SlideShare a Scribd company logo

Lecture 13 14

Ge Go
Ge Go
1 of 45
Лекц № 13-14

Монгол утга зохиолын хэл, түүний хэм хэмжээ,
хэлний хөгжлийн түвшин, харилцааны соёл
зөв бичих хэм хэмжээ,

зөв бичих дүрэм
Үндэстний óòãà çîõèîëûí õýë,
Зөв бичих хэм хэмжээ
Àëèâàà óëñ ¿íäýñòíèé áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû
á¿õèé ë ò¿âøèíä õýì òýãø ¿éë÷èëäýã, çºâ áè÷èõ, äóóäàõ,
íàéðóóëàõ áîëîí ¿ãèéí ñàíãèéí õýì õýìæýý á¿õèé àìàí áà
áè÷ãèéí õýëáýðòýé, õàðüöàíãóé áîëîâñîð÷ òîãòâîðæñîí
õýëèéã үндэстний óòãà çîõèîëûí õýë ãýíý. Óòãà çîõèîëûí
õýëíèéõýý áè÷ãèéí õýëèéã á¿õ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ
íýãäìýë ä¿ðýìòýé áîëîõ áóþó çºâ áè÷èõ õýì õýìæýýã
òîãòîîõûí òóëä àëиваа óëñ ¿íäýñòýí çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã
çîõèîí õýðýãëýäýã.
Өнөө үед
Тºðèéí áè÷èã àëü íü áàéõ, õýðýãëýæ áóé áè÷èã ¿ñãýý
ñîëèõ, çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã ººð÷ëºõ ýñýõ çýðýã íü ýõ
õýëíèéõýý òºëºº ãýñýí ýðäýìòýí ìýðãýä, ард иргэдèéí
çàéëøã¿é ñàíàà òàâèõ àñóóäàë ìºí.
Ãýâ÷ ýíý òàëààð ÿðèõààñàà ºìíº, îäîî õýðýãëýæ áàéãàà,
òºðººñ áàòàëñàí, îð÷èí öàãèéí õýëýõ¿éòýé õàðüöàíãóé
îéðõîí êèðèë áè÷èã, ò¿¿íèé çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã á¿õ íèéòýýð
ýçýìøèí, óòãà çîõèîëûí õýëíèéõýý çºâ áè÷èõ õýì õýìæýýã
ç¿é ¸ñîîð áàðèìòëàõ òóõàé õýëýëöýõ íü þó þóíààñ ÷óõàë
áàéíà.
Эгшиг ба гийгүүлэгч:
Эгшиг

гийгүүлэгчийг амилуулж, хөг ая
оруулснаар хэлийг сонсголонтой,
зөөлөн, уянгалаг болгогч эгшиглүүлэгч

Гийгүүлэгч

үгийн утгыг гийгүүлэн
тодруулагч гол тулгуур

Үгийн араг яс, тулгуур, суурь нь гийгүүлэгч,
амилуулан зөөллөх махбод, суурин дээр боссон хана
тэргүүтэн нь эгшиг юм.
Нэг. Эгшиг авианд холбогдох дү рэм

Анх Сажа бандида Гунгаажалцан XIII
зууны тэртээ “Зү рхэн толти” хэмээх
монгол хэлний анхны хэлзүйн бичигтээ
эгшиг авиаг эр, эм гэж ангилсан.
Эр ү гэнд ы, эм ү гэнд ий залгана.
Хэлэхүйн цуваанд эгшиг зохицох ёс.

хаврын
өвлийн
газрыг
үндэстний
суртахууны
үдэшлэгийн
ундаргыг
мэндэлсний
дурсгалын
жүжигчний
учрыг
хөгжүүлсний
жуулчдын
нөхдийнхөө
морины
хүндлэхийн
сурталчилгааны
өргөмжлөлийг

Recommended

монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэмguest00835cf3
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 
заримдаг 9 гийгүүлэгч
заримдаг 9 гийгүүлэгчзаримдаг 9 гийгүүлэгч
заримдаг 9 гийгүүлэгчulzii_od
 
м.х 2 р ангийн хөтөлбөр
м.х   2 р ангийн хөтөлбөрм.х   2 р ангийн хөтөлбөр
м.х 2 р ангийн хөтөлбөрtsewegmed
 
хэрэгсу1
хэрэгсу1хэрэгсу1
хэрэгсу1sumka79
 
сургалтын хөтөлбөрүүд 4 р анги
сургалтын хөтөлбөрүүд 4 р ангисургалтын хөтөлбөрүүд 4 р анги
сургалтын хөтөлбөрүүд 4 р ангиBaagii Bataa
 
эсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үгэсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үгpvsa_8990
 

More Related Content

What's hot

Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Ge Go
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгалulziimanlai
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшигariunch
 
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хуралShine Naran school
 
8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга  8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга oogii553
 
мэндчилгээ
мэндчилгээмэндчилгээ
мэндчилгээMunkh Orgil
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үгGe Go
 
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөрСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
4r angi-daalgawar-сан buh-hicheel-
4r angi-daalgawar-сан  buh-hicheel-4r angi-daalgawar-сан  buh-hicheel-
4r angi-daalgawar-сан buh-hicheel-MunkhbayarBadamtsets
 
9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үг9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үгoyunaadorj
 
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"tsbmb
 
Balarhai egshgiin uureg
Balarhai egshgiin uuregBalarhai egshgiin uureg
Balarhai egshgiin uuregjiguurten
 

What's hot (20)

эхийн хувиргал.
эхийн хувиргал.эхийн хувиргал.
эхийн хувиргал.
 
хэлц
 хэлц хэлц
хэлц
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгал
 
Ugzuin zadlal
Ugzuin zadlalUgzuin zadlal
Ugzuin zadlal
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшиг
 
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал
" Наран" сургууль 8а ангийн эцэг эхийн хурал
 
8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга  8. ж.нэр бүтэх арга
8. ж.нэр бүтэх арга
 
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА НИЙГЭМ
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА НИЙГЭМБАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА НИЙГЭМ
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА НИЙГЭМ
 
мэндчилгээ
мэндчилгээмэндчилгээ
мэндчилгээ
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр
"Өгүүлбэртэй бодлогыг хэрчмийн аргаар бодох" нэгж хичээлийн хөтөлбөр
 
4r angi-daalgawar-сан buh-hicheel-
4r angi-daalgawar-сан  buh-hicheel-4r angi-daalgawar-сан  buh-hicheel-
4r angi-daalgawar-сан buh-hicheel-
 
9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үг9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үг
 
101 arga
101 arga101 arga
101 arga
 
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
 
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"
2-р анги монгол хэлний хичээл "Эсрэг утгатай үг"
 
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА ОРЧИН
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА ОРЧИНБАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА ОРЧИН
БАГА БОЛОВСРОЛ - ХҮН БА ОРЧИН
 
ж.л эвэр өгүүллэг
ж.л эвэр өгүүллэг ж.л эвэр өгүүллэг
ж.л эвэр өгүүллэг
 
Balarhai egshgiin uureg
Balarhai egshgiin uuregBalarhai egshgiin uureg
Balarhai egshgiin uureg
 

Similar to Lecture 13 14

монгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахNyamzaya Gerelzaya
 
дүрэм
дүрэм дүрэм
дүрэм nandia
 
зөвлөгөө
зөвлөгөөзөвлөгөө
зөвлөгөөduka79
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэрDoodoiigo
 
монгол хэлний тараах материал
монгол хэлний тараах материалмонгол хэлний тараах материал
монгол хэлний тараах материалgganchimeg
 
7 анги шалгалтанд бэлдэх
7 анги шалгалтанд бэлдэх7 анги шалгалтанд бэлдэх
7 анги шалгалтанд бэлдэхxaky
 
даалгавар баярмаа
даалгавар баярмаадаалгавар баярмаа
даалгавар баярмааGanzorig Tseepee
 

Similar to Lecture 13 14 (20)

монгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлах
 
Lecture 2
Lecture 2Lecture 2
Lecture 2
 
дүрэм
дүрэм дүрэм
дүрэм
 
дүрэм
дүрэм дүрэм
дүрэм
 
зөвлөгөө
зөвлөгөөзөвлөгөө
зөвлөгөө
 
Lecture 3
Lecture 3Lecture 3
Lecture 3
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
өгүүлбэр
өгүүлбэрөгүүлбэр
өгүүлбэр
 
Lecture 4
Lecture 4Lecture 4
Lecture 4
 
лекц №2
лекц №2лекц №2
лекц №2
 
монгол хэлний тараах материал
монгол хэлний тараах материалмонгол хэлний тараах материал
монгол хэлний тараах материал
 
7 анги шалгалтанд бэлдэх
7 анги шалгалтанд бэлдэх7 анги шалгалтанд бэлдэх
7 анги шалгалтанд бэлдэх
 
даалгавар баярмаа
даалгавар баярмаадаалгавар баярмаа
даалгавар баярмаа
 
11. uil ug+
11. uil ug+11. uil ug+
11. uil ug+
 
Ugzuin zadlal
Ugzuin zadlalUgzuin zadlal
Ugzuin zadlal
 
Ugzuin zadlal
Ugzuin zadlalUgzuin zadlal
Ugzuin zadlal
 

More from Ge Go

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,Ge Go
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,Ge Go
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,Ge Go
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,Ge Go
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,Ge Go
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.Ge Go
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.Ge Go
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.Ge Go
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Ge Go
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Ge Go
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.Ge Go
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйGe Go
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Ge Go
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагGe Go
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрGe Go
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрGe Go
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудGe Go
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлGe Go
 

More from Ge Go (20)

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэр
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 

Lecture 13 14

  • 1. Лекц № 13-14 Монгол утга зохиолын хэл, түүний хэм хэмжээ, хэлний хөгжлийн түвшин, харилцааны соёл зөв бичих хэм хэмжээ, зөв бичих дүрэм
  • 2. Үндэстний óòãà çîõèîëûí õýë, Зөв бичих хэм хэмжээ Àëèâàà óëñ ¿íäýñòíèé áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû á¿õèé ë ò¿âøèíä õýì òýãø ¿éë÷èëäýã, çºâ áè÷èõ, äóóäàõ, íàéðóóëàõ áîëîí ¿ãèéí ñàíãèéí õýì õýìæýý á¿õèé àìàí áà áè÷ãèéí õýëáýðòýé, õàðüöàíãóé áîëîâñîð÷ òîãòâîðæñîí õýëèéã үндэстний óòãà çîõèîëûí õýë ãýíý. Óòãà çîõèîëûí õýëíèéõýý áè÷ãèéí õýëèéã á¿õ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ íýãäìýë ä¿ðýìòýé áîëîõ áóþó çºâ áè÷èõ õýì õýìæýýã òîãòîîõûí òóëä àëиваа óëñ ¿íäýñòýí çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã çîõèîí õýðýãëýäýã.
  • 3. Өнөө үед Тºðèéí áè÷èã àëü íü áàéõ, õýðýãëýæ áóé áè÷èã ¿ñãýý ñîëèõ, çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã ººð÷ëºõ ýñýõ çýðýã íü ýõ õýëíèéõýý òºëºº ãýñýí ýðäýìòýí ìýðãýä, ард иргэдèéí çàéëøã¿é ñàíàà òàâèõ àñóóäàë ìºí. Ãýâ÷ ýíý òàëààð ÿðèõààñàà ºìíº, îäîî õýðýãëýæ áàéãàà, òºðººñ áàòàëñàí, îð÷èí öàãèéí õýëýõ¿éòýé õàðüöàíãóé îéðõîí êèðèë áè÷èã, ò¿¿íèé çºâ áè÷èõ ä¿ðìèéã á¿õ íèéòýýð ýçýìøèí, óòãà çîõèîëûí õýëíèéõýý çºâ áè÷èõ õýì õýìæýýã ç¿é ¸ñîîð áàðèìòëàõ òóõàé õýëýëöýõ íü þó þóíààñ ÷óõàë áàéíà.
  • 4. Эгшиг ба гийгүүлэгч: Эгшиг гийгүүлэгчийг амилуулж, хөг ая оруулснаар хэлийг сонсголонтой, зөөлөн, уянгалаг болгогч эгшиглүүлэгч Гийгүүлэгч үгийн утгыг гийгүүлэн тодруулагч гол тулгуур Үгийн араг яс, тулгуур, суурь нь гийгүүлэгч, амилуулан зөөллөх махбод, суурин дээр боссон хана тэргүүтэн нь эгшиг юм.
  • 5. Нэг. Эгшиг авианд холбогдох дү рэм Анх Сажа бандида Гунгаажалцан XIII зууны тэртээ “Зү рхэн толти” хэмээх монгол хэлний анхны хэлзүйн бичигтээ эгшиг авиаг эр, эм гэж ангилсан.
  • 6. Эр ү гэнд ы, эм ү гэнд ий залгана. Хэлэхүйн цуваанд эгшиг зохицох ёс. хаврын өвлийн газрыг үндэстний суртахууны үдэшлэгийн ундаргыг мэндэлсний дурсгалын жүжигчний учрыг хөгжүүлсний жуулчдын нөхдийнхөө морины хүндлэхийн сурталчилгааны өргөмжлөлийг
  • 7. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. “ж, ч, ш” зөө лө н гийгүү лэгч. багажийг дунджийг багтаамжийн сургамжийн удирдамжийг хадгаламжийн халамжийн дурсамжийн завжийг шавжийг жолоочийн багшийн сурагчийг оношийг байцаагчийн аашийг халхавчийг ханшийг дасгалжуулагчийн хайлшийг тайлбарлагчийг нухшийг хангагчийг маргаашийн хянагчийг тагшийг захирагчийн булшийг хамтрагчийг баншийг
  • 8. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. “ь, и” бү хий зөө лө рсө н гийгүү лэгч. байгаль – байгалийн бодгаль – бодгалийн хавь – хавийн завь – завийг хуваарь – хуваарийг зовуурь – зовуурийг сонгууль – сонгуулийн сургууль – сургуулийн дуурь – дуурийн арав дахь – арав дахийг салхи – салхийг горхи – горхийг анги – ангийн тархи – тархийг архи – архийг гархи – гархийг банди – бандийн тамхи – тамхийг хулхи – хулхийг савхи – савхийг
  • 9. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. “н” гийгүү лэгчээр тусгаарласан тохиолдолд дээрх дү рэм хэрэгжихгү й. салхины, тамхины, горхины, тархины, урхины, архины
  • 10. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. таваг – тавгийг гараг – гарагийн бадаг – бадгийг аймаг – аймгийн цахилдаг – цахилдгийг адаг – адгийн цагираг – цагиргийг нутаг – нутгийн сархинаг – сархинагийг шалбааг – шалбаагийг сарьдаг – сарьдгийг баатарлаг – баатарлагийн тангараг – тангаргийн баг – багийн баясгалан – баясгалангийн гуниг – гунигийн чулуулаг – чулуулгийг домог – домгийн
  • 11. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. Батаагийн, Хараагийн, Баяраагийн, Нараагийн, Хандаагийн Сайханаагийн байшин – байшингийн хун – хунгийн саван – савангийн шаазан – шаазангийн гандан – гандангийн тавцан – тавцангийн шон – шонгийн яндан – яндангийн лууван – лууюангийн шуудан – шуудангийн гурвалжин – гурвалжингийн
  • 12. “ж, ч, ш, ь, и, г” –ээр тө гссө н эр ү гэнд –ий залгана. бага – багын найз хутга – хутгыг ирлэх арга – аргыг олох халбага – халбагыг дарга – даргын тооллого – тооллогын хундага – хундагыг аварга – аваргын ундарга – ундаргыг баг – багийн тамирчин хутаг – хутгийг ерөөх араг – аргийг үүрэг
  • 13. Эр, эм эгшиг залгах дү рэм эр ү г + ы эм ү г + ий ж, ч, ш, ь, и, г + ий
  • 14. Гээгдэх эгшгийн дүрэм Г + ЭЭ = Э Г намар +ын=намрын өвөл+ийн=өвлийн сурагчид+ын=сурагчдын дагавар+ын=дагаврын учирсан+аас=учирснаас заавар+аар=заавраар мэндэлсэн+ий=мэндэлсний учир+ыг=учрыг шүүмжилсэн+ээс=шүүмжилснээс сайхан+ы=сайхны илэрхийлдэг+ийг=илэрхийлдгийг ажил+ын=ажлын төрөлхтөн+ий=төрөлхтний эрхтэн+ий=эрхтний
  • 15. Гээгдэх эгшгийн дүрэм Э + ЭЭ = Э унага+ыг=унагыг домбо+ыг=домбыг ботго+ыг=ботгыг сана+уул=сануул аварга+ын=аваргын ундарга+ын=ундаргын эрдэнэ+ийн=эрдэнийн хана+ын=ханын шударга+ыг=шударгыг хурга+ыг=хургыг хана+ын=ханын азарга+ыг=азаргыг янзага+ыг=янзагыг багана+ын=баганын
  • 16. Гээгдэх эгшгийн дүрэм Г + Г = ЭГЭГ боловсор+л=боловсрол нөхөд+д=нөхдөд+өө нөхдөдөө сурагчид+д=сурагчдад сурагчдадаа дуучид+д=дуучдад дуучдадаа ажилчид+д=ажилчдад ажилчдадаа ажиллагсад+д=ажиллагсдад ажиллагсдадаа зорчигчид+д=зорчигчдод зорчигчдодоо Эрхэм хүндэт үзэгчид ээ! Манай телевиз байнгын үзэгчдэдээ зориулан дараах нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэж байна.
  • 17. II. Гээгдэх эгшгийн дүрэм: • Г + ЭЭ = Э Г сурагчид+ын=сурагчдын, дагавар+ын=дагаврын, учирсан+аас=учирснаас, шүүмжилснээс гэх мэт. •Э + ЭЭ = Э унага+ыг=унагыг, хана+ын=ханын, домбо+ыг =домбыг, шударга+ыг=шударгыг гэх мэт. •Г + Г = ЭГЭГ боловсор+л-боловсрол, нөхөд+д-нөхдөд+өө=нөхдөдөө, сурагчид+д-сурагчдад түрээсэл+х=түрээслэх гэх мэт. түрээсэл нэ түрээсэлнэ
  • 18. III. Гээгдэхгү й эгшгийн дү рэм  Оноосон нэрийн эгшгийг гээхгү й. Улаанбаатарын, Баян-Өндөрөөс, “Өнөөдөр” сонинд, “Инфо”-той, Төмөрийн  Харь ү гийн эгшгийг гээхгү й. физикийн, менежерээр, Америкийн, математикийн  Ү йлт нэрийн ‘’х’’-ийн ө мнө х эгшиг гээхгү й. үзүүлэхээс, таниулахын, авчрахаар, харахын, хавахаар, хэлчихээс нь, анхааруулахын, явахыг
  • 19. Гээгдэхгү й эгшгийн дү рэм  “ж,ч,ш” -ээс бусад гийгүү лэгчийн дараа орсон зөө лрүү лэх үү рэгтэй “и” эгшгийг гээхгү й. тамирын, амины, тахирыг, бохироос, ховилыг, ажлын, учрыг, учраас, ажилчнаас, хашрыг, халшраад  Түү хэн уламжлалыг харгалзан бичдэг ү гсийн эгшгийг гээхгү й. тэнхимийн, гарагийн, галавын, төлөвийг  Ялгах эгшгийг гээхгү й. аргалын, хоногийг, үнэрээс, ургацын, тунараад
  • 20. Гээгдэхгү й эгшгийн дү рэм Эгшигт гийгүү лэгч эгшиггү йдэхэд хү рвэл гээхгү й. самбарын, хөдөлмөрөөр, үзүүлбэрээс гэх мэт. Дараалсан 2 заримдаг гийгүү лэгч арын эгшиг гээхгү й. нөхцөлийн, мэдсэний, бодогдсоноор гэх мэт. Нэг ү гээс хоёр эгшиг гээхгү й. эрдэнийн, янзагаар, ганзагын гэх мэт.
  • 21. Ялгах эгшгийн дү рэм: хэлний үзүүрийн: ана, хана, үнэ, хоно, сөнө үнэр+ийг=үнэрийг, ханар+аад=ханараад Н бүх эгшиг хэлний угийн: ан, хан, хүн, хон, сөн хоолойн: бага, тарга, торго, хагал+аад=хагалаад, хоргол+оор=хорголоор Г эр эгшиг хэлний: баг, тараг, торог, мөнгө, мэнгэ
  • 22. Хоёр. Гийгүү лэгч авианд холбогдох дү рэм Эгшигт гийгүүлэгч: МоНГоЛ БааВаР Зөрчих нь: Саранг дуудаарай. Дүнг тавина. Ах нь ирлээ. Ах л ирсэн. Заримдаг гийгүүлэгч ЦооЖоо ЗаСааД ТуШааЧиХ Э Э хэл+ж=хэлж хэлсэн+ий=хэлсний үз+ж=үзэж үзсэн+ий=үзсэний
  • 23. С, Х-ийн дараах Т, Ч-ийн дүрэм: С, Х + Т, Ч = эгшиггүй усч, түүхч, хүсч, мөстсөн төрөлхтөн+ий=төрөлхтний эрхтэн+ийг=эрхтнийг дархтан+аас=дархтнаас шархтан+ы=шархтны
  • 24. Ү йл ү г үү сгэх -л дагаврын дү рэм: Эгшигт 7+л=лЭ (МоНГоЛ БааВаР) үглэ, үзүүрлэ, хайрла, номло, эмээллэ, ажилла, хэрэглэ, баярлалаа, ажиллалаа, хооллолоо Заримдаг 9+л=Эл (ЦооЖоо ЗаСааД ТуШааЧиХ) хошуучил, доромжил, эхэл, дээдэл, хагасал, түрээсэл, түрээсэлнэ, эхэлье, адисал, оношилгоо
  • 25. Ү йл ү г үү сгэх -л дагаврын дү рэм: 2 заримдаг+л=лЭ (Үгийн үндэс эвдрэх тул) хувцасла, хавтасла, холтосло, үндэслэ, гадасла (хавтасал хавтсал ts хавцал)  Ь+л=Ил морил, ханил Э+л=шууд унагал, тоол гэх мэт.
  • 26. -я -е -ё нө хцө л залгах дү рэм : Гийгүү лэгчээр тө гссө н эр ү г + я,ё ъ авъя, хуваалцъя, явъя, бодъё, хандъя, суръя, Гийгүү лэгчээр тө гссө н эм ү г + е ь дэвшүү лье, өгүүлье, үгүйлье, хэлье, мэдье, хүсье Эгшгээр тө гссө н ү г + я,е,ё шууд хү ргэе, зааварлая, ажиллая, саная, залгая, хийе, таая
  • 27. Язгууртаа Ь-тэй ү гс Zeb авьяас, гавьяа, завьяа, EjI харьяа, томьёо, овьёос Gebi IT шавж febiy  Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор. “Монгол үсгийн дүрмийн esO толь”, Уб., 1984  Д.Төмөртогоо нарын хамтын бүтээл. “Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь”, Уб.,
  • 28. ь и болох ба болохгү й дү рэм барь+уу=бариу харь+х=харих сахь+лаа=сахилаа сахь+даг=сахидаг тавь+лаа=тавилаа тавь+даг=тавьдаг харь+я=харья хийморь+гүй=хийморьгүй 9+7=и 7+7=и 9+9=и 7+9=Ь
  • 29. Õàðü õýëíèé ¿ãèéã çºâ áè÷èõ ä¿ðýì Гарал үүслийг харгалзан бичнэ. èíæåíåð, ìåíåæåð, êîìïàíè, áðîêåð, êëóá, ðåñòîðàí Тухайн үгэнд эр, эм эгшиг холилдон орсон байвал эр эгшиг байгаа тохиолдолд эр эгшгийг дагаж залгавар залгана. анкетыг, äèïëîìîîñ, профессорын компьютерийн
  • 30. Õàðü õýëíèé ¿ãèéã çºâ áè÷èõ ä¿ðýì Харь хэлний онцгой авиаг эх хэлний зохих авиатай дүйлгэнэ. êóðñèéí, êëóáèéí, ìàòåìàòèêèéí, áîðùèéã, (орос хэлний “у” = монгол хэлний “ү”) Õàðü õýëíèé ¿ãèéí áàëàðõàé ýãøãèéã ãýýõã¿é. ìåíåæåðèéí, ôèçèêèéí, ïðîôåññîðîîñ, àãåíòëàãèéí Эöñèéí ãèéã¿¿ëýã÷èéã хасах ¸ñ áàéíà. ôîðìà, ìàøèíà, áðþêè ãýäãèéã ôîðì, ìàøèí, áðþê ñòàíöèÿ, ëåêöèÿ, Àçèÿ, àðìèÿ ãýäãèéã станц, лекц, Ази, арми
  • 31. Зө в сайхан ярьж хэвшицгээе! нэлээдгү й их ... Хийморьтой тугандаа мөргөх өглөө Хэзээ мө дгү й ойртсоор байна. ....-ж хэлмээр байна. яриан дундаа зогсоц хийх зарим авиаг буруу хэлэх (р, ж, ч)
  • 32. Эх орон – Эх хэл Эх оронч сэтгэлгээ ширхэг цаасыг хогийн саванд хаяхаас эхэлнэ. Эх хэлээ хайрлах хайр ганц авиаг зө в дуудаж, ганц ү гийг монголоороо хэлэхээс эхэлнэ.
  • 33. Үг, бүтээвэртэй холбоотой зөв.б.дүрэм хоёр+уул=хоёул хîþóë, бод+зно=бодозноáîäçîíî эм+нэ+лэг=эмнэлэг эìëýã, шавж Àäèë äóóäàãäàâ÷ ººðººð áè÷äýã õýëç¿éí õýëáýð¿¿ä: Мэнд õ¿ðгэ – хүрвэл хүрэг, хоол болго – болбол болог “-á, -â” залгах дүрэм: л, м, н, в + бал4 õýëáýë, íýìáýë, õàìáàë, àâáàë, òàâèáàë, хэн бэ? ýíý õýíèé íîì áý? бусад + вал4 õèéñâýë, òàéëáàðëàâàë, þó âý, õèð âý
  • 34. Үргэлжлэл “-ëàãà, -ëîãî, -ëýã, -ëºã”, “-ëãà, -ëãî, -ëãý, -ë㺔 îðëîãî, ãàðëàãà, ¿çëýã, ºãëºã, õàðäëàãà, ñýðäëýã, à÷ëàãà, óíàëãà, áóóëãà, ñàõèëãà, çîðèëãî ¯¿íýýñ ãàäíà “-ãà4, -ãàà4” ãýäýã äàãàâàð áàñ áèé. ñàíàà+÷èë+ãà = ñàíàà÷èëãà, ñóðâàëæ+ë+ãà=ñóðâàëæèëãà, íîø+ë+ãîî=îíîøèëãîî “-õóóí, -õ¿¿í” äàãàâàð øàòàõóóí, ñóäëàãäàõóóí, танин мэдэхүй
  • 35. Үргэлжлэл Îðîí öàãèéí íýð, òºëººíèé ¿ãèéí ¿íäñýíä çàëãàæ íýðø¿¿ëýõ óòãàòàé “-õ” íºõöºëèéã ÿìàð ÷ ¿ãýíä øóóä çàëãàíà. Æèøýý íü: äàðààõ, äîîðõ, äýýðõ, ìàíàéõ, ºìíºõ ãýõ ìýò. Äýñ òîîíû íýð ¿¿ñãýõäýý, ýì ¿ãýíä “äýõ”, ýð ¿ãýíä “äàõü” çàëãàíà. Æèøýý íü: íýã äýõ, õî¸ð äàõü, ãóðàâ äàõü, äºðºâ äýõ ãýõ ìýò. ¯éëýýñ íýð ¿ã ¿¿ñãýõ “-âõ” äàãàâàð íü ìîíãîë áè÷иãт “áõè” áîëîâ÷ îð÷èí öàãт “è” ýãøèã íü 纺ëð¿¿ëýõ ¿¿ðýã áàéõã¿é ó÷ðààñ ãýýãäýæ, èäýâõ, ÷àäàâõ ãýæ áè÷íý.
  • 36. Зарим тийн ялгалын нөхцөл зөв.б.дүрэм “-û, -èé” ; “-ûí, -èéí” нөхцөлийг ялгах: òîðãîíû, òîîíû, ìîäíû, õàäíû, õàäààñíû, óãèéí, àæëûí, õàíà-õàíûí, õàðãàíà-õàðãàíûí çàðèì ¿ãèéí ¿íäñýíä “í” ãèéã¿¿ëýã÷ íýìýãääýã: öàãèéí äàðàà, õîãèéí (ìóó) ìàøèí – хийсвэр утга öàãíû îîñîð, õîãíû (õîã à÷äàã) ìàøèí – бодит утга “-ðóó2“ нөхцөлийг залгаж бичнэ: çàõðóó, òºâð¿¿, íîìðóó, гýðë¿¿ãýý, àæèëðóó
  • 37. “чих” ¯éë ¿ã öàãààð òîäîòãîí õîëáîõ íºõöºë (ºíãºðñºí öàã -ñàí4, îäîî öàã -àà4, èðýýä¿é öàã -õ, áàéíãà öàã -äàã4) àâñíûõàà äàðàà íýðèéí òîî, òèéí ÿëãàë, õàìààòóóëàõ íºõöºë àâ÷ áîëäîã. ¯¿íèéã “¿éëò íýð” õýìýýí òóñãàéëàí íýðëýäýã. ¿ç¿¿ë÷èõèéã = ¿ç+¿¿ë+÷+õ+èéã ¿ç¿¿ë÷õýýä = ¿ç+¿¿ë+÷èõ+ýэд
  • 38. Зарим маргаантай ү гс: áýëýã äóðñãàë, áèëýã îþóí, áýëãý òýìäýã àìàð òºâ òºâøèí, ò¿âøèí хэмжээ ýðãýõ ¿éë, ýðýã øóðàã, èðýã õîíü гàâüÿà, õàðüÿà, çàâüÿà, òîìü¸î, áèíäýðüÿà  øàâæ
  • 39. Ү еэр зө в таслах ó-ñàë, ºì-ñºõ, ºìñ-ãºë, òº-ðºëõò-íèé áàðüÿ = áàðü-ÿ, õàðúÿ = õàðú-ÿ
  • 40. Оноосон нэрийг зө в бичих: Îíîîñîí íýðèéã åðèéí íýðýýñ ÿëãàõ, ìºí õ¿íäýòãýõ çîðèëãîîð òîì ¿ñãýýð áè÷äýã. Ìîíãîë óëñ, Óëààíáààòàð õîò, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Îòãîíòýíãýð óóë, Õºâñãºë àéìàã, “Èõ õóâü çàÿà” ðîìàí, “Ýð¿¿ë ìýíä” ñýòã¿¿ë, “залуучууд” зочид буудал Õî¸ð ¿ãýýñ á¿òñýí îíîîñîí íýðèéí ñ¿¿ëèéí ¿ã íü ýãøãýýð ýõýëñýí áîë çóðààñ òàòàæ, òîì ¿ñãýýð ýõëýí áè÷íý. Æèøýý íü: Ãîâü-Àëòàé, Õýðëýíáàÿí-Óëààí, Äàðõàí-Óóë, Энх-Àìãàëàí, Ñóâä-Ýðäýíý Оноосон нэрийн эгшгийг гээхгүй. Төмөрийн, Цэцэгээ, Уранаа
  • 41. Оноосон нэрийг зө в бичих: Îíîîñîí íýðèéã åðèéí íýðýýñ ÿëãàõ, ìºí õ¿íäýòãýõ çîðèëãîîð òîì ¿ñãýýð áè÷äýã. Ìîíãîë óëñ, Óëààíáààòàð õîò, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Îòãîíòýíãýð óóë, Õºâñãºë àéìàã, “Èõ õóâü çàÿà” ðîìàí, “Ýð¿¿ë ìýíä” ñýòã¿¿ë, “залуучууд” зочид буудал  Õî¸ð ¿ãýýñ á¿òñýí îíîîñîí íýðèéí ñ¿¿ëèéí ¿ã íü ýãøãýýð ýõýëñýí áîë çóðààñ òàòàæ, òîì ¿ñãýýð ýõëýí áè÷íý, өргөлтийг нь дагана: Ãîâü-Àëòàé,Õýðëýíáàÿí-Óëààí, Äàðõàí-Óóë,Áàò-Àìãàëàí,ÑóâäÝðäýíý, санхүүжилтийн Оноосон нэрийн эгшгийг гээхгүй. Төмөрийн, Цэцэгээ, Уранаа
  • 42. Цэг тэмдгийн дү рэм: Õ¿éòýí ºäºð áàéíà. Äóëààí õóâöàñëààðàé. Ã.ÁàòЭрдэнэ 1. ( 3-ð ñàðûí 10 III àíãèéí ñóðàã÷ )  Асуултын тэмдэг: ªã뺺 ýðò èðýâ ¿¿?  Цэг:  Анхаарлын тэмдэг: Çàëóóñ àà, èðýýä¿éãýý çºâ ñîíãîãòóí! Æèøýýëáýë:  Цуваа цэг: ”... Èíýýìñýãëýë áîë ÿäðàõàä õ¿÷, ñàíäðàõàä òàéâøðàë, ºâäºæ çîâîõîä ýì òàí ...” Áè ÷àìä ... ìàø èõ ... õàéðòàé  Таслал: Õîíü, ÿìààã áîã ìàë; ¿õýð, àäóó, òýìýýã áîä ìàë; ãàõàé, òàõèà, ãàëóóã òóñëàõ àæ àõóé ãýíý.  Тодорхойлох цэг:
  • 43. Цэг тэмдгийн дү рэм: Хашилт: “Òýð õ¿í èðñýí áîëîâ óó, õýðýâ èðñýí áîë “Íýãäýë÷èí” çî÷èä áóóäàëä ë áóóñàí áàéõ ¸ñòîé, ººð òàíèõ àéë áàéõã¿é ø¿¿ äýý” ãýæ îõèí òààìàãëàí áîäîâ. Ìàíàéõ õ¿¿òýé áîëñîí, “òîì õ¿í” –èéã ìààíü Æàâõëàíòºãºëäºð ãýäýã. Од: Ìîðèíû óÿàã áóðèàä ìîíãîë÷óóä ñýðãý* ãýæ íýðëýäýã.
  • 44. Цэг тэмдгийн дү рэм : Урт зураас: ªã뺺íèé 8,00 – 10,00 öàãò, Óëààíáààòàð – Õºõ õîòûí ãàëò òýðýã Áàãø òà – õ¿¿õýä øóóãüñàí èõ ºð㺺íèé ýçýí áèëýý Áàãø òà – õ¿ñýë äîëãèëñîí èðýýä¿é çàìûí ýõ áèëýý Богино зураас: Àìãàëàí-Ýíõèéí Òºãºëäºð íÿ-áî -ãèéí àíãèä ñóðäàã. Туслах үг: Òýãýõýä ìºí ÷ ñàéõàí ºäºð áàéñàí ñàí. Îäîî ÷ îëîí æèë ºíãºð÷ äýý.
  • 45. Анхаарал тавьсанд баярлалаа. Та бүхэнд амжилт хүсье.