SlideShare a Scribd company logo

18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal

T
telmenten

18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal

1 of 52
Download to read offline
Монгол хэлний энгийн өгүүлбэр,
түүний бүтэц, хэвшинж
Өгүүлбэр гэж юу вэ?
Хэлний талаас Хэлэхийн талаас
 Хам бүтэц мөн;
 Өгүүлбэр=Үг+Нөхцөл;
 Өгүүлбэр=Юм+Хөдөлгөөн;
 Цуваа бүтэц мөн;
 Хэлэх аялга, өгүүлэх
зорилго: асуух, хүүрнэх,
захирах, анхааруулах;
Өгүүлбэр бол үгсийг хэлзүйн холбоосоор холбосон,
хэлний талаас тогтвортой хам, хэлэхүйн талаас тогтворгүй
цуваа бүтэцтэй, мэдэгдэхүүний талаас хэлний нэрлэх
шинжийг агуулсан, мэдэхүүний талаас хэлний харилцах,
мэдээлэх үүргийг тус тус хангаж байдаг хэлний төгс
нийлмэл дохио юм.
Монгол хэлний энгийн өгүүлбэрийг
ангилах нь
өгүүлбэр
Бүтэц
1 2 3
Бүтэц
бус
Жинхэнэ
аялга
Жинхэнэ
бус аялга
Бүтэц бус өгүүлбэр, түүний төрлүүд
 Сэтгэл хөдлөл, мэдрэхүйн шинжтэй аялга үгэнд
тулгуурлан бүтсэн; Мэдрэхүй ба сэтгэлийн
хөдөлгөөний өнгө аясыг тусгасан;
 Нэг талаас харилцах, мэдээлэх түвшний, нөгөө талаас
хэлэхүйн өгүүлбэрийг хэлнэ;
 Цааш үл задрах;
 Үндэстний өвөрмөц онцлогийг тусгасан;
 Өгүүлэгчийн тухайн юмс үзэгдэлд хандах хандлагыг
тусгасан;
Жинхэнэ аялга өгүүлбэрийг ангилах нь
Жинхэнэаялга Сэтгэлийн хөдөлгөөнийг
илэрхийсэн
Мэдрэхүйн шинж
байдлыг илэрхийлсэн
Хүн ба амьтныг дуудах
утгатай
Гол төлөв ярианы эхлэл
болдог, аялга өгүүлбэр
Уухай, Ура, Хөөрхий,
ха ха... Дан ба давхар
бүтэцтэй
Ёо ёо, тий тий, пөөх
Хүүе, Хаая, Хөж, Чаа,
За...
Жинхэнэ бус аялга үг-өгүүлбэр
 БҮТЭЦ: Бүтцийн хувьд өгүүлбэрийн тийм, ийм гишүүн
гэж задрах зүйлгүй;
 Тухайн өгүүлбэрийн цөм бүрэлдүүлэгч ба дагуулагч
бүрэлдүүлэгчийн аль алийг нь задрахгүй болтол нь
“хураасан”;
 Янз бүрийн нөхцөлгүй үгээс бүтэж, харилцааны
үүргийг хангаж байдаг:
ТИЙМ ҮГҮЙ
МӨН БИШ
МАГАДГҮЙ
АШГҮЙ

More Related Content

What's hot

ч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэгч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэгaltaa e
 
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилBatbaatar Everlastinghero
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл AltantuyaBuyanjargal_b
 
өгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүдөгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүдBaterdene Solongo
 
популяци
популяципопуляци
популяциdavaa627
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Ge Go
 
цаг агаар шинжих монгол арга
цаг агаар шинжих монгол аргацаг агаар шинжих монгол арга
цаг агаар шинжих монгол аргаbayaraatugsuu
 
хичээл №1
хичээл №1хичээл №1
хичээл №1enhuush_99
 
аян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлаян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлCh Moonoo
 
монгол хэлний тест 11 анги
монгол хэлний тест 11 ангимонгол хэлний тест 11 анги
монгол хэлний тест 11 ангиOyuhai1127
 
найруулгын төрөл
найруулгын төрөлнайруулгын төрөл
найруулгын төрөлsainaa88
 

What's hot (20)

ч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэгч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэг
 
знө
знөзнө
знө
 
Нийгэмшилт
НийгэмшилтНийгэмшилт
Нийгэмшилт
 
Zadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilalZadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilal
 
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
 
хичээл 9
хичээл 9хичээл 9
хичээл 9
 
үзүүлэн
үзүүлэнүзүүлэн
үзүүлэн
 
өгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүдөгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүд
 
хичээл 8
хичээл 8хичээл 8
хичээл 8
 
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
 
популяци
популяципопуляци
популяци
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
 
цаг агаар шинжих монгол арга
цаг агаар шинжих монгол аргацаг агаар шинжих монгол арга
цаг агаар шинжих монгол арга
 
хичээл №1
хичээл №1хичээл №1
хичээл №1
 
аян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлаян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэл
 
монгол хэлний тест 11 анги
монгол хэлний тест 11 ангимонгол хэлний тест 11 анги
монгол хэлний тест 11 анги
 
найруулгын төрөл
найруулгын төрөлнайруулгын төрөл
найруулгын төрөл
 
8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга  8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга
 
өгүүлбэрийн гишүүд
өгүүлбэрийн гишүүдөгүүлбэрийн гишүүд
өгүүлбэрийн гишүүд
 

Similar to 18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal

зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1Dalaijargal
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1Horolsuren
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1Horolsuren
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1Dalaijargal
 
13. uiliin togsgoh nohtsol
13. uiliin togsgoh nohtsol13. uiliin togsgoh nohtsol
13. uiliin togsgoh nohtsoltelmenten
 
Word tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunWord tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunMyagmartsetseg
 
Word tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunWord tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunMyagmartsetseg
 
холбоо үг
холбоо үг холбоо үг
холбоо үг jiguurten
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдNational University Of Mongolia
 
Mongol hel 7 angi 3 hicheel
Mongol hel 7 angi 3 hicheelMongol hel 7 angi 3 hicheel
Mongol hel 7 angi 3 hicheelaltantuya2012
 
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэг
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэгмонгол хэл хичээл мөнгөнцэцэг
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэгMongontsetseg Mongoo
 

Similar to 18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal (20)

Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
 
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
 
ухаан1
ухаан1ухаан1
ухаан1
 
Altnaa222
Altnaa222Altnaa222
Altnaa222
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1
 
зайн сургалт 1
зайн сургалт 1зайн сургалт 1
зайн сургалт 1
 
13. uiliin togsgoh nohtsol
13. uiliin togsgoh nohtsol13. uiliin togsgoh nohtsol
13. uiliin togsgoh nohtsol
 
хичээл 7
хичээл 7хичээл 7
хичээл 7
 
Word tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunWord tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuun
 
Word tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuunWord tsahim hereglegdehuun
Word tsahim hereglegdehuun
 
үгийн сангийн утга
үгийн сангийн утгаүгийн сангийн утга
үгийн сангийн утга
 
хичээл 6
хичээл 6хичээл 6
хичээл 6
 
Mongol angli helnii temdeg uge
Mongol angli helnii temdeg ugeMongol angli helnii temdeg uge
Mongol angli helnii temdeg uge
 
холбоо үг
холбоо үг холбоо үг
холбоо үг
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
 
Mongol hel 7 angi 3 hicheel
Mongol hel 7 angi 3 hicheelMongol hel 7 angi 3 hicheel
Mongol hel 7 angi 3 hicheel
 
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэг
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэгмонгол хэл хичээл мөнгөнцэцэг
монгол хэл хичээл мөнгөнцэцэг
 

More from telmenten

БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.
БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.
БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.telmenten
 
19.2. ugiin san bayajih
19.2. ugiin san bayajih19.2. ugiin san bayajih
19.2. ugiin san bayajihtelmenten
 
19.1. ugiin sangiin bureldehuun
19.1. ugiin sangiin bureldehuun19.1. ugiin sangiin bureldehuun
19.1. ugiin sangiin bureldehuuntelmenten
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilaltelmenten
 
16. tuslah ugiin-aimag(1)
16. tuslah ugiin-aimag(1)16. tuslah ugiin-aimag(1)
16. tuslah ugiin-aimag(1)telmenten
 
15. toloonii ugiin-aimag
15. toloonii ugiin-aimag15. toloonii ugiin-aimag
15. toloonii ugiin-aimagtelmenten
 
14. dutmag uil ug
14. dutmag uil ug14. dutmag uil ug
14. dutmag uil ugtelmenten
 
12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsoltelmenten
 
10. toonii ner
10. toonii ner10. toonii ner
10. toonii nertelmenten
 
8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin nertelmenten
 
8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin nertelmenten
 
7. jinhene ner
7. jinhene ner7. jinhene ner
7. jinhene nertelmenten
 
6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchimtelmenten
 
5. ug buteh yos
5. ug buteh yos5. ug buteh yos
5. ug buteh yostelmenten
 
4. buteewerzui
4. buteewerzui4. buteewerzui
4. buteewerzuitelmenten
 
3. helzuin undsen-oilgolt
3. helzuin undsen-oilgolt3. helzuin undsen-oilgolt
3. helzuin undsen-oilgolttelmenten
 
2. egshgiin togtoltsoo
2. egshgiin togtoltsoo2. egshgiin togtoltsoo
2. egshgiin togtoltsootelmenten
 
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechleltelmenten
 
0. hicheeliin taniltsuulga
0. hicheeliin taniltsuulga0. hicheeliin taniltsuulga
0. hicheeliin taniltsuulgatelmenten
 

More from telmenten (20)

БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.
БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.
БГД-ийн 4-р хороонд МАН-аас нэр дэвшигч Болдын БЯМБАСАЙХАН.
 
19.2. ugiin san bayajih
19.2. ugiin san bayajih19.2. ugiin san bayajih
19.2. ugiin san bayajih
 
19.1. ugiin sangiin bureldehuun
19.1. ugiin sangiin bureldehuun19.1. ugiin sangiin bureldehuun
19.1. ugiin sangiin bureldehuun
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
 
16. tuslah ugiin-aimag(1)
16. tuslah ugiin-aimag(1)16. tuslah ugiin-aimag(1)
16. tuslah ugiin-aimag(1)
 
15. toloonii ugiin-aimag
15. toloonii ugiin-aimag15. toloonii ugiin-aimag
15. toloonii ugiin-aimag
 
14. dutmag uil ug
14. dutmag uil ug14. dutmag uil ug
14. dutmag uil ug
 
12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol
 
11. uil ug+
11. uil ug+11. uil ug+
11. uil ug+
 
10. toonii ner
10. toonii ner10. toonii ner
10. toonii ner
 
8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner
 
8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner8. oron tsagiin ner
8. oron tsagiin ner
 
7. jinhene ner
7. jinhene ner7. jinhene ner
7. jinhene ner
 
6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim
 
5. ug buteh yos
5. ug buteh yos5. ug buteh yos
5. ug buteh yos
 
4. buteewerzui
4. buteewerzui4. buteewerzui
4. buteewerzui
 
3. helzuin undsen-oilgolt
3. helzuin undsen-oilgolt3. helzuin undsen-oilgolt
3. helzuin undsen-oilgolt
 
2. egshgiin togtoltsoo
2. egshgiin togtoltsoo2. egshgiin togtoltsoo
2. egshgiin togtoltsoo
 
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel
1. m.h nii hogljiin tuuh, uyechlel
 
0. hicheeliin taniltsuulga
0. hicheeliin taniltsuulga0. hicheeliin taniltsuulga
0. hicheeliin taniltsuulga
 

18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal

  • 1. Монгол хэлний энгийн өгүүлбэр, түүний бүтэц, хэвшинж
  • 2. Өгүүлбэр гэж юу вэ? Хэлний талаас Хэлэхийн талаас  Хам бүтэц мөн;  Өгүүлбэр=Үг+Нөхцөл;  Өгүүлбэр=Юм+Хөдөлгөөн;  Цуваа бүтэц мөн;  Хэлэх аялга, өгүүлэх зорилго: асуух, хүүрнэх, захирах, анхааруулах; Өгүүлбэр бол үгсийг хэлзүйн холбоосоор холбосон, хэлний талаас тогтвортой хам, хэлэхүйн талаас тогтворгүй цуваа бүтэцтэй, мэдэгдэхүүний талаас хэлний нэрлэх шинжийг агуулсан, мэдэхүүний талаас хэлний харилцах, мэдээлэх үүргийг тус тус хангаж байдаг хэлний төгс нийлмэл дохио юм.
  • 3. Монгол хэлний энгийн өгүүлбэрийг ангилах нь өгүүлбэр Бүтэц 1 2 3 Бүтэц бус Жинхэнэ аялга Жинхэнэ бус аялга
  • 4. Бүтэц бус өгүүлбэр, түүний төрлүүд  Сэтгэл хөдлөл, мэдрэхүйн шинжтэй аялга үгэнд тулгуурлан бүтсэн; Мэдрэхүй ба сэтгэлийн хөдөлгөөний өнгө аясыг тусгасан;  Нэг талаас харилцах, мэдээлэх түвшний, нөгөө талаас хэлэхүйн өгүүлбэрийг хэлнэ;  Цааш үл задрах;  Үндэстний өвөрмөц онцлогийг тусгасан;  Өгүүлэгчийн тухайн юмс үзэгдэлд хандах хандлагыг тусгасан;
  • 5. Жинхэнэ аялга өгүүлбэрийг ангилах нь Жинхэнэаялга Сэтгэлийн хөдөлгөөнийг илэрхийсэн Мэдрэхүйн шинж байдлыг илэрхийлсэн Хүн ба амьтныг дуудах утгатай Гол төлөв ярианы эхлэл болдог, аялга өгүүлбэр Уухай, Ура, Хөөрхий, ха ха... Дан ба давхар бүтэцтэй Ёо ёо, тий тий, пөөх Хүүе, Хаая, Хөж, Чаа, За...
  • 6. Жинхэнэ бус аялга үг-өгүүлбэр  БҮТЭЦ: Бүтцийн хувьд өгүүлбэрийн тийм, ийм гишүүн гэж задрах зүйлгүй;  Тухайн өгүүлбэрийн цөм бүрэлдүүлэгч ба дагуулагч бүрэлдүүлэгчийн аль алийг нь задрахгүй болтол нь “хураасан”;  Янз бүрийн нөхцөлгүй үгээс бүтэж, харилцааны үүргийг хангаж байдаг: ТИЙМ ҮГҮЙ МӨН БИШ МАГАДГҮЙ АШГҮЙ
  • 7. Бүтэц өгүүлбэр, түүний төрлүүд Агуулга, хэлбэртэй Дотоод, гадаад талтай Хэл, хэлэхийн талаас үүрэгтэй Үг нөхцөлийн хослолыг дамжиж бүтсэн, нэрийн ба үйлийн бүрэлдэхүүнтэй өгүүлбэр юм Бүрдэл хэсэгтэй Юм-Хөдөлгөөн-Харьцаа Нэрлэх-Мэдээлэх- Харилцах
  • 8. Бүтэц өгүүлбэрийг ангилах нь Бүтэц өгүүлбэр Нэг бүрэлдэхүүнт Хоёр бүрэлдэхүүнт Гурван бүрэлдэхүүнт Хураангуй өгүүлбэр Дэлгэрэнгүй өгүүлбэр
  • 9. Хоёр бүрэлдэхүүнт өгүүлбэр Хэлзүйн цөм Өгүүлэгдэ- хүүн Өгүүлэх -үүн ЦӨМ ӨГҮҮЛБЭР
  • 10. ХОЁР БҮРЭЛДЭХҮҮНТ ӨГҮҮЛБЭРИЙГ • Субьект + предикатЛогик • Өгүүлэгдэхүүн+өгүүлэхүүнХэлзүй • N (Нэр.т.я) + V (Үйлийн хамаат.нөх)Үг+нөх=Ө • Үйлдэгч, үйл хүлээгч+Үйл, байдал, явц, болцУтга • Дэвсвэр ба Онцолбор Хэлэхүйн гишүүлбэр
  • 11. ХОЁР БҮРЭЛДЭХҮҮНТ ӨГҮҮЛБЭРИЙГ Хураангуй хоёр бүрэлдэхүүнт Дэлгэрэнгүй хоёр бүрэлдэхүүнт  Онгоц хөөрөв - ҮЙЛ  Хүүхэд инээнэ - БАЙДАЛ  Цай буцлав - ЯВЦ  Цаас шатав – БОЛЦ  ӨГҮҮЛЭГДЭХҮҮН  ӨГҮҮЛЭХҮҮН  Орон нутгийн онгоц яг цагтаа хөөрөв;  Бага ангийн хүүхдүүд чанга чанга инээлдэнэ  Өглөөний цай гал дээр буцалж байлаа  Зургийн дэвтрийн цаас лааны галд шатав  ӨГҮҮЛЭГДЭХҮҮНИЙ БҮЛЭГ  ӨГҮҮЛЭХҮҮНИЙ БҮЛЭГ
  • 12. Хураангуй өгүүлбэр  Өгүүлбэрийн дэлгэрүүлэгч гишүүдийг оролцуулаагүй;  Зөвхөн гол гишүүдээс бүтсэн энгийн өгүүлбэрийг хэлнэ; Өндөр уулын бэлд чулуун хороотой бууцан дээр нэгэн хот айл харагдана
  • 13. Дэлгэрэнгүй өгүүлбэр  Хураангуй өгүүлбэрийг дэд гишүүдээр нэмэн дэлгэрүүлсэн;  Хэлэхэд: Хөдлөнгө, олон хувилбартай Өгүүлэгдэхүүн өгүүлэхүүнийхээ дэлгэрсэн байдлаар ялгаатай; Өндөр уулын бэлд чулуун хороотой бууцан дээр нэгэн хот айл харагдана
  • 14. Нэг бүрэлдэхүүнт өгүүлбэр 1 2  Хоёр бүрэлдэхүүнт өгүүлбэрийн бааз дээр үүсдэг;  Гүн бүтцээрээ 2 бүрэлдэхүүнт, өнгөн бүтцээрээ 1 бүрэлдэхүүнт байдаг;  Ганц гол гишүүний бүлгээр илэрсэн байдаг;
  • 15. Бүтцийн ерөнхий шинж нь: • Эрлийг сургаар, эрдмийг хичээлээр; • Ачийг бачаар, тусыг усаар Өгүүлэхүүний бүлгээр • Ашдын бэлгээс амны бэлгэ • Арьсанд боодолтой арван хоёр чөмөг Өгүүлэгдэхүүний бүлгээр • бороошив • Зунд муухай хүнгүй, зудад сайхан амьтангүй Өгүүлэгдэхүүн, өгүүлэхүүний бүлгээр
  • 16. Бүрэн бус өгүүлбэр  Харилцан ярианд элбэг тохиолдоно: -Чи хичээлдээ явж байгаа юу? -Танай хичээл өнөөдөр хэдэн цагт дуусах вэ? -Багш чинь гэрийн даалгавар өгсөн үү? -(Би) Явж байгаа -13.30-д -Өгсөн хэлзүйн хувьд байвал зохих зарим гишүүдийг хурааж, орхиж, нэрлээгүй боловч, хам сэдвээс нь сэргээн ойлгож болох, мэдээллийн талаасаа бүрэн өгүүлбэртэйгээ дүйх өгүүлбэрийг БҮРЭН БУС ӨГҮҮЛБЭР гэнэ ТОДОРХОЙЛОЛТ
  • 17. Энгийн өгүүлбэрийг өгүүлэх зорилго, аялгын байдлаар ангилах  ХАРИЛЦАН ЯРИАНД өгүүлбэрийн: Утга Өгүүлэх шинж Хэлэх зорилго аялга Өгүүлэгчийн сэтгэлийн хөдөлгөөн Баймж утга Зэрэг талыг нь харгалзан: батлах үгүйсгэх асуух Анхааруулах... Мэдэхүүний талтай холбоотой
  • 18. Хүүрнэх өгүүлбэр  Тоогоороо хамгийн олон;  Батлах ба үгүйсгэх зорилготой, үнэн ба худал мэдээллийг агуулсан;  Тоочиж нэрлэх, дүрслэн үзүүлэх, хүүрнэх байдлаар хэлсэн өгүүлбэр;  Аялга нь тэгш байдаг; Онцолбороос шалтгаалж хэлзүйн гишүүд нь харьцангуй хөдлөнгө байдаг: Хөдөөгийн байдал шалдар булдар, цагийн улирал ороо бусгаа, элстэй шанд, буттай цайдмыг дагаж, хааяа нэг хар гэрээс утаа суунаглана
  • 19. Асуух өгүүлбэр  Өгүүлэгч этгээдээс мэдэхгүй, эсвэл тодорхойгүй байгаа зүйлийн талаар лавлан мэдэх зорилгоор хэлсэн асуух мэдээлэл агуулсан өгүүлбэр; •Хариу шаардана •Юу хийх вэ? Хэдэд тарах вэ?...Жинхэнэ асуух •Хариу шаардахгүй •Од чиний тэндээс энэ дэлхий ямар өнгөтэй харагднам бэ?... Яруу асуух •Хариу шаардахгүй, бага зэрэг таамаглах утгатай •Чи маргааш ирнэ биз дээ?Таамаглан асуух •Чи надтай явах уу үгүй юу? Хурдан босохгүй юу? Асуун анхааруулах
  • 20. Захирах өгүүлбэр  Тухайн үйлийг гүйцэтгүүлэхийн тулд өгүүлэгчийн захирах, хүсэх, тушаах, гуйх, хүсэх, шаардах, даалгах, ерөөх... Зэрэг хүсэл шаардлагыг илэрхийлсэн баймж утгатай өгүүлбэр; аялгаар Алив бос, намайг дагаад яв Битгий уйл охин минь Намайг дагаад хийгээрэй нөхцөлөөр -я, -е, -ё, -сугай2, -,-аарай, -аач, -гтун, -уузай -г, -тугай2, -аасай
  • 21. Анхааруулах өгүүлбэр  Анхааруулах аялга бүхий өгүүлбэр; • Оюутнууд аа!аялгаар • Ойлгосоон Эцсийн үгийн эгшгийг сунжруулах • Болохгүй шүү, Хүүе... Аялга үг, хандсан үг, сул үг • Чи битгий мартаарай хүү миньТөлөөний үг нэмэх
  • 22. Өгүүлбэрийн хувиргал • Би явлаа баяртай, битгий намайг дуудаарай • Битгий намайг дуудаарай, би явлаа Гишүүдийн байрыг хөдөлгөх • Бороошив • Бороо оров • Ширүүн бороо оров • Хаврын анхны бороо ширүүн оров Гишүүн нэмэх • Би ОУУБИС-ийн СХО-ийн 1-р дамжааны оюутан • Би оюутанХураах
  • 23. • Эрт урьд цагт эмгэн өвгөн хоёр аж төрөн суудаг байжээ • Тэр хоёр ганц хүүтэй юмсанжээ Аль нэг гишүүнийг өөр үг хэллэгээр сольж орлуулах • Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө би • Би эзэгнэн төрсөн • Би Төрсөн хураах • Дүү аяга хагалав • Аяга хагарав Идэвхтэй үг хэллэгийг идэвхгүй үг хэллэгээр солих
  • 24. • Мал турсан нь тэжээл ус дутсаных • Тэжээл, ус дутсанаас мал турав НӨ~Угсарсан НӨ болгох • Миний аав адуучин хүн • Аав минь адуучин Харь.тодот. ~ хамаатуулах нөхцөл • Худалч хүний нээрээ олон • Нээрээ олон нь худалч тонгоргох
  • 25. • Эх орон минь есөн эрдэнийн билээ • Эх орон та минь есөн эрдэнийн билээ Тодосгогч гишүүнийг давтах • Би уначихлаа • Ааваа, би уначихлаа Хандсан үг оруулах • Бүгдээрээ маргааш цагтаа уулзана ш дээ • Бүгдээ маргааш цагтаа уулзана биз дээ Баймж утгатай үгээр хувиргах • Ам>уутны ам>Ёлын ам>ам хуурайгүй Үгийн утга салаалснаас
  • 26. ЭНГИЙН БА НИЙЛМЭЛ ӨГҮҮЛБЭРИЙН ЗАВСРЫН БҮТЭЦ  ҮЙЛИЙН НЭГ ЭЗЭНТЭЙ, ОЛОН ӨГҮҮЛЭХҮҮНТЭЙ ӨГҮҮЛБЭР: Дүү минь өглөө босоод цайгаа ууж, хувцсаа өмсөөд цэцэрлэгтээ явав Дүү минь өглөө босов Дүү минь цайгаа уув Дүү минь хувцсаа өмсөв... ӨГҮҮЛЭХҮҮНИЙ ТООГООР ЗАДАРНА
  • 27.  ҮЙЛИЙН ОЛОН ЭЗЭНТЭЙ, НЭГ ӨГҮҮЛЭХҮҮНТЭЙ ӨГҮҮЛБЭР: Вандан Дуламсүрэн нар Вандан дуулав Дуламсүрэн дуулав ӨГҮҮЛЭГДЭХҮҮНИЙ ТООГООР ЗАДАРНА дуулав
  • 29. Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр Энгийн өгүүлбэр + Энгийн өгүүлбэр Зэрэгцүүлэх холбоонд суурилна:  Бүтэц өгүүлбэр+бүтэц өгүүлбэр: Бороо арилж, тэнгэр онгойв  Бүтэц бус өгүүлбэр+бүтэц өгүүлбэр: Хөөрхий, тэр минь санаж байгаа даа...  Зэрэгцүүлэн холбох үгс: ба, буюу, бөгөөд, болон, болоод, агаад, авч, хийгээд...  Зэрэгцүүлэн холбох нөхцөл: -ж, -ч, -аад, -н, - саар...  ... Хүрэн азарга тун холоос цойлон гарч ирээд түрүүллээ шүү
  • 30. Захирагдахгүй, гишүүн ба гол өгүүлбэрт хуваагдахгүй Хэлэхийн нэг цуваанд байрладаг  Галдан жонон, Мөнх- Очир та хоёр нас ахиж, юм үзэж, нүд тайллаа даа (Д.Н);  Хөл нь дөрөөнд, гар нь ганзганд...  Нэг дов толгой дээр гараад, дурангаа бариад, суучихдаг... (МШӨ)  Учир шалтгаан, орон, цагийн хамааралгүй учир сольж байрлуулж болдог:
  • 31. Бүрэлдэхүүний хувьд дараах 4 хэв маяг зонхилж байна: Дундын нэг ерөнхий гишүүнтэй:  2+2: Хүүхдүүд дуулж, бид хөгжимдөв;  1+1: яа яа жимбүүхэй, яс махгүй жимбүүхэй  2+1: тэнгэрийн хаяанаас цааш газаргүй...  1+2: Их хүйтэрч, өвөлжилт хүндэрч байна  Сонгогчдын олонх нь өвсөр насных, цөөн хувь нь ахимаг насных байна.
  • 32. Холбоосгүй зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр Аялгаар холбогдсон:  Хөдөөгийн байдал шалдар булдар, цагийн улирал ороо бусгаа...  Бороо ганц нэг дусах нь сайхан, Борог өвс норсон байх нь сайхан
  • 33. Холбоост зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр ба, буюу, бөгөөд, болон, боловч, болоод, агаад, авч, хийгээд... БА Өгүүлбэрийн хэсгүүдийг эсрэгцүүлэн холбоход түрүүчийн өгүүлбэрийн үйл явц, болц, байдал нь сүүлчийн төгс өгүүлбэрийнхтэй ерөнхийдөө зэрэгцэн болох, зэрэгцүүлэн тоочих утга санаа гаргадаг; ХАРИН Холбогдсон хэллэгийн нэг тал нь баталсан, нөгөө тал нь үгүйсгэсэн утгатай байна. ЭСВЭЛ Хоёр юм үзэгдлийн аль нэгийг сонгох, эс сонгох, болзол тавих утгатай БОЛ Хоёр үйл явдлыг эсрэгцүүлэн жишихэд хэрэглэнэ.
  • 34. Харилцан зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр  Нийлмэл өгүүлбэрийн бүрэлдэхүүнд байгаа нэг өгүүлбэрийн хэсэг нь өгүүлэгдэхүүний утга, үүрэг, шинжийг хадгалсан байвал, түүнтэй харилцан зэрэгцэх холбоонд байгаа нөгөө өгүүлбэрийн хэсэг нь заавал өгүүлэхүүн өгүүлбэрийн утга, үүрэг, шинжийг хадгалсан байна:
  • 35. Харилцан зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр Өгүүлэгдэхүүн өгүүлбэр Өгүүлэхүүн өгүүлбэр  Үйлийн эзэн, субьектийн утгатай:  Өгүүлэхүүн нь нэрийн зүйлээр илэрнэ: ... норсон байх нь сайхан;  Өгүүлэхүүн нь нэрийн тийн ялгалд байна: буга намнадаг () нь манайд  Өгүүлэгдэхүүн нь харь.т.я-д байна: чиний хэлдэг тун зөв;  Бүхэлдээ өгүүлэхүүний үүрэг гүйцэтгэнэ;  Өгүүлэхүүн гишүүн өгүүлбэр нь хоёр бүрэлдэхүүнт байж болно:  Гэ- холбох үгээр өгүүлэгдэхүүнтэйгээ холбогдох нь элбэг: уруу газар ургана гэдэг нь хө улиас модны жам юмаа хө
  • 36. УГСАРСАН НИЙЛМЭЛ ӨГҮҮЛБЭР  Угсруулах холбоонд суурилсан байна;  Дагуул өгүүлбэр + Цөм өгүүлбэр  Гишүүн өгүүлбэр : Гол өгүүлбэр Нэг өгүүлбэр нь голлон захирч, нөгөө өгүүлбэр нь аль нэг гишүүний үүргээр дагалдан захирагдаж, угсруулах холбоогоор холбогдсон нийлмэл өгүүлбэр
  • 37. Тодотгол гишүүн өгүүлбэр Өгүүлэхүүн нь • үйлийн тодотгон холбох нөхцөлтэй үйл үг: санасан сэтгэлийн минь үгийг сонсоорой • Тэмдэг нэр: Үнэн сайтын үг яриа цөөн өвс ус сайтай газар буугаарай • Хэрэгтэй, ёстой, мэт, шиг, тухай: Чамд хэрэгтэй зүйл энд байна, Бидний байх ёстой газар тэр шүү; Өгүүлэгдэхүүн нь • Харьяалахын тийн ялгалын ил бүтээвэртэй байвал ЯЛГАСАН: Миний төрсөн нутаг • Харьяалахын тийн ялгалын “тэг” бүтээвэртэй байвал ЭС ЯЛГАСАН: Төрсөн нутаг
  • 38. • ГЭ-: [гэ-+тодот.хол.нөх.]: “Би чамд хайртай” гэдэг үгийг тоглоомоор хэлж болдог гэж үү?: гишүүн өгүүлбэр нь оруулбар өгүүлбэрийн шинжтэй байна; • ГЭ-гүй: [ахын дуртай] хоол нь цуйван, Шар хүн шартай, шарсан мах амттай Гол өгүүлбэртэй нь • Урдуур: явсан нохой яс зууна • Дундуур: Эцсийн эцэст, ингэж уулзах өдөр ирдэг байжээ Гол өгүүлбэрийнхээ
  • 39. Тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр Гол шинж нь • Угсарсан НӨ-ийн бүрэлдэхүүнд багтаж, гол өгүүлбэрийнхээ өгүүлэхүүнийг үйлэнд өртөх бодит юмын утгаар нэмэн дэлгэрүүлж: Инээдэгийг эр дагана; • Гол өгүүлбэртээ угсруулах холбоогоор захирагдсан: Байх хүний өгөхийг хүлээ • Дагуул өгүүлбэр: Байх хүний өгөхийг-T; хүлээ- R Тусагдахуун гишүүн өгүүлбэр Шууд Тус.ГӨ Шууд бус Тус.ГӨ
  • 40. ШУУД БА ШУУД БУС ТУСАГДАХУУН ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР Өгүүлэхүүн нь • Нэр үг ба нэршсэн үгээр илэрч: хүний сайныг ханилан байж мэд, хүлгийн сайныг унан байж мэд • Гол өгүүлбэрийн тусах өгүүлэхүүнд заахын тийн ялгалаар захирагдана: Инээдэгийг эр дагана; Өгүүлэхүүн нь • Нэр үг ба нэршсэн үгээр илэрч: хүний сайныг ханилан байж мэд, хүлгийн сайныг унан байж мэд • Гол өгүүлбэрийнхээ өгүүлэхүүнд эс тусах өгүүлэхүүнд өгөх орших, гарах, үйлдэх, хамтрахын тийн ялгалаар захирагдана: бидэнд үргэжл тусалж дэмжиж байдагт тань талархаж явдаг шүү; Идэхээс өөрийг хийхгүй, инээхээс өөр аягггүй..., Би чиний хэлсэнтэй санал нэг байна;
  • 41. ШУУД БА ШУУД БУС ТУСАГДАХУУН ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР Өгүүлэгдэхүүн нь • Харьяалахын тийн ялгалаар: Чиний инээхэд би дуртай; • Заахын тийн ялгалаар: чамайг инээхэд би дуртай; Тийн ялгалаар; ГЭ- холбох үйл үгээр гол өгүүлбэртэйгээ холбогдоно: • Тийн ялгалаар: явахыг, ирсэнд, инээдгээрээ, уулзсантай, • ГЭ- холбох үйл үгээр: гэсэнд, гэснийг, гэхэд, гэхээр, гэхтэй зэрэг
  • 42. Байц гишүүн өгүүлбэр Угсарсан НӨ-ийнбүрэлдэхүүнд багтана Төгс өгүүлэхүүнийг шалтгаан, зорилго, дүр, байдал, орон, цагийн утгаар нэмэн дэлгэрүүлнэ
  • 43. Байц гишүүн өгүүлбэр нь: Хэлбэр нь • А. Харьяалах, заахаас бусад тийн ялгалтай НҮ: • Өвсөө нартайд хадаж аваарай! • Болсноос ам хүр, буурлаас үг сонс • Б. Үйлийн угсруулан холбохын нөхцөлтэй ҮҮ: • Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал; • Хөшиг нээгдмэгц нууц тайлагдана • Өр мянган лан хүрэхэд тайжийн санаа амардаг • В. Угсруулан хлобох үг, холбох үүрэгтэй туслах үгээр гол өгүүлбэртэйгээ холбогдох нь бий: • Зүдрэхийн цагт зовлонг хуваалцах Зүрхний хэдэн андууд минь • Маргааш учрахын тулд өнөөдөр салдаг;
  • 44. Өгүүлэгдэхүүн нь • Заахын тийн ялгалын • ИЛ: Ялгасан: өөрийнхөө унааг ирэхлээр..., манай хичээлийг тарангуут... ДАЛД: Эс ялгасан: Нэр хугарахаар яс хугар АНГИЛАЛ орны цагийн дүрийн шалтгааны зорилгын БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭРИЙН
  • 45. Жишээ нь: ОРНЫ БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР ЦАГИЙН БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР ШАЛТГААНЫ БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР ДҮР БАЙДЛЫН БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР ЗОРИЛГЫН БАЙЦ ГИШҮҮН ӨГҮҮЛБЭР
  • 46. Олон гишүүн өгүүлбэртэй угсарсан нийлмэл өгүүлбэр 3-ААС ДЭЭШ ТӨВТЭЙ ХЭД ХЭДЭН ЭНГИЙН ӨГҮҮЛБЭР, ХЭД ХЭДЭН ХЭЛЗҮЙН АРГА 1 Шугаман дараалалтай, захируулах холбоогоор холбогдсон байна:
  • 47. 2 Сүүлчийн өгүүлбэр нь бусад өгүүлбэрээ захирсан, харьцангуй цөм шинжтэй гол өгүүлбэр байна: 3 Гишүүн өгүүлбэрүүд нь ижил хэлбэрээр гол өгүүлбэртээ холбогдсон байна: 4 Гишүүн өгүүлбэрүүд нь өөр өөр хэлбэрээр гол өгүүлбэртээ холбогдсон байж болно:
  • 48. Холимог нийлмэл өгүүлбэр  Дундын шинжтэй өгүүлбэр юм;  Бүтэцдээ 3 буюу түүнээс дээш энгийн өгүүлбэрийг багтаасан байна:  Тэдгээр өгүүлбэр нь өөр хоорондоо: зэрэгцүүлэх угсруулах Харилцан захируулах холбоогоор холбогдсон байна.
  • 49.  Гэтэл морин төвөргөөн сонсогдож, нохой бороолсоор, нэг хүн хүн ирсэн нь ахлах ухуулгч байлаа; Зэрэгцэх холбоонд байгаа өгүүлбэр + харилцан захирах холбоонд байгаа өгүүлбэр  Дамдинг гэртээ ирэхэд айлынхан нь тэднийд цугларчихаад, ач гуч нар нь чихэр боов идэж байв Зэрэгцэх холбоонд байгаа өгүүлбэр + угсруулах холбоонд байгаа өгүүлбэр
  • 50.  Буюу өгүүлэгдэхүүн+ өгүүлэхүүн гишүүн өгүүлбэртэй угсарсан нийлмэл өгүүлбэр холилдсон хэв маяг. Харилцан захирах холбоонд байгаа өгүүлбэр + угсруулах холбоонд байгаа өгүүлбэр  Өвөлдөө малыг заавал усалж байгаарай гэж малчин Товуудай бидэнд сануулсан нь их тус боллоо;
  • 51. Зэрэгцүүлэх + харилцан захируулах + угсруулах  Зэрэгцсэн нийлмэл өгүүлбэр+өгүүлэхүүн ба өгүүлэгдэхүүн гишүүн өгүүлбэр + угсарсан нийлмэл өгүүлбэр холилдсон хэв маяг  Тэр галын гэрэл гармагц Дамдинсүрэн, Магсаржав хоёр нэгэн зэрэг буудсан нь шөнийн чимээгүй нам гүм агаарт түсхийж, монгол цэрэг сүртэй их дуугаар уухай хашгиран дайрав
  • 52. Хөндлөнгийн оруулбар өгүүлбэртэй нийлмэл өгүүлбэр Гол өгүүлбэрийн предикат нь • Их төлөв тусах үйл үгээр илэрдэг зүй тогтолтой. • Ярьж хэлэхийн холбогдолт үйл үгс • Бодож санахын холбогдолт үйл үгс гэсэн хоёр зүйлд болно: ЯРИХ, ХЭЛЭХ БОДОХ, САНАХ АСУУ- ӨГҮҮЛ- СОНС- ДУУЛ- ЕРӨӨ- УНШ- ЗӨВЛӨ- ТОГЛО- ИЛТГЭ- МЭД- ХЭЛ- БОД- ҮЗ- САНА- ХАР- МЭД- ХИЙ- ОЙЛГО- МЭДЭР- СЭТГЭ- УХААР-