναν θεσμό, δὲν συνεπάγεται τὸ γε-
γονὸς αὐτὸ ὅτι πρέπει ὁ θεσμὸς αὐτὸς
νὰ ἀπαγορευθῆ, ἀλλιῶς θὰ ἔπρεπε νὰ
ἀπαγορευθῆ καὶ ἡ ἰατρικὴ, ἐπειδὴ ἔχουν
κατὰ καιροὺς ὑπάρξει καὶ ἀσυνείδητοι
ἰατροί.
Ἄς μᾶς πῆ ὅμως, ὅποιος γι΄ αὐτὸ τὸν
λόγο προπαγανδίζει τὴν ἀπαγόρευση
τῶν ἑλληνικῶν παρελάσεων: ποιός θὰ
θεωρήσει τὶς ἐθνικές μας ἐνδυμασίες
ἀκατάλληλες γιὰ παρελάσεις; Ποιός
εἶναι δυνατὸν νὰ γελάση, ἄν δῆ Ἑλληνί-
δα νὰ παρελαύνη ντυμένη μὲ τὴ στολὴ
τοῦ Γιδᾶ, δηλαδὴ τῆς Ἀλεξάνδρειας
Ἠμαθίας, ἡ ὁποία περιλαμβάνει καὶ τὴν
περίφημη «κατσούλα», κεφαλοκάλυμμα
ὅμοιο μὲ τὴν ἀρχαία μακεδονικὴ περικε-
φαλαία, δοσμένο στὶς γυναῖκες τῆς περι-
οχῆς ἀπὸ τὸν Μέγα Ἀλέξανδρο ὁ ὁποῖος
θέλησε ἔτσι νὰ τιμήση τὴ γενναιότητά
τους στὴ μάχη;
Β. Ἡ ἱστορική ἀλήθεια
Ἄς δοῦμε λοιπὸν πῶς συνδέονται μὲ
τὴν ἑλληνικὴ ἱστορία οἱ παρελάσεις,
ὥστε νὰ λήξη αὐτὸ τὸ θέμα μιὰ γιὰ πά-
ντα. Σ΄ αὐτὸ θὰ μᾶς βοηθήσει ὁ ἱστο-
ρικὸς Ἀρριανὸς, ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν,
συνέγραψε τὸ ἔργο «Ἀλεξάνδρου ἀνά-
βασις».
Περιγράφει λοιπὸν ὁ ἀρχαῖος ἱστο-

84. 83
ρικὸς πῶς ὁ Ἀλέξανδρος Γ΄ ὁ μέγας ἑόρ-
τασε τὴν κατάληψη τῆς Τύρου: «Ἀλέ-
ξανδρος δὲ τῷ Ἡρακλεῖ ἔθυσέ τε καὶ
πομπὴν ἔστειλε ξὺν τῇ δυνάμει ὡπλι-
σμένῃ· καὶ αἱ νῆες ξυνεπόμπευσαν τῷ
Ἡρακλεῖ, καὶ ἀγῶνα γυμνικόν ἐν τῷ
ἱερῷ καὶ λαμπάδα ἐποίησε·»2
Ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος λοιπὸν πραγμα-
τοποίησε θυσία στὸν Ἡρακλῆ καὶ κατό-
πιν διοργάνωσε πομπὴ μὲ ὅλη τὴ στρα-
τιὰ ὁπλισμένη. Στὴν πομπὴ πρὸς τὸ ἱερὸ
τοῦ Ἡρακλῆ συμμετεῖχαν καὶ τὰ πλοῖα
τοῦ στόλου. Κατόπιν πραγματοποίησε
καὶ γυμνικοὺς ἀθλητικοὺς ἀγῶνες στὸ
ἱερὸ καὶ λαμπαδηφορία.
Στὴν δὲ Μέμφιδα, ἀναφέρει ὁ ἱστο-
ρικὸς ὅτι, ὁ Ἀλέξανδρος «ἐνταῦθα θύει
τῷ Διὶ τῷ βασιλεῖ καὶ πομπεύει ξὺν τῇ
στρατιᾷ ἐν τοῖς ὅπλοις καὶ ἀγῶνα ποι-
εῖ γυμνικὸν καὶ μουσικόν.»3
Κι ἐδῶ
λοιπὸν ὁ Ἀλέξανδρος πραγματοποιεῖ θυ-
σία, αὐτὴ τὴ φορὰ στὸν βασιλέα Δία καὶ
διοργανώνει πομπὴ μὲ ὅλη τὴ στρατιὰ
ἔνοπλη καὶ κατόπιν γυμνικοὺς ἀθλητι-
κοὺς ἀγῶνες καὶ μουσικὸ διαγωνισμό.
Ἐπειδὴ κατὰ καιροὺς ἔχουμε ἀκού-
σει ὅλων τῶν εἰδῶν τὶς ἀφελεῖς προ-
φάσεις, σπεύδουμε νὰ ἐπισημάνουμε:
ἄς μὴ προφασισθεῖ κάποιος ὅτι ὁ μέγας
Ἀλέξανδρος συνέδεσε στὰ δύο ὡς ἄνω
παραδείγματα τὶς παρελάσεις καὶ μὲ τὴν
λατρεία τοῦ Ἡρακλέους καὶ τοῦ Διός.
Σήμερα δὲν ἔχουμε λατρεία Ἡρακλέους
καὶ Διός, ἔχουμε ὅμως ἱστορικὴ μνήμη
καὶ πρέπει νὰ τιμήσουμε τοὺς προγό-
νους μας οἱ ὁποῖοι ἀγωνίσθηκαν γιὰ τὴν
ἐλευθερία, νὰ συνεχίσουμε δὲ τὶς θυσίες
καὶ τοὺς κόπους τους. Ἡ συνέχιση ἑνὸς
θεσμοῦ δὲν σημαίνει καὶ ἀπόλυτη ἀντι-
γραφή του, ἀλλιῶς θὰ ἔπρεπε οἱ σημερι-
νοὶ στρατοί νὰ παρελαύνουν μὲ τὰ ὅπλα
καὶ τὰ μεταφορικὰ μέσα τῆς ἐποχῆς τοῦ
Μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Οἱ δὲ ἀθλητικοὶ
ἀγῶνες συνεχίζονται μέχρι καὶ σήμερα
κι ἄς μὴν εἶναι οὔτε γυμνικοί, οὔτε ἀφι-
ερωμένοι στὸν Δία καὶ στὸν Ἡρακλῆ.
Ὅπως ἀναφέρει καὶ ὁ N. G. L. Ham-
mond, ἕνας ἀπὸ τοὺς πλέον ἔγκυρους με-
λετητὲς τῆς ἀρχαίας Μακεδονίας, ὁ Μέ-
γας Ἀλέξανδρος: «ἐπέλεξε 30.000 παῖδες4
καὶ ἔδωσε ἐντολὲς νὰ μάθουν ἑλληνικὰ
καὶ νὰ ἀσκηθοῦν στὴ μακεδονικὴ στρα-
τιωτικὴ τάξη, καὶ ὅρισε πολλοὺς ἐπιμε-
λητές». Σὲ ἄλλες διηγήσεις μαθαίνουμε
ὅτι τὰ παιδιά αὐτά, ὅταν ἐπιλέχτηκαν,
ἦταν πολὺ νέα καὶ ὅταν παρήλασαν ὡς
ἐπίγονοι μπροστὰ στὸν Ἀλέξανδρο τὸ
324 ἦταν ἤδη ἄνδρες, δηλαδὴ κόντευαν
τὰ εἴκοσι.»5
Γ. Συμπέρασμα
Ἀποδείξαμε λοιπόν, ὅτι οἱ παρελά-
σεις δὲν εἶναι συνήθεια ξενόφερτη στὴν
Ἑλλάδα. Δὲν προέρχονται ἀπὸ τὴ ρωμαϊ-
κή αὐτοκρατορία, οὔτε ἀπὸ δικτατορικὰ
καθεστῶτα τῆς Εὐρώπης ἢ τῆς Ἑλλάδας
τοῦ 20οῦ αἰῶνα. Τὶς παρελάσεις συνήθι-
ζε, γιὰ νὰ γιορτάση τὶς νίκες του καὶ γιὰ
νὰ ἐπιθεωρῆ τὰ στρατεύματά του ὁ ἀνυ-
πέρβλητος Ἕλληνας ὁ Ἀλέξανδρος Γ΄ ὁ
Μέγας, εἶναι ἑπομένως σαφῶς ἑλληνικὴ
συνήθεια.
Κι ἄν ἐμεῖς ἀπαγορεύσουμε τὶς πα-
ρελάσεις, θὰ τὶς συνεχίσουν πρὸς τιμήν
του ἄλλοι, κι ἄς μὴν εἶναι ἀπόγονοι
τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου, ἀλλ΄ ἁπλῶς
τὸν διεκδικοῦν σὰν πρόγονό τους καὶ
ἐμπνευστὴ τῆς πορείας τους πρὸς τὸ
μέλλον. _
1. Καὶ γενικὰ θὰ συνιστούσαμε νὰ παύση ἡ χονδρο-
ειδὴς νεοελληνικὴ συνήθεια τὴν ὁποία ἔχουμε ὀνο-
μάσει «ἐκμάθηση τῆς ἱστορίας ἀπὸ τὸ καφενεῖο».
Ὅποιος σύγχρονος Ἕλληνας δὲν μελετᾶ ὑπεύθυνα
ἱστορικὰ συγγράμματα καὶ ἄρθρα, ἀλλὰ ἀρκεῖται
σὲ ἀνόητες φῆμες, τὶς ὁποῖες ἐκλαμβάνει ὡς ἱστο-
ρικὴ ἀλήθεια, δὲν πρόκειται ποτὲ νὰ μάθη σωστὰ
τὴν ἱστορία του καὶ μὲ αὐτὴν νὰ ἐναρμονίση τὴν
πορεία του πρὸς τὸ μέλλον.
2. Ἀρριανός, «Ἀλεξάνδρου ἀνάβασις», Β, 24, 6.
3. Ἀρριανός, «Ἀλεξάνδρου ἀνάβασις», Γ, 5, 2.
4. Ἐννοεῖ μὴ Ἕλληνες.
5. N. G. L. Hammond, Μέγας Ἀλέξανδρος, Ἕνας
ἰδιοφυής, ἐκδ. Μαλλιάρης παιδεία, Θεσσαλονίκη
2007, σ. 223.

85. 84
ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ
ΣΤΙΣ ΡΙΖΕς
ΕΥΕΞΙΑ
ΚΑΙ
ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΗΤΑ
Θεοδώρου Κατσῆ
γεωπόνου
Ἀ
ναρωτηθήκατε ποτὲ γιατὶ τὸ σῶμα
μας καταπονεῖται τόσο εὔκολα
σή­μερα, ἐνῷ κάποτε ξυπνούσα-
με ὧρες πρὶν τὴν ἀνατολὴ καὶ βλέπαμε
τὴ στιγμὴ τῆς ξεκούρασης λίγο μετὰ τὴ
δύση τοῦ ἡλίου; Τὸ κορμὶ ἄντεχε πε­
ρισσότερο γιατὶ ἤμασταν πιὸ νέοι, θὰ
ἔλεγε κάποιος. Ἀποτελεῖ καὶ αὐτὸ ἕ­ναν
παράγοντα, ἀλλὰ τί εἶναι αὐτὸ ὅμως πού
ἔχει τὸ μεγαλύτερο βάρος τῆς εὐθύνης;
Τί ἄλλο ἔχει ἀλλάξει ἀπὸ τότε; Ἡ ἀπά-
ντηση βρίσκεται στὶς διατροφικές μας
συνήθειες.
Ἐντάσσετε στὴν καθημερινότητά
σας τὶς ἴδιες τροφὲς, ὅπως τότε; Ἡ ἀ­λ-
ήθεια εἶναι πὼς ὄχι. Ἡ παραπάνω εἰκόνα
περιπλέκεται ἐπιπλέον ἀπὸ τὴν προσθή-
κη χημικῶν ἐνώσεων στὶς τροφὲς ὥστε
νὰ ἐνισχυθῇ ἡ γεύση τους. Τὰ ἐνισχυ-
τικὰ γεύσης δημιουργοῦν ἐθισμὸ στὶς
συνθετικὲς γεύσεις («Δὲν μπορεῖς νὰ
φᾶς μόνον ἕνα!») ποὺ κάνει τὶς φυσικὲς
ἀκατέργαστες τροφὲς νὰ φαίνονται ἄνο-
στες. Ἡ ἀπομάκρυνση ἀπὸ τὸν φυσικὸ
τρόπο δια­τροφῆς μᾶς ὁδηγεῖ σὲ ὁλοένα
καὶ χειρότερες συνήθειες, ἡ ἔλλειψη
ἐνέργει­ας μᾶς κάνει πιὸ μαλθακούς, νὰ

86. 85
ἔχουμε λιγότερη διάθεση καὶ δύναμη
καὶ ἔτσι ξεκινᾶ μία πτώση τοῦ ἐπιπέδου
τῆς ὑγείας μας ποὺ δὲν εἶναι εὔκολο νὰ
τὴ σταματήσουμε.
Ἡ λύση εἶναι νὰ μετακινηθοῦμε σὲ
ὁλοένα καὶ πιὸ ὑγιεινὲς καὶ φυσικὲς
συνήθειες. Οἱ τροφές μας νὰ εἶναι «ζω-
ντανὲς» καὶ νὰ ἔχουν ὑποστῆ τὴν λιγό-
τερη δυνατὴ ἐπεξεργασία. Ἡ διόρθωση
τοῦ ἐλλείμματος σὲ θρεπτικὰ συστατικὰ
εἶναι ζωτικῆς σημασίας. Ὁλοένα καὶ πε-
ρισσότερες ἔρευνες συνδέουν χρόνια
νοσήματα μὲ ἐλλείψεις σὲ βασικὰ θρε-
πτικὰ συστατικὰ καὶ ἐπιβάρυνση ἀπὸ
τοξικὲς ἑνώσεις.
Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἔχει αὐξηθῆ ἡ δι-
άρκεια ζωῆς τοῦ σύγχρονου ἀνθρώ­που,
κυρίως λόγῳ βελτιωμένων συνθηκῶν
ζωῆς. Ἡ ποιότητα ζωῆς ὅμως καὶ ἡ κα-
τάσταση τῆς ὑγείας μας χειροτερεύουν
σταθερά. Ἡ ραγδαία αὔ­ξηση τῶν χρό-
νιων νοσημάτων, ἡ ἔλλειψη ἐνέργειας
καὶ ἡ κακὴ διάθεση, περιγράφουν τὴν
εἰκόνα τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου.
Ἡ τροφικὴ ἀλυσίδα παρουσιάζει
ἐλλείψεις σὲ σημαντικὰ θρεπτικὰ συ­
στατικὰ καὶ ἐπιβαρύνεται σημαντικὰ
μὲ τοξικὲς οὐσίες. Ἡ διαταραχὴ τῆς
βιοχημικῆς ἰσορροπίας στὸ σῶμα μας
λόγῳ τῶν παραπάνω εἶναι δραμα­τική.
Ἡ ἐπιβάρυνσή μας ἀπὸ τοξικὲς ἑνώσεις
ἔχει λάβει πλέον τεράστιες διαστάσεις.
Βιομηχανικὰ χημικά, βαρέα μέταλλα,
φυτοφάρμακα, συντη­ρητικὰ καὶ ἄλλα,
συσσωρεύονται κάθε μέρα στὸν ὀργα-
νισμό μας ἐν γνώ­σει μας. Ἡ ἐπιρροὴ
αὐτῶν τῶν ἑνώσεων δημιουργεῖ τερά-
στια διατάραξη στὸν μεταβολισμό μας.
Φανταστεῖτε μία μηχανὴ ποὺ ὄχι μόνο
δὲν ἔχει τὰ ἀπαραίτητα γιὰ νὰ λειτουρ-
γήσῃ, ὅπως εἴδαμε παραπάνω, ἀλλὰ
παράλλη­λα ἐπιβαρύνεται ἀπὸ συστα-

87. 86
τικὰ ποὺ δὲν πρέπει νὰ βρίσκωνται ἐκεῖ
καὶ δι­αταράσσουν τὴν ὁμαλὴ λειτουρ-
γία της.
Ἂν παρομοιάσουμε τὸ σῶμα μας μὲ
τὴ μηχανὴ ἑνὸς αὐτοκινήτου, ἡ κα­κὴ
διατροφὴ θὰ ἦταν σὰν νὰ τὴν τροφοδο-
τοῦμε μὲ νερωμένη βενζίνη καὶ οἱ το-
ξικὲς ἑνώσεις σὰν ζάχαρη στὸ ντεπόζιτο
τῆς βενζίνης. Σίγουρα ὁ κι­νητήρας του
θὰ κολλοῦσε ὑπ' αὐτὲς τὶς συνθῆκες!
Κάτι παρόμοιο συμβαί­νει καὶ στὸ σῶμα
μας, μόνο ποὺ αὐτὴ ἡ ἐπιβάρυνση γί-
νεται ὕπουλα, γιατὶ εἶναι ἀόρατη καὶ
συμβαίνει σιγά-σιγά. Ἡ ἐνίσχυση τῶν
μηχανισμῶν ἀπο­τοξίνωσης τοῦ ὀργανι-
σμοῦ εἶναι μία ἀπὸ τὶς πιὸ σημαντικὲς
ἐνέργειες γιά τὴν ἀποκατάσταση τοῦ
μεταβολισμοῦ καὶ τῆς ὑγείας μας.
Μετὰ ἀπὸ πολλὲς συνεχόμενες ὧρες
ἐργασίας, συνήθως ἀργὰ τὸ ἀπό­γευμα, ὁ
νεαρὸς γιατρὸς πήγαινε μία βόλτα στὸ
λιμάνι. Λίγο καιρὸ ἀργό­τερα ἀνέπτυξε
φιλίες μὲ τοὺς τοπικοὺς ψαράδες καὶ
ἦταν πλέον συχνὲς οἱ συζητήσεις μετα-
ξύ τους. Ἕνα βράδυ ρώτησε ἕναν ψαρὰ
τὸ ἑξῆς: «Ὅλη τὴν ἡμέρα βλέπω ἀσθε-
νεῖς ποὺ πάσχουν ἀπὸ διάφορες ἀρρώ-
στιες. Τὰ ψάρια πού πιάνετε ἐσεῖς, συ-
νήθως ἀπὸ ποιά νόσο προσβάλλονται;».
Ὁ ψαρὰς τοῦ ἀπάντησε ὅτι
στὰ 40 χρόνια ποὺ ψαρεύει
δὲν συνάντησε ποτὲ ἄρρω­
στο ψάρι. Γιατὶ δὲν ἀρρω-
σταίνουν τὰ ψάρια;
Ἡ παραπάνω συζήτη-
ση ἦταν τὸ ἔναυσμα ποὺ
ἔσπρωξε τὸν νεαρὸ τότε
γιατρὸ νὰ ἀφιερώσῃ τὴ ζωή
του στὴν ἀνεύρεση τοῦ πα-
ράγοντα ποὺ προ­σφέρει
ἀνοσία στοὺς θαλάσσιους
ὀργανισμούς. Ἡ θαλασσινὴ
πέστροφα γιὰ παράδειγμα,
δὲν προσβάλλεται ἀπὸ καρ-
κίνο, ἐνῷ ἡ πέστροφα τοῦ
γλυκοῦ νεροῦ προσβάλ-
λεται ἀπὸ αὐτὸν μετὰ ἀπὸ
5,5 χρόνια ζωῆς, κατὰ μέσο
ὅρο.
Ἡ ἔρευνα τοῦ Maynard Murray στά-
θηκε ἡ βάση γιὰ τὴν ἀνάπτυξη μεθό­δων
ἐμπλουτισμοῦ τοῦ ἐδάφους μὲ μεταλ-
λικὰ στοιχεῖα ἀπὸ τὴν θάλασσα. Παρὰ
τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ κοινὸ ραφιναρισμένο
ἁλάτι εἶναι θανατηφόρο γιὰ τὰ φυτὰ καὶ
ἐπιβλαβὲς γιὰ τὸν ἄνθρωπο, τὸ θαλασ-
σινὸ ἁλάτι σὲ συγκε­κριμένες ἀραιώσεις,
ἐπιταχύνει σὲ ἐντυπωσιακὸ ρυθμὸ τὴν
ἀνάπτυξη τό­σο τῶν φυτῶν ὅσο καὶ τῶν
ζώων ποὺ τρέφονται μὲ αὐτά.
Τὸ μεγαλύτερο διατροφικὸ λάθος δέ,
βρίσκεται πάλι στὴν ἀκούσια ἀπο­φυγὴ
λήψης κάποιων πολὺ σημαντικῶν
οὐσιῶν λόγῳ συνήθειας. Πρόκει­ται γιὰ
τὴν βιταμίνη 17, γνωστὴ ὡς ἀμυγδαλί-
νη.
Ἡ ἀμυγδαλίνη εἶναι τὸ πικρὸ συστα-
τικὸ τῶν ἀμυγδάλων καὶ μία πιθα­νὴ
τοξίνη, ἀφοῦ μπορεῖ νὰ ἀπελευθερώσῃ
κυανίδη στὸν ὀργανισμό. Θεω­ρεῖται
ὅτι ἔχει ἀντικαρκινικὲς ἰδιότητες, ἀλλὰ
αὐτὸ δὲν ἔχει ἀποδειχθεῖ ἐ­πιστημονικά.
Ἔχει ὑποστηριχθῆ ὅτι, μὲ τὸν ἀπο-

88. 87
κλεισμὸ τῶν πικρῶν οὐσιῶν-μόνο
ἡ­δονὴ καὶ εὐχαρίστηση στὸ λάρυγγά
μας εἶναι τὸ σύνθημά μας-ἀποκλείσα­με
μία ἀπὸ τὶς 4 βασικὲς γεύσεις: ἁλμυ-
ρό, ξυνό, πικρό, γλυκό. Πολλοὶ ἔ­χουν
ἀπορρίψει καὶ τὸ ξυνὸ καὶ ἔχουν ἐπιλέ-
ξει τὸ ἁλμυρὸ καὶ τὸ γλυκό. Ἔτσι ἔχει
χαθῆ ἡ ἰσορροπία. Ὁ Ἱπποκράτης τό-
νιζε τὴν ἰσορροπία, ἐπηρεα­σμένος ἀπὸ
τὸν πατέρα τῆς ἑλληνικῆς Ἰατρικῆς τὸν
γιατρὸ Ἀλκμαίωνα. Αὐτὸς θεωρεῖται ἡ
κορυφὴ τῆς ἑλληνικῆς Ἰατρικῆς γιατὶ
πρῶτος αὐτὸς ἀ­σχολήθηκε μὲ τὴν ἀνα-
τομία καὶ φυσιολογία καὶ διατύπωσε ὡς
ἑξῆς τὶς ἀντιλήψεις του γιὰ τὴν ὑγεία
καὶ τὴν ἀρρώστια, ποὺ υἱοθέτησε καὶ
ὁ Ἱπ­ποκράτης: «Ἐκεῖνο ποὺ διατηρεῖ
τὴν ὑγεία εἶναι ἰσομερὴς κατανομὴ
καὶ ἀ­κριβὴς μείξη μέσα στὸ σῶμα τῶν
δυνάμεων (=ἰσονομία) τοῦ ξηροῦ, τοῦ
ὑ­γροῦ, τοῦ κρύου, τοῦ γλυκοῦ, τοῦ πι-
κροῦ, τοῦ ξυνοῦ καὶ τοῦ ἁλμυροῦ. Τὴν
Ἀρρώστια τὴν προκαλεῖ ἡ ἐπικράτηση
τοῦ ἑνὸς (=μοναρχία). Ἡ θεραπεία ἐ­π-
ιτυγχάνεται μὲ τὴν ἀποκατάσταση τῆς
διαταραχθείσας ἰσορροπίας, μὲ τὴ μέθο-
δο τῆς ἀντίθετης ἀπὸ τὴν πλεονάζουσα
δύναμη».
Τὶς ἀντιλήψεις αὐτὲς τὶς βρίσκου-
με ἀκέραιες στὸν Ἱπποκράτη. Ἡ ἀκρι­
βὴς μείξη, ἡ ἰσονομία, ἡ συμμετρία, ἡ
ἁρμονία, βρίσκονται στὴ βάση τῶν δογ-
μάτων τῶν Πυθαγορείων καὶ τοῦ Ἱππο-
κράτη. Γράφει χαρακτηριστικὰ ὁ Ἱππο-
κράτης: «Μέσα στὸν ἄνθρωπο ὑπάρχει
καὶ τὸ πικρὸ καὶ τὸ ἁλμυρό, τὸ γλυκό,
τὸ ξινό, τὸ στυφὸ καὶ τὸ ἄνοστο καὶ τὰ
συστατικὰ αὐτὰ ὅταν ἀνα­μειγνύωνται
καὶ ἑνώνωνται μεταξύ τους, οὔτε φαί-
νονται οὔτε βλάπτουν τὸν ἄνθρωπο.
Ὅταν ὅμως κάποιο ἀπ᾿ ὅλα διαχωριστῇ
καὶ μείνῃ μόνο του τότε φαίνεται νὰ
προκαλῇ βλάβη».
Ἂν τρῶμε πολλὰ γλυκὰ καὶ ὑδρογο-
νάνθρακες καὶ ἔχει γίνει τὸ σῶμα μας
σοκολάτα καὶ Ζαχαροπλαστεῖο, ἔχει
ἐπέλθει ἀνισορροπία. Ἡ ἐπικρά­τηση
τῶν γλυκῶν σὲ βάρος τοῦ πικροῦ θὰ
τὸ πληρώσουμε καὶ μάλιστα ἀ­κριβά.
Οἱ ὄγκοι εἶναι γεμᾶτοι ἀπὸ ζάχαρη.
Αὐτὸ ἀπέδειξε ὁ Warburg. Τὸ 2001 ἕνα
ἰατρικὸ Συνέδριο στὴν Καρλσρούη τῆς
Γερμανίας, ἐπιβεβαίωσε τὴν παροιμία:
«ὅτι εἶναι πικρὸ στὸ στόμα, εἶναι καλὸ
στὸ στομάχι». Τονί­στηκε ὅτι οἱ πικρὲς
οὐσίες, συμβάλλουν ἀποφασιστικὰ στὴ
συνολικὴ δια­δικασία τῆς πέψης. Οἱ κι-
νήσεις τοῦ στομάχου καὶ τοῦ ἐντέρου
«Μέσα στὸν ἄνθρωπο ὑπάρχει καὶ τὸ πικρὸ
καὶ τὸ ἁλμυρό, τὸ γλυκό, τὸ ξινό, τὸ στυφὸ
καὶ τὸ ἄνοστο καὶ τὰ συστατικὰ αὐτὰ
ὅταν ἀνα­μειγνύωνται καὶ ἑνώνονται μεταξύ τους,
οὔτε φαίνονται οὔτε βλάπτουν τὸν ἄνθρωπο.
Ὅταν ὅμως κάποιο ἀπ᾿ ὅλα διαχωριστῇ καὶ μείνει μόνο του
τότε φαίνεται νὰ προκαλῇ βλάβη».
Ἱπποκράτης

89. 88
ἐντείνονται καὶ ἐπιταχύνεται ἡ προώ-
θηση τῆς τροφῆς. Διεγείρουν τὴν ἔκκρι-
ση χολῆς καὶ παγκρέατος, βελτιώνουν
τὴν πέψη τῶν λευκωμάτων, πρωτε-
ϊνῶν καὶ λιπῶν. Μειώνεται ἡ αἴσθηση
τοῦ φουσκώματος καὶ ἐμποδίζονται οἱ
διαδι­κασίες ζύμωσης καὶ σήψης ποὺ συ-
ντελοῦνται στὸ ἔντερο. Μέσῳ τῆς βελτί­
ωσης ἀπορρόφησης τῆς βιταμίνης Β12,
οἱ πικρὲς οὐσίες ὑποστηρίζουν τὴν πα-
ραγωγὴ αἵματος, προάγουν τὴν ἀπορ-
ρόφηση τῶν λιποδιαλυτῶν στοι­χείων,
ὅπως καὶ τοῦ σιδήρου. Οἱ πικρὲς οὐσίες
ὑποστηρίζουν καὶ τὴ δημι­ουργία βάσε-
ων (ἀλκαλικὸ ὑψηλὸ pΗ) στὸν ὀργανι-
σμό. Καὶ δροῦν μὲ αὐτὸ τὸν τρόπο ἐνά-
ντια στὴν ὑπεροξείδωση τοῦ αἵματος.
Σὲ περίπτωση συστηματικῆς λή-
ψης τῶν πικρῶν οὐσιῶν δυναμώνει τὸ
συκώτι. Τὸ συκώτι θέλει πικρὰ γιὰ νὰ
λειτουργήσῃ. Ἡ χολὴ ποὺ παράγε­ται
στὸ συκώτι εἶναι πικρή. Πῶς λοιπὸν θὰ
ἔχουμε παραγωγὴ πρώτης ποι­ότητας
χολῆς, νὰ διαλύῃ τὰ λίπη, ἂν δὲν τρῶμε
πικρά; Τροφοδοτώντας μὲ ζάχαρη τὸ συ-
κώτι δὲν παράγουμε πικρὴ χολή. Βελτι-
ώνεται ὁ μεταβολι­σμὸς καὶ μὲ τὸν τρόπο
αὐτὸ μειώνεται καὶ ἡ χοληστερίνη. Μὲ
τὰ πικρὰ μει-
ώνονται καὶ
οἱ τιμὲς τοῦ
σακχάρου. Ὁ
καθένας τὸ
καταλαβαίνει.
Τὸ σάκχαρο
προέρχεται
ἀπὸ τὴν κα-
τάχρηση ὑδα-
τανθράκων,
ὄχι ἀπὸ τὴν
κ α ­τ ά χ ρ η σ η
π ι κ ρ ῶ ν
οὐσιῶν καὶ ἡ
θεραπεία γίνε-
ται μὲ τὰ ἀντί-
θετα, ἔλεγε ὁ
Ἱπποκράτης.
Ἡ ἄμυνα
καὶ ὁ τερμα-
τοφύλακας τοῦ ὀργανισμοῦ ἐναντίον
τοῦ καρκίνου βρίσκονται στὸ συκώτι,
καὶ τὸ συκώτι θέλει πικρὰ γιὰ νὰ λει-
τουργήσῃ σω­στά, νὰ ἀποθηκεύσῃ τὶς
βιταμίνες. Γιατὶ δὲν παρουσιάζεται
καρκίνος στὸ λεπτὸ ἔντερο; Ρωτῆστε
κάποιο γιατρό. Πολλοὶ δὲν γνωρίζουν.
Ἄλλοι ἀπαν­τοῦν τὸ pΗ, ἡ μεγάλη ποσό-
τητα γ-σφαιρίνης (ἐπηρεάζεται ἀπὸ τὸ
σελήνι­ο), ἢ λόγῳ τῆς ταχείας διέλευσης.
Ἡ ἀπάντηση βρίσκεται στὸ γεγονός,
ὅτι- σύμφωνα μὲ τὴ φυσιολογία- στὸ
λεπτὸ ἔντερο χύνονται οἱ ἐκκρίσεις τῆς
χολῆς καὶ τοῦ παγκρέατος ποὺ κάνουν
ἀλκαλικὸ τὸ pΗ τοῦ λεπτοῦ ἐντέρου. Τὰ
παγκρεατικὰ ἔνζυμα (θρυψίνη, χυμο-
θρυψίνη) καὶ ἡ χολή, εἶ­ναι βασικῆς ση-
μασίας γιὰ τὸ περίεργο γεγονός, ὅτι στὸ
λεπτὸ ἔντερο δὲν ἐμφανίζεται σχεδὸν
ποτὲ καρκίνος. Τὸ δυνατὸ συκώτι διώ-
χνει τὸν καρκίνο ἐνῷ ζαχαροποιημένο
καὶ σοκολατοποιημένο συκώτι, ἴσον

90. 89
καρκίνος.
Ὅσον ἀφορᾷ ὅμως στὴν πρόληψη
νόσων ποὺ σχετίζονται μὲ τὴ γήρανση
ἡ βιταμίνη Ε ἔχει τὸν πρῶτο λόγο. Ἡ βι-
ταμίνη Ε, γνωστὴ καὶ ὡς ἀτοκοφε­ρόλη,
εἶναι ἕνα ἰσχυρὸ λιποδιαλυτὸ ἀντιοξει-
δωτικό, ποὺ καταπολεμᾷ τὴ βλαβερὴ
δράση τῶν ἐλευθέρων ριζῶν. Πρὸς
αὐτὴν τὴν κατεύθυνση, ἡ βι­ταμίνη Ε
συνεργάζεται καὶ μὲ ἄλλα ἀντιοξειδωτι-
κά, ὅπως ἡ βιταμίνη C καὶ τὸ σελήνιο.
Μὲ λίγα λόγια, ἐμποδίζει τὶς ἀντιδράσεις
τῶν χημικῶν ἐ­κείνων ἑνώσεων, ποὺ
ὀξειδώνουν τὰ λιπαρὰ ὀξέα στὸν ἐγκέ-
φαλο καὶ στὸ αἷμα, σταματοῦν τὴ φυσι-
ολογικὴ λειτουργία τῶν κυττάρων καὶ
ἐπιταχύ­νουν τὴ γήρανση τῶν ἱστῶν. Ἡ
συγκεκριμένη βιταμίνη προσφέρει τὴν
προστασία της μὲ ποικίλους τρόπους:
Ἡ βιταμίνη Ε ἐμποδίζει τὴν ἀρτηρι-
οσκλήρωση, δηλαδὴ τὴ σταδιακὴ ἀπό-
φραξη τῶν ἀρτηριῶν, ποὺ ἐπέρχεται
καθὼς μεγαλώνουμε.
Ἀναζωογονεῖ καὶ
δυναμώνει τὸ ἀνο-
σοποιητικὸ σύστη-
μα.
Ὡς ἰσχυρὸ ἀντι-
οξειδωτικό, ἡ βιτα-
μίνη Ε προστατεύει
τὶς ἶνες κολλα­γόνου
ἀπὸ τὴν καταστρο-
φικὴ δράση τῶν
ἐλευθέρων ριζῶν
ποὺ ὁδηγοῦν στὶς
ρυτίδες, ἀνακουφί-
ζει τὴν ξηρότητα
τοῦ δέρματος καὶ
προάγει τὴν ἁ­παλ-
ότητά του.
Ἡ βιταμίνη Ε
προσφέρει σημα-
ντικὴ προστασία
κατὰ τοῦ καρκίνου.
Τέλος, μετὰ ἀπὸ ἔρευνες, πολλοὶ ἐπι-
στήμονες κατέληξαν στὸ συμ­πέρασμα
ὅτι ἡ βιταμίνη Ε, μέσῳ τῆς βελτίωσης
τῆς κυκλοφορίας τοῦ αἵμα­τος στὸν
ἐγκέφαλο, συμβάλλει στὴν ἐπιβράδυν-
ση καὶ παρεμπόδιση τῆς ἀ­πώλειας πνευ-
ματικῶν καὶ ἐγκεφαλικῶν λειτουργιῶν,
ὅπως ἡ προσβολὴ ἀ­πὸ τὴ νόσο Ἀλτσχάι-
μερ.
Ποῦ βρίσκουμε ὅμως τὴ βιταμίνη Ε;
Ἡ λιποδιαλυτὴ βιταμίνη Ε βρίσκε­ται
σὲ μεγαλύτερες ποσότητες στὶς λιπαρὲς
τροφές, μὲ κυριότερη πηγὴ τὰ φυτικὰ
ἔλαια (κυρίως στὸ σογιέλαιο, ἡλιέλαιο
καὶ καλαμποκέλαιο), τοὺς ξηροὺς καρ-
ποὺς (κυρίως στὰ ἀμύγδαλα, φουντού-
κια καὶ καρύδια), προ­σφέροντας ω-3
λιπαρὰ ὀξέα στὸν ὀργανισμό μας, τοὺς
σπόρους καὶ τὰ μὴ ἐπεξεργασμένα δη-
μητριακά, τὸ σιτάρι, ὁρισμένα λαχανι-
κά, τὸ ἀβοκάντο καὶ τὰ θαλασσινά. Ἆρα
πολὺ βασικὸ εἶναι νὰ ἐντάξουμε κάποιες
ἀπὸ αὐ­τὲς τὶς τροφὲς στὴν καθημερινή
μας διατροφή!
Μὲ μία ἰσορροπημένη διατροφὴ
μποροῦμε εὔκολα ἐπίσης νὰ καταπολε­
μήσουμε καὶ τὸ ἄγχος. Ὁ τρόπος δια-
τροφῆς μας ἀπὸ μόνος του δὲν μπορεῖ νὰ

91. 90
ἀποβάλλῃ τὸ ἄγχος ἀπὸ τὴ ζωὴ μας ἀλλὰ
μπορεῖ νὰ βελτιώσῃ τὴν ἀντοχή μας σὲ
αὐτό, νὰ μᾶς δώσῃ τὴ δυνατότητα νὰ τὸ
ξεπερνᾶμε εὐκο­λότερα καὶ νὰ ἐλαττώ-
σουμε τὶς μακροχρόνιες ἐπιδράσεις του.
Ὅταν ὑπο­βαλλώμαστε σὲ στρεσσογόνες
συνθῆκες (κάτι τὸ ὁποῖο συμβαίνει καὶ
ὅταν παραλείπουμε κάποιο γεῦμα) τὸ
σῶμα μας ἐκκρίνει ἀπὸ κάτι μικροὺς
ἀδέ­νες, τὰ ἐπινεφρίδια, ποὺ βρίσκονται
πάνω ἀπὸ τοὺς νεφροὺς τὴν ὁρμόνη
κορτιζόλη στὸ αἷμα ἢ ἀλλιῶς ἡ ὁρμόνη
τοῦ στρές.
Σὲαὐτὲςτὶςκαταστάσειςἡκορτιζόλη
εἶναι ὅ,τι χρειάζεται ὁ ὀργανι­σμός. Δίνει
μία γρήγορη καὶ ἰσχυρὴ δόση ἐνέργειας,
αὐξάνει τὸ ἀμυντικὸ σύστημα καὶ μειώ-
νει τὴν εὐαισθησία μας στὸν πόνο. Στὴν
περίπτωση ὅ­μως (ἀρκετὰ συχνὴ) ὅπου
εἴμαστε συνεχῶς ἐκτεθειμένοι σὲ πολὺ
στρεσ­σογόνες καταστάσεις, τὰ ἐπίπεδα
τῆς κορτιζόλης μπορεῖ νὰ γίνουν μόνι­
μα ὑψηλὰ δημιουργώντας προβλήματα
ὑγείας. Κάποια ἀπὸ αὐτὰ εἶναι: ὑ­πέρτ-
αση, διαταραχὲς γαστρεντερικοῦ συ-
στήματος (Σύνδρομο εὐερέθιστου ἐντέ-
ρου, δυσκοιλιότητα, διάρροια, ἕλκος),
μειωμένη πνευματικὴ δραστηρι­ότητα
(μειωμένη συγκέντρωση, προβλήματα
μνήμης), μειωμένη ἰνσουλι­νοαντοχὴ
(διαβήτης, αὔξηση βάρους) καὶ καρδι-
αγγειακά. Τέλος καταστέλ­λει τὸ ἀνοσο-
ποιητικό μας σύ-
στημα. Σκεφτεῖτε
πόσες φορὲς κρυ-
ολογήσατε ἢ κολ-
λήσατε κάποια
ἴωση, ὅταν εἴχα-
τε μεγάλο φόρτο
ἐργασίας στὴν
δου­λειά ἢ μετὰ
ἀπὸ μία μεγάλη
ἔνταση, ὅπως με-
τακόμιση ἢ ταξίδι
καὶ ἄλλα;
Σὲ ἕναν τέλειο
κόσμο θὰ μπο-
ρούσαμε ἁπλᾶ νὰ
κλείσουμε τὴν
πόρτα στὸ ἄγχος,
ἀλλὰ δὲν εἶναι καὶ
τόσο εὔκολο εἰδικὰ μὲ τοὺς σύγχρονους
ρυθ­μοὺς τῆς ζωῆς στὴν πόλη. Ὑπάρ-
χουν ὅμως ἀποδεδειγμένοι τρόποι στὴν
ἐπιστήμη τῆς διατροφῆς ὅπου βοηθοῦν
τὸν ὀργανισμό μας νὰ παρά­γῃ λιγότερες
στρεσσογόνες ὁρμόνες.
Τό ἄγχος μειώνει τὴ συγκέντρωση
καὶ ἐπηρεάζει τὴ μνήμη. Ξεκινῆστε τὴ
μέρα σας μὲ ἕνα πλούσιο πρωϊνό, τὸ
ὁποῖο μπορεῖ νὰ ἔχῃ ὁλικῆς ἀλέσε­ως δη-
μητριακὰ ἢ ψωμί, φροῦτα ἐποχῆς, καὶ
γιαούρτι ἢ γάλα δίνοντας καύ­σιμα στὸν
ἐγκέφαλο, δημιουργώντας ἔτσι ἰδανικὲς
συνθῆκες γιὰ σκέψη καὶ ἐπίλυση προ-
βλημάτων. Τὸ ἄγχος ἐπιδρᾶ στὴν γλυ-
κόζη τοῦ αἵματος μὲ ἀποτέλεσμα νὰ
νιώθετε κακοδιάθετοι ἢ εὐερέθιστοι.
Ἡ σταθερὴ παροχὴ ἐνέργειας μέσῳ τα-
κτικῶν καὶ ἰσορροπημένων γευμάτων
(2/ήμερα) καὶ δε­κατιανὸ ἢ πρωϊνὸ (3/
ήμερα) διασφαλίζει πιὸ σταθερὰ ἐπίπεδα
γλυκόζης στὸν ὀργανισμό σας.

92. 91
Ἀντιθέτως, ὅταν παραλείπετε γεῦμα
ὁ ὀργανισμός σας συμπεριφέρεται σὰν
νὰ βρίσκεται σὲ συνθῆκες ἐκτάκτου
ἀνάγκης καὶ αὐξάνει τὰ ἐπίπεδα τοῦ
στρὲς ἀκόμα περισσότερο. Ἐπίσης εἶναι
σημαντικὸ νὰ τρῶτε, πίνετε, καὶ νὰ κα-
ταπίνετε τὸ φαγητό σας ἀργὰ καὶ καλά,
νὰ ἀφιερώνετε χρόνο γι᾿ αὐτό. Αὐτὸ σᾶς
βοηθᾶ νὰ μπορῆτε εὔκολα νὰ γυρίσετε
στὴ μὴ-στρεσ­σογόνο κατάσταση καὶ
νὰ ἀπολαύσετε καλύτερα τὶς γεύσεις
τοῦ γεύμα­τος. Τὸ τσάι ἔχει ἀποδειχθῆ
ἀπὸ διάφορες μελέτες στὸν κόσμο ὡς τὸ
πρῶτο «ἀντι-στρές» τρόφιμο λόγῳ τῆς
ἠρεμιστικῆς ἰδιότητάς του στὸ μυαλὸ
καὶ τῆς μείωσης τῶν ἐπιπέδων κορτιζό-
λης. Σύμφωνα μάλιστα καὶ μὲ μία νέα
ἔρευνα στὸ American Journal of Clinical
Nutrition: ἡ κατανάλωση πέντε φλυ-
τζανιῶν τσαγιοῦ τὴν ἡμέρα μπορεῖ νὰ
μειώσῃ τὸ στρὲς μέχρι καὶ 20%.
Ἕνα ποτήρι γάλα δὲν εἶναι μόνον
ἕνα φυσικὸ δυναμωτικὸ γιὰ τὸν ὕπνο
ἀλλὰ βάσει ἐρευνῶν τοῦ πανεπιστη-
μίου τοῦ Maastricht, ἔχει συσχετισθῆ
μὲ αὐξημένη ἑτοιμότητα τὴν ἑπόμενη
μέρα. Ἡ ἐπίδραση τοῦ γάλακτος στὸν
ὕπνο ἀποδίδεται στὴν ἀλακταλβουμίνη,
ἡ ὁποία περιέχει τὴν τρυ­πτοφάνη, πρό-
δρομος τῆς σεροτονίνης.
Ἔρευνα ἀπὸ τὸ πανεπιστήμιο
Swiburne τῆς Μελβούρνης ἔδειξε ὅτι ἡ
μάσηση μίας τσίχλας μπορεῖ νὰ μειώσῃ
τὸ ἄγχος, νὰ αὐξήσῃ τὴν ἑτοιμό­τητα καὶ
νὰ βελτιώσῃ τὶς ἐπιδόσεις.
Ἡ περιεκτικότητα τοῦ σολομοῦ σὲ
ω-3 λιπαρὰ ὀξέα μπορεῖ νὰ κάνουν τοὺς
ἀνθρώπους πιὸ θετικοὺς καὶ χαρούμε-
νους, σύμφωνα μὲ ἐρευνητὲς τοῦ πανε-
πιστημίου τοῦ Pittsburgh.
Τὸ κόκκινο κρασὶ μπορεῖ νὰ εἶναι
αὐτονόητο ὅτι μᾶς βοηθᾶ νὰ χαλαρώ­
σουμε, ἀλλὰ μελέτη τοῦ πανεπιστημίου
τοῦ Toronto ἀποδεικνύει ὅτι τὰ ὀ­φέλη
στὴν ὑγεία μας σταματοῦν στὸ πρῶτο
ποτήρι.
Ἡ ἴδια μελέτη μᾶς δεί­χνει ὅτι τὸ ἕνα
ποτήρι μᾶς δίνει ὀφέλη καὶ στὴ λει-
τουργία τῆς καρδιᾶς, ἀλ­λὰ μετέπειτα
τὰ δύο μᾶς ἀνεβάζουν
τοὺς χτύπους τῆς καρ-
διᾶς σὲ ἕξι χτύ­πους τὸ
λεπτὸ ἐπιπλέον. Ἐπίσης
ἡ αὐξημένη κατανάλω-
ση ἀλκοὸλ ἔχει ἀντίθετα
ἀποτελέσματα προκα-
λώντας μελαγχολία.
Ἂς φροντίσουμε
λοιπὸν τὴ σωματικὴ
καὶ τὴν πνευματική
μας ὑγεία δίνοντας στὸν
ὀργανισμό μας αὐτὸ ποὺ
χρειάζεται πραγματικὰ,
ὅταν πει­νάῃ καὶ ὄχι
ὑποκατάστατα βασικῶν
τροφῶν.
«Νοῦς ὑγιὴς ἐν σώματι ὑγιεῖ». _
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
http://www.diatrofi.gr/index.php/diaita/kathimerini-
diatrofi
http://www.drtsoukalas.com/
http://www.antigiransi.com/vitamins2.html

93. 92
«Ἄ
ρτος καρδίαν ἀνθρώπου στηρί-
ζει…», «Οἶνος καρδίαν ἀνθρώ-
που εὐ­φραίνει…», ἀλλὰ καὶ
«οὐκ ἐπ᾿ ἄρτῳ μόνον ζήσεται ἄνθρωπος».
Γιατί οἱ πρωτόπλαστοι καὶ οἱ πρῶτοι τους
ἀπόγονοι ἔζησαν ἑκατοντάδες χρόνια;
Γιατί σήμερα κατὰ τὰ κοινῶς ἀποδεδειγ-
μένα σπανίως ἐξαντλεῖται τὸ γενικὸ ὅριο
ζωῆς (120 ἔτη). Ὄχι, δέν λιγόστεψαν τὰ
καύσιμα, ἀλλὰ ἐ­μεῖς οἱ ἄνθρωποι ἀπομα-
κρυσμένοι συνεχῶς ἀπὸ τὴν Θεία Κοινω-
νία τὰ νο­θεύσαμε καὶ ὑπερβαρύναμε τὸ
ὄχημα (σῶμα μας). Συνέπεια, μικρόβια
(μι­κρὸς βίος) ζωή, γκρίζα πορεία γεμάτη
ἀρρώστιες καὶ χωρὶς νόημα. Ἂν ὄχι τὸ
σύνολο ἀλλὰ κατὰ γενικὴ διαπίστωση,
πλέον τοῦ 90% τῶν προβλημά­των ὑγεί-
ας τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου ὀφείλονται
στὴν ὑπερφαγία καὶ τὴν ταχυφαγία.
Πανηγυρίζουν οἱ φαρμακευτικὲς πο-
λυεθνικὲς καὶ ὅλο τὸ βάρβαρο καὶ ἀπάν-
θρωπο σύστημα ἐφαρμοσμένης ἰατρικῆς,
ἐπεμβατικῆς καὶ θεραπεί­ας. Εὐτυχῶς
ποὺ ὑπάρχουν καὶ φωτεινὲς ἐξαιρέσεις
σ᾿ αὐτούς, οἱ λίγοι γιατροὶ καὶ οἱ ἐρευ-
νητὲς ἀξίζουν μεγάλα στεφάνια. Στὶς μέ-
ρες μας δυστυ­χῶς ὁ πόλεμος ποὺ δέχεται
ὁ ἁπλὸς ἄνθρωπος εἶναι ἀμείλικτος καὶ
ἀβά­στακτη ἴσως ἡ πίεση. Ἀλλοίμονο στὴ
σημερινὴ νεολαία ἡ ὁποία πορεύεται σὲ
τοπίο τόσο δύσκολο, ποὺ οἱ μέρες ποὺ ζή-
σανε οἱ μεσήλικες ὡς νέοι, νὰ φαντάζουν
ὄαση.
Οἱ δόλιες δυνάμεις ἔχουν ἀποδοθῆ σὲ
μία τιτάνια προσπάθεια νὰ ἁλώ­σουν καὶ
τὸ τελευταῖο «κύτταρο» τοῦ ἀνθρώπου.
Καὶ βέβαια ἡ ὕψιστη ἅ­λωση δὲν εἶναι ἡ
κατοχὴ μίας χώρας, οὔτε κἄν ἡ οἰκονο-
μικὴ καὶ ἴσως ὄχι ἡ πολιτισμικὴ, ἀλλὰ
αὐτὴ τῆς δημιουργίας πλασματικῶν καὶ
συγκεκριμέ­νων ἀναγκῶν καὶ συνηθειῶν
μὲ τελικὴ συνέπεια τὴν πνευματικὴ
ἐκβαράθρωση καὶ τὴν ὁλοσχερῆ ὑποδού-
λωση. Καὶ ὁ «ἐχθρὸς» δὲν χτυπάει τὴν
πιὸ ὀχυρωμένη περιοχή, ξεκινάει ἀπὸ τὰ
«εὔκολα», τὶς καθημερινὲς βιοτικὲς ἀνά-
γκες. Τί νερὸ θὰ πιοῦμε, πόσο θὰ πιοῦμε,
τί θὰ φάγουμε, πῶς θὰ ντυθοῦμε, πῶς
θὰ ξυριστοῦμε, πῶς θὰ πλυθοῦμε… ὅλα
ἐπιβάλλονται-ἕτοιμη ἡ «φυλακή». Σήμε-
ρα, ὅσο ποτὲ ἄλλοτε, τὸ ὄχι ἀποκτᾶ ὄχι
μόνο ἐθνικὴ σημασία, ἀλλὰ καὶ ὕψιστη
πνευματικὴ σημασία, ἢ λέμε ΟΧΙ ἢ τὰ
χάνουμε ΟΛΑ.
Καὶ ἂς ξεκινήσουμε ἀπὸ τὰ μικρότε-
ρα στὰ μεγαλύτερα. Ὅλοι παραδέχονται
ὅτι τὰ προϊόντα ποὺ παράγονται σὲ ἕνα
τόπο, εἶναι τὰ καλύτερα γιὰ τοὺς κατοί-
κους τοῦ τόπου αὐτοῦ. Ἐμεῖς στὴν Πα-
τρίδα μας, αὐτὸ τὸ θαυμάσιο ἐργαστήρι
τῆς φύσης ποὺ μᾶς δώρισε ὁ Θεὸς τὸ
ἀ­ποδοκιμάζουμε, ἀφοῦ πρῶτα ἐγκατα-
λείψαμε, θεωρώντας μάλιστα ὄνει­δος,
τὴν ἀγροτικὴ ἢ κτηνοτροφικὴ ἐργασία
καὶ τρέχουμε νὰ ἀγοράσουμε προϊόντα
ἄλλων χωρῶν, ποὺ κανεὶς δὲν ξέρει πῶς
Η ΔΟΥΛΕΙΑ
ΤΩΝ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΑΓΚΩΝ
ΔΙΑΤΡΟΦΗ Ή ΔΙΑΣΤΡΟΦΗ
Γεωργίου Μπόκα
γεωπόνου

94. 93
καὶ ποῦ παράχθησαν. Ἐπιλέξαμε τὸν
«τρόπο» καὶ ὄχι τὸν κόπο, γιὰ νὰ πορευ-
τοῦμε τὶς τελευταῖ­ες δεκαετίες.
Ποῦ εἶναι ὁ λαχανόκηπος ποὺ
ἀποτελοῦσε τὸν εὐλογημένο
τόπο στὸ παρελθὸν καὶ ἔλυνε
κάθε δυσκολία τῶν οἰκογε-
νειῶν τῆς ὑπαί­θρου; Ποῦ εἶναι
ἡ κατσίκα καὶ γενικῶς τὰ
οἰκόσιτα ζῶα καὶ πτηνὰ ποὺ
ἀ­νέθρεψαν γενιὲς καὶ γενιὲς
μὲ φρέσκο γάλα, ἀβγὰ καὶ κρέ-
ας; Ποῦ εἶναι τὸ λιοστάσι ποὺ
ὅλες οἱ ἐργασίες του ἦταν χαρὰ
καὶ τὸ ἀποτέλεσμα βάλσα­μο.;
Ποῦ εἶναι τὸ μικρὸ χωμάτινο
φουρνάκι στὸ χωριὸ ποὺ τάϊζε
τὴν οἰκο­γένεια μὲ ψωμὶ καὶ
ἄλλα φαγητά; Εἶχε δὲ ὅλη ἡ
γειτονιὰ, ἂν εἶχε ὁ ἕνας. Ποῦ
εἶναι ὅλα ἐκεῖνα τὰ δῶρα τοῦ
Θεοῦ; Τὰ κάναμε δυστυχῶς
σκουπίδια. Εἴμαστε ἡ πρώτη
χώρα παραγωγῆς σκουπιδιῶν στὸν κό-
σμο μὲ περίπου μισὸ τόνο ἀνὰ ἔτος/ἄτο-
μο καὶ δυστυχῶς καὶ αὐτὰ φέρουν ξένες
σφραγίδες πάνω τους. Πολλὰ θὰ μπορού-
σαμε δυστυχῶς ἀκόμη νὰ περιγράψου-
με, ὅ­μως εὐτυχῶς ὑπάρχει ἐλπίς. Τώρα
ἢ ποτὲ, λέμε ΟΧΙ στὴ μιζέρια καὶ στὴν
ἐξάρτηση. Λέμε ΝΑΙ, στὸν ἁπλὸ τὸν ἀλη-
θινὸ Χριστιανικὸ τρόπο ζωῆς, ἀ­φοῦ καὶ
ὑγεία συνεπάγεται, ἀλλὰ καὶ πνευμα-
τικὴ συνδρομὴ προσφέρει. Ἂς ἀφήσουμε
ὅμως τὸν Ἅγιο Πέτρο τὸν Δαμασκηνὸ
νὰ μᾶς μιλήσει, μὲ τὴν ἀνάλυσή του στὴ
ρήση τοῦ Κυρίου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ,
ὅτι δὲν βλάπτουν τὰ εἰσερχόμενα, ἀλλὰ
τὰ ἐξερχόμενα.
Ἡ κατὰ Θεοῦ ἀνάγνωση
Ἡ κατὰ Θεοῦ ἀνάγνωση πρέπει νὰ γί-
νεται, γιὰ νὰ μὴν περιπλανιέται ὁ νοῦς
ἐδῶ καὶ ἐκεῖ. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς σω-
τηρίας, γιατί ὁ ἐχθρὸς μισεῖ, τὸν ἦχο ποὺ
προειδοποιεῖ γιὰ τὸν ἐρχομό του, ὅπως
λέει ὁ ἅγιος Ἰσαάκ.
Ἐ­κεῖνος ποὺ θέλει νὰ ἀποφύγῃ τὴν
ἁμαρτία τελείως, πρέπει τὸ μεγαλύτερο
διάστημα νὰ μείνῃ στὸ κελλί του. Ἂν
τὸν κυριεύῃ ἀκηδία, ἂς ἐργάζεται λί­γο,
ὅπως καὶ ὁ ἀπαθὴς καὶ ὁ γνωστικός, γιὰ
ὠφέλεια ἄλλων καὶ βοήθεια κάποιων
ἀσθενῶν.
Ἔτσι ἔκαναν οἱ μεγάλοι Πατέρες ἀπὸ
συγκατάβαση καὶ ἐξομοιώνονταν μὲ
τοὺς ἐμπαθεῖς ἀπὸ ταπεινοφροσύνη, για-
τί μποροῦ­σαν παντοῦ νὰ ἔχουν τὸν Θεὸ
μέσα τους καὶ νὰ σχολάζουν στὴν κατὰ
Θεὸν θεωρία, ἀκόμα καὶ στὸ ἐργόχειρο
καὶ στὴν ἀγορά, ἀφοῦ, ὅπως λέει ὁ μέγας
Βασίλειος, γιὰ τοὺς πάρα πολὺ τέλειους,
«αὐτοὶ καὶ ἀνάμεσα στὸ πλῆθος εἶναι πά-
ντοτε σὰν μόνοι στὸν ἑαυτό τους καὶ στὸ
Θεό».
Ἐκεῖνος τώρα ποὺ δὲν τὰ ἔχει ἀκόμη
αὐτά, ἀλλὰ θέλει νὰ δώσῃ διαζύγιο στὴν
ἀκη­δία, ὀφείλει νὰ ἀπορρίπτῃ κάθε συ-
ναναστροφὴ μὲ τοὺς ἀνθρώπους καὶ τὸν
ὑπέρμετρο ὕπνο καὶ νὰ τὴν ἀφήσῃ νὰ
τοῦ λιώσῃ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυ­χή, μέχρις
ὅτου βαρεθεῖ καὶ φύγει, διαπιστώνοντας

95. 94
τὴν ὑπομονή του στὴν κατὰ Θεὸν ἀκατά-
παυστη σχολὴ, στὴν ἀνάγνωση καὶ στὴν
καθαρὴ προ­σευχή. Γιατί, ὅταν ὁ ἐχθρὸς
δῇ ὅτι εἶναι ἱκανὸς νὰ κατορθώσῃ κάτι,
ἐξακο­λουθεῖ νὰ πολεμᾶ ἀλλοιῶς ὑποχω-
ρεῖ, ἢ τελείως ἢ προσωρινά.
Γι᾿ αὐτὸ ὀ­φείλει ἐκεῖνος ποὺ θέλει
νὰ νικήσῃ τοὺς ἐχθρούς, νὰ ἔχῃ μεγά-
λη ὑπομο­νή, ὅποιος δὲ ὑπομείνει ὡς τὸ
τέλος, αὐτὸς θὰ σωθῇ. «Εἶναι δίκαιο γιὰ
τὸν Θεό, λέει ὁ Ἀπόστολος, νὰ ἀνταπο-
δώσῃ θλίψη σ᾿ ὅσους μᾶς λυποῦν, καὶ
σ᾿ ἐμᾶς ποὺ θλιβόμαστε, ἀνακούφιση».
Δὲν εἶναι κακὸ κανένα πρᾶγμα ποὺ γί-
νεται σύμφωνα μὲ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ,
μὲ ταπείνωση. Ἀλλὰ ἔχουν διαφορὲς τὰ
πράγματα καὶ τὰ ἔργα. Καθετὶ λοιπὸν
ποὺ εἶναι παραπάνω ἀπὸ τὴν ἀνάγκη,
γίνεται ἐμπόδιο σ’ ἐκεῖνον ποὺ θέλει νὰ
σωθῇ, δηλαδὴ καθετὶ ποὺ δὲν χρησιμεύει
γιὰ τὴ σωτηρία τῆς ψυχῆς, ἢ γιὰ τὴν σω-
ματικὴ ζωή. Δὲν εἶναι τὰ φαγητά, ἀλλὰ ἡ
γαστριμαργία τὸ κακό, oὔτε τὰ χρήμα­τα,
ἀλλὰ ἡ προσκόλληση σὲ αὐτὰ, οὔτε ὁ λό-
γος, ἀλλὰ ἡ ἀργολογία, οὔτε τὰ εὐχάρι-
στα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ ἡ ἀκράτεια, οὔτε
ἡ ἀγάπη στοὺς δικούς μας, ἀλλὰ ἡ προ-
ερχόμενη ἀπὸ αὐτὴν παραμέληση στὴν
εὐαρέστηση τοῦ Θεοῦ, οὔτε τὰ ἐνδύμα-
τα, ὅσα χρειάζεται νὰ σκεπαστοῦμε καὶ
νὰ ἀποφύ­γουμε τὸ κρύο καὶ τὴ ζέστη,
ἀλλὰ τὰ περιττὰ καὶ πολυτελῆ, οὔτε τὰ
σπίτια γιὰ νὰ ἀποφεύγουμε τὸ κρύο, τὴ
ζέστη καὶ τοὺς ἐχθρούς, θηρία καὶ ἀν­
θρώπους, ἀλλὰ τὰ διώροφα καὶ τριώ-
ροφα, τὰ μεγάλα καὶ πολυδάπανα, οὔτε
τὸ νὰ ἔχῃ κανεὶς κάτι, ἀλλὰ τὸ νὰ μὴν
τὸ ἔχῃ γιὰ ἀναγκαία χρήση, οὔτε τὸ νὰ
ἔχουν βιβλία οἱ πολὺ ἀκτήμονες, ἀλλὰ τὸ
νὰ μὴν τὰ ἔχουν γιὰ τὴν κατὰ Θεὸν ἀνά-
γνωση, οὔτε οἱ φίλοι, ἀλλὰ οἱ φίλοι ποὺ
δὲν προξενοῦν ψυχικὴ ὠφέλεια. Οὔτε ἡ
γυναίκα εἶναι κάτι κακό, ἀλλὰ ἡ πορνεία,
οὔτε ὁ πλοῦτος, ἀλλὰ ἡ φιλαργυρία, οὔτε
τὸ κρασί, ἀλλὰ ἡ μέθη, οὔτε ὁ φυσικὸς
θυμὸς ποὺ δόθηκε γιὰ τὸν κολασμὸ τῆς
ἁμαρτίας, ἀλλὰ ἡ χρήση του κατὰ τῶν
συνανθρώπων, οὔτε ἡ ἐξουσία, ἀλλὰ ἡ
φιλαρχία, οὔτε ἡ δόξα, ἀλλὰ ἡ φιλοδοξία
καὶ ἡ χειρότερη ἀπ᾿ αὐτήν, κενοδοξία,
οὔτε τὸ νὰ ἀποκτήσῃ κα­νεὶς ἀρετή, ἀλλὰ
τὸ νὰ νομίζῃ ὅτι τὴν ἔχει, οὔτε ἡ γνώση,
ἀλλὰ τὸ νὰ νομί­ζῃ κανεὶς ὅτι εἶναι γνω-
στικός, καὶ τὸ χειρότερο, νὰ μὴ γνωρίζῃ
κανεὶς τὴν ἄγνοιά του, οὔτε ἡ ἀληθινὴ
γνώση, ἀλλὰ ἡ ψεύτικη. Οὔτε ὁ κόσμος
εἶναι κακός, ἀλλὰ τὰ πάθη, οὔτε ἡ φύση,
ἀλλὰ τὰ παρὰ φύσει, οὔτε ἡ ὁμόνοια,
ἀλλὰ ἐκείνη ποὺ γίνεται γιὰ κακὸ καὶ ὄχι
πρὸς ψυχικὴ σωτηρία, οὔτε τὰ μέλη τοῦ
σώματος, ἀλλὰ ἡ παράχρησή τους.
Ἡ ὅραση δηλαδὴ δὲν ἔγινε γιὰ νὰ ἐπι-
θυμοῦμε ἐκεῖνα ποὺ δὲν πρέπει, ἀλλὰ γιὰ
νὰ βλέπουμε τὰ κτί­σματα καὶ νὰ δοξά-
ζουμε τὸ Δημιουργό, ὥστε νὰ βαδίζουμε
σωστὰ πρὸς τὰ συμφέροντα τῆς ψυχῆς
καὶ τοῦ σώματός μας, οὔτε τὰ αὐτιὰ γιὰ
νὰ ἀκοῦμε καταλαλιὲς καὶ μωρολογίες,
ἀλλὰ γιὰ νὰ ἀκοῦμε τὸν λόγο τοῦ Θεοῦ
καὶ τὶς λαλιὲς τῶν ἀνθρώπων, τῶν που-
λιῶν κ.λπ. καὶ νὰ δοξάζουμε τὸν Ποιητή
τους, οὔτε ἡ ὄσφρηση εἶναι γιὰ νὰ ἐκθη-
λύνῃ τὴν ψυχὴ καὶ νὰ τὴ χαλαρώ­νῃ ἀπὸ
τὰ ἀρώματα, ὅπως λέει ὁ Θεολόγος, ἀλλὰ
γιὰ νὰ ἀναπνέουμε καὶ νὰ δεχόμαστε τὸν
ἀέρα ποὺ μᾶς χαρίζει ὁ Θεὸς καὶ νὰ Τὸν
δοξάζουμε γι᾿ αὐτό, γιατί χωρὶς ἀέρα δὲν
μπορεῖ νὰ ζήσῃ σωματικὰ, οὔτε ἄνθρω-
πος, οὔ­τε ζῶο. Καὶ θαυμάζω τὴ σοφία τοῦ
Εὐεργέτη, πὼς τὰ πιὸ ἀναγκαία πράγ-
ματα βρίσκονται εὔκολα ἀπὸ ὅλους, δη-
λαδὴ ὁ ἀέρας, ἡ φωτιά, τὸ νερό, τὸ χῶμα.
Καὶ ὄχι μόνο αὐτά, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα ποὺ
μποροῦν νὰ σώσουν τὴν ψυχή, τὰ ἔκανε
εὐκολώτερα ἀπὸ τὰ ἄλλα πράγματα, ἐνῷ
ἐκεῖνα ποὺ κολάζουν τὴν ψυχή, τὰ ἔκα-
νε δυσκολώτερα.
Ἡ φτώχεια, γιὰ παράδειγμα, πιὸ εὔκο-
λα σώζει τὴν ψυχή, ἐνῷ ὁ πλούσιος γίνε-
ται ἐμπόδιο σωτηρίας σὲ πολλούς. Ὅ­μως
τὴ φτώχεια τὴ βρίσκει ὅποιος νὰ εἶναι,
ἐνῷ ὁ πλοῦτος δὲν εἶναι στὸ χέρι μας νὰ

96. 95
τὸν ἀποκτήσουμε.
Ἔπειτα ἡ περιφρόνηση, ἡ ταπείνω-
ση, ἡ ὑ­πομονή, ἡ ὑπακοή, ἡ ὑποταγή,
ἡ ἐγκράτεια, ἡ νηστεία, ἡ ἀγρυπνία,
τὸ κό­ψιμο τοῦ θελήματος, ἡ σωματικὴ
ἀσθένεια, ἡ εὐχαρία σὲ ὅλα αὐτά, οἱ πει­
ρασμοί, οἱ ζημιές, ἡ στέρηση τῶν
ἀναγκαίων, ἡ ἀποχὴ ἀπὸ τὰ εὐχά-
ριστα, ἡ γύμνια ἀπὸ τὰ εὐχάριστα,
ἡ γύμνια, ἡ μακροθυμία καὶ γενικὰ
ὅλα τὰ ἔργα ποὺ γίνονται γιὰ τὸν
Θεό, καὶ ἀνεμπόδιστα εἶναι, καὶ κα-
νεὶς δὲν τὰ διεκδικεῖ, ἀλλὰ μᾶλλον
τὰ παραχωρεῖ σ' ἐκείνους ποὺ θέ-
λουν νὰ τὰ ἔ­χουν, εἴτε θεληματικὰ
ἔρχονται, εἴτε ἀθέλητα. Ἐκεῖνα ποὺ
συντείνουν στὴν ἀπώλεια τῆς ψυχῆς
εἶναι δυσεύρετα, ὅπως ὁ πλοῦτος, ἡ
δόξα, ἡ ὑπε­ρηφάνεια, ἡ ἀκαταδεξία,
ἡ ἐξουσία, ἡ ἀρχή, ἡ ἀκράτεια, ἡ πο-
λυφαγία, ἡ πολυϋπνία, τὸ νὰ κάνῃ
κανεὶς ὅ,τι θέλει, ἡ ὑγεία καὶ ἡ δύ-
ναμη τοῦ σώμα­τος, ἡ δίχως δεινὰ
ζωή, τὰ κέρδη, τὸ νὰ ἔχῃ κανεὶς ὅσα
ἐπιθυμεῖ, ἡ ἀπό­λαυση ἐκείνων ποὺ
φέρνουν εὐχαρίστηση, τὰ πολλὰ
καὶ πολυτελῆ ροῦχα καὶ σκεπάσμα-
τα καὶ τὰ ὅμοια, γιά τά ὁποῖα πολὺς
ὁ ἀγώνας, λιγοστὴ δὲ ἡ ἀπόκτηση καὶ
πρόσκαιρη ἡ ὠφέλεια. Καὶ εἶναι μεγάλη
ἡ θλίψη γι᾿ αὐτά, ἀλλὰ μικρὴ ἡ ἀπόλαυ-
ση, γιατί καὶ ἐκεῖνοι ποὺ τὰ ἔχουν καὶ
ἐκεῖνοι ποὺ δὲν τὰ ἔχουν, ἀλλὰ τὰ ἐπιθυ-
μοῦν, δοκιμάζουν πολλὴ στενοχώρια, ἂν
καὶ κανένα δὲν εἶναι κακό· κακὸ εἶναι ἡ
παράχρησή τους, ὅπως εἰπώθηκε.
Ἔτσι τὰ χέρια καὶ τὰ πόδια δὲ μᾶς
δόθηκαν γιὰ νὰ κλέβουμε καὶ ν᾿ ἁρπά-
ζουμε καὶ νὰ τὰ σηκώνουμε ἐναντίον
τῶν ἄλλων, ἀλλὰ γιὰ νὰ τὰ χρησιμοποι-
ήσουμε κατὰ τὸν Θεό, γιὰ ἐλεημοσύνη,
δηλαδή, στοὺς φτωχοὺς· οἱ πιὸ ἀσθενεῖς
ψυχικῶς γιὰ τὴν τελειότητά μας καὶ
γιὰ βοήθεια ὅσων ἔχουν ἀνάγκη, οἱ δὲ
πιὸ δυνατοὶ στὴν ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα
μὲ τὴν ἀκτημοσύνη καὶ τὴ μίμηση τοῦ
Χριστοῦ καὶ τῶν Ἁγίων Του μαθητῶν,
γιὰ νὰ δοξάζουμε τὸν Θεὸ καὶ νὰ θαυμά-
ζουμε τὴ σοφία ποὺ εἶναι κρυμμένη στὰ
μέλη μας.
Πῶς δηλαδή, αὐτὰ τὰ χέρια μας καὶ
τὰ μικρά μας δάχτυλα εἶναι ἕτοιμα γιὰ
κάθε ἐπιστήμη καὶ ἐργασία, γραφὴ καὶ
τέχνη μὲ τὴν πρό­νοια τοῦ Θεοῦ. Ἀπὸ τὰ
ὁποῖα προέρχονται ἡ γνώση τῶν ἀναρίθ-
μητων γραφῶν, τῆς σοφίας καὶ τῶν θε-
ραπευτικῶν φαρμάκων, τῶν γλωσσῶν
καὶ τῶν διαφόρων γραμμάτων.
Καὶ γενικὰ ὅλα ὅσα ἔχουν γίνει καὶ
γίνονται καὶ θὰ γίνουν μᾶς ἔχουν χαρι-
στεῖ ἀπὸ ἀπέραντη ἀγαθότητα καὶ πά-
ντοτε μᾶς δίνονται γιὰ νὰ ζήσουμε σω-
ματικῶς καὶ νὰ σωθοῦμε ψυχικῶς, ἂν
τὰ χρησιμοποιήσουμε σύμφωνα μὲ τὸν
σκοπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ Τὸν δοξάζουμε μὲ
ὅλη τὴν εὐγνωμοσύνη μας.
Ἀλλιῶς ξεπέφτουμε καὶ χανόμαστε
καὶ ὅλα συντελοῦν σὲ θλίψη κατὰ τὴν
παροῦσα ζωή, ἀλλὰ καὶ σὲ αἰώνια κόλα-
ση κατὰ τὴ μέλλουσα. _

97. 96
τέχνη
ΠΡΟΤΥΠΩΣΕΙΣ
ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ
ΣΤΗΝ
ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ
ΕὐθυμίουἈναστασίας
ἀρχαιολόγου-θεολόγου
ὑποψ.Δρ.Ἀρχαιολογίας
Ὡ
ςπαλαιοδιαθηκικὲςθεομητορικὲς
προτυπώσεις ἢ προεικονίσεις
ὁρίζονται γεγονότα ἢ ἀντικεί-
μενα, τὰ ὁποῖα ἀναφέρονται στὰ βιβλία
τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ ἔχουν ἑρμη-
νευθεῖ ἀπὸ τοὺς Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας
ὡς τύποι τοῦ προσώπου τῆς Θεοτόκου
καὶ τοῦ ρόλου της στὸ βασικὸ γεγονὸς
τοῦ σχεδίου τῆς Θείας Οἰκονομίας, τὴν
Ἐνανθρώπηση τοῦ Κυρίου.
Σὲ αὐτὴν τὴν κατηγορία ἀνήκουν
π.χ. ἡ Κλῖμαξ τοῦ ὁράματος τοῦ Ἰακὼβ
(Γεν. 28, 10-22), ἡ φλεγομένη Βάτος ποὺ
εἶδε ὁ Μωϋσῆς στὸ Χωρήβ (Ἐξ. 3, 2-6), ἡ
κεκλεισμένη Πύλη ἀπὸ τὸ σχετικὸ ὅρα-
μα τοῦ Ἰεζεκιὴλ (Ἰεζ. 44, 1-3) κ.ἄ.
Τὸ κάθε ἕνα ἀπὸ τὰ θέματα ποὺ ἔχουν
ἑρμηνευθεῖ ὡς προτυπώσεις ἐμφανίζει
χαρακτηριστικὰ ποὺ παραπέμπουν σὲ
ἀντίστοιχες ἰδιότητες τοῦ προσώπου
τῆς Θεοτόκου καὶ τοῦ γεγονότος τῆς
ὑπερλόγου γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ.
Σύμφωνα μὲ αὐτὴν τὴν ἑρμηνευτικὴ
λογική, ἡ Κλῖμαξ π.χ. τοῦ Ἰακὼβ ποὺ
ἐκτεινόταν ἀπὸ τὴν γῆ ὥς τὸν οὐρανὸ
εἶναι τύπος τῆς Θεοτόκου, ἡ ὁποία μὲ τὴ

98. 97
Γέννηση τοῦ Χριστοῦ ἕνωσε τὰ ἐπίγεια
μὲ τὰ ἐπουράνια. Ἡ φλεγομένη καὶ μὴ
καιομένη Βάτος, πάλι, συμβολίζει τὸ
ἀδιάφθορο τῆς παρθενίας τῆς Θεοτόκου.
Ὅπως δηλαδὴ ἡ Βάτος, παρότι φλεγό-
ταν, δὲν κάηκε, ἔτσι καὶ ἡ Θεοτόκος, ἂν
καὶ γέννησε, παρέμεινε Παρθένος.
Ἡ παρουσία τῶν θεομητορικῶν προ-
εικονίσεων εἶναι ἔντονη καὶ ἐκτείνεται
σὲ ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς ζωῆς καὶ πα-
ραδόσεως τῆς Ἐκκλησίας, δηλαδὴ στὴν
πατερικὴ γραμματεία, τὴν ὑμνογρα-
φία, τὴ λατρεία καὶ ὅλες τὶς πτυχὲς τῆς
ἐκκλησιαστικῆς τέχνης.
Οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας χρησι-
μοποίησαν εὐρέως τὶς προεικονίσεις
τῆς Θεοτόκου στὰ ἔργα τους. Πολὺ ση-
μαντικὲς σχετικὲς ἀναφορὲς κάνουν οἱ
Πατέρες ποὺ προασπίστηκαν τὴν τιμὴ
τῶν εἰκόνων ἔναντι τῆς εἰκονομαχικῆς
αἱρετικῆς προκλήσεως1
, ὅπως π.χ. ὁ ἅγ.
Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς (675 περ.-750
περ.), σὲ μιὰ περίοδο ποὺ εἶναι κατα-
νοητὴ ἡ κρισιμότης τοῦ προσώπου τῆς
Θεοτόκου στὸν ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀγώ-
να, ἀφοῦ ἀκριβῶς στὴν πραγματικότη-
τα τῆς δι' αὐτῆς Ἐνανθρωπήσεως τοῦ
Κυρίου βάσιζαν οἱ Πατέρες τὴ δυνα-
τότητα ἀπεικονίσεως τοῦ Χριστοῦ καὶ
συνακολούθως τῆς ἰδίας τῆς Θεοτόκου
καὶ τῶν ἁγίων.
Παραθέτουμε ἕνα χαρακτηριστικὸ
ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ ἁγ. Ἰωάν-
νου Εἰς τὴν κοίμησιν τῆς ἁγίας θεοτό-
κου λόγος πρῶτος: «Σὲ (ἐνν. Θεοτόκε)
βάτος προέγραψε, πλάκες θεόγραφοι
προεχάραξαν, νόμου κιβωτὸς προϊστό-
ρησε, στάμνος χρυσῆ καὶ λυχνία καὶ
τράπεζα καὶ ῥάβδος Ἀαρὼν ἡ βλαστήσα-
σα ἐμφανῶς προετύπωσαν».2
Ἕνα ἄλλο κεντρικὸ σημεῖο τῆς διδα-
σκαλίας τῆς Ἐκκλησίας ποὺ ἀναδεικνυ-
όταν μὲ τὴν ἑρμηνεία καὶ χρήση τῶν
παλαιοδιαθηκικῶν τύπων ἦταν καὶ ἡ
ἑνότητα τῶν δύο Διαθηκῶν, ἡ ὁποία
πολλάκις εἶχε ἀμφισβητηθεῖ ἀπὸ κατὰ
καιροὺς αἱρετικούς3
.
Στὴν ὑμνογραφία τῆς Ἐκκλησίας
οἱ ἀναφορὲς στὶς θεομητορικὲς προ-
τυπώσεις εἶναι ἐπίσης πολυάριθμες.
Πολλὲς χαρακτηριστικὲς περιπτώσεις
ἀπαντοῦν π.χ. στὸν Ἀκάθιστο Ὕμνο,
ὁ ὁποῖος κατεξοχὴν σχετίζεται μὲ τὸ
πρόσωπο τῆς Θεοτόκου. Παραθέτουμε
ἐνδεικτικῶς ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸν Γ΄
Οἶκο: «Χαῖρε, κλῖμαξ ἐπουράνιε, δι' ἧς
κατέβη ὁ Θεός˙ χαῖρε, γέφυρα μετάγου-
σα τοὺς ἐκ γῆς πρὸς οὐρανόν»4
.
Ἡ σύνδεση διαφόρων παλαιοδιαθη-
κικῶν θεμάτων μὲ τὴν Θεοτόκο ἐκφρά-
ζεται μὲ σαφήνεια καὶ στὴ λατρεία μὲ
τὴ χρήση ἀποσπασμάτων τῶν σχετικῶν
διηγήσεων ὡς ἀναγνωσμάτων στοὺς
Ἑσπερινοὺς τῶν μεγάλων θεομητο-
ρικῶν ἑορτῶν, δηλαδὴ τοῦ Γενεσίου,
τῶν Εἰσοδίων, τοῦ Εὐαγγελισμοῦ καὶ
τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου. Τὸ ἀπό-
σπασμα π.χ. τὸ σχετικὸ μὲ τὴν Κλίμακα
τοῦ Ἰακώβ, ποὺ προαναφέραμε, διαβά-
ζεται σὲ ὅλες τὶς θεομητορικὲς ἑορτές,
πλὴν αὐτῆς τῶν Εἰσοδίων.5
Τὰ ἀναγνώσματα αὐτὰ συνδυάζο-
νται μὲ ἀντίστοιχες ἀναφορὲς σὲ θεο-
μητορικὲς προτυπώσεις τόσο στὰ τρο-
πάρια τῶν ἀκολουθιῶν τῶν ἑορτῶν ὅσο
καὶ στὰ πατερικὰ ἔργα ποὺ ἀναφέρονται
στὸ περιεχόμενο καὶ τὴ σημασία τῶν θε-
ομητορικῶν αὐτῶν ἑορτῶν. Προκύπτει
ἔτσι ἕνα σύνολο μὲ ἐσωτερικὴ ἑνότητα
καὶ ἑνιαῖο τρόπο διαχειρήσεως τῶν θε-
μάτων αὐτῶν, τῶν σχετικῶν μὲ τὴ Θεο-
τόκο, ἀποτέλεσμα τῆς κοινῆς θεολογικῆς
καὶ ἑρμηνευτικῆς τους προσέγγισης.
Τὸ περιγραφὲν σύνολο ἀποτέλεσε
τὴν πηγή, ἀπὸ τὴν ὁποία ἄντλησε ἡ
εἰκονογραφία. Τὸ ἤδη διαμορφωμέ-
νο πλούσιο θεολογικὸ ὑπόβαθρο ἀνα-
φορικὰ μὲ τὰ θέματα αὐτὰ ὑπῆρξε τὸ
πλαίσιο, μέσα στὸ ὁποῖο ἔγινε ἡ μετα-
φορὰ τῶν θεμάτων αὐτῶν στὴν τέχνη,
καὶ ταυτοχρόνως πρέπει νὰ εἶναι τὸ
ἑρμηνευτικὸ κλειδί, μὲ τὸ ὁποῖο αὐτὰ

99. 98
προσεγγίζονται, ὥστε νὰ ἑρμηνεύονται
σωστὰ καὶ μὲ πληρότητα.
Ἡ παρουσία καὶ χρήση τῶν θεμάτων
τῶν παλαιοδιαθηκικῶν θεομητορικῶν
προτυπώσεων στὴν ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας
εἶναι ἐνδεικτικὴ γιὰ ἀνάλογα παραδείγ-
ματα ἄλλων θεμάτων. Τὰ στοιχεῖα ποὺ
συνάγονται ἀπὸ αὐτή, πέραν τῆς δεδο-
μένης τιμῆς πρὸς τὸ πρόσωπο τῆς Θεο-
τόκου, ἀναδεικνύουν κυρίως τὴ στενὴ
σχέση τῆς τέχνης μὲ τὴν πατερικὴ θε-
ολογία καὶ τὴν ὑμνογραφία. Μέσα στὰ
πλαίσια αὐτὰ μόνο μπορεῖ νὰ ἑρμηνευ-
θεῖ καὶ νὰ γίνει κατανοητή, ὡς πνευ-
ματικὸ μέγεθος καὶ ὄχι ὡς αὐθύπαρκτο
ἀνθρώπινο, ἄρα πεπερασμένο, δημιούρ-
γημα. Ὅπως χαρακτηριστικὰ σημειώνει
ὁ Φώτης Κόντογλου: «Ἡ βυζαντινὴ ζω-
γραφικὴ μεταμορφώνει τὸν κόσμο ποὺ
ζωγραφίζει ἀπὸ ὑλικὸν σὲ πνευματικὸν
καί, μὲ τὰ ἔργα της, δὲν ἔχει σκοπὸ νὰ
συγκινήσει τὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ νὰ τὸν
ἀναπλάσει, νὰ κάνει πνευματικὸ κάθε
αἴσθημά του»6
. _
1. Ἡ Εἰκονο-
μαχία διήρκεσε
ἀπὸ τὸ 726 ἕως
τὸ 843 μὲ μιὰ
διακοπὴ με-
ταξὺ τῶν ἐτῶν
780 ἕως 813.
Γιὰ τὸν σαφῆ
αἱρετικὸ χαρα-
κτήρα της. βλ.
μεταξὺ ἄλλων
Ν.Ι. Νικολαΐδη,
Ἡ εἰκονομαχία
καὶ ἡ εἰκονολο-
γία τοῦ Ἁγίου
Ἰωάννου Δα-
μασκηνοῦ, ἐκδ.
Χριστιανικὴ
Ἀδελφότης
«Λυδία», Θεσσα-
λονίκη 2007, σ.
514.
2. B. Kotter, Die
Schriften des Johan-
nes von Damaskos,
vol. V, Opera homiletica et hagiographica,
Berlin-New York 1988, σ. 492.
3. Ὅπως ἀξιωματικὰ ἀναφέρει ὁ ἅγ. Ἀμφι-
λόχιος Ἰκονίου: «Σφόδρα γὰρ τὰ παλαιὰ
συμφωνεῖ τῇ νέᾳ. Ἐπειδὴ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς
θεὸς ὁ κἀκεῖ νομοθετήσας καὶ ὧδε βρα-
βεύσας». Λόγος ΙΙ Εἰς τὴν θεοτόκον καὶ
εἰς τὸν Συμεῶνα καὶ Ἄνναν, παρ. 8. C.
Datema, Amphilochii Iconiensis Opera,
Turnhout Brepols 1978, σ. 71.
4. Ἀρχιμ. Ἐπιφανίου Ἰ. Θεοδωροπούλου,
Ὁ Ἀκάθιστος Ὕμνος μετὰ ἑρμηνείας, ἔκδο-
σις δεκάτη τετάρτη, ἐν Ἀθήναις ἄ.χ., σ.
104. Στὸ βιβλίο αὐτὸ ἀναλύονται μὲ ἐξαιρε-
τικὸ τρόπο ὅλες οἱ σχετικὲς ἀναφορὲς ποὺ
ἀπαντοῦν στὴ συγκεκριμένη ἀκολουθία.
5. Βλ. Μηναῖον Σεπτεμβρίου, ἔκδ. Ἀποστο-
λικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλά-
δος, ἐν Ἀθήναις 20022
, σ. 136. Μηναῖον
Μαρτίου, ἔκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς
Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἐν Ἀθήναις 20113
,
σ. 250-251. Μηναῖον Αὐγούστου, ἔκδ.
Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς
Ἑλλάδος, ἐν Ἀθήναις 20093
, σ. 191.
6. «Ἡ βυζαντινὴ ζωγραφικὴ καὶ ἡ ἀληθι-
νή της ἀξία» στὸ Ἡ πονεμένη Ρωμηοσύνη,
Ἀθῆναι 19764
, σ. 102.
Ἀχρίδα, Ναὸς Ἁγ. Κλήμεντος (1294/5), Ἡ φλεγομένη Βάτος

100. 99
Ἦ
ταν Σεπτέμβριος τοῦ 1973
ὅταν ἡ Παναγία μας,
ὁδήγησε τὰ βήματά μου
στήν πόρτα τῆς ἀγαπημένης μου
Ἀθωνιάδος Σχολῆς, μὲ μιὰ βαλίτσα
στὸ χέρι.
-Ἕνας καινούργιος, ἕνας και-
νούργιος μαθητής! Ἄκουσα νὰ λένε
μερικὰ παιδιὰ ποὺ ἦταν ἤδη ἐκεῖ.
Ἀφοῦ τακτοποιήθηκα στὸ θάλα-
μο καὶ ἄρχισαν οἱ ἐρωτήσεις ἀπὸ
τοὺς παλαιότερους, κατέβηκα στὸν
πρῶτο ὄροφο νὰ παρουσιαστῶ στὸν
Ἅγιο Σχολάρχη μας. Στὸ διάδρομο,
καθὼς πήγαινα, βλέπω ἕναν καλόγε-
ρο με­γάλο σὲ ἡλικία, λίγο καμπου-
ριασμένο, μὲ χαμογελαστό, φωτεινὸ
πρόσω­πο, περιτριγυρισμένο ἀπὸ με-
ρικοὺς μαθητές. Ἐκεῖνοι ρωτοῦσαν
καὶ αὐτὸς προσπαθοῦσε μὲ κάτι χαρ-
τιά στὰ χέρια νὰ τοὺς ἐξηγήση.
- Ποιός εἶναι αὐτὸς ὁ παππούλης;
ρωτῶ ἕναν παλαιότερο.
- Ὁ γερο-Μελέτιος, μοῦ λέει μὲ
θαυμασμό, μεγάλος δάσκαλος! Τὸν
ἔχου­με καθηγητὴ στὰ μουσικά.
Μουσικά, ἦταν ἡ Βυζαντινή
Μουσική. Δὲν ξέρω γιατὶ καὶ πῶς,
ἀλλὰ τὸν συμπάθησα ἀπὸ τὴν πρώτη
στιγμὴ ποὺ τὸν εἶδα.
Ο ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ
ΓΕΡΩΝ ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΣΥΚΙΩΤΗΣ
Χασανίδη Ἰωάννη
δασκάλου καὶ ἱεροψάλτου

101. 100
Τὴν ἄλλη μέρα στὴν τάξη, εἴχαμε
μουσικά.
- Τὶ ξέρεις νὰ μᾶς πῆς; Γιὰ νὰ σὲ δο-
κιμάσουμε ἄν εἶσαι σωστός!
Μόνο τὰ εὐλογητάρια ἤξερα καὶ εἶπα
ἕνα ἀπ᾿ ἔξω.
- Ἀπὸ σήμερα θά εἶσαι στὸ ψαλτήρι,
μοῦ λέει.
Ἀπὸ ἐκείνη τὴ στιγμὴ λοιπὸν, δέθη-
κα μὲ αὐτὸν τὸν Ἅγιο Γέροντα. Γιὰ μένα
ἦταν τὸ ἀποκούμπι μου, τὸ λιμάνι μου.
Ὁ γέροντας αὐτὸς εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς
ἀνθρώπους ποὺ σημάδεψαν τὴ ζωή μου.
Μου ἔμαθε τοῦ Θεοῦ τὰ μουσικά. Πῶς ὁ
ψάλτης πρέπει νὰ εἶναι κατηρτισμένος,
νὰ ἔχη γνώσεις ἀλλὰ νὰ ἔχη καὶ τα-
πείνωση.
Πῶς ἡ ἀγάπη εἶναι ἡ μεγαλύτερη
ἀρετὴ καὶ πῶς ὁ ψάλτης γίνεται παι-
δαγωγὸς καὶ διδάσκει ἀπὸ τὴ θέση
ποὺ βρίσκε­ται. Πῶς ἡ ψαλτικὴ εἶναι
μέσο προσευχῆς καὶ ὄχι αὐτοσκοπός.
Πῶς πρέπει νὰ ἔχουμε φόβο Θεοῦ,
ὅταν ψέλνουμε καὶ πῶς τὸ χάρισμα
μᾶς τὸ ἔδωσε Αὐτός.
Καθόμουν ὧρες μαζί του γιὰ νὰ
μοῦ ἐξηγήση πῶς γίνεται αὐτὸ καὶ
γιατὶ γίνεται τὸ ἄλλο. Τὸ ἴδιο ἔκανε
γιὰ ὅλα τὰ παιδιά.
Ἔφευγα κρυφά, ἢ ἔτσι νόμιζα,
γιατὶ ὁ Σχολάρχης πάντα ἤξερε ποῦ
ἤ­σουν, καὶ πήγαινα στὸ Κελλί του
ποὺ ἦταν πολὺ κοντὰ ἀπὸ τὸ καλ-
ντερίμι γιὰ νὰ μου δείξη. Καὶ τὶ δὲ
μοῦ ᾿δειχνε!
Αὐτὸ τὸ γεροντάκι, ποὺ δὲν
τὸ ἔπιανε τὸ μάτι σου, ἦταν γε-
μάτο σοφία καὶ ἀγάπη γιὰ τοὺς
ἀνθρώπους, γιὰ τοὺς μαθητές.
Δὲν ἦταν μόνο οἱ γνώσεις του στὴ
μουσική. Ἦταν ἄριστος ἁγιογράφος,
εἶχε μαθητεύσει καὶ στὸν Κόντο-
γλου, καὶ ἐργάστηκε σὰν καθηγητὴς
ἁγιογραφίας στὴ Σχολή.
Ἦταν ἄριστος καλλιγράφος.
Εἶχε καλλιγραφήσει Εὐαγγέλια,
Ἀποστόλους καὶ ἄλλα πολλά, τὰ ὁποῖα
εἶχε ἱστορήσει (διακοσμήσει). Μπορῶ
νὰ πῶ ὅτι ἦταν μιὰ πηγὴ σοφίας καὶ
γνώσης γιὰ κάθε μαθητή.
Γνώριζε ὅτι οἱ μαθητὲς τῆς Σχολῆς
ἦταν φτωχὰ παιδιὰ καὶ δὲν εἶχαν
χρήματα νὰ ἀγοράσουν μουσικὰ βιβλία.
Ἔγραψε λοιπὸν βιβλία «Πρὸς χρῆσιν
τῶν μαθητῶν τῆς Ἀθωνιάδος Σχολῆς»,
ὄχι ἕνα καὶ δύο, ἀλλὰ ἑπτά. Ἔκανε
πολὺ κόπο γιὰ αὐτὸ τὸ ἔργο καὶ μὲ μέσα
πρωτόγονα.
Μὲ μιὰ εἰδικὴ ἀκίδα χάραζε τὶς
λεπτές μεμβράνες καὶ κατόπιν τυπώνα-
με τὰ βιβλία στὸν πολύγραφο.
Ἄν ἀναλογιστοῦμε ὅτι τὸ κάθε βιβλίο

102. 101
ἔχει 200-250 σελίδες, καταλαβαίνει
κάποιος τὸ μέγεθος τῆς ἐργασίας καὶ
τοῦ κόπου. Κι ὅλα αὐ­τὰ ἀφιλοκερδῶς,
ἀπὸ ἀγάπη. Τὸ ἀναφέρω αὐτό, γιατὶ
ἤμουν ὑπεύθυνος γιὰ τὸν χειροκίνητο
πολύγραφο.
Ἦταν πολὺ ταπεινὸς μουσικός. Κα-
ταλάβαινε πὼς δὲν εἶχε τὸ μεγάλο φω-
νητικὸ χάρισμα καὶ ὅταν σοῦ ἔψελνε
κάτι, μετὰ ἔλεγε:
- Γιαννάκη, ἐγὼ στὸ λέω ἔτσι, ἀλλὰ
ἄν θέλης καλύτερα, ἄκου καὶ τὸ Διο­
νύσιο (τὸ γερο-Φιρφιρῆ).
Ποιός ἀπὸ ᾿μᾶς τὸ κάνει σήμερα,
ἀδελφοί μου; Ἐμεῖς νομίζουμε ὅτι τὰ
ξέρουμε ὅλα.
Ἄνθρωπος τῆς προσφορᾶς καὶ τῆς
ἀγάπης. Μία ἐρώτηση τοῦ ἔκανες καὶ
γιὰ νὰ σοῦ δώση νὰ καταλάβης, σοῦ ἔλε-
γε τοῦ κόσμου τὰ παραδείγματα. Δὲν
τὸν ἐνδιέφερε πόση ὥρα θὰ ἀσχοληθῆ
μαζί σου.
Εἶχετὸχάρισμα,ἀκούγονταςκάποιον
ποὺ ἔψαλλε, νὰ τὸν καταγράφη. Ἐνῷ
ἔψελνες, αὐτὸς τὸ ἔγραφε καὶ σοῦ τὸ
παρουσίαζε.
Ἦταν σεβαστὸς ἀ­πὸ ὅλους τοὺς Κα-
ρεῶτες ψάλτες τῆς ἐποχῆς του: Φιρφιρῆ,
διακο-Γιάννη, γερο-Ἰωάσαφ, παπα-
Γαβριήλ, παπα-Δημήτρη Τρυγωνᾶ.
Οἱ Γεροντάδες, τὰ καλογέρια τους,
στὸ γερο-Μελέτιο τὰ ἔστελναν νὰ
μάθουν μουσικά.
Στὰ βαθειὰ γεράματά του ἦταν,
ὅταν πέρασα ἀπὸ τὸ Κελλί του, κατε­
βαίνοντας ἀπὸ τὶς Καρυὲς γιὰ τὴν Ἱερὰ
Μονὴ Σταυρονικήτα. Τὸν βρῆκα καθι-
σμένο ἐπάνω στὸ κρεββάτι τῆς κουζίνας.
Μόλις μὲ εἶδε μοῦ λέει:
- Ἔλα νὰ ποῦμε λίγα μουσικά.
Τί μεράκι Θεέ μου!!
Σχεδὸν κατάκοιτος ἦταν, καὶ ὁ πόθος
του γιὰ τὰ μουσικὰ ἄσβεστος.
Τοῦ ἔψαλα κάτι.
- Ὄχι, μου λέει, δὲν εἶναι σωστό.
Ἔτσι θὰ τὸ πῆς.
Μέχρι τὸ τέλος νὰ σοῦ δείξη!
Αὐτὸς ἦταν ὁ γερο-Μελέτιος. Ἕνας
Καλόγερος ποὺ πέρασε ἀπὸ τὴ Σχο­
λὴ καὶ ἄφησε τὴ σφραγίδα του. Ἕνας
ἄνθρωπος ποὺ ἀγάπησε τὰ παιδιά, σὰ νὰ
ἦταν δικά του.
Ἡ Παναγία τὸν ἔφερε στὸ Ἅγιον
Ὄρος ἀπὸ μικρὸ παιδί, ἡ Παναγία τὸν
ἔφερε καὶ στὴ Σχολὴ γιὰ νὰ προσφέρη.
Αἰωνία του ἡ μνήμη. _

103. 102
Ὅ
πως συμβαίνει μὲ ὅλους τοὺς
πολιτισμένους λαούς, ἔτσι καὶ
οἱ Ἕλληνες διαμόρφωσαν τὴν
ἱστορία τους μέσα στοὺς αἰῶνες ἄλλοτε
μὲ ἔνοπλους ἀγῶνες καὶ ἄλλοτε μὲ πο-
λιτιστικὰ δημιουργικὰ ἐπιτεύγματα. Ἡ
πλούσια μακραίωνη ἱστορία μας κατα-
λαμβάνει πολλοὺς τόμους σὲ ἱστορικὰ
βιβλία καὶ ἐγκυκλοπαίδειες, ἀλλὰ καὶ
τὰ πολιτιστικά μας δημιουργήματα
κατέ­στησαν πολλὲς φορὲς ἀξιοζήλευτα
ἀπὸ ἄλλους λαούς, ὥστε πολλὰ ἀπὸ αὐ­
τὰ ἔγιναν ἀντικείμενο εἴτε μιμήσεως εἴτε
κλοπῆς. Πολλὰ ἀρχαῖα ἢ βυζαντι­νά ἔργα
τέχνης βρίσκονται σήμερα «αἰχμαλωτι-
σμένα» σὲ ξένα μουσεῖα.
Παράλληλα, πολλὲς δυ-
τικὲς τεχνοτροπίες σὲ
διάφορες μορφὲς τέχνης,
(γλυπτική, ζωγραφική,
ἀρχιτεκτονική, μουσική,
λογοτεχνία), δὲν κρύβουν
τὰ ἐμφανῆ σημεῖα ἐπηρε-
ασμοῦ τους ἀπὸ τὶς ἀντί-
στοιχες ἀρχαιοελληνικὲς
καὶ βυζαντινές.
Τὸ πλέον δυσάρεστο
ὅμως γεγονὸς εἶναι ὅτι
μετὰ τὴν ἵδρυση τοῦ
νεοελλη­νικοῦ κράτους
καὶ ἰδιαιτέρως μετὰ την
βαυαροκρατία, λησμο-
νήσαμε τὴν πολιτιστι-
κή μας παράδοση καὶ
στραφήκαμε στὴν τυφλὴ
ἀπομίμηση τῶν δυ­τικῶν πολιτιστικῶν
προτύπων. Οἱ δυτικοὶ κυβερνῆτες μας
κατέβαλαν ἔντο­νες προσπάθειες καὶ τε-
λικά κατόρθωσαν νὰ ἐμφυσήσουν στοὺς
Νεοέλληνες τὴν περιφρόνηση πρὸς τὴν
ΡΩΜΑΙΪΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Δημήτρη Μασσαρᾶ
θεολόγου-φιλολόγου

104. 103
δική τους (δῆθεν ἐπαρχιώτικη καὶ ξεπε-
ρασμένη) παράδοση καὶ νὰ στραφοῦν
πρὸς τὴν (δῆθεν πεφωτισμένη) δυτικὴ
κουλτού­ρα. Πολὺ χαρακτηριστικὰ ὁ
καθηγητὴς Χρῆστος Γιανναρᾶς παρα-
τηρεῖ ὅτι οἱ ὑπόδουλοι Ἕλληνες ἀκόμα
καὶ κατὰ τὴν περίοδο τῆς τουρκοκρα-
τίας εἶχαν πολιτιστικὴ παραγωγή, ἡ
ὁποία ὅμως μετατράπηκε σὲ τυφλὴ δυ-
τικόστροφη ἀπομίμηση μετὰ τὴν ἀπε-
λευθέρωση.
Ἕνας ἀπὸ τοὺς τομεῖς πολιτισμοῦ
τῆς παραδόσεώς μας, ὁ ὁποῖος ὑπέστη
ἔντονα αὐτὴν τὴν κακοποίηση εἶναι ἡ
μουσική. Στὸ ὑπ. ἀριθμ. 8 τεῦχος τοῦ
«ΕΡΩ», (σ. 121-122), ὁ καθηγητὴς Ἀθα-
νάσιοςΒουρλὴςἀναφέρεταιμὲσαφή­νεια
στὴ μουσικὴ παράδοση τῶν ἀρχαίων
προγόνων μας, ἡ ὁποία δεχόμενη φυσι-
ολογικὰ τὶς μουσικὲς ἐπιδράσεις γειτο-
νικῶνλαῶν,συνεχίστηκεἀδιά­κοπακαθ΄
ὅλην τὴν ρωμαϊκὴ με-
σαιωνικὴ περίοδο λαμ-
βάνοντας τὴν μορφὴ
τῆς λεγόμενης βυζα-
ντινῆς μουσικῆς, εἴτε
κοσμικῆς εἴτε ἐκκλη-
σιαστικῆς. Ἡ μουσικὴ
αὐτὴ μορφὴ ἀπετέλεσε
τὴν κατ΄ ἐξοχὴν με-
λωδικὴ ἔκφραση τῶν
προγόνων μας σὲ κάθε
κοινωνικὴ περίσταση·
ἔγινε ἡ μουσική μας. Ἡ
ἴδια μουσικὴ τεχνοτρο-
πία ἀξιοποιήθηκε καὶ
στὴν ἐκκλησιαστικὴ
λατρεία κατὰ τὴν βυ-
ζαντινὴ περίοδο, ἰδίως
στὸν χῶρο τῆς βαλκα-
νικῆς χερσονήσου καὶ
τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, μὲ τὴν μόνη διαφορὰ
ὅτι στοὺς ἱεροὺς ναοὺς χρησιμοποι­
ήθηκε μόνο ἡ ἀνθρώπινη φωνὴ χωρὶς
τὴν συνοδεία μουσικῶν ὀργάνων.
Μὲ τὴν πάροδο τῶν αἰώνων ἡ μου-
σικὴ αὐτὴ τεχνοτροπία γνώρισε τὴ
φυ­σιολογική της ἐξέλιξη. Ἡ ρωμαίικη
παράδοση τῆς προσέδωσε ἀπαράμιλλη
ποικιλία ἀναλόγως μὲ τὶς τοπικές, ἐπαγ-
γελματικὲς καὶ κοινωνικὲς ἰδιαιτερό­
τητες τῶν ἀνθρώπων ποὺ κατοικοῦσαν
στὴν περιοχὴ τῆς βυζαντι­νῆς ρωμιοσύ-
νης. Κατέστη μουσικὴ τεχνοτροπία, ἡ
ὁποία ἀγκάλιασε μὲ πο­λὺ μεγάλη ἐπιτυ-
χία τὶς ἐκδηλώσεις χαρᾶς, λύπης, ἡρω-
ισμοῦ, ἀγάπης, πα­τριωτισμοῦ καὶ ἀνα-
φορᾶς στὸ φυσικὸ περιβάλλον. Μὲ τὴ
μορφὴ αὐτὴ εἶναι γνωστὴ ὑπὸ τὸν τίτ-
λο «δημοτικὴ» ἢ «δημώδης» μουσική.
Εἶναι γνωστὲς οἱ διαφοροποιήσεις καὶ
τὰ ποικίλα δημοτικὰ μουσικὰ ἀκούσμα-
τα μὲ τὶς ἰδιαι­τερότητες τῶν νησιῶν,
τῆς Πελοποννήσου, τῆς Ρούμελης, τῆς
Ἠπείρου, τῆς Θεσσαλίας, τῆς Μακεδο-
νίας καὶ τῆς Θράκης, τῆς Κρήτης, τοῦ
Πόντου, τῆς Κύπρου, τῆς Μικρᾶς Ἀσίας
καὶ Κωνσταντινουπόλεως. Πρόκειται
γιὰ ἕναν ἀσύγκριτο μουσικὸ πλοῦτο.
Στὴ συνέχεια, αὐτὸ τὸ εἶδος μουσικῆς
ἐπηρέασε καὶ ἀρκετοὺς σύγχρονους
μουσικοσυνθέτες τοῦ ἐντέχνου, κυρί-

105. 104
ως, νεοελλη­νικοῦ τραγουδιοῦ. Τελικά,
δὲν χρειάζεται νὰ προσπαθήσουμε πολὺ
γιὰ νὰ διαπιστώσουμε ὅτι ἡ ρωμαίικη,
(βυζαντινὴ) μουσικὴ εἶναι ἡ δική μας, ἡ
ἑλ­ληνικὴ μουσική.
Ἀπὸ τὰ ἀνωτέρω προκύπτει τὸ λο-
γικὸ ἐρώτημα: Γιατὶ σήμερα δὲν καλλι­
εργεῖται ὅσο θὰ ἔπρεπε ἡ μουσική μας
παράδοση; Γιατὶ ἀσχολοῦνται μὲ αὐ­τὴν
σχεδὸν μόνο ἰδιῶτες ἔχοντας ὡς ἐφαλ-
τήριο τὴν προσω­πική τους διάθεση καὶ
τὸ «μεράκι»; Εὐτυχῶς, μὲ προσπάθει-
ες ἐκκλησιαστι­κῶν κυρίως ἀνθρώπων
ἔχει καταγραφεῖ καὶ διασωθεῖ ὁ θη-
σαυρὸς τῆς ρω­μαίικης ἐκκλησιαστικῆς
μουσικῆς καὶ σήμερα ὅλοι ἔχουν εὔκο-
λα πρόσβαση στὸ μεγάλο πλῆθος τῶν
ἐκκλησιαστικῶν μουσικῶν κειμένων.
Μάλιστα, τὸ εὐχάριστο εἶναι ὅτι ἡ πα-
ραγωγὴ δὲν τερματίστηκε, καθὼς πολ-
λοὶ σύγχρο­νοι μουσικοδιδάσκαλοι τῆς
βυζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς
συνθέ­τουν νεώτερα μελίσματα βασιζό-
μενοι πάντα στὴ βυζαντινὴ παράδοση.
Παράλληλα, πάλι μετὰ ἀπὸ ἰδιωτικές,
κυρίως, πρωτοβουλίες καταγράφηκε
καὶ διασώθηκε ἕνα μεγάλο μέρος τῆς δη-
μώδους μουσικῆς παραδόσεως τοῦ ἀπα-
νταχοῦ Ἑλληνισμοῦ.
Πολλοὶ εἶναι οἱ ἀφανεῖς καὶ φανεροὶ
ἥρωες, οἱ ὁποῖοι ἀγωνίστηκαν καὶ ἀφο-
σιώθηκαν ψυχῇ τε καὶ σώματι στὴν προ-
σπάθεια τῆς καταγραφῆς καὶ διαδόσεως
τῆς ρωμαίικης παραδόσεώς μας. Ὡστό-
σο, δὲν ἔτυχαν τῆς ἀνάλο­γης προβολῆς,
τόσο οἱ ἴδιοι, ὅσο καὶ τὸ ἔργο τους. Λίγοι,
ἰδιαιτέρως
οἱ νέοι, γνω-
ρίζουν σήμερα
τὸ ἔργο τῆς
ἀείμνηστης
Δώρας Στρά-
του, ἡ ὁποία
μὲ πο­λὺ κόπο
καὶ μεγάλο
ἀγώνα διέσω-
σε καὶ διέδωσε
τοὺς παραδο-
σιακοὺς χο­
ροὺς καὶ ἐνδυ-
μασίες. Τὸ ἴδιο
συμβαίνει καὶ
μὲ τὸ κολοσσι-
αῖο ἔργο τῆς
ἀξέ­χαστης Δόμνας Σαμίου καὶ τοῦ Χρό-
νη Ἀηδονίδη, οἱ ὁποῖοι ἀσχολήθηκαν μὲ
τὸ παραδοσιακὸ ρωμαίικο τραγούδι συ-
νεχίζοντας τὶς ἄοκνες προσπάθειες τοῦ
Σίμωνα Καρρᾶ. Τὸ παρήγορο εἶναι ὅτι
ἐκτὸς τῶν προαναφερθέντων, πολλοὶ
εἶναι οἱ θιασῶτες τῆς παραδοσιακῆς μας
τέχνης ἐργαζόμενοι κυρίως στὸ παρα-
σκήνιο τῆς δημοσιότητας γιὰ τὴν καλ-
λιέργειά της.
Ὡστόσο, θὰ πρέπει νὰ γίνουν ἀποφα-
σιστικὰ βήματα καὶ ἀπὸ τὴν πολι­τεία.
Εἶναι ἐλάχιστη ἕως ἀνύπαρκτη ἡ συμ-
μετοχὴ τοῦ δημόσιου παράγοντα στὴν
προσπάθεια καλλιέργειας τῆς μουσικῆς
μας. Ἡ παραδοσιακὴ ρωμαίι­κη μουσικὴ
ἀπουσιάζει σχεδὸν παντελῶς ἀπὸ τὰ
ἀναλυτικὰ προγράμματα τοῦ δημοσίου
ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος. Στὰ πλαί-
σια τοῦ μουσικοῦ μαθή­ματος στὸ δημο-

106. 105
τικὸ σχολεῖο καὶ στὸ γυμνάσιο ἡ ἀνα-
φορὰ στὴν ἑλληνικὴ μουσικὴ παράδοση
εἶναι ἐλάχιστη καὶ φευγαλέα.
Ἀντιθέτως, τονίζεται ὑπέρμετρα ἡ
σπουδὴ τῆς δυτικῆς μουσικῆς. Κατὰ πα-
ρόμοιο τρόπο, (ἐξαιρου­μένης μίας μόνο
τηλεοπτικῆς ἐκπομπῆς), εἶναι παραμε-
λημένη καὶ ἡ προβο­λὴ τῆς μουσικῆς μας
ἀπὸ τὰ Μ.Μ.Ε. Ραδιοφωνικοὶ καὶ τηλε-
οπτικοὶ σταθμοὶ ἀποφεύγουν νὰ ἀσχο-
ληθοῦν μὲ αὐτήν, διότι προφανῶς δὲν
εἶναι «ἐμπορι­κή». Μόνο περιστασιακὰ
σὲ παραμονὲς μεγάλων Χριστιανικῶν
ἑορτῶν, ὅπως τὸ Πάσχα, ὁρισμένα ἔντυ-
πα διακινοῦν ψηφιακοὺς δίσκους μὲ
παρα­δοσιακὴ μουσική, γιατὶ τότε πα-
ρατηρεῖται αὐξημένη «ἐμπορικότητα».
Αὐτὸ τὸ γενικότερο κλίμα ἐπηρέασε
ἀρνητικὰ καὶ πολλοὺς Νεοέλληνες, οἱ
ὁποῖοι δείχνουν ἀπροθυμία ἐνασχολή-
σεως μὲ τὴν ἑλληνικὴ μουσική. Δύσκο-
λα θὰ ἀνακαλύψουμε σήμερα γονεῖς οἱ
ὁποῖοι παροτρύνουν
τὰ παιδιά τους νὰ
ἀσχοληθοῦνμὲκάποια
μορφὴ παραδοσιακῆς
ρωμαίικης τέχνης.
Εἰδικότερα, ἡ ση-
μερινὴ νεολαία δὲν
ἔχει στενοὺς δεσμοὺς
μὲ τὴν ἑλληνικὴ
μουσικὴ παράδοση.
Βομβαρδίζονται συ-
στηματικὰ μὲ δυτικοῦ
τύπου μουσι­κὰ πρότυ-
πα. Ἡ μουσικὴ εἶναι
ἕνας καλλιτεχνικὸς
τομέας, ὁ ὁποῖος ἀπαι-
τεῖ κάποιο ἰδιαίτερο
αἰσθητήριο, ἢ ἔστω κάποιο ἰδιαίτερο
τάλαντο, προκειμένου κάποιος νὰ τὴν
καλλιεργήσει συστηματικά. Οἱ νεαροὶ
νεοέλληνες οἱ ὁποῖοι ἔχουν αὐτὸ τὸ τά-
λαντο καὶ τὴν διάθεση νὰ ἐντρυφήσουν
στὴν μουσικὴ τέ­χνη καθοδηγοῦνται ἐκ
τῶν πραγμάτων σχεδὸν ἀποκλειστικὰ
στὴν πάσης μορφῆς δυτικόστροφη μου-
σικὴ τεχνοτροπία καὶ ὄχι στὴν ἑλληνι-
κή· δὲν τοὺς δόθηκε ποτὲ τὸ κατάλλη-
λο ἔναυσμα. Ἡ ἑλληνικὴ παραδοσιακὴ
τέχνη γενι­κότερα περιβάλλεται ἀκόμα
ἀπὸ τὴ βαυαρικὴ κατηγοριοποίηση τῆς
ἐπαρ­χιώτικης καὶ παρῳχημένης. Αὐτὸ
ἀποθαρρύνει ὁποιονδήποτε φιλότεχνο
ἢ φιλόμουσο νὰ τὴν ἀγγίξει, νὰ τὴν
ἐρευνήσει, νὰ τὴν ἀγαπήσει καὶ νὰ τὴν
καλλιεργήσει. Ἀσφαλῶς, δὲν πρέπει νὰ
δαιμονοποιηθεῖ ἡ δυτικὴ μουσική· εἶ­ναι
καὶ αὐτὴ μία ἀξιόλογη καὶ σημαντικὴ
μορφὴ τέχνης. Πρέπει ὅμως νὰ πάψει
ἡ περιθωριοποίηση καὶ ὑποτίμηση τῆς
ἑλληνικῆς μουσικῆς παραδό­σεως. Πρέ-
πει νὰ διδάσκεται καὶ νὰ προβάλλεται
καὶ αὐτή.
Πρέπει ἡ πολι­τεία, τὰ Μ.Μ.Ε. καὶ
γενικότερα ἡ νεοελληνικὴ κοινωνία νὰ
ξαναβροῦν τὴν ἀξία της καὶ νὰ τὴν χρη-
σιμοποιήσουν μὲ σκοπὸ τὴν ἀφύπνισή
μας. Μόνο μὲ τὸν ἀναβαπτισμὸ στὴν
ἑλληνικὴ παράδοση θὰ ἀποκτήσουμε
τὴ δυνατότη­τα ἐπιστροφῆς εἰς ἑαυτόν·
νὰ πάψουμε ὡς ἔθνος νὰ πριονίζουμε τὸ
κλαδὶ πάνω στὸ ὁποῖο στηριζόμαστε καὶ
νὰ βροῦμε πάλι τὸν δρόμο τῆς δημιουρ­
γίας καὶ τῆς προόδου. _

107. 106
ειδησεισ
Ἀπὸ τὴν
παγκόσμια Ὀρθοδοξία
καὶ τὸν
Οἰκουμενικό Ἑλληνισμό
ΟΡΘΟΔΟΞΗ
ΟΜΑΔΑ
ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΣ
ΕΡΕΥΝΑΣ
Ἀλέξανδρου Παπαδόπουλου
καθηγητοῦ Μ. Ἐκπαίδευσης
Τὸ περιοδικό μας,
σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα,
θὰ ἀφιερώνη αὐτὲς τὶς σελίδες
σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς
καὶ πνευματικὲς προσπάθειες
καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα
ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.
Ἡ ἱστοσελίδα τῆς ΟΟΔΕ (Ὀρθόδοξη
Ὁμάδα Δογματικῆς Ἔρευνας) ἦταν ἀπὸ
τοὺς παλαιότερους χριστιανικοὺς ἱστο-
τόπους στὸ διαδίκτυο, καὶ ἐξακολουθεῖ
νὰ δίνει τὴ χριστιανικὴ μαρτυρία πρὸς
κάθε κατεύθυνση καὶ μάλιστα μὲ ὅλο
καὶ ἐντονότερη παρουσία στὴν πρώτη
γραμμὴ τῆς ἀγωνιζόμενης Ἐκκλησίας.
Συνεργάζεται μάλιστα πλέον μὲ ἄλλες
ἱστοσελίδες, Χριστιανοὺς καὶ χριστια-
νικὲς ὁμάδες ἀνὰ τὸν κόσμο.
Ξεκίνησε τὸ 1998 ἀπὸ τρεῖς ἀνθρώ-
πους, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ δύο εἶχαν προ-
σέλθει στὴν Ὀρθοδοξία ἀπὸ μία ἀκραία
προτεσταντικὴ ὁμάδα ὁ ἕνας, καὶ ἀπὸ
τὸ Ἰσλὰμ ὁ ἄλλος. Ὁ τρίτος ἦταν ἀνέκα-

108. 107
θεν πιστὸς στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία.
Αὐτοὶ οἱ τρεῖς μὲ τὴν εὐλογία τῶν πνευ-
ματικῶν τους φρόντισαν νὰ κατασκευ-
άσουν τὰ πρῶτα ἄρθρα, ἀπὸ ὑλικὸ ποὺ
εἶχαν σὲ ψηφιακὴ μορφὴ ἀπὸ παλαιότε-
ρες ἔρευνές τους. Μετὰ ἀπὸ λίγο καιρὸ
ὅμως ἀποχώρησαν τὰ δύο μέλη καὶ ἔμει-
νε μόνο ἕνα μὲ ἀποτέλεσμα ἡ σελίδα νὰ
κινεῖται μὲ πολὺ ἀργοὺς ρυθμοὺς γιὰ
μερικὰ χρόνια.
Τὰ πρῶτα ἄρθρα τῆς ΟΟΔΕ δημοσι-
εύθηκαν στὴν ἀρχὴ τοῦ 1999 καὶ ἦταν
ἀντιαιρετικοῦ περιεχομένου, κυρίως
κατὰ προτεσταντικῶν αἱρέσεων. Καὶ ἡ
ἀρχικὴ ἰδέα ἦταν ἡ διάδοση τῆς ὀρθόδο-
ξης πίστης μεταξὺ τῶν προτεσταντῶν.
Μετὰ τὸ 2003-2004 καὶ ἄλλα μέλη
προστέθηκαν στὴν ὁμάδα, ἐνῷ τὰ ἄρθρα
αὐξάνονταν, καὶ γιὰ ἕνα σωστὸ δογμα-
τικὸ «δέσιμο» μεταξύ τους, χωρὶς κενά,
χρειάσθηκε νὰ προστεθοῦν ἱστορικὰ
καὶ ἐπιστημονικὰ ἄρθρα, καθὼς καὶ
ἄρθρα εὐρύτερου ἐνδιαφέροντος, ἐκτὸς
ἀπὸ τὰ σχετικὰ μὲ τὸν προτεσταντισμό.
Ἔτσι μετὰ ἀπὸ πρόταση ἑνὸς ἀπὸ τοὺς
συνεργάτες ἡ σελίδα ἐπεκτάθηκε τόσο
σὲ θεματολογία ὅσο καὶ σὲ ὄγκο.
Τὸ 2004 ἀποτελεῖ τὴ χρονιὰ σταθμὸ
γιὰ τὴ σελίδα. Τότε ξεκινᾶ τὴν ἐπίσημη
παρουσία της στὸ διαδίκτυο. Δὲν εἶναι
πιὰ σελίδα προσωπική, ἀλλὰ ἔχουν προ-
στεθεῖ δεκάδες μέλη. Ἡ ἀναγνωσιμότη-
τα δεκαπλασιάζεται μέσα σὲ ἕναν χρόνο.
Ἀνεβαίνουν δεκάδες νέα ἄρθρα κάθε
μήνα καὶ ὄχι ἕνα-δύο, ὅπως πρίν. Ἀγο-
ράζεται χῶρος καὶ κανονικὴ διεύθυν-
ση, τὰ λίγα (μέχρι τότε) ἄρθρα δὲν εἶναι
πλέον σκόρπια σὲ δωρεὰν ἱστοσελίδες.
Δημιουργεῖται μία κεντρικὴ δομὴ στὴν
ἱστοσελίδα ποὺ παραμένει ἴδια μέχρι σή-
μερα.
Στὴν χρονιὰ ποὺ διανύουμε ὁ ἱστό-
τοπος αὐτὸς περιέχει περισσότερα ἀπὸ
4.000 ἄρθρα, ἑρμηνευτικὲς μελέτες,
πατερικὰ κείμενα, ἱστορικὲς καὶ ἀρχαι-
ολογικὲς ἔρευνες, κατηχητικὰ κείμενα,
δογματικὲς ἀναλύσεις, ψυχοθεραπευ-
τικὰ καὶ κάθε τί σχετικὸ μὲ τὴν πίστη,
πῆρε τὴ θέση του πλάι στὰ ἀπολογη-
τικὰ καὶ ἀντιαιρετικὰ κείμενα ποὺ εἶχε
ἀρχικὰ ἡ ΟΟΔΕ.
Σιγὰ-σιγὰ τὰ μέλη τῆς ΟΟΔΕ γνωρί-
σθηκαν μὲ Χριστιανοὺς ἄλλων ἱστοτό-
πων καὶ ἄρχισαν κάποιες συνεργασίες
μεταξύ τους. Ἔτσι τέθηκαν οἱ βάσεις
μιᾶς εὐρύτερης συνεργασίας τῶν Χρι-
στιανῶν στὸ διαδίκτυο.
Τὸ 2002 καὶ τὸ 2004 προστέθηκαν
στὴν ΟΟΔΕ δύο νέοι θυγατρικοὶ ἱστό-
τοποι, τοῦ «Παρατηρητῆ τῆς Σκοπιᾶς»
καὶ «Νεοπαγανιστικὲς ἀπάτες» ἀντί-
στοιχα. Ὁ πρῶτος ἦταν ἀφιερωμένος
στὴν ἀναίρεση τῆς ὀργάνωσης τῆς «Σκο-
πιᾶς» καὶ ὁ δεύτερος στοὺς νεοπαγανι-
στές, ποὺ τότε ἦταν στὸ ἀποκορύφωμα
τῆς δράσης τους, καθὼς καὶ ἑνότητα μὲ
ὀρθόδοξες ἠχητικὲς ὁμιλίες.
Στὰ ἑπόμενα χρόνια καθὼς αὐξάνο-
νταν οἱ συνεργάτες της, στὴν ΟΟΔΕ
προστέθηκαν καὶ ξενόγλωσσες ἑνότη-
τες, στὴν ἀγγλική, γαλλική, τουρκι-
κή, ἰταλική, ρουμανικὴ καὶ γερμανικὴ
γλῶσσα καὶ τὸ ἔργο τῆς διεθνοποιήθη-
κε. Μέσῳ τοῦ ἱστότοπου αὐτοῦ πολ-
λοὶ ἄνθρωποι ἀπὸ κάθε γωνία τῆς γῆς
ἦρθαν γιὰ πρώτη φορὰ σὲ ἐπαφὴ μὲ τὴν
ὀρθόδοξη πίστη καὶ ἀρκετοὶ ἀπ’ αὐτοὺς
βαπτίσθηκαν, ἐνῷ πολλοὶ ἀκόμα κατη-
χοῦνται καὶ ἀκόμα περισσότεροι ἔρχο-
νται διαρκῶς σὲ ἐπαφὴ μὲ τοὺς συντε-
λεστὲς τῆς ΟΟΔΕ.
Ἔτσι τὰ μέλη τῆς ΟΟΔΕ παίζουν τὸ
ρόλο «γέφυρας» στὴν ἀναζήτηση καὶ
ἀνεύρεση τῆς ὀρθόδοξης πίστης.
Χαρακτηριστικὴ ἡ πρόσφατη πε-
ρίπτωση νεαροῦ μουσουλμάνου ποὺ
ἔγραψε τὴν παρακάτω εὐχαριστήρια
ἐπιστολὴ μετὰ τὴν πρώτη του κατήχη-
ση:
«Σᾶς γράφω γιὰ νὰ σᾶς ἐκφράσω τὴν
εὐτυχία καὶ τὴν εὐγνωμοσύνη μου. Μέ-
χρι τώρα δὲν ἤξερα νὰ προσεύχομαι. Νό-

109. 108
μιζα ὅτι αὐτὰ ποὺ νιώθω ἀνήκουν μόνο
σὲ μένα. Οὔτε ποὺ φανταζόμουν ὅτι θὰ
μποροῦσε νὰ μὲ «ἀγγίξει» κάποιος σὲ
τέτοιο βαθμό, ἀκόμα κι ἂν τὸ εὐχόμουν
πάρα πολὺ μέσα μου. Ἀπὸ τὴ στιγμὴ
ποὺ μοῦ τείνατε χείρα βοηθείας ἄρχι-
σαν νὰ πραγματοποιοῦνται ὅλα ὅσα δὲν
τόλμησα ποτὲ νὰ ὀνειρευτῶ. Ἐσεῖς λέτε
ὅτι νιώθετε καθῆκον σας νὰ τείνετε
αὐτὸ τὸ χέρι βοηθείας. Εἶμαι σίγουρος
ὅτι ὅλοι σας βιώνετε τὴ βαθειὰ εὐτυχία
καὶ τὴν ἐσωτερικὴ ἀνάπαυση ποὺ δίνει
στὸν ἄνθρωπο ἡ σωστὴ ἐκτέλεση τῶν
καθηκόντων του. Γίνατε αἰτία νὰ γνω-
ριστῶ μὲ ἐκπληκτικοὺς ἀνθρώπους·
εἶναι σὰν νὰ μοῦ προσφέρατε αὐτὸ ποὺ
χρειαζόμουν μέσα σὲ χρυσὸ σκεῦος. Θὰ
εἶμαι καρδιακὰ δεμένος μαζί σας ὣς τὸ
τέλος τῆς ζωῆς μου, μάρτυς μου ὁ Κύρι-
ος. Ὅπως ἐσεῖς ἔχετε ἕνα καθῆκον, ἔχω
κι ἐγὼ πλέον τὸ καθῆκον νὰ βιώνω ὅσα
διδάχτηκα. Ἂς μὲ βοηθήσει ὁ Κύριος
νὰ τὰ βιώσω ὣς τὸ τέλος τῆς ζωῆς μου.
Ὁ Ἐνανθρωπίσας ἔδωσε στοὺς ἀνθρώ-
πους τὴν ὕψιστη δυνατότητα, τὴν ἁγι-
ότητα. Ὁ μοναδικὸς πλέον σκοπὸς τῆς
ζωῆς μου εἶναι αὐτός. Σᾶς στέλνω τὴν
ἀγάπη μου ἀπὸ τὴν ἀντίπερα ὄχθη τοῦ
Αἰγαίου, φιλῶ τὰ χέρια σας».
Στοὺς συνεργάτες της συμπεριλαμ-
βάνονται πλέον ἱερεῖς, ἐκπαιδευτικοὶ
κάθε βαθμίδας, ἐπιστήμονες διαφόρων
εἰδικοτήτων, ἀλλὰ καὶ ἄνθρωποι διαφό-
ρων ἐπαγγελμάτων, μὲ πολὺ ζῆλο καὶ
ὄρεξη γιὰ ἐργασία. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ
σὲ καθημερινὴ βάση ἐρευνοῦν καὶ δη-
μοσιεύουν πλῆθος θεμάτων τὰ ὁποῖα
θεωροῦν χρήσιμα ἢ καὶ ἀπαραίτητα νὰ
ὑπάρχουν στὸ διαδίκτυο πρὸς ἐνημέ-
ρωση καὶ εὐαγγελισμὸ τῶν συνανθρώ-
πων μας. Πρόκειται γιὰ θέματα ποὺ συ-
νήθως βρίσκονται στὴν πρώτη γραμμὴ
http://www.oodegr.com/

110. 109
ἀντιπαράθεσης τῶν Χριστιανῶν μὲ
κάθε εἴδους πολεμίους.
Γιὰ τὰ ὅσα δημοσιεύουν οἱ ἴδιοι
λένε τὰ ἑξῆς: «Παρὰ τὴν εὐρύτητα τῶν
θεμάτων ποὺ δημοσιεύουμε, δὲν παί-
ζουμε, δεν κάνουμε τοὺς δασκάλους ἢ
τοὺς θεολόγους. Ἀλλὰ εἴμαστε κι ἐμεῖς
ἐρευνητές, καὶ αὐτὰ ποὺ δημοσιεύουμε,
εἶναι συμπεράσματα τῆς ἔρευνας τοῦ
καθενὸς ξεχωριστά, περὶ τῆς ἁγιωτά-
της χριστιανικῆς μας πίστεως, καὶ τοῦ
ὀρθοδόξου δόγματος. Μὲ ἄλλα λόγια,
μοιραζόμαστε μὲ τοὺς ἀναγνῶστες τῆς
ἱστοσελίδας μας, τὴ μαθητεία μας στὴν
ὀρθόδοξη πίστη, ἢ σὲ ἄλλους τομεῖς ποὺ
συνδέονται μὲ θέματα τῆς πίστεως. Για-
τί πιστεύουμε ὅτι ὅλα αὐτὰ τὰ μεγαλεῖα
ποὺ ἀνακαλύπτουμε στὴν ἔρευνά μας,
ἀξίζει νὰ τὰ γνωρίζῃ κάθε ἄνθρωπος.
Θεολόγος βέβαια γίνεται κάποιος μόνο
μετὰ ἀπὸ Φωτισμὸ καὶ ὄχι μέσῳ διανο-
ητικῆς ἀναζήτησης».
Πέρα ἀπ' αὐτὰ ποὺ δημοσιεύονται
καὶ φαίνονται, συνεργάτες τῆς ΟΟΔΕ
δραστηριοποιοῦνται σὲ πλῆθος συνερ-
γασίες μὲ ἄλλους ἱστοτόπους, σὲ συγ-
γραφή, μεταφράσεις καὶ ἐκδόσεις βι-
βλίων, ἄρθρων σὲ περιοδικά, ὁμιλίες,
ἱεραποστολές, βοήθεια Χριστιανῶν σὲ
συναντήσεις τους μὲ αἱρετικοὺς (μέσῳ
προσωπικῆς ἐπαφῆς), δημιουργία βί-
ντεο διαφόρων γλωσσῶν γιὰ τὸ διαδί-
κτυο, πρακτικὴ ἐνίσχυση τοῦ ἔργου
διαφόρων ἐνοριῶν, καὶ ὁτιδήποτε ἄλλο
στὸ ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ βοηθήσουν
τὴν πρόοδο τοῦ Εὐαγγελίου.
Ὅλη αὐτὴ ἡ ἐργασία γίνεται ἐθε-
λοντικὰ καὶ δωρεὰν ἀπὸ ὅλους ἀνεξαι-
ρέτως τοὺς συνεργάτες τῆς ΟΟΔΕ, μὲ
προσωπικὰ ἔξοδα καὶ δαπάνη κόπου
καὶ χρόνου. Καὶ παρὰ τὴν ἤδη δωδε-
καετῆ παρουσία της στὸ διαδίκτυο, ὄχι
μόνο δὲν δείχνει σημεῖα κόπωσης, ἀλλὰ
ἀντιθέτως οἱ δραστηριότητές της αὐξά-
νουν καὶ οἱ συνεργάτες της εἶναι δι-
αρκῶς ἀπασχολημένοι μὲ εὐλογημένες
ὑποχρεώσεις ποὺ ὁ καθένας τους ἀνα-
λαμβάνει ἐθελοντικὰ νὰ φέρει εἰς πέ-
ρας. Καὶ ἡ εὐλογία αὐτὴ φαίνεται ἀπὸ
τὴ διαρκῆ προσέλευση νέων ἀδελφῶν
μας, ποὺ διαρκῶς προσέρχονται στὴν
Ἐκκλησία μὲ τὴ βοήθεια τῆς ΟΟΔΕ,
ὄχι μόνο στὴν Ἑλλάδα, ἀπὸ ἑλληνικὲς
αἱρέσεις, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ χῶρες, ὅπως ἡ
μακρινὴ Αὐστραλία, ἡ Γερμανία, τὸ
Βέλγιο, ἡ Κίνα, καὶ κυρίως ἡ Τουρκία!
Τὸ μόνο ποὺ ζητοῦν οἱ συνεργάτες
τῆς ΟΟΔΕ ἀπὸ τοὺς ἀναγνῶστες τους
καὶ τοὺς ἀδελφούς τους γι' αὐτὴν τὴν
προσπάθεια εἶναι οἱ προσευχές τους,
ὥστε ὁ Κύριος νὰ συνεχίσῃ νὰ εὐλογεῖ
αὐτὸ τὸ ἔργο γιὰ πρόοδο τοῦ Εὐαγγελί-
ου καὶ τὴ σωτηρία ψυχῶν. _
Περισσότερα γιὰ τὴν ἱστοσελίδα τῆς
«Ὀρθόδοξης Ὁμάδας Δογματικῆς Ἔρευ-
νας» καὶ τὴν ἱστορία της μπορεῖτε νὰ
βρῇτε στοὺς παρακάτω δεσμούς:
http://www.oodegr.com/oode/
erwtiseis/erwtiseis.htm
http://www.oodegr.com/oode/
erwtiseis/epistoles/epistoles.htm

111. 110
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ
ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
ΚΟΥΣ-ΚΟΥΣ: (σιμιγδάλι, ἀλεύρι
πολυτελείας, ἁλάτι, ἀβγὰ φρέσκο
ἀγελαδινὸ γάλα).
ΚΡΙΘΑΡΑΚΙ: (ζυμαρικό μὲ σιμιγδά-
λι, ἀλεύρι, ἁλάτι, ἀβγὰ φρέσκο ἀγε-
λαδινὸ γάλα).
ΕΥΡΙΣΤΟΝ: (ζυμαρικὸ μὲ σιμιγδά-
λι, ἁλάτι ψημένα στὸ φοῦρνο). Νηστί-
σιμο.
ΧΥΛΟΠΙΤΕΣ: (ἀπὸ σιμιγδάλι, ἀλεύ-
ρι, ἁλάτι, ἀβγά, φρέσκο ἀγελαδινὸ
γάλα ψημένα στὸ φοῦρνο) [συσκ. 1/2
1kg].
ΧΥΛΟΠΙΤΑΚΙ: (κοφτό).
ΜΑΚΑΡΟΝΑΚΙ: (κοφτό, ἀπὸ ἀβγά,
φρέσκο γάλα, σιμιγδάλι, ἀλεύρι).
ΜΑΚΑΡΙΝΑ: (ζυμαρικό ἀπὸ σιμι-
γδάλι, ἀλεύρι, ἀβγά, φρέσκο ἀγελαδινὸ
γάλα).
ΜΑΚΑΡΙΝΑ: Νηστίσιμο [συσκ. 1/2
1kg].
ΜΑΚΑΡΟΝΙΑ: ὁλικῆς ἀλέσεως.
ΦΙΔΕΣ: (ἀπὸ ἀλεύρι πολυτελείας,
σιμιγδάλι) [συσκ. 1/2Kg].
ΠΕΤΟΥΡΑ: (κοζανίτικες χυλοπί-
τες) [συσκ. 1/2 1kg].
ΒΙΔΕΣ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ: (καρότο,
σπανάκι, παντζάρι,
σιμιγδάλι, ἀλεύρι). Νηστίσιμο
[συσκ. 1/2 1kg].
ΦΟΥΡΝΙΚΟ ΑΛΕΥΡΙ: (φρέσκο κα-
λαμπόκι χονδρό ἀλεσμένο, κοσκινισμέ-
νο ψημένο στὸ φοῦρνο).
ΦΟΥΡΝΙΚΟ ΚΟΡΚΟΤΟ: (φρέσκο
καλαμπόκι χονδρό, ψημένο, ἀλεσμένο
ψημένο στὸ φοῦρνο).
ΚΟΡΚΟΤΟ ΣΙΤΑΡΕΝΙΟ: (σκληρό
σιτάρι χονδρό ἀποφλοιωμένο, ἀλεσμέ-
νο, κοσκινισμένο).
ΚΡΙΘΑΡΙΣΙΟ ΚΟΡΚΟΤΟ: (ἀπὸ κρι-
θάρι ἀλεσμένο κοσκινισμένο).
ΚΟΡΚΟΤΟ ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ: (ἀπὸ
καλαμπόκι ἀλεσμένο).
ΚΟΡΚΟΤΟ ΨΙΛΟ: (ψιλοαλεσμένο
κοσκινισμένο σιτάρι γιὰ γκιουτζέ).
ΠΛΗΓΟΥΡΙ: (ἀπὸ βρασμένο χονδρὸ
/ ψιλὸ σκληρὸ σιτάρι, ἀποφλοιωμένο,
ἀλεσμένο κοσκινισμένο).
ΠΛΗΓΟΥΡΙ: Τουρκίας: (βρασμένο
σκληρὸ σιτάρι ἀποφλοιωμένο, κοσκινι-
σμένο ἀλεσμένο).
ΣΙΤΑΡΙ ΑΠΟΦΛΟΙΩΜΕΝΟ:
(σκληρὸ σιτάρι μὲ ὑγρὴ ἀποφλοίωση).
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΣΤΑΡΕΝΙΟΣ: (θρα-
κιώτικος, παρασκευάζεται ἀπὸ σκληρὸ
ἀποφλοιωμένο σιτάρι, ἀλεσμένο, φρέ-
σκο ἀγελαδινὸ γάλα γλυκὸς ἢ μὲ ξινό-
γαλο, ξινός).
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ: (ἀλεύρι
ἀπὸ σκληρὸ σιτάρι, σιμιγδάλι, πιπεριὰ
φλωρίνης, πράσσο, κρεμμύδι, σπανάκι,
σέλινο, μπούκοβο, βασιλικό). Νηστίσι-
μο.
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΠΙΚΑΝΤΙΚΟΣ: (μη-
χανῆς / χειροποίητος, μὲ ἀλεύρι σκλη-
ροῦ σιταριοῦ, ντομάτα, πιπεριὰ φλωρί-
νης, ἁλάτι). Νηστίσιμο.
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΓΛΥΚΟΣ: (μηχανῆς /
χειροποίητος, μὲ ἀλεύρι σκληροῦ σιτα-
ριοῦ, ἁλάτι, σιμιγδάλι φρέσκο ἀγελα-
δινὸ γάλα).
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΞΙΝΟΣ: (μηχανῆς /
χειροποίητος, μὲ ἀλεύρι ἄσπρου τύπου
55%, σιμιγδάλι, ἁλάτι ξυνὸ γιαούρ-
τι).
ΤΡΑΧΑΝΑΣ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ: (καρό-

112. 111
το, σέλινο, ἀποξηραμένο κρεμμύδι, σι-
μιγδάλι, ἀλεύρι, ἁλάτι). Νηστίσιμο.
ΜΑΝΙΤΑΡΟΣΟΥΠΑ: (ἀλεύρι, σι-
μιγδάλι, ἑλλ. μανιτάρια ἀποξηραμένα,
ἁλάτι μπαχαρικὰ). Νηστίσιμο.
ΠΑΣΠΑΤΕΣ-ΠΟΠ ΚΟΡΝ
ΟΣΠΡΙΑ - ΡΥΖΙΑ
ΦΑΣΟΛΙΑ ΨΙΛΑ ΦΛΩΡΙΝΗΣ / ΚΑ-
ΒΑΛΑΣ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ.
ΦΑΣΟΛΙΑ ΠΛΑΚΕ ΧΡΥΣΟΥΠΟ-
ΛΗΣ / ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΠΡΕΣΠΩΝ.
ΦΑΣΟΛΙΑ ΜΠΑΡΜΠΟΥΝΙΑ ΧΑ-
ΝΤΡΕΣ ΕΒΡΟΥ.
ΦΑΣΟΛΙΑ ΓΙΓΑΝΤΕΣ ΚΑΣΤΟ-
ΡΙΑΣ ΠΡΕΣΠΩΝ.
ΦΑΣΟΛΙΑ ΜΑΥΡΟΜΑΤΙΚΑ.
ΦΑΣΟΛΙΑ ΚΟΚΚΙΝΑ ΚΑΝΑΔΑΣ.
ΡΕΒΙΘΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ.
ΡΥΖΙ ΡΑΖΑ (σπυ-
ρωτό λευκό).
ΡΥΖΙ ΓΛΑΣΣΕ /
ΚΑΡΟΛΙΝΑ / ΚΙΤΡΙ-
ΝΟ ΕΛΛΗΝΙΚΑ.
ΡΥΖΙ MPASMA-
TI.
ΡΥΖΙ ΚΑΣΤΑΝΟ
(κάργκο).
ΡΥΖΙ ΝΥΧΑΚΙ
ΑΠΛΟ ΝΥΧΑΚΙ
ΣΟΥΠΕΡ ΑΥΓΟΥΣ-
ΤΑ.
ΦΑΚΕΣ ΨΙΛΕΣ /
ΧΟΝΔΡΕΣ ΦΑΡΣΑ-
ΛΩΝ ΚΑΝΑΔΑ.
ΦΑΒΑ ΚΙΤΡΙΝΗ /
ΠΡΑΣΙΝΗ / ΚΟΚΚΙ-
ΝΗ.

113. 112
ΤΑΝΩΜΕΝΟΣ ΣΟΡΒΑΣ
(Ποντιακή σούπα)
Ὑλικά
1 φλυτζάνι ρύζι ἤ κορκότο
1/2 κιλό παραδοσιακό γιαούρτι
Ἐλαιόλαδο
1 κρεμμύδι
1 ματσάκι δυόσμο
Ἁλάτι, πιπέρι
Διαδικασία
Βάζουμε τὸ ρύζι ἢ τὸ κορκότο νὰ
βράσει. Σὲ ἕνα τηγάνι βάζουμε τὸ λάδι
νὰ κάψει καὶ τσιγαρίζουμε τὸ κρεμμύδι
(ποὺ ἔχουμε περάσει ἀπὸ τὸ μούλτι) μὲ
τὸν δυόσμο ψιλοκομένο. Ὅταν τὸ ρύζι
ἢ τὸ κορκότο εἶναι σχεδὸν ἕτοιμο προ-
σθέτουμε τὸν δυόσμο καὶ τὸ κρεμμύδι
ἀπὸ τὸ τηγάνι στὴν κατσαρόλα. Μόλις
δέσουν τὰ ὑλικὰ (περίπου μετὰ ἀπὸ
5-10 λεπτὰ) ἑτοιμάζουμε τὸ γιαούρτι.
Παίρνουμε τὸ γιαούρτι καὶ τὸ χτυπᾶμε
μὲ ζουμάκι ἀπὸ τὴν κατσαρόλα (ὅπως
κάνουμε τὸ αὐγολέμονο). Ὅταν δέσει
τὸ προσθέτουμε στὴν κατσαρόλα, νὰ
δέσει μὲ τὰ ὑπόλοιπα ὑλικά.
ΜΑΚΑΡΙΝΑ ΜΕ ΚΙΜΑ
Ὑλικά
½ κιλό κιμά
1 φλ. τσαγιοῦ ἐλαιόλαδο
2 κρεμμύδια
ἁλάτι καί πιπέρι
½ κιλό μακαρίνα
Διαδικασία
Βάζουμε νερὸ στὴν κατσαρόλα κι
ἀφοῦ βράσει ρίχνουμε τὴ μακαρίνα,
περιμένουμε 3 λεπτὰ καὶ τὸ ζυμαρικὸ
μας εἶναι ἕτοιμο. Σὲ ἕνα τηγάνι βάζου-
με λίγο λάδι νὰ ζεσταθεῖ.
Τσιγαρίζουμε τὰ κρεμμύδια ψιλο-
κομμένα.
Μόλις μαλακώσουν βάζουμε τὸν
κιμά. Ἁλατοπιπερώνουμε.
Ρίχνουμε τὸν κιμὰ στὴ μακαρίνα,
ἀνακατεύουμε καὶ σερβίρουμε. Πάει
καὶ μὲ τυράκι.
Καλή Ἐπιτυχία

114. 113
ΤΟ ΤΑΜΑ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
ΔΙΑΡΚΗΣ
ΙΕΡΑ
ΣΥΝΟΔΟΣ
Συνεδρία,
Παρασκευή, 8 Ιουνίου 2012
Κα­τό­πιν ὑ­πο­βλη­θέν­των σχε­τι­κῶν
αἰ­τη­μά­των πλει­ά­δος Σε­βα­σμι­ω­τά­των
Μη­τρο­πο­λι­τῶν τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας τῆς Ἑλ­
λά­δος, ἡ Ἱ­ε­ρὰ Σύ­νο­δος, σταθ­μί­σα­σα τὶς
πνευ­μα­τι­κὲς ἀ­νάγ­κες τοῦ Ὀρ­θο­δό­ξου
Ἑλ­λη­νι­κοῦ Λα­οῦ, ὅ­πως καὶ τὸ γε­γο­νὸς
ὅ­τι ὅ­λες σχε­δὸν οἱ Ὀρ­θό­δο­ξες Ἐκ­κλη­σί­
ες (Ἀλ­βα­νί­ας στὰ Τί­ρα­να, Σερ­βί­ας στὸ
Βε­λι­γρά­δι, Ρου­μα­νί­ας στὸ Βου­κου­ρέ­
στι, Ρω­σί­ας στὴ Μό­σχα, Γε­ωρ­γί­ας στὴν
Τυ­φλί­δα κ.λπ.), κα­τὰ τὴν πα­ρελ­θοῦ­σα
δε­κα­ε­τί­α καὶ ἐν μέ­σῳ δυ­σμε­νε­στά­των
οἰ­κο­νο­μι­κῶν καὶ κοι­νω­νι­κῶν προ­ϋ­πο­
θέ­σε­ων καὶ ὅ­ρων, ἔ­χουν ἀ­νε­γεί­ρει ὑ­πὸ
τὴν μορ­φὴ τά­μα­τος πε­ρι­καλ­λεῖς Κα­θε­
δρι­κοὺς Να­οὺς μὲ ἐν­τυ­πω­σι­α­κὲς οἰ­κο­
δο­μι­κὲς ἐγ­κα­τα­στά­σεις, Πνευ­μα­τι­κὰ
Κέν­τρα, γρα­φεῖ­α κ.λπ., ἀ­πο­φά­σι­σε τὴν
ἀ­νέ­γερ­ση με­γά­λου Συ­νο­δι­κοῦ Πνευ­
μα­τι­κοῦ Κέν­τρου Βυ­ζαν­τι­νῆς Πα­ρα­δό­
σε­ως, μὲ με­γα­λο­πρε­πῆ Κα­θε­δρι­κὸ Να­ό,
ἀ­φι­ε­ρω­μέ­νο στὸν Σω­τῆρα Χρι­στό, μά­
λι­στα εἰς ἐκ­πλή­ρω­σιν τοῦ Τά­μα­τος τοῦ
Ἔ­θνους, μὲ χρο­νι­κὸ ὁ­ρί­ζον­τα ἀ­πο­πε­ρα­
τώ­σε­ως τοῦ ἔρ­γου τὸ ἔ­τος 2021, δη­λα­δὴ
δι­α­κό­σι­α χρό­νι­α με­τὰ τὴν ἐ­θνι­κὴ πα­λιγ­
γε­νε­σί­α.
Ἐκ τῆς Δι­αρ­κοῦς Ἱ­ε­ρᾶς Συ­νό­δου.
e­πι­στη­μο­νικh
e­ται­ρεiα Με­λέ­της
Φε­ρρῶν-
Βε­λε­στί­νου- Ρή­γα
ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ
Με­τὰ τὴν ἔκ­δο­ση τῶν Πρα­κτι­κῶν
τοῦ 5ου τό­μου ΥΠΕΡΕΙΑ, ἡ Ἐ­πι­στη­μο­
νι­κὴ Ἑ­ται­ρεί­α Με­λέ­της Φε­ρρῶν - Βε­
λε­στί­νου - Ρή­γα σὲ συ­νερ­γα­σί­α μὲ τὸν
Δῆ­μο «Ρή­γα Φερ­ραί­ου» ἀ­ναγ­γέλ­λουν
τὴ σύγ­κλη­ση, στὴ γε­νέ­τει­ρα τοῦ Ρή­γα
Βε­λε­στιν­λῆ, τὸ Βε­λε­στῖνο, τοῦ
ΣΤ΄ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ
«ΦΕΡΡΑΙ - ΒΕΛΕΣΤΙΝΟ - ΡΗΓΑΣ»
Ἱ­στο­ρί­α - Ἀρ­χαι­ο­λο­γί­α - Λα­ο­γρα­φί­α -
Θε­τι­κὲς Ἐ­πι­στῆ­μες
Βε­λε­στῖνο, 4-7 Ὀ­κτω­βρί­ου 2012
Κα­τὰ τὶς ἐρ­γα­σί­ες τοῦ ΣΤ΄ Δι­ε­θνοῦς
Συ­νε­δρί­ου ἐ­πι­στή­μο­νες δι­α­φό­ρων εἰ­δι­
κο­τή­των θὰ εἶ­ναι δυ­να­τὸν νὰ προ­βοῦν
σὲ πρω­τό­τυ­πες ἀ­να­κοι­νώ­σεις σχε­τι­κὰ
μὲ τὶς ἀρ­χαῖ­ες Φε­ρρές, τὴ ζω­ὴ καὶ τὸ
ἔρ­γο τοῦ ἐ­πα­να­στά­τη Ρή­γα Βε­λε­στιν­λῆ
καὶ τὸ νε­ώ­τε­ρο Βε­λε­στῖνο μὲ τὴν γύ­ρω
πε­ρι­ο­χὴ τοῦ δι­ευ­ρυ­μέ­νου τώ­ρα Δή­μου
Ρή­γα Φερ­ραί­ου.

115. 114
«Η ΕΛΛΑΔΑ
ΠΟΥ ΑΝΘΙΖΕΙ»
Μή­νυ­μα ἀ­φύ­πνι­σης καὶ προ­βλη­μα­
τι­σμοῦ κα­τὰ τῶν στε­ρε­ο­τύ­πων ἐ­νάν­τι­α
στὴν Ἑλ­λά­δα, ποὺ κα­τα­κλύ­ζουν τὰ δι­ε­
θνῆ Μέ­σα Ἐ­νη­μέ­ρω­σης καὶ φθά­νουν μέ­
χρι ἕ­ναν ἀν­θελ­λη­νι­κὸ ρατ­σι­σμό, ἐμ­πε­ρι­
έ­χει ἡ πρω­τό­τυ­πη ται­νί­α - ντο­κι­μαν­τὲρ
μὲ τί­τλο «Ἡ Ἑλ­λά­δα ἀν­θί­ζει», ποὺ γύ­
ρι­σε ὁ πο­λυ­βρα­βευ­μέ­νος, γνω­στὸς αὐ­
στρι­α­κὸς συγ­γρα­φέ­ας καὶ σκη­νο­θέ­της,
Φάμ­πι­αν Ἔν­τερ.
Ἡ δι­άρ­κει­ας 50 λε­πτῶν ται­νί­α - ντο­
κι­μαν­τέρ, ἐν­τάσ­σε­ται στὴν γε­νι­κό­τε­ρη
πρω­το­βου­λί­α τοῦ Φάμ­πι­αν Ἔν­τερ, μὲ
στό­χο τὴν ἀ­νά­δει­ξη, μὲ τὴ βο­ή­θει­α τῶν
πο­λυ­μέ­σων, τῆς ὀ­μορ­φι­ᾶς τοῦ ἑλ­λη­νι­
κοῦ το­πί­ου καὶ μί­ας ἐ­πί­και­ρης εἰ­κό­νας
τῆς Ἑλ­λά­δας, ἀν­τί­θε­της στὶς -ὅ­πως λέ­
ει ὁ ἴ­δι­ος- «μα­νι­ω­δῶς μί­ζε­ρες κα­θη­με­
ρι­νὲς ἀ­να­φο­ρές, οἱ ὁ­ποῖ­ες κα­θη­λώ­νουν
τοὺς ἀν­θρώ­πους καὶ γεν­νοῦν φό­βους,
ἀ­πὸ τοὺς ὁ­ποί­ους πο­λὺ λί­γο ἀ­πέ­χει τὸ
μῖ­σος».
Στὴ δι­άρ­κει­α ἑ­νὸς μῆνα, τὸν πε­ρα­
σμέ­νο Ἀ­πρί­λι­ο, οἱ συν­τε­λε­στὲς τῆς ται­
νί­ας, σὲ ἕ­να ἱστι­ο­πλο­ϊ­κὸ τα­ξί­δι ἀ­πὸ τὴν
Κρή­τη πρὸς τὴ Δυ­τι­κὴ Ἑλ­λά­δα, συ­νάν­
τη­σαν καὶ κα­τέ­γρα­ψαν, μέ­σα ἀ­πὸ συ­
νεν­τεύ­ξεις, τὶς ἀ­πό­ψεις δε­κά­δων ἁ­πλῶν,
κα­θη­με­ρι­νῶν, ἀν­θρώ­πων, ποὺ εἶ­χαν ἕ­να
κοι­νὸ χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό, τὴ νε­α­ρὴ ἡ­λι­κί­α
καὶ τὴν ἀ­πό­φα­ση νὰ μὴν ἐγ­κα­τα­λεί­ψουν
τὸν τό­πο τους, φεύ­γον­τας ἀ­πὸ τὴν κρί­
ση, ἀλ­λὰ νὰ μεί­νουν καὶ νὰ δου­λέ­ψουν
γι­ὰ νὰ ἀν­θί­σει καὶ πά­λι ἡ Ἑλ­λά­δα.
Ὅ­πως τό­νι­σε ὁ κ. Ἔν­τερ σὲ συ­νέν­
τευ­ξη Τύ­που, ὁ ἴ­δι­ος ἐ­πι­κέν­τρω­σε τὴν
προ­σο­χή του στὴ νέ­α γε­νι­ὰ τῶν Ἑλ­λή­
νων, ποὺ πραγ­μα­τι­κὰ θέ­λουν νὰ ἀλ­λά­
ξουν τὴν Ἑλ­λά­δα, ποὺ δι­η­γοῦν­ται γι­ὰ
τὶς ζω­ές τους, τοὺς φί­λους τους, τὶς
ἔ­γνοι­ές τους, τὶς ἐλ­πί­δες καὶ τὶς ἐ­πι­θυ­
μί­ες τους, μα­κρι­ὰ ἀ­πὸ τὴν ὑ­ψη­λὴ πο­λι­
τι­κή, στὸν δι­κό τους παλ­μό, στὸν παλ­μὸ
τοῦ λα­οῦ. Πηγή: Newsbeast

116. 115
ΕΙΚΟΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
ΓΙΑ ΤΟΝ
ΜΕΓΑΛΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ
«Ὁ Μέ­γας Ἀ­λέ­ξαν­δρος εἶ­ναι χω­ρὶς
ἀμ­φι­βο­λί­α ἡ γνω­στό­τε­ρη μορ­φὴ τῆς
ἑλ­λη­νι­κῆς -ἴ­σως καὶ τῆς παγ­κό­σμι­ας-
ἱ­στο­ρί­ας, μί­α μορ­φὴ ποὺ ἐ­ξα­κο­λου­θεῖ
νὰ γο­η­τεύ­ει καὶ νὰ συ­ναρ­πά­ζει τοὺς
ἀν­θρώ­πους στὰ πέ­ρα­τα τῆς γῆς, πα­ρέ­
χον­τας ἕ­να ἀ­πό­λυ­το πρό­τυ­πο δύ­να­μης,
θάρ­ρους, νε­ό­τη­τας καὶ δό­ξας», δή­λω­σε
ἡ­ Προ­ϊ­στά­με­νη τῆς ΙΖ΄ Ἐ­φο­ρεί­ας Προ­
ϊ­στο­ρι­κῶν καὶ Κλα­σι­κῶν Ἀρ­χαι­ο­τή­των
Ἀγ­γε­λι­κὴ Κοτ­τα­ρί­δη, μὲ ἀ­φορ­μὴ τὴν
ὑ­λο­ποί­η­ση τοῦ πρω­το­πο­ρι­α­κοῦ ψη­φι­
α­κοῦ ἔρ­γου: «Εἰ­κο­νι­κὸ Μου­σεῖ­ο Μέ­γας
Ἀ­λέ­ξαν­δρος: ἀ­πὸ τὶς Αἰ­γὲς στὴν Οἰ­κου­
μέ­νη (ΕΣΠΑ 2007-2013, Ἐ­πι­χει­ρη­σι­α­κὸ
Πρό­γραμ­μα Ψηφιακή Σύγ­κλι­ση­)».
Τὸ ἔρ­γο ὑ­λο­ποι­εῖ ἡ ΙΖ΄ Ἐ­φο­ρεί­α Προ­
ϊ­στο­ρι­κῶν καὶ Κλα­σσι­κῶν Ἀρ­χαι­ο­τή­
των ἐ­πι­στρα­τεύ­ον­τας ὅ­λα τὰ μέ­σα ποὺ
προ­σφέ­ρουν οἱ σύγ­χρο­νες τε­χνο­λο­γί­ες
τῆς πλη­ρο­φο­ρι­κῆς.
«Πρό­θε­ση τῶν δι­ορ­γα­νω­τῶν εἶ­ναι ἡ
κα­θι­έ­ρω­ση σὲ στα­θε­ρὴ βά­ση καὶ σὲ τα­
κτὰ χρο­νι­κὰ δι­α­στή­μα­τα τοῦ θε­σμοῦ
τῆς ἔγ­κυ­ρης πλη­ρο­φό­ρη­σης τοῦ εὐρέ­
ως κοι­νοῦ πά­νω στὰ τε­λευ­ταῖ­α ἐ­πι­στη­
μο­νι­κὰ ἐ­πι­τεύγ­μα­τα ποὺ ἀ­φο­ροῦν στὴ
με­λέ­τη τῆς ἱ­στο­ρι­κῆς προ­σω­πι­κό­τη­τας
καὶ τοῦ θρύ­λου τοῦ Ἀ­λε­ξάν­δρου, ὅ­πως
ἐ­πί­σης τοῦ πο­λι­τι­σμοῦ τῆς ἐ­πο­χῆς ποὺ
αὐ­τὸς ἐγ­και­νί­α­σε», τό­νι­σε ἡ κ. Κοτ­τα­
ρί­δη.
Πη­γή: 102 fm
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΙ
ΜΑΘΗΤΕΣ
ΑΠΟ ΤΗ ΛΗΜΝΟ
ΠΡΟΩΘΟΥΝ
ΤΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ
ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ
ΤΗΣ ΤΣΟΥΚΝΙΔΑΣ!
Ἡ συν­τα­γὴ τους εἶ­ναι ἁ­πλή. Και­νο­
το­μί­α, οἰ­κο­λο­γί­α, νε­α­νι­κὸ κέ­φι καὶ με­
ρά­κι. Ὁ στό­χος τους ἐ­πί­σης ἁ­πλὸς: Ἐ­πι­
χει­ρῶ στὸν τό­πο μου γι­α­τί θέ­λω νὰ πα­
ρα­μεί­νω καὶ νὰ ἐρ­γα­στῶ σ᾿ αὐ­τὸν. Ἐ­πι­
χεί­ρη­ση: «Τσου­κνι­δό­εσ­σα» 2012, κω­δι­
κός: κρί­τα­μο 2011. Δέ­κα μα­θη­τὲς τοῦ
Ἐ­παγ­γελ­μα­τι­κοῦ Λυ­κεί­ου καὶ μί­α κα­
θη­γή­τρι­α ἀ­πὸ τὴν ἀ­νε­μο­δαρ­μέ­νη Λῆ­μνο
ἀ­πο­τε­λοῦν στὸ Β. Αἰ­γαῖ­ο τὸ πι­ὸ φω­τει­νὸ
πα­ρά­δειγ­μα νε­α­νι­κῆς, ἀλ­λὰ καὶ «πρά­σι­
νης» ἐ­πι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας ποὺ και­νο­το­
μεῖ καὶ ἐλ­πί­ζει, πα­ρὰ τὶς ἀν­τι­ξο­ό­τη­τες.
Μὲ τὴν ὑ­πο­στή­ρι­ξη τοῦ τμή­μα­τος
Ἐ­πι­στή­μης Τρο­φί­μων καὶ Δι­α­τρο­φῆς
τοῦ Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αἰ­γαί­ου ποὺ εἶ­
ναι ἀ­νοιχ­τὸ στὴν το­πι­κὴ κοι­νω­νί­α τῆς
Λή­μνου καὶ ἀ­ρω­γὸ τὸν Δῆ­μο, ἡ ὁ­μά­δα
τῶν μα­θη­τῶν τοῦ ΕΠΑΛ Μύ­ρι­νας μὲ

117. 116
τὴν κα­θο­δή­γη­ση τῆς κα­θη­γή­τρι­άς τους
Καί­της Τσάτ­σου δη­μι­ούρ­γη­σαν μί­α εἰ­
κο­νι­κὴ ἐ­πι­χεί­ρη­ση γι­ὰ νὰ προ­βά­λουν τὸ
ἄ­γρι­ο κρί­τα­μο ποὺ φυ­τρώ­νει σὲ πολ­λὲς
πε­ρι­ο­χὲς τοῦ νη­σι­οῦ.
Πα­ρή­γα­γαν τουρ­σὶ ἀ­πὸ κρί­τα­μο γι­ὰ
τὸ ὁ­ποῖ­ο ἔ­δει­ξαν ἐν­δι­α­φέ­ρον ἐ­πι­χει­ρη­
μα­τί­ες ἐν­τὸς καὶ ἐ­κτὸς Λή­μνου.
Φέ­τος ἐ­πέ­κτει­ναν τὴ δρα­στη­ρι­ό­τη­
τά τους στὴν τα­πει­νὴ τσου­κνί­δα, σὲ μί­α
νέ­α προ­σπά­θει­α νὰ ἀ­να­δεί­ξουν τὶς θε­ρα­
πευ­τι­κές της ἰ­δι­ό­τη­τες, ἄ­γνω­στες στὴν
ἀ­γο­ρὰ καὶ στὴν πλει­ο­νό­τη­τα τῶν κα­τα­
να­λω­τῶν.
Ἡ ἐ­πι­χεί­ρη­ση τῆς μα­θη­τι­κῆς ὁ­μά­δας
ὀ­νο­μά­στη­κε «Τσου­κνι­δό­εσ­σα» (ἀ­νε­μό­
εσ­σα εἶ­ναι τὸ ὁ­μη­ρι­κὸ προ­σω­νύ­μι­ο τῆς
Λή­μνου) καὶ στὸ ὄ­νο­μά της πα­ρή­χθη­
σαν τρί­α προ­ϊ­όν­τα. Τσά­ι μὲ ἀ­πο­ξη­ρα­μέ­
νη τσου­κνί­δα, πέ­στο ἀ­πὸ τσου­κνί­δα μὲ
το­πι­κὸ πα­ρα­δο­σι­α­κὸ τυ­ρί, τό κα­σκα­βά­
λι, καὶ λη­μνι­ώ­τι­κο φλο­μά­ρι (χυ­λο­πί­
ττα) μὲ τσου­κνί­δα.
Μπρά­βο καὶ κα­λὴ συ­νέ­χει­α.
Θα­νά­σης ­Τσιγ­γα­νᾶς
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
Η ΦΕΤΑ
ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ
ΜΠΟΡΟΥΝ
ΝΑ ΣΩΣΟΥΝ
ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Ἀ. Πα­πα­πο­στό­λου
Στὴ φέ­τα καὶ τὸ ἐ­λαι­ό­λα­δο ἐν­το­πί­ζει
ἀρ­θρο­γρά­φος τῶν New York Times ἕ­να
ἀ­πὸ τὰ κλει­δι­ὰ ἐ­ξό­δου τῆς Ἑλ­λά­δας ἀ­πὸ
τὴν κρί­ση, ση­μει­ώ­νον­τας ὅ­τι ἡ χώ­ρα ἔ­χει
μό­νο τὸ 28% τῆς παγ­κό­σμι­ας ἀ­γο­ρᾶς φέ­
τας καὶ σχε­δὸν 4% τῆς παγ­κό­σμι­ας ἀ­γο­
ρᾶς ἐ­λαι­ο­λά­δου.

118. 117
Πῶς συ­νέ­βη αὐ­τό; Τὴν τε­λευ­ταῖα πε­
ρί­που δε­κα­ε­τί­α, ἑ­ται­ρεῖ­ες στὶς Ἡ­νω­μέ­νες
Πο­λι­τεῖ­ες, τὴ Γαλ­λί­α, τὴ Δα­νί­α καὶ ἄλ­λες
χῶ­ρες ἀ­ψή­φι­σαν τοὺς κα­νο­νι­σμοὺς ποὺ
ἐ­πι­τρέ­πουν τὴν πα­ρα­γω­γὴ φέ­τας μό­νο
στὴν Ἑλ­λά­δα καὶ ἐ­πέν­δυ­σαν σὲ ἔ­ρευ­να
καὶ ἐ­ξο­πλι­σμὸ ποὺ θὰ τοὺς ἐ­πέ­τρε­παν
τὴν πα­ρα­γω­γὴ τοῦ τυ­ρι­οῦ, δη­μι­ουρ­γών­
τας μά­λι­στα προ­ϊ­όν­τα ἀ­πὸ αὐ­τό, ὅ­πως
τυ­ρί, ποὺ ἀ­λεί­φε­ται ἢ χω­ρὶς λι­πα­ρά.
Στὴν Ἰ­τα­λί­α καὶ τὴν Ἱ­σπα­νί­α, οἱ μι­
κρὲς ἑ­ται­ρεῖ­ες πα­ρα­γω­γῆς ἐ­λαι­ο­λά­δου
συγ­χω­νεύ­θη­καν μὲ με­γά­λες -παγ­κό­σμι­α
ἀν­τα­γω­νι­στι­κὲς- πο­λυ­ε­θνι­κές, ἐκ­συγ­
χρο­νί­ζον­τας τὴν πα­ρα­γω­γή τους καὶ σή­
με­ρα κα­λύ­πτουν πε­ρί­που τὸ σύ­νο­λο τῆς
παγ­κό­σμι­ας ζή­τη­σης.
Καὶ οἱ Ἕλ­λη­νες, πα­ρὰ τὰ πο­λυ­ά­ριθ­
μα πλε­ο­νε­κτή­μα­τά τους, πα­ρα­μέ­νουν τὸ
λι­γό­τε­ρο κερ­δο­φό­ρο κομ­μά­τι τῆς ἐ­φο­δι­
α­στι­κῆς ἁ­λυσ­σί­δας, ἐ­ξά­γον­τας πρῶ­τες
ὕ­λες μὲ πο­λὺ μι­κρὰ πε­ρι­θώ­ρι­α κέρ­δους.
Ὁ ἀρ­θρο­γρά­φος ἀ­να­φέ­ρει με­τα­ξὺ ἄλ­
λων καὶ τὴν ἔκ­θε­ση τῆς ἑ­ται­ρεί­ας συμ­
βού­λων McKinsey, ἡ ὁ­ποί­α ἐ­πι­ση­μαί­νει
αὐ­τὲς τὶς προ­κλή­σεις ὡς εὐ­και­ρί­ες.
Μὲ ἐ­πεν­δύ­σεις, νέ­ες δι­οι­κή­σεις καὶ
ἔ­λεγ­χο ποι­ό­τη­τας, οἱ κλά­δοι τοῦ ἐ­λαι­ο­λά­
δου καὶ τῆς φέ­τας μπο­ροῦν νὰ αὐ­ξή­σουν
ση­μαν­τι­κὰ τὴν κερ­δο­φο­ρί­α τους, ἐ­πι­ση­
μαί­νε­ται.
http://usa.greekreporter.gr
ΤΟΒΡΑΒΕΙΟ
ΤΟΥΚΑΛΥΤΕΡΟΥ
ΝΕΟΥΕΡΕΥΝΗΤΗ
ΑΠΕΣΠΑΣΕΜΙΑ
ΕΛΛΗΝΙΔΑΒΙΟΛΟΓΟΣ
ΑΠΟΤΗ ΜΕΣΣΗΝΙΑ
Ἡ δι­δά­κτο­ρας τοῦ πα­νε­πι­στη­μί­ου
Queen Mary τοῦ Λον­δί­νου Ζ. Νι­κο­λα­κο­
πού­λου, ἡ ὁ­ποί­α κα­τά­γε­ται ἀ­πὸ τὸ Μου­
ζά­κι Μεσ­ση­νί­ας, ἀ­πέ­σπα­σε τὸν τί­τλο τοῦ
Κο­ρυ­φαί­ου Νέ­ου Ἐ­ρευ­νη­τῆ γι­ὰ τὸ 2012
(Top New Investigator Award), χά­ρη
στὴν ἐρ­γα­σί­α της γι­ὰ τὸν προ­στα­τευ­τι­κὸ
ρό­λο τῶν Ω-3 λι­πα­ρῶν ποὺ πε­ρι­έ­χον­ται
στὰ ψά­ρι­α καὶ γι­ὰ τὸν ρό­λο τους στὴν
πρό­λη­ψη καὶ τὴ θε­ρα­πεί­α κα­τὰ τοῦ καρ­
κί­νου τοῦ στό­μα­τος καὶ τοῦ δέρ­μα­τος
κα­θὼς καὶ ἄλ­λων μορ­φῶν καρ­κί­νου.
Ἡ ἔ­ρευ­νά της ἔ­δει­ξε ὅ­τι τὰ Ω-3 λι­

119. 118
πα­ρὰ ὀ­ξέ­α, ποὺ πε­ρι­έ­χον­ται στὰ λι­πα­ρὰ
ψά­ρι­α ὅ­πως ὁ σο­λο­μός, ἡ πέ­στρο­φα καὶ
ἡ σαρ­δέ­λα, ἐμ­πο­δί­ζουν ἐ­πι­λε­κτι­κὰ τὴν
ἀ­νά­πτυ­ξη τοῦ καρ­κί­νου πρώ­ϊ­μου καὶ
προ­χω­ρη­μέ­νου στα­δί­ου καὶ προσ­δι­ό­ρι­σε
ἕ­ναν μο­ρι­α­κὸ δεί­κτη αὐ­τῆς τῆς δι­α­δι­κα­
σί­ας.
Ἡ δρ. Ζα­χα­ρού­λα Νι­κο­λα­κο­πού­λου
δὲν κρύ­βει τὴν ἀ­γά­πη της γι­ὰ τὴν πα­τρί­
δα: «Θέ­λω νὰ ἐ­πι­στρέ­ψω καὶ νὰ ἐρ­γα­στῶ
στὴν Ἑλ­λά­δα. Με­τὰ τὸ προ­πτυ­χι­α­κό μου
ζῶ στὸ Λον­δί­νο, ὅ­που μοῦ δί­νον­ται πε­
ρισ­σό­τε­ρες εὐ­και­ρί­ες γι­ὰ ἐ­ρευ­νη­τι­κὸ ἔρ­
γο. Τὸ σκέφ­το­μαι νὰ γυ­ρί­σω. Δὲν ξέ­ρω
ἂν θὰ ἔ­χω τὶς εὐ­και­ρί­ες ποὺ ἔ­χω ἐ­δῶ. Σὲ
κά­θε πε­ρί­πτω­ση θέ­λω νὰ ἀ­πο­κτή­σω ἐμ­
πει­ρί­ες. Νὰ γυ­ρί­σω πι­ὸ σο­φή».
http://ellas2.wordpress.com
Ο «ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΔΕΛΦΟΣ»
ΕΡΧΕΤΑΙ
Ἕ­να τε­ρα­στί­ων δι­α­στά­σε­ων κέν­τρο
πα­ρα­κο­λού­θη­σης τη­λε­φω­νι­κῶν ἐ­πι­κοι­
νω­νι­ῶν, δι­α­δι­κτυ­α­κῶν ἐ­πι­κοι­νω­νι­ῶν,
ἐ­λέγ­χου κι­νη­τῶν τη­λε­φώ­νων καὶ με­τα­
τρο­πῆς τους σὲ πομ­ποὺς πα­ρα­κο­λού­θη­
σης δε­δο­μέ­νων φω­νῆς ἀ­κό­μα καὶ ὅ­ταν
εἶ­ναι κλει­στὰ τὰ κι­νη­τά, δη­μι­ουρ­γοῦν
αὐ­τὴ τὴν στιγ­μὴ οἱ ΗΠΑ σὲ μί­α ἔ­κτα­
ση 970 στρεμ­μά­των στὴν στρα­τι­ω­τι­κὴ
βά­ση Camp Williams κον­τὰ στὴν πό­λη
Bluffdale τῆς πο­λι­τεί­ας Utah.
«Μπρο­στὰ σὲ αὐ­τὸ ποὺ θὰ κα­τα­σκευ­
ά­σου­με τὸ παγ­κό­σμι­ο σύ­στη­μα πα­ρα­κο­
λού­θη­σης Echelon θὰ μοι­ά­ζει μὲ ἀ­θῶ­α
παι­δι­κὴ κά­με­ρα», ση­μεί­ω­νε στέ­λε­χος τοῦ
NSA!
Τὸ νέ­ο κέν­τρο πα­ρα­κο­λού­θη­σης θὰ
μπο­ρεῖ νὰ πα­ρα­κο­λου­θή­σει, νὰ συλ­λέ­ξει
καὶ νὰ ἐ­πε­ξερ­γα­στεῖ πλη­ρο­φο­ρί­ες ἀ­πὸ
τὰ emails, τὸ Facebook, τὶς ἀ­να­ζη­τή­σεις
στὴν Wikipedia, τὰ Fax, ἀ­να­ζή­τη­ση σὲ
δι­α­δι­κτυ­α­κὲς μη­χα­νὲς ἀ­να­ζή­τη­σης ὅ­πως
τὸ Google, πι­στω­τι­κὲς κάρ­τες, κά­θε εἴ­
δους ἠ­λε­κτρο­νι­κὴ κάρ­τα ποὺ χρη­σι­μο­
ποι­εῖ­ται γι­ὰ συ­ναλ­λα­γές, ἠ­λε­κτρο­νι­κὲς
ταυ­τό­τη­τες, τη­λε­φω­νι­κὲς συ­νο­μι­λί­ες.
Τὸ σύ­στη­μα πα­ρα­κο­λού­θη­σης θὰ
ἀ­πο­τε­λεῖ τὸν με­γα­λύ­τε­ρο στὸν κό­σμο
«κο­ρι­ὸ» ποὺ ἔ­χει κα­τα­σκευ­α­στεῖ θέ­τον­
τας ὑ­πὸ πα­ρα­κο­λού­θη­ση καὶ κα­τα­χώ­
ρη­ση τὶς δρα­στη­ρι­ό­τη­τες ὄ­χι μό­νο τῶν
Ἀ­με­ρι­κα­νῶν πο­λι­τῶν, ἀλ­λὰ κά­θε κα­τοί­
κου αὐ­τοῦ τοῦ πλα­νή­τη ποὺ πραγ­μα­το­
ποι­εῖ ἠ­λε­κτρο­νι­κὴ συ­ναλ­λα­γὴ, ἡ ὁ­ποί­α
μὲ τὸν ἕ­να ἢ τὸν ἄλ­λο τρό­πο σχε­τί­ζε­ται
μὲ τὶς ΗΠΑ ἢ συ­στή­μα­τα ποὺ εἶ­ναι ἐγ­
κα­τε­στη­μέ­να στὶς ΗΠΑ.
Χά­ρη σὲ αὐ­τὸ τὸ ὑ­περ­σύ­στη­μα πα­
ρα­κο­λού­θη­σης καὶ ἐ­πε­ξερ­γα­σί­ας ἠ­λε­

120. 119
κτρο­νι­κῶν πλη­ρο­φο­ρι­ῶν τί­πο­τα δὲν θὰ
μπο­ρεῖ νὰ εἶ­ναι κρυ­φὸ, ἀ­φοῦ οἱ ὑ­πε­ρυ­
πο­λο­γι­στὲς ποὺ θὰ δι­α­θέ­τει μπο­ροῦν νὰ
σπά­σουν κω­δι­κοὺς καὶ δι­α­βαθ­μι­σμέ­νες
πλη­ρο­φο­ρί­ες οἱ ὁ­ποῖ­ες προ­στα­τεύ­ον­ται
ἀ­πὸ κω­δι­κούς. Ἀ­κό­μα καὶ κα­λὰ προ­στα­
τευ­μέ­νες πλη­ρο­φο­ρί­ες θὰ μπο­ροῦν νὰ
ἀ­πο­θη­κευ­τοῦν καὶ νὰ ἀ­πο­κω­δι­κο­ποι­η­
θοῦν στὸ μέλ­λον ὅ­ταν τὰ κα­τάλ­λη­λα ἐρ­
γα­λεῖ­α θὰ εἶ­ναι ἕ­τοι­μα.
Ὁ Με­γά­λος Ἀ­δερ­φὸς τε­λι­κὰ δὲν ἦρ­θε
τὸ 1948 ὅ­πως ἔ­γρα­φε ὁ Τζώ­ρτζ Ὄρ­γου­
ελ, ἀλ­λὰ τὸ 2013...

121. 120
εκδηλωσεισ
Πραγματοποιήθηκε τὸ Σάββατο,
30/062012, στὸν χῶρο τοῦ ξενοδοχεί-
ου Μουζάκι Palace, ἡ ἡμερίδα μὲ θέμα
«Ἐπιστροφὴ στὴν ὕπαιθρο», ποὺ διοργα-
νώθηκε ἀπὸ τὸ σωματεῖο Ἑνωμένη Ρω-
μηοσύνη, μὲ τὴν ὑποστήριξη τοῦ Δήμου
Μουζακίου Καρδίτσας.
Τὸ ἐγχείρημα τοῦ σωματείου -ποὺ
ἦταν τὸ πρῶτο στὴν περιοχὴ τῆς Καρ-
δίτσας- στέφθηκε μὲ ἰδιαίτερη ἐπιτυχία,
παρὰ τὶς ἀντικειμενικὲς δυσκολίες ποὺ
προέκυπταν ἀπὸ τὴν ἡμέρα καὶ τὸν και-
ρό, ποὺ θέτανε ἔντονα τὸ δίλημμα χω-
ριὸ ἢ θάλασσα. Ὡστόσο ἡ ἰδιαιτερότητα
τοῦ θέματος ποὺ καθίσταται ὁλοένα καὶ
πιὸ ἐπίκαιρο, ὁλοένα καὶ πιὸ καυτὸ στὶς
συνθῆκες κρίσης ποὺ διανύουμε, ἔστρε-
ψε μεγάλο ἀριθμὸ συμπολιτῶν μας, ὄχι
ἁπλῶς νὰ παραστοῦν ἀλλὰ νὰ παρακο-
λουθήσουν μὲ ἀμείωτο ἐνδιαφέρον ὅλες
τὶς ὁμιλίες.
Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἡμερίδας διακε-
κριμένοι ἐπιστήμονες παρέθεσαν συγκε-
κριμένα στοιχεῖα ποὺ ἀνέδειξαν μὲ τὸν
καλύτερο τρόπο τόσο τὰ πλεονεκτήματα
τῆς ἐπιλογῆς γιὰ ἐπιστροφὴ στὴν ὕπαι-
θρο, ὅσο καὶ τρόπους καὶ μοντέλα μὲ τὰ
ὁποῖα αὐτὴ ἡ ἐπιστροφὴ μπορεῖ νὰ γίνει
μὲ τὸν καλύτερο καὶ προσφορότερο γιὰ
ὅλους τρόπο. Ταυτόχρονα ἀναδείχτηκαν
ξεκάθαρα καὶ ἀδιαμφισβήτητα οἱ ἀνεξά-
ντλητες δυνατότητες ποὺ προσφέρει ὁ
τομέας τῆς γεωργικῆς καὶ κτηνοτροφικῆς
παραγωγῆς γιὰ ὑπέρβαση τῆς κρίσης καὶ
ἐξασφάλιση ἑνὸς καλύτερου μέλλοντος
γιὰ τὴν πατρίδα μας. Σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὸ
θέμα τῆς ἐπιστροφῆς στὴν ὕπαιθρο πα-
ρατέθηκαν τόσο θεωρητικὰ μοντέλα καὶ
προτεινόμενες πολιτικὲς ὑποδοχῆς τῶν
παλιννοστούντων, ὅσο καὶ συγκεκριμέ-
να ἐπιτυχημένα ἐγχειρήματα ποὺ ἐξα-
σφαλίζουνἀειφόροἀνάπτυξηκαὶἄριστες
συνθῆκες διαβίωσης γιὰ τοὺς κατοίκους
ὅπως εἶναι τὰ μοντέλα τῆς Ἀνάβρας Μα-
γνησίας ἀλλὰ καὶ τοῦ Ἑλληνόπυργου
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
ημερίδα «επιστροφη στην υπαιθρο»
Σάββατο 30 ιουνιου 2012

122. 121
Καρδίτσας. Ταυτόχρονα ὁ Δῆμος Μου-
ζακίου ἀνέλυσε ὅλες τὶς ἐφαρμοζόμενες
ἀλλὰ καὶ τὶς σχεδιαζόμενες πολιτικὲς
ποὺ θὰ ὠθήσουν περαιτέρω τὴν ἐπι-
στροφὴ τοῦ νέου καὶ πλέον δυναμικοῦ
κομματιοῦ τοῦ πληθυσμοῦ στὴν περι-
οχὴ καὶ στὴν ἐνασχόληση μὲ τὸν πρωτο-
γενῆ τομέα παραγωγῆς. Ἐπιστήμονες καὶ
ἐπαγγελματίες τοῦ χώρου -ποὺ μάλιστα
συνδυάζουν ἄριστα καὶ τὶς δύο αὐτὲς ἰδι-
ότητες- παρέθεσαν συγκεκριμένα στοι-
χεῖα ποὺ ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ κρίση εἶναι
σὲ σημαντικότατο ποσοστὸ ἀποτέλεσμα
τῆς ὑποβάθμισης τοῦ πρωτογενῆ τομέα
παραγωγῆς, ὅτι οἱ δυνατότητες ἀνάπτυ-
ξης μέσα ἀπὸ αὐτὸν τὸν τομέα εἶναι ἀνε-
ξάντλητες, ὅτι αὐτὸς ἀκριβῶς ὁ τομέας
μπορεῖ καὶ πρέπει νὰ ἀποτελέσει ἕναν
ἀπὸ τοὺς βασικοὺς μοχλοὺς ὑπέρβασης
τῆς κρίσης. Ἀπαραίτητη προϋπόθεση,
ὅπως τονίστηκε ἀπὸ ὅλους ἀνεξαιρέτως,
εἶναι ἡ, τὸ δυνατὸ ἀμεσότερη, ἀλλαγὴ
τῶν στρεβλῶν ἐθνικῶν πολιτικῶν τῆς
ἐπιδοτούμενης γεωργίας καὶ κτηνοτρο-
φίας καὶ ἡ στροφὴ πρὸς ἕνα πρωτογενῆ
τομέα ποὺ θὰ δίνει ἔμφαση στὴν ποιότη-
τα καὶ στὴν ἐπαρκῆ ποσότητα. Προτάθη-
καν συγκεκριμένες δράσεις, τόσο ἁπλὲς
καὶ λογικὲς στὴ σύλληψή τους, ὥστε νὰ
καθίσταται φανερὸ ὅτι ἡ ἀλλαγὴ εἶναι
θέμα βούλησης καὶ μόνο, τόσο ἀπὸ τὴ
μεριὰ τῆς συντεταγμένης πολιτείας ὅσο
καὶ ἀπὸ τὸν κάθε, ἐνεργὸ ἢ δυνητικό,
ἀσχολούμενο μὲ τοὺς ἐν λόγῳ τομεῖς.
Ἐν κατακλείδι ἡ ἡμερίδα πρόσφερε
τόσο γνώση ὅσο καὶ ἀφορμὴ γιὰ περαιτέ-
ρω δημιουργικὸ προβληματισμό. Ὅπως
διαβεβαίωσαν τὰ μέλη τοῦ σωματείου
«Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη» αὐτὸ τὸ ἐγχεί-
ρημα δὲν εἶναι μία φωτοβολίδα, ἀλλὰ ἡ
ἀρχὴ μίας συντονισμένης καὶ ἄοκνης
προσπάθειας γιὰ τὴ βελτίωση τῆς ποιό-
τητας ζωῆς τῶν Ἑλλήνων.
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
Ἡ «Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη» πρόκειται νὰ διοργανώση
στὴν Ξάνθη, στὶς 20 Ὀκτωβρίου 2012,
Ἡμερίδα, μὲ θέμα: «Σύγχρονη κρίση. Σκέψεις καὶ ἔξοδος ἀπ' αὐτήν».
Γιὰ πληροφορίες Ματζάκος Ἀνδρέας, τηλ. 6944632301,
Παπαδόπουλος Θεόφιλος, τηλ. 6985085012.

123. Τὸ σωματεῖο «Ἑνωμένη Ρωμηο-
σύνη» καὶ ἡ τηλεόραση τοῦ Ἀχελώ-
ου ὁλοκλήρωσαν τὴν παραγωγὴ ἑνὸς
ὀπτικοακουστικοῦ δίσκου, ποὺ περι-
λαμβάνει τὸν Βίο, τὶς Διδαχές, τὶς Ἐπι-
στολὲς καὶ τὶς Προφητεῖες τοῦ ΕΘΝΑ-
ΠΟΣΤΟΛΟΥ, ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΤΟΥ
ΑΙΤΩΛΟΥ.
Ἡ μεγάλη αὐτὴ παραγωγὴ ἀποτε-
λεῖ τὴν πρώτη ἐπιστημονικὴ προσπά-
θεια ὀπτικοακουστικῆς καταγραφῆς τοῦ
ἔργου καὶ τῆς δράσης τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ.
Ἀποτελεῖται ἀπὸ ὀπτικοακουστικὸ
ὑλικό, καθὼς καὶ σπάνιες εἰκόνες καὶ
φωτογραφίες ἀπὸ τὶς πόλεις καὶ ἐπαρ-
χίες ποὺ ἔζησε καὶ ἔδρασε ὁ Ἅγιος (Μα-
κεδονία, Θεσσαλία, Αἰτωλία, Ἀκαρνα-
νία, Ἄρτα, Πρέβεζα, Λευκάδα, Κεφαλ-
ληνία, Ζάκυνθο, Κέρκυρα, Β. Ἤπειρο
κ.ἀ.).
Ὁ παραπάνω ὀπτικοακουστικὸς δί-
σκος (σὲ μορφὴ DVD καὶ CD) κυκλο-
φορεῖ σὲ καλαίσθητη κασετίνα καὶ
προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ.
ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΟΣ ΔΙΣΚΟΣ
ΓΙΑ ΤΟΝ
ΕΘΝΑΠΟΣΤΟΛΟ ΑΓΙΟ ΚΟΣΜΑ ΤΟΝ ΑΙΤΩΛΟ
ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ
ἀπὸ τὴν «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»

124. 123
Μοναχοῦ ΜΑΞΙΜΟΥ Ἰβηρίτου
(Νικολοπούλου)
Τά Ἁγιορειτικά
Μνημεῖα
τῆς Φύσεως
ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ
2011
ΤάἉγιορειτικάΜνημεῖατῆςΦύσεωςΜοναχοῦΜΑΞΙΜΟΥἸβηρίτου
(Νικολοπούλου)
ΤΗΛ. ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΩΝ: 2310 552207
ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ
ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις τῆς «ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗΣ»

125. 124
ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ
Ο ΓΕΡΟΝΤΑΣ ΠΑΪΣΙΟΣ -
ΩΣ ΝΕΟΣ ΚΑΙ ΒΟΗΘΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ
Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ.
ΟΣΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ
Λόγος στὸν Προφήτη Ἰωνᾶ καὶ
γιὰ τὴ μετάνοια τῶν Νινευϊτῶν.
Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ.
Η ΕΥΘΥΝΗ ΤΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΜΑΣ
Βιομετρικὰ διαβατήρια, Ἠλεκτρονικὲς
ταυτότητες... (Δεύτερη ἔκδοση).
Τιμή: 7 Εὐρώ

126. 125
ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ
ΠΑΝΤΕΛΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗ
(Παντέλ-Ἀγᾶ)
«Μνῆμες τοῦ Ποντιακοῦ Ἔπους 1913-1922»
Τιμή: 7 Εὐρώ
ΒΙΟΣ ΓΕΡΟΝΤΟΣ ΠΑΪΣΙΟΥ
ΤΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ
Ὀπτικοακουστικὴ ψηφιακὴ κασετίνα
μὲ τὸν βίο τοῦ Γέροντος Παϊσίου.
Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ.
ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
«Τό Μυστήριο τοῦ Γάμου -
Κοινωνία Ἀγάπης»
Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ.

127. 126
ΟΙ EΚΔΟΣΕΙς ΜΑΣ
ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ
ΑΒΒΑ ΙΣΑΑΚ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ
Τιμή: 5 Εὐρώ
ΜΑΡΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΜΑΣΟΥΛΑ
«Ὁ Ἅγιος τῶν Ἑλληνικῶν Σχολείων
Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός»
Προσφέρεται ΔΩΡΕΑΝ

128. 127
ΤΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΜΑΣ
«Ρωμνιός» Τεύχη 1-6
1
ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 7 /ΤΙΜΗ: 4 ΕΥΡΩ
ΑΡΧΙΜ. ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΠΕΤΤΑΣ
ΜΙΧΑΗΛ ΤΡΙΤΟΣ
ΓΕΩΡΓΙΟΣΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΡΠΑΤΖΗ
ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔ. ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ
π.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΡΟΥΤΟΓΛΟΥ
ΜΕΡΟΠΗ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΧΟΛΕΒΑΣ
ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΚΟΛΛΙΑΣ
Δρ.Ε.ΖΕΛΛΙΟΥ-ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ
IΩΑΝΝΗΣ ΑΡΜΕΝΑΚΗΣ
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΑΠΑΚΗΣ
ΓΕΩΡΓΙΟΣΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΜΑΡΙΝΗΣ
ΠΕΤΡΟΣΤΣΟΔΟΥΛΟΣ
ΣΤΑΘΗΣΠΕΛΑΓΙΔΗΣ
ΕΙΡΗΝΗ ΑΡΤΕΜΗ
ΝΙΚΟΣ ΧΕΙΛΑΔΑΚΗΣ
ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ:
χριστόφορος παπουλᾶκοσ † 18 -01 -1861
150 χρόνια ἀπὸ τὴν κοίμησή του.
1
ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 8 /ΤΙΜΗ: 4 ΕΥΡΩ
ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ:
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΙΘΗΝΟΣ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΜΑΣ
ΜΗΤΡ.ΑΙΤΩΛΙΑΣ ΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ κ. ΚΟΣΜΑΣ, ΜΗΤΡ. ΠΙΣΙΔΙΑΣ κ. ΣΩΤΗΡΙΟΣ,ΑΡΧΙΜ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ
ΚΑΨΑΝΗΣ, ΑΡΧΙΜ. ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΣ, ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ, ΑΡΧΙΜ.
ΑΧΙΛΛΙΟΣ ΤΣΟΥΤΣΟΥΡΑΣ, ΑΡΧΙΜ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ ΚΟΚΛΙΩΤΗΣ, ΠΡΩΤΟΠΡ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ
ΖΗΣΗΣ, ΠΡΩΤΟΠΡ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΡΩΤΟΠΡ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΜΠΑΤΙΣΤΑΤΟΣ,
ΠΡΩΤΟΠΡ.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣΠΑΡΟΥΤΟΓΛΟΥ,π.ΒΑΣΙΛΕΙΟΣΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗΣ,ΠΡΩΤΟΠΡ.ΓΕΩΡΓΙΟΣ
ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ,ΙΕΡΟΜ.ΛΟΥΚΑΣΓΡΗΓΟΡΙΑΤΗΣ,ΜΟΝ.ΝΙΚΟΛΑΟΣΓΡΗΓΟΡΙΑΤΗΣ,π.ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ
GEORGI, ΒΟΥΡΛΗΣΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, ΣΚΑΛΤΣΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, ΤΣΙΓΚΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΚΟΥΚΟΥΣΑΣ
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, ΓΚΑΒΑΡΔΙΝΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΣΙΑΣΙΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ, ΡΕΡΑΚΗΣ ΗΡΑΚΛΗΣ, ΜΠΑΚΑΣ Θ.
ΙΩΑΝΝΗΣ
α
φ
ιερω
μα
στ
ην
Ε
ΚΚΛ
Η
Σ
ΙΑ
«Ἐρῶ» Τεύχη 1-10
ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ
ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
“ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ”
ΤΗΛ. 2310 552207, E mail contact@enromiosini.gr
www.enromiosini.gr
Ἡ σχέση Ἑλληνισµοῦ-Χριστιανισµοῦ στὸ ἔργο τοῦ Μεγάλου Βασιλείου «Πρός
τοὺς νέους» Θεώνης Μαρίνου-Μπούρα, Ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Χρυσόστοµος ὡς
παιδαγωγός, Μαρίας Τσακτσίρα, Ἡ παιδεία σπουδαῖο ἔργο τῆς πολιτικῆς, Κ.
Ἰ. Δεσποτόπουλου, Παιδεία- Ἐκπαιδευτικὸ σύστηµα καὶ οἱ νέοι, Δηµητρίου
Ἀναγνώστου,Ἡ φιλοµάθεια τῶν Γραφῶν προξενεῖ πολυµάθεια,Ἁγ.Νικοδήµου
τοῦ Ἁγιορείτου, Ψυχοθεραπεία-Ἐξοµολόγηση, Σωτηριάδου Ἄννας, Ὅσιος
Σοφιανὸς Ἐπίσκοπος Δρυϊνουπόλεως καὶ Ἀργυροκάστρου, Ἀρχιµ. Νεκταρίου
Ν. Πέττα, Γίνονται θαύµατα στὴν ἐποχή µας; Κωνσταντίνου Δ. Βέρρου,
Καππαδοκία, ἡ χώρα τῶν ἁγίων, Ἀναστασίας Κουρῆ...
ΔιµηνιαῖοΝεανικὸπεριοδικὸτοῦΚΕΝΤΡΟΥΕΝΟΤΗΤΟΣΚΑΙΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣΤΩΝΑΞΙΩΝΜΑΣ‘’ΕΝΩΜΕΝΗΡΩΜΗΟΣΥΝΗ’’|2 €
Τεῦχος 5
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012
ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΜΑΣ
www.romnios.gr Ρωµνιός
1
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΜΑΡΤΙΟΣ 2012 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 10 /ΤΙΜΗ: 4 ΕΥΡΩ
ΣΤΟ ΤΕΥΧΟΣ ΑΥΤΟ ΓΡΑΦΟΥΝ:
ΠΡΩΤΟΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣΠΑΡΟΥΤΟΓΛΟΥ,ΑΡΧΙΜ.ΚΥΡΙΛΛΟΣΚΕΦΑΛΟΠΟΥΛΟΣ,
π. ΧΡΙΣΤΟΣ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΣ, ΔΑΟΥΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΔΗΜΟΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ,
ΔΡΕΤΤΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ, ΔΡΟΥΓΚΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ, ΖΑΡΤΑΛΟΥΔΗΣ ΖΩΗΣ, ΖΗΡΙΝΗΣ
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, ΚΕΣΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΑΝΕΣΤΗΣ, ΚΟΝΤΑΞΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ, ΛΙΑΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ,
ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ-ΖΕΛΛΙΟΥ ΕΡΑΤΩ, ΜΑΧΙΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ,
ΜΠΟΥΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ, ΝΑΤΣΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ, ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ, ΡΑΚΟΒΑΛΗΣ
ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, ΣΑΜΑΡΑΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ, ΣΑΠΡΑΝΙΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ, ΣΙΑΣΙΟΣ ΛΑΜΠΡΟΣ, ΣΙΩΜΟΣ
ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ, ΤΖΙΝΙΚΟΥ ΑΘΗΝΑ, Χ΄΄ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ
Ἑπιστροφὴ
στὴν ὕπαιθρο
ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ, ΣΤΟΝ ΦΥΣΙΚΟ ΤΡΟΠΟ ΖΩΗΣ,
ΣΤΗΝ ΦΥΤΙΚΗ -ΥΓΙΕΙΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ, ΣΤΟΝ ΘΕΟ
ΑΦΙΕΡΩΜΑ:

129. 128
ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN
ΑΧΕΛΩΟΣ TV
«ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»
ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ
ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA
Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ
ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ:
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ:
ΤΗΛΕΦΩΝΑ:
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
(ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)

130. Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr
www.enromiosini.gr
ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ
ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
Ἀποστέλλεται δωρεάν, τιμῆς ἕνεκεν.