SlideShare a Scribd company logo

Lecture 7 8.

Ge Go
Ge Go
1 of 21
Агуулга:
1. Үйл үг, түүний үндсэн шинж, утга,
ангилал, бүтэц, хувиллууд
2. Үйл үг бүтэх ёс
3. Нэр, үйлийн нөхцөл холилдон орох
нь
Үйл үг гэж юу вэ?
Бодот ертөнцийн хүн амьтан , юмс
үзэгдлийн үйл , хөдлөл явц, байдлыг
зааж, хэв, байдал , цаг , төлөв, биеийн
айтай, өгүүлбэрт ихэвчлэн
өгүүлэхүүний үүрэг гүйцэдгэдэг бодот
үгсийг үйл үг гэнэ.
Үйлийн нөхцөлийн тогтолцоо
Үйл үгийн шинжүүд
• Үйл үгийг үгийн сан учир зүйн үүднээс
идэвхтэй, идэвхгүй гэж ангилдаг.
• Тухайн үйлийг гүйцэтгэх эзний өөрийнх нь
эрх зоргоор биелэгдэх үйлийг идэвхтэй
үйл үг гэнэ. Жишээ нь: бос, суу, бод, сэтгэ
• Үйлийн эзний дур хүслээс шалтгаалахгүй,
түүнд учирч тохиолдох, гадны хүчний
нөлөөнд эдлэгдэн болох үйлийг идэвхгүй
үйл үг гэнэ. Жишээ нь: хөлд, царц, хагар
гэх мэт.
Үйл үгийн шинжүүд
•

Үйл үгийг үгийн сан-хэлзүйн шинжээр нь
тусах, эс тусах гэж ангилдаг.
•
Үйлийн эзнээс гадна үйлэнд өртөх зүйлд
зорин чиглээгүй, хэлзүйн талаар заахын
тийн ялгалтай шууд тусагдахууныг захирч
чадахгүй үйл үгийг эс тусах үйл үг гэнэ.
Жишээлбэл : яв ,ир ,суу, өс ,үрж, хагар,
буйл, жингэнэ гэх мэт .
•
Үйлийн эзнээс гадна үйлэнд өртөх зүйлд
зорин чиглэх үйл үгийг тусах үйл үг гэнэ.
Жишээлбэл : унш, бич, дуул гэх мэт.
Үйл үгийн шинжүүд
• Монгол хэлний үйл үг нь үгийн сан-хэлзүйн
ай болох хэвээс гадна хэлзүйн байдал, цаг,
төлөв, биеийн айнуутай. Хэвийн ай нь
үйлээс үйл үг бүтээх дагавраар, байдал,
цаг, төлөв, биеийн ай нь тусгай нөхцөлөөр
болон туслах үг, давталт зэрэг задлаг
аргаар тус тус илэрдэг.
• Холбоо үг, өгүүлбэрт орсон жинхэнэ нэртэй,
эсвэл
үйл
үгтэй
холбох
үүрэгтэй
нөхцөл(тийн ялгал) байдаг бол бас үйл
үгтэй, эсвэл жинхэнэ нэртэй холбох тусгай
нөхцөл байдаг.
Ad

Recommended

монгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахNyamzaya Gerelzaya
 
9. хүүрнэмж эх
9. хүүрнэмж эх9. хүүрнэмж эх
9. хүүрнэмж эхoogii553
 
нэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утганэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утгаmuuduu
 

More Related Content

What's hot

баймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утгабаймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утгаmuuduu
 
Oguulberiin baimj
Oguulberiin baimjOguulberiin baimj
Oguulberiin baimjsaixana
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэгBaigalBaigalmaa
 
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор тал
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор талб.лхагвасүрэнгийн боржгины бор тал
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор талshand1_Bondok
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагGe Go
 
12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsoltelmenten
 
хичээл №1
хичээл №1хичээл №1
хичээл №1enhuush_99
 
Utga shiljuuleh ur 6
Utga shiljuuleh ur 6Utga shiljuuleh ur 6
Utga shiljuuleh ur 6oyunaadorj
 
уран зохиол
уран зохиол  уран зохиол
уран зохиол ssuser8ad4021
 
10. toonii ner
10. toonii ner10. toonii ner
10. toonii nertelmenten
 
хүүрнэмж эхийн найруулга
хүүрнэмж эхийн найруулгахүүрнэмж эхийн найруулга
хүүрнэмж эхийн найруулгаotgonerdeneotgonerdene
 
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэх
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэхурт эгшигтэй үгийг тэмдэглэх
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэхAltantuya33
 
Donrowiin namdag
Donrowiin namdagDonrowiin namdag
Donrowiin namdagOyuhai1127
 

What's hot (20)

баймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утгабаймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утга
 
Chimeg
ChimegChimeg
Chimeg
 
Oguulberiin baimj
Oguulberiin baimjOguulberiin baimj
Oguulberiin baimj
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
 
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
 
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор тал
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор талб.лхагвасүрэнгийн боржгины бор тал
б.лхагвасүрэнгийн боржгины бор тал
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol
 
Hicheel2
Hicheel2Hicheel2
Hicheel2
 
хичээл №1
хичээл №1хичээл №1
хичээл №1
 
Uran zohiolin dur
Uran zohiolin durUran zohiolin dur
Uran zohiolin dur
 
Utga shiljuuleh ur 6
Utga shiljuuleh ur 6Utga shiljuuleh ur 6
Utga shiljuuleh ur 6
 
лабугайн нулимс
лабугайн нулимслабугайн нулимс
лабугайн нулимс
 
уран зохиол
уран зохиол  уран зохиол
уран зохиол
 
найруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах ньнайруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах нь
 
хэлц
 хэлц хэлц
хэлц
 
10. toonii ner
10. toonii ner10. toonii ner
10. toonii ner
 
хүүрнэмж эхийн найруулга
хүүрнэмж эхийн найруулгахүүрнэмж эхийн найруулга
хүүрнэмж эхийн найруулга
 
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэх
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэхурт эгшигтэй үгийг тэмдэглэх
урт эгшигтэй үгийг тэмдэглэх
 
Donrowiin namdag
Donrowiin namdagDonrowiin namdag
Donrowiin namdag
 

Similar to Lecture 7 8.

Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үгGe Go
 
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelMongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelaltantuya2012
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Ge Go
 
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан Buman Tsedew
 
монгол хэлний өнгөрёөн цаг
монгол хэлний өнгөрёөн цагмонгол хэлний өнгөрёөн цаг
монгол хэлний өнгөрёөн цагTsuntsaga Ch
 
зайн хичээл
зайн хичээл зайн хичээл
зайн хичээл nayna-1
 
зайн хичээл
зайн хичээл зайн хичээл
зайн хичээл nayna-1
 
хичээл 21
хичээл 21хичээл 21
хичээл 21nayna-1
 
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)altantuya2012
 
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4altantuya2012
 
зайны сургалт
зайны сургалтзайны сургалт
зайны сургалтxuu2001
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.Ge Go
 

Similar to Lecture 7 8. (20)

Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelMongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
 
11. uil ug+
11. uil ug+11. uil ug+
11. uil ug+
 
хичээл 7
хичээл 7хичээл 7
хичээл 7
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэмЛекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
 
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан
ДУ-Эрдэнэдалай ЕБС 9-р ангийн нийгмийн ухаан
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
монгол хэлний өнгөрёөн цаг
монгол хэлний өнгөрёөн цагмонгол хэлний өнгөрёөн цаг
монгол хэлний өнгөрёөн цаг
 
хич2
хич2хич2
хич2
 
зайн хичээл
зайн хичээл зайн хичээл
зайн хичээл
 
зайн хичээл
зайн хичээл зайн хичээл
зайн хичээл
 
хичээл 21
хичээл 21хичээл 21
хичээл 21
 
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4(1)
 
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4
Mongol helnii hicheel 7r angi hicheel 4
 
Chim hich
Chim hichChim hich
Chim hich
 
зайны сургалт
зайны сургалтзайны сургалт
зайны сургалт
 
Leg13.1
Leg13.1Leg13.1
Leg13.1
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
 

More from Ge Go

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,Ge Go
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,Ge Go
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,Ge Go
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,Ge Go
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,Ge Go
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.Ge Go
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.Ge Go
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Ge Go
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.Ge Go
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14Ge Go
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйGe Go
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Ge Go
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрGe Go
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрGe Go
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудGe Go
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлGe Go
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлGe Go
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтGe Go
 

More from Ge Go (20)

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэр
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
 

Lecture 7 8.

  • 1. Агуулга: 1. Үйл үг, түүний үндсэн шинж, утга, ангилал, бүтэц, хувиллууд 2. Үйл үг бүтэх ёс 3. Нэр, үйлийн нөхцөл холилдон орох нь
  • 2. Үйл үг гэж юу вэ? Бодот ертөнцийн хүн амьтан , юмс үзэгдлийн үйл , хөдлөл явц, байдлыг зааж, хэв, байдал , цаг , төлөв, биеийн айтай, өгүүлбэрт ихэвчлэн өгүүлэхүүний үүрэг гүйцэдгэдэг бодот үгсийг үйл үг гэнэ.
  • 4. Үйл үгийн шинжүүд • Үйл үгийг үгийн сан учир зүйн үүднээс идэвхтэй, идэвхгүй гэж ангилдаг. • Тухайн үйлийг гүйцэтгэх эзний өөрийнх нь эрх зоргоор биелэгдэх үйлийг идэвхтэй үйл үг гэнэ. Жишээ нь: бос, суу, бод, сэтгэ • Үйлийн эзний дур хүслээс шалтгаалахгүй, түүнд учирч тохиолдох, гадны хүчний нөлөөнд эдлэгдэн болох үйлийг идэвхгүй үйл үг гэнэ. Жишээ нь: хөлд, царц, хагар гэх мэт.
  • 5. Үйл үгийн шинжүүд • Үйл үгийг үгийн сан-хэлзүйн шинжээр нь тусах, эс тусах гэж ангилдаг. • Үйлийн эзнээс гадна үйлэнд өртөх зүйлд зорин чиглээгүй, хэлзүйн талаар заахын тийн ялгалтай шууд тусагдахууныг захирч чадахгүй үйл үгийг эс тусах үйл үг гэнэ. Жишээлбэл : яв ,ир ,суу, өс ,үрж, хагар, буйл, жингэнэ гэх мэт . • Үйлийн эзнээс гадна үйлэнд өртөх зүйлд зорин чиглэх үйл үгийг тусах үйл үг гэнэ. Жишээлбэл : унш, бич, дуул гэх мэт.
  • 6. Үйл үгийн шинжүүд • Монгол хэлний үйл үг нь үгийн сан-хэлзүйн ай болох хэвээс гадна хэлзүйн байдал, цаг, төлөв, биеийн айнуутай. Хэвийн ай нь үйлээс үйл үг бүтээх дагавраар, байдал, цаг, төлөв, биеийн ай нь тусгай нөхцөлөөр болон туслах үг, давталт зэрэг задлаг аргаар тус тус илэрдэг. • Холбоо үг, өгүүлбэрт орсон жинхэнэ нэртэй, эсвэл үйл үгтэй холбох үүрэгтэй нөхцөл(тийн ялгал) байдаг бол бас үйл үгтэй, эсвэл жинхэнэ нэртэй холбох тусгай нөхцөл байдаг.
  • 7. ¯éë ¿ãèéí øèíæ¿¿ä • Үйл үгийг бусад үгсийн аймагтай харьцуулбал илүү захирах чадвартай. Үйл үг өмнөх үгээ нэр, үйлийн холбох ихэнх нөхцөл, үгийн үндэс, захируулан холбох үгээр захирч, холбоо үг, өгүүлбэрийн доторх үгсийн хэлзүйн хэлбэрийг тогтоох гол тулгуур нь болдог. • Үйл үг нь өгүүлбэрт ихэвчлэн өгүүлэхүүн гишүүн болдог. Харин тодотгон холбох нөхцөлтэй үйл үг тодотгол болохоос гадна жинхэнэ нэрийн үүрэг гүйцэтгэвэл өгүүлэгдэхүүн, тусагдахуун, байцын үүрэг гүйцэтгэнэ.
  • 8. Үйл үгийн шинжүүд • Монгол хэлний үйл үгэнд тодорхойгүй хэлбэр заах тусгай бүтээвэр байхгүй. Харин толь бичиг зэрэгт үйлийн ирээдүй цагаар тодотгон холбох –х нөхцөлөөр тодорхойгүй хэлбэрийг тэмдэглэж хэвшсэн. • Монгол хэлний үйл язгуур, үндэс нь тогтсон нэг л хувилбартай учир үйл үгс нь ганц үндэст үгс мөн. Үйлийн аль ч нөхцөлөөр хувилахад үйл үндсийн авианы бүтцэд ноцтой өөрчлөлт гардаггүй. • Үйл үгсийг хувилах шинжээр нь төгс, дутмаг гэж ангилна.
  • 9. Үйлийн нөхцөл Үйл үндсийн дараа орж болц, байдал, баймж, эзэн биеийн харьцаа заахаас гадна үйл үгийн бусад үгтэй холбох хэлзүйн утгатай залгавруудыг үйлийн нөхцөл гэнэ. Үйлийн нөхцөлүүдийг үгийн бүтцэд тохиолдох байр, цувуу цэгийн харьцаанд гүйцэтгэх үүргээр нь 1. үндэс үүсгэх буюу өгүүлбэрзүйн харьцаа үл заах 2. үндэс үл үүсгэх буюу өгүүлбэрзүйн харьцаа заах гэж ангилдаг.
  • 10. ¯éëèéí õîëáîõ íºõöºë ÎÖÌÕ-èé íýã ¿éë ¿ãèéã íºãºº íýð áà ¿éë ¿ãòýé õîëáîõ á¿ëýã íºõöºëèéã ìîíãîë õýë ñóäëàëä “íºõöºë ¿éë”, “¿éëò íýð” ãýñýí íýðèéí äîð àâ÷ ¿çýæ óòãà, ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ èðæýý. ¯éëèéí õîëáîõ íºõöºë¿¿äèéã ¿¿ðãýýð íü: 1. Òîäîòãîí õîëáîõ íºõöºë 2. ͺõöºëä¿¿ëýí õîëáîõ íºõöºë ãýæ àíãèëäàã.
  • 11. Цагт нэрийн үндэс үүсгэх дагавар Үйл үгийн үндсэнд залгаж, тухайн үйл үгийг жинхэнэ нэр үгтэй холбох үүрэгтэй нөхцөлүүдийг тодотгон холбох нөхцөл буюу цагт нэрийн үндэс үүсгэх дагавар гэнэ. Үндсэн шинж нь: Үйл үгийг ЖН-тэй холбоно Байдлын нөхцөлийн дараа орж үйл үгийн төгс хэлбэр үүсгэнэ. Эдгээр нөхцөлүүдтэй үг нь ЖН-ийн үүрэг гүйцэтгэвэл тоо, ТЯ, хамаатуулах нөхцөлөөр хувирна. Цаг ялган заадаг учир тодотгон холбох нөхцөлүүдийн гол шалгуур нь цаг мөн.
  • 13. Нөхцөлдүүлэн холбох нөхцөл Бүтэц өгүүлбэрийн бүтцэд орсон үйл үгийг үйл үгтэй холбох үүрэгтэй бүлэг нөхцөлийг нөхцөлдүүлэн холбох нөхцөл гэнэ. Гол шинж нь: • Үйлийн байдлын нөхцөлийн дараа орж үйл үгийн хэлзүйн төгс хэлбэр үүсгэнэ. • Үйл үгийг үйл үгтэй холбоно. Төгс өгүүлэхүүний хэлбэр үүсгэхгүй. • Бие дааж цаг ба баймж утга заахгүй. Эдгээр нөхцөлөөр хэлбэржсэн цаг ба баймж утга нь холбогдож байгаа төгс үйл өгүүлэхүүнийхээ цаг баймжаар илэрнэ.
  • 14. Нөхцөлдүүлэн холбох нөхцөл I бүлэг буюу зэрэгцүүлэн холбох нөхцөл 1. Зэрэгцэн холбох -ж , -ч 2. Урьдчилан холбох -аад, -ээд, -оод, -өөд 3. Хам холбох -н 4. Үргэлжлүүлэн холбох -саар, -сээр, -соор, -сөөр II бүлэг буюу угсруулан холбох холбоос 5. Дутагдан холбох -вч 6. Бэлтгэн холбох -магц, -мэгц, -могц, -мөгц 7. Угтан холбох -тал, -тэл, -тол, -төл 8.Дагалдан холбох -хлаар, -хлээр, -хлоор, -хлөөр 9. Болзон холбох -вал, -вэл, -вол, -вөл 10. Далимдан холбох -нгуут, -нгүүт 11. Дашрамдан холбох -нгаа, -нгээ, -нгоо, -нгөө 12. Үгүйсгэх холбох -лгүй
  • 15. Нөхцөлдүүлэн холбох нөхцөл III бүлэг. Судалгааны төвшинд 13. Зорин холбох -хаар4, -хаа4 14. Ишлэн холох -руун, -рүүн (өгүүлрүүн) 15. Магадлан холбох –маажин4, -снаа4 16. Оромдон холбох -мар4, -хчаан4
  • 16. Үйлийн төгсгөх нөхцөл Үйлийн холбох нөхцөлүүд нь үгийг үгтэй нь холбох харьцааг заадаг бол энэхүү төгсгөх нөхцөл нь дээрхийн адил үгсийн хооронд харьцаа заахгүй баймж харьцаа заадаг. Баймж хэмээх нь уг өгүүлж байгаа зүйлдээ хир итгэлтэй байгаа, түүнээ баталсан эсвэл үгүйсгэсэн, эргэлзсэн хийгээд уг үйлийг гүйцэтгүүлэхийн тулд гуйсан, хүссэн, тушаасан зэрэг хандлагыг илэрхийлж гаргахыг хэлдэг. Үүнийг илэрхийлэх гол нийлэг арга нь үйл үгийн төлөв болно. Уламжлалт ангилалд үүнийг “цаг заах захирах хүсэх төлөв” хэмээн нэрлэж ирсэн. Энэхүү төгсгөх нөхцөлийг цагаар төгсгөх , биеэр төгсгөх нөхцөл хэмээн ангилдаг.
  • 17. Үйлийн цагаар төгсгөх нөхцөл -Одоо цагаар төгсгөх -на(-нэ, -но, -нө) нөхцөлийг энгийн бие даасан үйл үгийн үндэс болон зэрэгцүүлэн холбох нөхцөлтэй үйл үгийн дараа туслах үүрэгтэй орсон бай-, суу- гэх мэт зүйл үгийн үндсэнд залгаж одоо цагийн утга илрүүлнэ. Жишээлбэл, Алсад нэгэн бүдэг гэрэл сүүмэлзэнэ. -Ирээдүй цагаар төгсгөх -на(-но, -на, -нө) нөхцөлийг үйл үгийн үндсэнд залгаж буй үеэс хойш болох цагийн утга илтгэнэ. Жишээлбэл, Эрдэм ном сайн сурвал эх орондоо их үйлс бүтээнэ. -Өнгөрсөн цагаар төгсгөх –жээ , -чээ нөхцөлийг үйл үгийн үндсэнд залгаж өгүүлэгч этгээд тухайн үйлийг биеэр мэдээгүй буюу дам сонссон баймж утга илтгэнэ. Жишээлбэл, Сэрээнэн хэдэн хонио усалхаар явжээ.
  • 18. Үйлийн цагаар төгсгөх нөхцөл -Өнгөрсөн цагаар төгсгөх -лаа(-лээ, -лоо, лөө) нөхцөлийг үйл үндсэнд залгаж тухайн үйл болж өнгөрснийг өгүүлэг этгээд өөрийн биеэр мэдсэн баймж утга илтгэнэ. Жишээлбэл, намайг бага байхад манай нутагт нэгэн цэцэн цэлмэг өвгөн байлаа. -Өнгөрсөн цагаар төгсгөх –в нөхцөлийг үйл үндсэнд залгаж тухайн үйл хөдлөл эрт болж өнгөрснийг өгүүлэгч этгээд биеэр мэдсэн баймж утга илтгэнэ. Жишээлбэл, Багшийн яриад байсныг одоо л дөнгөж ухаарав.
  • 19. Үйлийн биеэр төгсгөх нөхцөл I биеэр төгсгөх нөхцөл 1. Шийдэн хүсэх -я, -е, -ѐ 2.Даалган захирах -сугай, -сүгэй 3. Зөвшөөрөх -мз II биеэр төгсгөх нөхцөл 4. Шууд захирах -0 5. Зөвлөн захирах -аарай4 6. Шаардан захирах -аач4 7. Хүндэтгэн захирах -гтун, -гтүн 8. Сануулан захирах -уузай, -үүзэй III биеэр төгсгөх нөхцөл 9. Мөрөөдөн хүсэх - аасай4 10. Ерөөн хүсэх - тугай, -түгэй 11. Зөвшин захирах(ерөөх) -г
  • 20. Ашиглах материал – Ц.Өнөрбаян, Орчин цагийн монгол хэлний үгзүй, Уб., 1994, 2004 – Ц.Өнөрбаян, Орчин цагийн монгол хэлний үйл үг бүтэх ѐс, Уб.,2000 – Ц.Өнөрбаян, Орчин цагийн монгол хэлний үйл үгийн төлөв, захирах хүсэх төлөвийн тухай (гарын авлага), Уб., 1981 – Д.Төмөртогоо, Хэл шинжлэлийн нэр томъѐоны хураангуй толь, Уб., 2004 – Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэл, Бээжин, 1961 – Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэлний бүтэц, үг нөхцөл хоѐр нь, Уб., 1968, 1999 – М.Саруул-Эрдэнэ, Монгол хэлний нөхцөл бүтээврийн үгзүйн түүхэн хувьсал, Уб., 2002 – Д.Төмөртогоо, Монгол хэлний а-, бү- язгуурт үйл үгс тэдгээрийн ялгал, Токио 1977 – Д.Отгонсүрэн, Орчин цагийн монгол хэлний үйл үгийн хэв байдлын дагаврын найруулгын үүрэг, Уб., 1982
  • 21. Ашиглах материал • Ш.Барайшир, Орчин цагийн монгол хэлний дайвар үг, Уб., 1974 • П.Бямбасан, Орчин цагийн монгол хэлний тэмдэг нэрийн харьцуулсан зэргийн асуудалд, УБДС-ийн ЗАЭШБ 1966, • МУИС, УбДС, Орчин цагийн монгол хэл, Уб., • Ц.Өнөрбаян, Б.Пүрэв-Очир, Хэлзүйн задлал хийцгээе, хэлний бодлого бодоцгооѐ. (товхимол),УБ., 1997 • МУИС, Монгол хэл, соѐлын сургууль,Монгол хэл, уран зохиолын сорил, УБ., 2000, 2001 • МУИС, Монгол хэлний сурах бичиг, УБ.,1998, • http://Кhelzasag.mn/ вейб сайт