27364095 e-drejta-nderkombetare-publike

19,106 views
18,861 views

Published on

Published in: Travel, News & Politics
0 Comments
11 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
19,106
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
587
Comments
0
Likes
11
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

27364095 e-drejta-nderkombetare-publike

  1. 1. E DREJTA NDERKOMBETARE PUBLIKE Autor : prof.Zejnullah Gruda Universiteti i Prishtines 2003 Nocioni i D-Nderkombetare– shkrimtarët e vjetër, te cilet kane shkruar ne latinisht , per lenden tone kane perdorur termin e se drejtes romake jus gentium (d.popujve)… Ky term ka përfaqësuar sistemin juridik unik nacional, qe ka rregulluar mardheniet midis te huajve, midis te huajve dhe qytetareve romak dhe ka qene i bazuar ne idete e perbashketa drejtesise se popujve te ndryshem te perandorise . Termi jus-gentium eshte perdorur edhe per te shenuar normat juridike te cilat kane rregulluar mardheniet midis shteteve , perkatesisht ne mes popullit romak dhe popujve tjere . Francisco de Vitoria ne shek: XVI dhe anglezi Zouche ne shek XVII kane perdorur termin jus-inter-gentes (e drejta midis popujve) ose ( e d.nderkombetare), i cili eshte perhapur dhe pranuar ne shume gjuhe Groci shek: XVII krahas me jus-gentium perdor dhe termin inter-civitates( e d. midis shteteve).. Kete term e kane pervetesuar te gjithe autoret qe kane konsideruar se e d. nderkombetare rregull. mardh midis shteteve Jeremy Benthman – me 1789 per here te pare ka perdorur termin International Laë ( e d. nderkombetare), si zevendesim i termit Laë of Nation ( e d. popujve). Përkufizimi E-D-Ndk-Pub. – eshte teresia e rregullave dhe normave te sjelljes ndermjet subjekteve te se drejtes nderkombetare Subjektet e D. Nërkombtare – janë bartesit e te drejtave dhe detyrave nardheniet nderkombetare ….. Ne percaktimin konkret te subjekteve nderkombetare autoret jane ndare ne disa grupe : • Klasiket – sipas tire vetem shtetet kane cilesine e subjektit – nderkombetar.. Per klasiket shteti eshte subject nderkombtar, sikurse qe eshte individi subject ne sistemin juridik te nje shteti . • Një grup autoresh qe nga shek:XIX- krahas me shtetet i proklamojne edhe individet si persona nderkombetare… Sipas tyre shtetet dhe individet jane subject te D – Ndk… Per shumicen vetem shtetet dhe org.Ndk mund te krijojne rregulla te se drejtes, kurse individi te drejtat dhe detyrat i nxjerr vetem nga marreveshjet midis shteteve . • Nje gurp i vogel autoresh , vetem individet i konsiderojne si bartes te vertete te drejtave dhe detyrimeve ne pergjithesi , pra dhe ne te drejten nderkombetare .Ëestlake thotë se detyrat dhe drejtat e shteteve jane vetem detyra dhe te drejta te njerezve qe i perbejne ato . Nese mbeshtetemi ne ate qe u tha me lart del se shtetet jane pa dyshim bartes të drejtave dhe detyrimeve, mirepo nuk jane subject i vetem..Subjekt mund te jene edhe org. Ndk dhe individi – i cili cdo here e me shume fiton te drejta dhe detyra — pershkak te trendit te zhvillimeve ne D. NdK bashkekohore.. kurse zhvillimi demokratik e bene te mundshem shfrytezimin e disa te drejtave. Ne kete ecuri kane kontribuar padyshim reduktimi i sovranitetit te shteteve , njohja e primatit absolute te se drejtes nderkombetare, njohja e individit si subject i te drejtes nderkombetare krahas me shtetin dhe pavaresisht nga vullneti shteterore etj. Ndarja e D. Nerkombetare
  2. 2. • D.Ndrk. Pub – rregullon mardh. midis subjekteve te D.Ndk , para se gjithash midis shteteve dhe org.nderkombetare ; kurse D.Nrdk.Private- rregullon mardh. juridike private me elemente te jashtme • D.Ndrk.pergjithshme- permban rregulla te pergjithshme juridike qe vlejne per tere bashkesine ndk, kurse D.Regjionale-i referohet nje nr. te vogel shtetesh; psh (e d. nderkombetare nderamerikane) • D.Pozitive dhe D.Natyrore • D.Zakonore dhe D.Kontraktuese- bazen e vet e kane ne karakterin e burimeve te ndryshme • D.Detyrueshme- (jus Cogens)- përmban norma te D.Ndk, te cilat palet nuk mund t’i ndryshojne… Këto rregulla krijohen me ligj pse me marveshj ndk. Psh: Karta OKB-se u ndalon shteteve qe te marrin obligime qe do te ishin ne kundershtim me te. .. Ne grupin e rregullave jus-cogens hyjne ndalimi gjenocidit, skllaversie, aparteidit, diskriminimit, piraterise, te drejtat e njeriut, cenimi i te cilave perfaqeson sipas D.Ndk “krim nderkombetar” • D.Luftes dhe D.Paqes-ndarja e ketyre veshtire qe mund te ekzistoje , pershkak se shume rregulla te se drejtes nderkombetare vlejne edhe ne kohe te luftes , edhe ne kohe te paqes Natyra Juridike – e D.Ndërkombtare - shume autore, qe nga kohet e grekeve te vjeter e deri ne ditet e sotme, te se drejtes nderkombetare i mohojne karakterin e se drejtes …. Rrethin e mohuesve te drejtes nderkombetare e perbejne nje grup i filozofeve, politikologeve, juristeve, publicisteve (Hobs, Pufendorf , Spinoza, Kant, Hegel, Austin, Lukic etj) qe pergjithesisht mendonin se rregullat e se D.Ndk nuk kane karakterin e se drejtes positive , sepse shtetet jane sovrane dhe mbi to nuk mund te kete çfaredo te drejte qe do t’i detyronte… Sipas Austinit- e “drejta” ka te beje me rregullat e sjelljes te vendosura nga ndonje autoritet politik ose ligjvenes dhe te cilat imponohen me sanksione fizike , kurse e drejta qe sundon midis kombeve eshte gabimisht e quajture e drejte !! sipas tij detyrat qe ajo imponon zbatohen me ane te sanksioneve morale ose nga frika se do te provokojne armiqesi dhe te keqija te pergjitheshme, nese shkilen maksimat e pranuara dhe respektuara pergjithesisht … Meqe d. nderkombetare i mungojne karakteristikat e “drejtes positive”, kjo eshte vene ne sferen e etikes ose “moralit pozitiv nderkombetar”… poashtu Lorimer pohon se “e d.ndk.pozitive nuk ekziston ne te vertete: e D.Ndk. Pub nuk eshte as e perkufizuar , as e imponuar nga ndonje autoritet me i larte nga ai , qe subjektet mbajne ne duart e tyre… Argumentet me te shpeshta qe i kane perodorur mohuesit kane qene mungesa e organit superme (ligjvenes), mungesa e gjykatave, sanksioneve etj. Burimet e se drejtes Klasifikimi: 1. Burimet themelore (traktatet-konventat, zakonet ndr.dhe parimet e pergjithshme juridike) 2. Burimet ndihmese (Jurisprudenca – praktika gjyqesore, dhe doktrina) dhe 3. Rezolutat nderkombetare a) .Traktatet nderkombtare-jane marreveshjet e lidhura mes dy ose me shume
  3. 3. subjekteve te se drejtes nder. Element qenesor per ekzistimin e traktatit eshte pajtimi i vullnetit te subjekteve i cili shprehet perms organeve kompetente. Pra, pajtimi arrihet ne traktat nepermjes shprehjes se vullnetit dhene shprehimisht … Perdallim nga zakonet ndk. tek te cilat vullneti shprehet heshtazi Traktatet ndërkombetare mund te klasifikohen ne baze te disa kritereve: a) sipas lendes (politike, ekonomike) b) sipas objektivave (paqes, mrojtjes) c) formes (me shkrim, me goje) d) menyres se lidhjes (solemne, te thjeshta) e) kohes sa do jene ne fuqi f) hapesires gjeografike net e cilen shtrihen etj. __________________ Njerzit e rendomte mendojne me mendime te gatshme , madje edhe ndjejne me ndjenja te gatshme ! ---------------------------------------------------- Mashkull ideal eshte ai mashkull, qe eshte i vetedijshem qe femra ideale s'ekziston ; dhe anasjelltas Femra ideale eshte ajo femer , qe eshte e vetedijshme qe mashkulli ideal s'ekziston. Sipas veprimit te normave juridike Traktatet Ndërkombetare ndahen ne: 1. Traktate ligje-normavenese, jane burim i drejtperdrejte i se D.Ndk... Me to kontraktohen rregulla te reja te sjelljes ose vertetohen, perkufizohen, abrogohen rregullat e ekzistuese zakonore ose kontraktuese te karakterit pergjithshem… Ato jane te paafatizuara dhe prodhojne efekte shpeshehre edhe per palet qe nuk kane marre pjese ne lidhjen e tire. 2. Traktatet kontrata, marreveshje mes dy ose disa shteteve qe kane per object rregullimin e nje ceshtje te caktuar mes atyre shteteve… Ato jane te kufizuara ne pikepamje kohore dhe konsumohen me plotesimin e obligimeve reciproke te paleve kontraktuese . b). Zakonet Nderkombetare. - dikur e D.Ndk ka qene perbere kryesisht nga rregulla zakonore. Qe nga mesi i shekullit XIX zakonet kane filluar te humbin rendesine, si pasoje e nxjerrjes te nje numri te madh te traktateve ligje. Mirepo zakonet nderkombetare kane ngele si burim me rendesi, sidomos per pjeset ku nuk eshte kryer kodifikimi. Sipas gjykates nderkombetare te drejtesise, gjykata duhet ti zbatoje zakonet ndrk si nje deshmi e nje praktike te pergjithshme e cila eshte pranuar si e drejte. Element qenesor per ekzistimin e zakonit jane: 1.Praktika e pergjithshme e shteteve 2. Vetedija e subjekteve qe duke vepruar ne nje menyre te caktuar, veprojne ne pajtim me rregullat zakonore. Zakonin nderkombetar e bejne : PRECEDENTET ( perseritja e shpeshte) OPINIO JURIS SIVE NECESSITATIS (vetedija mbi detyrimin per t’u sjelle ne nje menyre te
  4. 4. caktuar). c) .Parimet e pergjithshme juridike te pranuara nga kombet e qyteteruara- paraqesin rregullat qe jane zbatuar ne te drejten e brendshme te shtetit dhe jane parime fundamentale te drejtesise, te pranuara nga vetedija juridike e pergjithshme. Ketu hyjne: • Parimi mbi ceshtjen e gjykuar • Parimi se askush nuk mund te perfitoje nga faji i vet • Parimi i ndalimit te keqperdorimit te se drejtes • Parimi i pergjegjesise qe lind nga aktet e paligjshme dhe rikthimi i asaj qe eshte fituar nga pasurimi i pabaze • Parimi se askush nuk mund te barte me shume te drejta se qe ka ne tjeterkend • Parimi Lex Speciales Derogat Generali (ligji i vecante derogon te pergjithshmin) • Parimi Lex Posterior Derogat Legi Priori (ligji i ri e derogon ligjin e vjeter) etj… Ne mungese te normave kontraktuese ose zakonore gjyqtaret mund t’i shfrytezojne parimet e pergjithshme juridike si burim i pashterrshem. d) .Vendimet Gjyqesore dhe Doktrina – jane mjete ndihmese te cilat sherbejne qe te konstatojne rreg.juridike Roli gjykatave- nuk eshte per te krijuar te drejten , por per ta zbatuar ne raste te caktuara…precedentet – nuk i japin fuqi rregullave, mirepo gjithashtu nuk mund te mohohet se ne rezonin dhe ne marrjen e vendimit nga ana e gjyqtarit – puna e gjyqtareve te meparshem edhe nese nuk kane peshevendimtare, megjithate kane njefare peshe , ndikimi… Doktrina- roli i autoreve te shquar nuk ka qene te krijojne te drejten e as te tregojne se cfare duhet te jete ajo. Por, vetem te tregojne ose te vertetojne se cfare eshte ne realitet e drejta. KODIFIKIMI – D- NDK – me kodifikim nenkuptojme sistematizimin e normave juridike me qellim qe te arrihet bashkimi i tire ne baze te parimeve te perbashketa… Disa autore procesin e kodifikimit e kane konsideruar static dhe pengese per zhvillimin e se D- NDK…Sipas tire, e D.Ndk e pakodifikuar eshte dinamike, sepse shume me leht absorbon rregullat progesive. Kodifikimi i pergjithshem it ere se D.Ndk nuk eshte bere sepse eshte e sigurt se te gjitha shtetet ne asnje menyre nuk do te merreshin vesh per te gjitha ceshtjet …Nga ana tjeter jane kodifikuar pjese te vecanta te D.Ndk, si psh: D- Detit (1958), D- Diplomatike (1961), D-Traktateve(1969), D- Konsullore (1963) Bashkesia nderkombetare nuk ka pasur ndonje organ qendror per kodifikim, sepse shtetet sovrane nuk ia kane deleguar te drejten e kodifikimit nje organi te tille. Keshtu, aftesia per kodifikim ka mbetur ne vete shtetet te cilat e bejne kete ne konferenca ose kongrese nderkombetare. SHTETI - Autoret e se drejtes nderkombetare e perkufizojne shtetin si: “Institucion i krijuar nga nje grup, per realizimin e disa qellimeve, nga te cilat me te rendesishme jane: ruajtja e se drejtes dhe rendit brenda kufijve , ruajtja e pavaresise se popullit ne marredhenie me popujt e tjere” ose “Si bashkesi qe ne nje hapesire te caktuar vepron si organizate me e larte e rendit juridik e qe nuk eshte e nenshtruar nga asnje organizate tjeter”. Konventa mbi te drejtat dhe detyrat e shteteve (Montevideo-1933) percakton se shteti
  5. 5. si subject i se drejtes nderkombetare duhet te kete: 1. popullsine e perhershme 2. territorin e caktuar 3. qeverine 4. aftesine per te hyre ne marredhenie me shtetet e tjera. Elementet e shtetit : • Popullsia Perhershme- popullsia perfaqeson teresi te individeve te te dy gjinive te cilet jetojne bashkerisht ne nje bashkesi dhe jane te lidhur ne shtet juridikisht dhe politikisht. • Territori- perfaqeson vendin ku eshte vendosur pop. Dhe mbi te cilin shteti ushtron kontroll – ose shtrine sovranitetin territorial . • Pushteti-Sovran – pushteti Sovran (sovraniteti-pavaresia) nga shume juriste theksohet si kriter perfundimtar i shtetesise dhe perfaqeson pushtetin supreme ose autoritetin i cili eshte i pavarur nga cilido autoritet tjeter boterore..(ai nenkupton ekzistimin e vetem nje autoriteti ligjdhenes dhe ekzek) LINDJA E SHTETEVE E-D-N nuk merret me ceshtjen e paraqitjes se shtetit para se ai te jete paraqitur faktikisht. Ky moment merret si pikenisje e nje gjendjeje juridike… Nuk eshte me rendesi menyra e krijimit te shtetit, se a krijohet ne pajtim me rendin juridik nderkombetar apo te brendshem… E rendesishme eshte qe shteti i krijuar me akt juridik te ekzistoje me te vertete. Shteti mund te krijohet ne menyra te ndryshme: a) Origjinale- krijimi i shtetit ne territoret e pabanuara ose ku nuk ka patur shtet, ne te cilin transferohet popullsia. b) Derivative (te prejardhur)- shtetet mund te krijohen ne territorin e nje province ose regjioni nga shteti te cilit i kane takuar me pare ose me ndarjen e nje shteti ne dy ose me shume shtete te pavarura. Ndarja e tille behet me dhune (kryengritje) ose me marreveshje (ne menyre paqesore). c) Shtetet mund te krijohen edhe me bashkimin e dy ose me shume shteteve. d) Shtetet mund te krijohen edhe me nje akt juridik: 1)Me ligj te brendshem (Filipinet 1934) 2. Me traktat nderkombetar (Irlanda 1921) 3. Me vendim te ndonje organizate nderkombetare (Izraeli 1947 , Libia 1952) e) Ne ditet e sotme rendesi te jashtzakonshme ne krijimin e shteteve te reja ka parimi i Vetvendosjes(Karta e OKB-se , ne nenin 1, parag.2 thekson se KB-kane per qellim zhvillimin e mardhenieve miqesore midisi kombeve, te mbeshtetura ne respektimin e barazise dhe vetevendosjes se pop.). ZHDUKJA E SHTETEVE Si lindja poashtu edhe zhdukja e shteteve eshte ceshtje faktike e jo juridike. Shteti zhduket me humbjen e cilitdo element (popullsise, territorit apo sovranitetit). Zhdukja e pushtetit shteteror ka qene me se shpeshti 1) rezultat i pushtimit te territorit dhe i nenshtrimit te plote te atij shteti. Shteti zhduket nese 2) aneksimi i tij eshte definitiv. Shteti zhduket edhe 3) me ndarjen e territorit te tij nga shtetet tjera. Nje shtet mund te zhduket edhe 4) me bashkimin vullnetar te dy ose me shume shteteve... Zhdukja e shtetit qofte rezultat i aneksimit, i ndarjes, i inkorporimit apo i hyrjes ne ndonje bashkesi shtetesh, eshte ceshtje faktike, por ka rendesi te madhe dhe shkakton
  6. 6. pasoja te shumellojshme juridike. NJOHJA E SHTETEVE E drejta nderkombetare niset nga fakti se krijimi i shteteve te reja eshte ceshtje faktike e jo juridike, prandaj merret se shteti i ri me paraqitje behet subject i se drejtes nderkombetare. Ekzistojne dy teori lidhur me njohjen e shteteve: 1) Teoria konstituive- niset nga qendrimi se shteti me faktin se eshte krijuar, ende nuk eshte antar i bashkesise nderkombetare. Pra, BN eshte ajo qe vendos se a do ta pranoje shtetin e ri ne rrethin e vet apo jo. 2) Teoria declarative- shteti i ri automatikisht i fiton te drejtat qe i takojne subjekteve nderkombetare dhe behet anetar i BN, pqs i ka plotesuar kushtet qe i parasheh e dr nderkombetare…. Dmth shteti nuk krijohet me njohje, por eshte fakt ky qe konstaton se shteti eshte krijuar. LLOJET E NJOHJES ( se shteteve) Kemi njohje te 1) shteteve, 2) qeverive, 3) kryetarit , 4) kryengritesve. Ne te drejten nderkombetare permenden disa lloje te njohjes: 1. Njohja- DE-JURE - eshte njohje e perhershme dhe e plote, e cila perfshine te gjitha marredheniet me shtetin e ri… Ajo ka vlere retroactive.. Dhe jepet shprehimisht nepemres aktit-formal 2. Njohja DE-FACTO- kur nje shtet, i shtyre nga arsyet politike ose per shkak te paqartesive frikesohet nga njohja e shtetit, ose qeverise se re dhe per kete arsye e shtyne njohjen e plote 3. SHPREHIMISHT- me nje akt te njeanshem . (me telegram, me deklarate te shefit te shtetit, me note diplomatike ose me nje traktat nderkombetar). 4. HESHTAZI- konsiderohet se njohja eshte bere: ( nqs nje shtet lidh marreveshje me shtetin e ri, nqs pranon dhe dergon perfaqesues diplomatic ,nqs shtetet e treat pranojne konsujt e shtetit te ri). 5. INDIVIDUALISHT- buron nga qeverite ose organet e ngarkuara me pune te jashtme dhe jepet me akt te njeanshem (deklarate, telegram, note diplomatike etj). 6. KOLEKTIVISHT - behet ne konferenca, kongrese ose ne organe nderkombetare me resolute, me te cilen organet nderkombetare vendosin per krijimin e shtetit te ri ose me proceduren e pranimit. 7. Njohja me kushte dhe Pa kusht-parashtrimi i kushteve me rastin e njohjes se shteteve te reja eshte ceshtje rreth se ciles nuk ekz. unitet i mendimeve. Shumica e autoreve sidomos perkrahesit e teorise declarative, konsiderojne se parashtrimi i kushteve me rastin e njohjes eshte e palejueshme. PRANIMI ne OKB – eshte ne competence te Asamlbese se Pergjitheshme dhe Keshillit Sigurimit As. Pergjith. vendos me 2/3 e votave pas rekomandimit qe i bene KS… Per pranim kerkohet qe shteti te jete paqedashes- qe t’i pranoj detyrimet qe .dalin nga Karta e OKB-se, qe te jete i afte dhe i gatshem t’i permbushe detyrimet Vlera dhe rendesia e pranimit ne OKB eshte e jashtzakonshme..Per cka me s’miri deshmon fakti se shtetet e posakrijuara nje nder aktet e para qe ndermarrin ne planin e jashtem eshte kerkesa qe te pranohen ne OKB. Kjo behet aq me e rendesishme kur dihet fakti se OKB u garantojne anetareve te vet integritetin territorial dhe pavaresine politike.Prandaj pranimi eshte garanci e mire per ekzistimin dhe stabilitetin e shteteve
  7. 7. te reja NJOHJA QEVERISE dhe SHTETIT QEVERIA- eshte person ose njesi (trup) e perbere nga me shume individe, te cilet ne baze te kushtetutes e perfaqesojne shtetin ne mardhenie me shtetet tjera… Njohja e qeverive ose kryetarit eshte fakt in dare nga njohja e shtetit Kelsen bene dallimin midis aktit-juridik dhe aktit-politik te njohjes … Me akt-juridik- konfirmohet se nje person ose njesi e perbere nga me shume persona eshte ne t’vertete qeveri e nje shteti. Akti-politik- i njohjes eshte shprehje e vullnetit per te hyre ne mardh. me ate qeveri…Problem ii njohjes se nje qeveri paraqitet vetem atehere kur .(ajo vjen ne pushtet me dhune me mjete extra-juridike (grushtet, revolucion etj SUKSEDIMI ne DREJTEN NDERKOMBETARE Shpeshe ndodhe qe nje shtet t’i leshoje territorin nje shteti tjeter, si rezultat i perdorimit te forces, ne menyre paqesore ose me revolucion. Si pasoje e kesaj, shteti paraprak humb pushtetin mbi ate territory dhe ne vend te tij vjen shteti tjeter ose .bashkesi tjera Suksedimi- paraqitet kur nje ose me shume persona nderkombetar e zevendesojne nje person tjeter nderkombetar me c’rast behet bartja e te drejtave dhe detyrimeve nga nje .shtet qe e ka nderruar ose humbur identitetin e vet ne shtetin tjeter :Suksedimi mund te jete Suksedim i Pergjithshem- shfaqet kur nje subject (shtet) absorbohet ne teresi nga (1 .nje tjeter qofte edhe kur behet me vullnetin e antareve Suksedim i pjeseshem- shfaqet kur nje pjese e territorit te nje personi nderkombetar (2 …ngritet ne kryengritje, fiton pavaresine dhe behet person nderkombetar me vete Shteti pasardhes i merr IPSO JURE te gjitha te drejtat dhe detyrat e shtetit te .meparshem – a) Suksedimi dhe traktatet Nje nder ceshtjet me rendesi qe paraqiten me rastin e suksedimit eshte se a kalojne traktatet e shtetit qe eshte krijuar ose eshte ndare ne shtetin pasardhes ose jane .zhdukur me territorin e humbur ose te dhene :Lidhur me kete, ne teori jane shfaqur dy tendenca Shteti i ri nuk mund te konsiderohet i detyruar ne tractate te cilat nuk jane lidhur .1 .nga ai .Shteti i ri duhet t’i pranoje traktatet qe kane qene te lidhura me heret .2 :Te gjitha zgjidhjet e adoptuara deri me tani mund te perfshihen ne tri grupe .Traktatet qe nuk barten ne pasardhes -- Traktatet politike .1 Traktatet qe vazhdojne te mbesin ne fuq (pasi jane lidhe ne t’mire te pergj)i- .2 .Traktatet normavenese Traktatet qe mbesin ne fuqi-(servitutet nderkomb ) Traktatet qe kane te bejne me .3 .territorin b) Suksedimi dhe Borxhet Publike Ne doktrinen e shek. XIX: ka mbizoteruar qendrimi se borxhet duhet bartuar mbi(1 .pasardhes Ne fillim te shek. XX: mjafte autore kane mohuar detyrimet e shtetit suksesor qe te(2 .marre pjese ne pagimin e borxhit te shtetit qe shkaterrohet psh. ne praktike kjo ceshtje eshte zgjidhur perms marreveshjeve speciale, psh. Italia, perkitazi me provincat Tripolitano dhe Kirenaika, ka pranuar te paguaje borxhin .public te Turqise Ne prag te Luftes II Bot Ne mungese te traktateve prape kane marre hov tendencat per
  8. 8. refuzimin e marrjes se detyrimeve nga borxhet.Ceshtja e borxheve publike ne cdo rast .duhet zgjidhur me ane te marreveshjeve c) Suksedimi dhe Shtetesia - Personat qe jetojne ose e kane vendbanimin ne territorin, i cili eshte subject i nderrimit, prima facie, e marrin shtetesine e sukcesorit .((pasardhesit Probleme lindin vetem per personat te cilet kane qelluar jashte atij territori, ne momentin e nderrimit. Nderrimi i shtetesise paraqet nje ceshtje te rende kur cedimi behet kunder vullnetit te popullsise. E drejta nderkombetare ka provuar t’i zvogeloje .pasojat e padeshirueshme te cilat dalin nga keto situate perms Plebishitit dhe Optimit PLEBISHITI – eshte konsulte e pergjitheshme e popullit, net e cilen banoreve u lejohet te shprehin vullnetin se cilit shtet deshirojne t’i takojne.. Keshtu banoret e nje territory kane mundesi te deklarohen se a pranojne a jo kalimn prej nje shteti ne shtetin tjeter…Plebishiti eshte instrument relativisht i ri , ai permendet ne shek: XV- XVI, por zbatohet qe nga Rev. Francez Drejta OPTIMIT- eshte mundesia qe t’u pranohet banoreve te nje territori qe brenda nje afati te caktuar te zgjedhin shtetesine e shtetit qe ka bere cedimin (ceduesit) ose te .pasardhesit d) Te Mirat Publike – qe gjendet ne territorin e caktuar dhe i takojne atij shteti .(kalojne ne duart e pasardhesit (te trashegimtarit Permbajtja dhe klasifikimi it e drejtave themelore te shtetit Perpjekjet e para per percaktimin e te drejtave dhe detyrave te shteteve i ka bere- Abati Gregoar, 1792, projekti i te cilit nuk u realizua, por ngeli si begatim i se drejtes .nderkombetare te asaj kohe :Te ketilla jane parimet ,a. Popujt jane te pavarur dhe sovran b. Te gjithe popujt kane te drejte te organizojne dhe nderrojne formen e tyre te ,qeverisjes …c. Cdo popull eshte zot ne territorin e vet etj .d. Asnje popull nuk ka te drejte te perzihet ne punet e brendshme te pop. Tjeter f. Traktatet jane te shenjeta dhe te pacenueshme Shumica e autoreve permendin 5 te D-themelore te shtetit te cilave u pergjigjen :detyrimet e shteteve tjera e drejta e sovranitetit dhe pavaresise - (e drejta per ekzistence (mbrojtje - e drejta e barazise - e drejta per t’u rrespektuar - .e drejta per komunikim me shtetet e tjera - LLOJET e SHTETEVE Bashkesine nderkombetare per shume kohe e kane perbere shtetet sovrane , shtetet gjysem-sovrane ( sh.vasale, sh. nen protektorat) , si dhe shtetet nen sundimin colonial. Bashkesine nderkombetare sot e perbejne me se 190 shtete sovrane te cilat perkunder .kesaj mund te jene pak a shume te varura ekonomikisht, politikisht, ushtarakisht etj :Mes shteteve ekzistojne dallime te konsiderueshme ne pikepamje te
  9. 9. ( madhesise se territorit: ( shtete te vogla , shtete te medha - nr te banoreve - ( shkalles se zhvillimit- (shtete shume te zhvilluara, shtete ne zhvillim - (potencialit ushtarak - ( superfuqi , fuqi te medha - (rendit te brendshem ekonomik - (kapitaliste , socialiste - :Per te drejten, rendesi ka klasifikimi qe ka per baze poziten juridike te shteteve Shtetet unitare-thjeshta .1 Shtete te perbera: ( a) Bashkimi personal, b) Bashkimi real , c) Konfederata .2 .( d)Federata BASHKIMI-PERSONAL-bashkesi e dy apo me shume shtetesh te cilat i lidhe vetem personi i sundimtarit (monarku i perbashket ) . Bashkimi personal krijohet kur perputhen sendet e trashegimise, kur nje mbret i nje shteti zgjidhet per mbret edhe ne :shtetin tjeter….Antaret e Bashkimit Personal e ruajne pavaresine e tyre te plote ne planin e brendshem ruajne:( a) organin ligjdhenes; b) organet gjyqesore; c) .1 ( organet administrative ne planin e jashtem: ( a) vazhdojne te mbesin subjekte te pavarura dhe te vecanta ; .2 .(b) mbajne pavaresisht marredhenie diplomatike me shtetet e tjera BASHKIMI REAL -bashkesi e dy apo me shume shtetesh sovrane, te cilat jane nen .nje monark dhe bejne nje subject nderkombetar :Shtetet antare te bashkimit-real ruajne Ne planin e brendshem:( autonomine e tyre te brendshme dhe i kane te pavarura .1 (.org. ligjdh, admin dhe gjyqs ne planin e jashtem ne competence te B-R, si teresi lihet:(a) Politika e jashtme; .2 ( b)Ushtria , c) Finansat Lufta kunder nje shteti antar te BR eshte lufte kunder te gjitheve. (Sot nuk ka shtete te (.tilla KONFEDERATA-lidhje mes dy apo me shume shteteve te pavarura….Krijohet me marreveshje nderkombetare dhe ka per qellim: mbrojtjen e pavaresise se jashtme ose .te brendshme te antareve te saj Ka raste kur krijohen per te evituar dominimin e nje shteti me te forte. Ka organet e veta qe kane fuqi te caktuar mbi shtetet antare. – Organ kryesor, e shpeshehere i vetem, eshte DIETA, (pastaj Kuvendi i pergjithshem, Kongresi i delegateve)… :Detyrat e ketij organi jane Te zgjidhe mosmarreveshjet mes antareve .1 Ndalon luften mes antareve, ne marredheniet nderkombetare .2 .permbushe vendimet e Dietes .3 Shtetet antare te confederates e ruajne pavaresine e tyre te plote, si brenda ashtu edhe .jashte FEDERATA-bashkesi e me shume njesive (shteteve), e cila krijohet me akt juridik .(=> (Kushtetute Politika e jashtme: ( a) dergimi dhe pranimi i perfaqesuesve diplomatike ; b) shpallja e luftes dhe lidhja e paqes; c) mbrojtja e sigurise se shtetit dhe d) finansat) jane ne
  10. 10. .competence te federates si teresi QEVERIA – eshte person ose trup i perbere nga me shume individe te cilet ne baze te .kushtetutes e perfaqesojne shtetet ne marredheniet me shtetet e tjera Nese nje shtet i jashtem refuzon te njohe kryetarin e nje shteti ose nderrimin e formes se qeverisjes se nje shteti, ky i fundit nuk e humb njohjen e tij si shtet, mirepo derisa te pranohet njohja e tij shprehimisht ose heshtazi, nuk jane te mundshme marredheniet .zyrtare mes tyre Akt-Juridik -konfirmohet se nje person ose trup i perbere nga me shume persona eshte .ne te vertete qeveri e nje shteti Akt-Politik- i njohjes, eshte shprehje e vullnetit per te hyre ne marredhenie me ate .qeveri ( Njohja behet: - ( shprehimisht , heshtazi (Mund te jete: - (De jure , De facto COMMONËEALTH - eshte bashkesi (Sui generic)..Bashkesi vullnetare e shteteve te pavarura dhe sovrane, secila pergjegjese per politiken e vet qe konsultohen edhe bashkepunojne ne interes te pergjithshem te popujve te tyre ne perparimin e .mirekuptimit nderkombetar dhe paqes ne bote Veprimtaria e Komonvelthit mbeshtetet ne: (konsultimet, diskutimet dhe .( bashkepunimin FORMAT e VARESISE -varesia nenkupton doemos marredheniet mes shtetit superior dhe atij inferior; Mardhenie midis shtetit i cili legalisht mund ta imponoj .vullnetin e vet dhe shtetit i cili legalisht duhet t’i nenshtrohet atij vullneti Vazaliteti- forme e varesise politike, qe perfaqeson raportin midis shtetit me te fort .1 ((suzerenit) dhe shtetit me te varur (vasalit Protektorati- forme e mardh midis nje shtetit me te forte dhe nje shtetit me te .2 dobet. Ky krijohet me marveshje nderkombetare, e cila perkufizon mardheniet midis .paleve .Mandatet (gati jane zhdukur) etj SHTETET NEUTRALE - jane ato shtete te cilat marrin per detyre me marreveshje te posacme te mbeten neutrale ne cfaredo konflikti qe ndodhe ne te ardhmen mes shteteve te tjera. Shteti neutral : • Nuk guxon te lejoje kalimin e forcave ushtarake neper territorin e tij. • Shteti ka te drejte te ndermarre te gjitha masat per mbrojtjen e tij nga sulmet e jashtme. • Pervec se nuk mund te hyje ne marredhenie me karakter ushtarak, nuk ekziston asnje kufizim tjeter. Selia e Shenjet (shteti i qytetit te Vatikanit)- me marreveshje Italia pranon sovranitetin e Selise se Shenjte, pronesine e plote, autoritetin ekskluziv, absolute dhe juridiksionin e Selise se Shenjte mbi Vatikan dhe krijohet Shteti i Qytetit te Vatikanit nen pushtetin e Selise se Shenjte. Me marreveshje parashikohet paprekshmeria e Papes, e drejta e legacionit, Selia e Shenjte heq dore nga e drejta e azilit dhe merr persiper t’i dorezoje kriminelet qe jane strehuar aty.
  11. 11. V a t i k a n i mbetet shtet neutral dhe i paprekshem…Qyteti i Vatikanit ka gjithsej 44 hektare, 500-1000 banore. Sherbimet publike ushtrohen nga shteti Italian. Vatikani mban marredhenie me afro 70 shtete. PERGJEGJESIA NDERKOMBETARE E SHTETEVE Shteti duke qene nje institucion juridik-politik, qe kryen shume funksione brenda dhe jashte kufijve, eshte i detyruar te rrespektoje rendin juridik nderkombetar. Pergjegjesia nderkombetare eshte nje institucion juridik kun e baze te tij, secili shtet te cilit mund t’i mvishet nje akt te cilin e drejta nderkombetare e konsideron si te paligjshem, duhet t’ia jape demshperblimin shtetit te cilit i ka bere dem me ate akt. Pergjegjesia e shteteve eshte institucion zakonor i se drejtes nderkombetare. Elementet e pergjegjesise se shteteve - pergjegjesia nderkombetare eshte cdohere raport i shtetit me shtetin kur shteti qe ka pesuar dem kerkon satisfaksion (kenaqje). Per ekzistimin e pergjegjesise ndekombetare duhet te plotesohen keto kushte: 1. te ekzistoje veprimi ose mosveprimi, me te cilin cenohet cfaredo detyre e percaktuar me normat e se drejtes ndekombetare. 2. veprimi i paligjshem duhet te mund t’i mvishet shtetit si person juridik ose si subject nderkombetar. 3. per ekzistimin e pergjegjesise duhet te jete shkaktuar demi. 4. duhet te jene shfrytezuar te gjitha mjetet juridike qe parashihen me rend te brendshem per te fituar kenaqje (satisfaksion). Llojet e Pergjegjesise (politike, materiale, morale ) Sipas qendrimit qe mbizotron , pergjegjesia penale e shteteve si persona juridik nuk mund te ekzistoje, meqe pa faj s’ka as pergjegjesi penale , kurse shteti si teresi nuk mund te kryeje ndonje veper penale, qofte me paramendim qofte me pakujdesi .. (nese do t’i mvishej pergjegjesia nje shteti si teresi , atehere i tere populli i nje vendi do tem und te shpallej fajtor )…Keshtu kunder shtetit si teresi nuk mund te zhvillohet procedure penale sepse shteti nuk mund te vihet ne banken e te akuzuarve . Perkunder kesaj net e D-Ndk flitet per pergjegjesine penale te individeve dhe personave juridik. Pergjegjesia e drejteperdrejte ekziston ne ato raste kur e kane shkele te drejten nderkombetare organet shteterore per te cilat shteti mban pergjegjesi, ose perfaqesuesit shteteror. Pergjegjesia e terthorte, kur nje shtet merr pergjegjesine per cenimin apo shkeljen e se drejtes nderkombetare nga shtetet tjera. a) Pergjegjesia e shtetit per organet ligjdheneseEkziston nese nje shtet: 1. nxjerre ndonje ligj i cili eshte ne kundershtim me detyrimet e tij nderkombetare. 2. lejon te nxjerre ligjin, i cili eshte i nevojshem per t’i plotesuar detyrimet nderkombetare ose nuk derogon nje ligj qe eshte ne kundershtim me detyrimet ndekombetare. b) Pergjegjesia e shtetit per aktet e organeve admin - shteti ka pergjegjesi per punen e organeve admin te cilat sipas rendit te brendshem juridik kane cilesine e organit shteteror qe ushtrojne funksione publike dhe veprojne per llogari te shtetit, pavaresisht a jane keto locale, provinciale, regjionale, federale etj. c) Pergjegjesia e shtetit per punen e organeve gjyqesore - pergjegjesia e tille
  12. 12. ekziston pqs gjyqet e nje vendi e kane cenuar te drejten nderkombetare ne zbatimin ose interpretimin e normave te se drejtes se brendshme. d) Bazat e pergjegjesise nderkombetare - per te ekzistuar pergjegjesia nderkombetare, pervec kushteve tjera ekzistuese eshte edhe nje kusht plotesues-vepra te jete kryer me paramendim, me qellim te keq ose me pakujdesi. • Teoria subjective- e faji (Groci) nese eshte bere demi me faj, sipas d- natyrore del detyrimi i shpagimit te demit.. Kete detyrim e mbajne ata qe e kane shkaktuar demin, ose kane kontribuar te shkaktohet demi. • Teoria objective – e rrezikut (Anciloti)- per ekzistimin e pergjegjesise nuk ka rendesi a eshte kryer delikti nderkombetar me paramendim ,me qellim e keq apo nga pakujdesia/ PASOJAT E PERGJEGJESISE -si rezultat i veprimit te paligjshem (i shkeljes se detyrimit), lind nje raport mes shtetit qe eshte fajtor per ate akt dhe shtetit ndaj te cilit .s’eshte plotesuar detyrimi, nga e cila gje del se pala fajtore duhet te jap shperblimin Pergjegjesia Penale net e D-Nderkombetare E-D-N ka parapare sanksione ndaj kryesve te disa krimeve Ndk (treg. me skllever, pirateria, tregetia me narkotike etj) me .te cilat rrezikohen vlerat e pergjith.njerzore Gjykata e Perhershme Penale Nderkombetare Me 17. korrik. 1998 ne konferencen diplomatike te mbajtur ne Rome eshte miratuar dhe nenshkruar nga perfaq e 139 shteteveStatuti i Romes i Gjykates Penale Nderkombetare.. Gjykata e re do te jete kompetente per denimin e pers pergjegjesper krime kunder njerezimit, krime lufte, akte gjenocidit dhe agresionit… Gjykata ka 18 gjyqtaredhe do ta kete seline ne Hage.. Statuti do te hy ne fuqi kur do te ratifikohet nga 60 shtete… Ne prill 2002 eshte siguruar nr i mjaftueshem i ratifikimeve per te hy ne f uqi… Administrata e Bushit e kundershton themelimin e kesaj gjykate dhe e ka .terhequr nenshrkimin e bere me 1998 nga administrate e pres. Klinton TERRITORI SHTETERORE -territori shteteror eshte hapesira qe gjendet nen sovranitetin e nje shteti. Eshte element qenesor per ekzistimin e shtetit. Territorin shteteror e perbejne siperfaqja tokesore dhe ujore brenda kufijve, toka dhe ujerat nen .kete siperfaqe dhe ajri mbi te Territori ujor perbehet nga ujerat qe ndodhen brenda territorit shteteror (ujerat kombetare) dhe ujerat e nje brezi detar (ujerat territoriale) per ato shtete qe kane dalje ne det. Ne ujerat kombetare hyjne: ujerat e lumenjeve kombetar, liqenet, kanalet, portet detare, gjiret e detit, gjiret historike dhe detet e brendshme. Toka, uji dhe ajri .perbejne pjeset e verteta (reale) te nje shteti Nocioni dhe natyra juridike e territorit shteteror Me territory shteteror nenkuptohet hapesira mbi te cilen nje shtet e ushtron sovranitetin territorial. Territori shteteror eshte nje element qenesor pa te cilin shteti s’mund te ekzistoje dhe eshte i percaktuar sakte me kufijte shteteror. Ushtrimi i .pushtetit mbi nje territor njihet si supremacion territorial :Ndarja e territorit kalon neper tri faza Pergatitja .1 Ndarja .2 Shenimi i kufijve .3
  13. 13. :Mundesite e percaktimit te kufijve ne lumenje jane Bregu i majte .1 Bregu i djathte .2 Mesi i lumit .3 .Thalveg, ose vija e thellesise me te madhe .4 :Kufijte ndahen ne natyrore… shkojne pergjate ujerave, bjeshkeve ose vargmaleve, pyjeve etj. (kufij te .1 (preferuar artificiale… s’kane mbeshtetje ne relief (shenohen me shtylla, gure, mure etj) dhe .2 .astronomik… shkojne paraleleve ose meridianeve .3 Ndalimi i marrjes se territorit shteteror Ndryshimet e territoreve me se shpeshti jane sendertuar me perdorimin e forces (me pushtim ose nenshtrim). Qe nga fillimi i shekullit XX, e drejta mbeshtetet ne parimin e rrespektimit te integritetit territorial te shtetit dhe ndalon te merret ndonje territor me .perdorimin e forces Menyrat e lejuara te marrjes se territorit shteteror Lidhur me llojet e fitimit te territorit, autoret e se drejtes nderkombetare i kane ndare .(ne fitime origjinere (burimore) dhe derivative (te prejardhura CEDIMI (Cessio) - Eshte menyre e zgjerimit te territorit, qe realizohet mes dy shteteve. Cedimi eshte transaksioni mes dy shtetesh: ceduesit dhe fituesit. Ai ka per .object bartjen e sovranitetit mbi territorin i cili i ka takuar shtetit tjeter Okupimi paqesor - Eshte vendosja e sovranitetit te nje shteti mbi ndonje territor qe me pare nuk ka qene nen sovranitetin e asnje shteti tjeter. Okupimi paqesor behet ne .baze te aktit te njeanshem Shtimi (Zgjerimi)-derisa cedimi arrihet me marreveshje nderkombetare, shtimi (acesio) eshte rezultat i ndryshimeve qe shkaktohen nga forcat natyrore ose si rezultat .i punes njerezore Parashkrimi - ne te drejten nderkombetare mund te perkufizohet si zgjerim i sovranitetit mbi nje territor perms ushtrimit te vazhdueshem dhe te papenguar te sovranitetit ne nje periudhe te caktuar te domosdoshme per te krijuar bindje te .pergjithshme se gjendja ekzistuese eshte ne pajtim me rendin juridik Per te qene i vlefshem parashkrimi eshte e domosdoshme qe asnje shtet (shtet ne .sovranitetin e te cilit ka qene ai territor) mos te protestoje Hapesira detare-hapesirat ujore te deterave dhe oqeaneve mbulojne mbi 70 % te siperfaqes se rruzullit tokesor. E drejta e detit - eshte zhvilluar me shekuj si e drejte .zakonore. Kodifikimi i se drejtes se detit eshte bere pas luftes se II boterore :Ujerat detare ndahen ne Ujera bregdetare (te brendshme dhe territoriale) dhe .1 .Ujera te lira .2 a Ujerat e brendshme detare -perfshijne ujerat e limaneve detare, ngushticat, ujerat.1 brenda arkipelageve, detet e brendshme, hapesirat ujore mes vijes se batices me te larte dhe zbatices me te ulet si dhe deltat e lumenjeve. Gjiri detar e ka statusin e ujerave te brendshme vetem nqs brigjet e gjirit i takojne nje shteti dhe hyrja ne gjirin .detar nuk ka gjeresi me te madhe se dyfishi i gjeresise se ujerave territoriale b Ujerat territoriale-perfaqesojne nje pjese te detit qe shtrihet paralelisht me vijen e.1 bregut ne nje largesi te caktuar dhe jane burim i rendesishem i pasurise detare, rruge e .lundrimit dhe zone mbrojtese nga ana e detit Sipas Konventes se Gjeneves, zona e jashtme nuk mund te shtrihet me tej se 12 milje nga vija fillestare e ujerave territoriale.
  14. 14. Brezi i jashtem-paraqet pjesen e detit te lire dhe perfshine hapesiren detare qe shtrihet jashte ujerave territoriale ne drejtim te hapet deri ne largesi te caktuar. Brezi i jashtem fizikisht dhe juridikisht eshte pjese e detit te hapet dhe mbi te shtetet kane vetem disa te drejta te kufizuara te cilat na jep e drejta nderkombetare. Keto te drejta kane te bejne me mbrojtjen e interesave doganore, sanitare, fiskale, imigracionit, rezervimit te se drejtes se peshkimit. Zona ekskluzive ekonomike -Eshte institute i ri juridik dhe nenkupton te drejten qe i eshte dhene shteteve bregdetare qe te zgjerojne te drejten sovrane ekonomike dhe kompetencat juridiksionale ne nje hapesire detare dhe nen det, pertej vijes se jashtme te ujerave territoriale, deri ne largesi prej 200 milja. Shtrati continental-perfaqeson fundin e detit dhe nentoken e detit te hapet e cila vazhdohet jashte detit territorial deri ne thellesi te caktuar. Deti i hapet-hapesirat e gjera detare, te cilat shtrihen jashte ujerave bregdetare, perfaqesojne detin e hapur ose detin e lire. Ne kohen e mesme ka pasur tendenca qe te shtrihet sovraniteti edhe ne detin e hapur (Anglia- detin e veriut, Portugalia- oqeanin paqesor). Koncepti dhe perkufizimi i detit te hapur Deti i hapur mund te perkufizohet si pjese e oqeanit jashte nje vije qe shkon paralelisht me bregun ne nje largesi nga ai. Konventa mbi detin e hapur parasheh qe deti eshte i hapet per te gjithe popujt dhe asnje shtet nuk mund te pretendoje qe te veje cfaredo pjese te tij nen sovranitetin e vet. Mbi kete pjese vlen parimi i “lirise se detit te hapur”. Deti i hapet ka statusin e “detit te lire” mbi te cilin vlen rregulla e “Lirise se detit”. Lirite e detit te hapur jane: 1. liria e lundrimit te anijeve tregtare dhe te luftes 2. liria e peshkimit 3. liria e venies se kabllove nendetare 4. liria e fluturimit mbi detin e hapur Konventa e re ua ka shtuar edhe: 5. lirine e krijimit te ishujve artificiale dhe stabilimenteve te tjera qe i lejon e DN 6. lirine e kerkimeve shkencore. Pirateria-ne kuptimin e saj original dhe te ngushte “pirateri” eshte cdo akt i paautorizuar, i kryer me dhune nga ndonje anije private ne detin e hapet kunder anijes tjeter me qellim te plackitjes. Servitutet Nerkombetare -perfaqesojne restriksione (kufizime) te jashtezakonshme te sovranitetit territorial te nje shteti te imponuara me marreveshje, me te cilat nje pjese ose tere territori i nje shteti duhet te sherbeje per disa qellime ose interesa te caktuara te shtetit tjeter. Llojet e servituteve (nderkombetare) 1.Servitude Aktive- jane ato me te cilat i ipet e drejta nje shteti qe te ndermarre veprime te caktuara ne territorin e shtetit tjeter. 2.Servitute Negative- jane ato me te cilat i jepet e D nje shteti qe te kerkoje nga nje shtet tjeter qe ai te rezervohet nga ushtrimi i sovranitetit ne ceshtje te caktuara. 3.Servitute Ushtarake- jane ato me te cilat nje shtet ka te D te mbaje trupat e veta ne territoret e shtetit tjeter, e drejta e fluturimit te aeroplaneve ushtarake mbi territorin e shtetit tjeter dhe aterimit per qellime teknike.
  15. 15. 4.Servitutet ekonomike jane ato servitute te fituara per qellime komerciale dhe te komunikacionit, sic jane: e drejta e peshkimit ne ujerat territoriale ne shtetin tjeter, prerja e drunjeve, shfrytezimi i kullosave, shfrytezimi me uje ose me rryme etj. Shuarja e Servituteve -servitutet shuhen ashtu si jane krijuar ; dmth me marreveshje mes shteteve te interesuara. Ato mund te shuhen edhe me kalimin e afatit per te cilin jane krijuar: 1)Me doreheqje te shtetit ne te mire te te cilit kane qene krijuar. 2)Me bashkimin e territorit shteteror qe ka perfituar dhe territorit te shfrytezuar. 3)Me zhdukjen e interesit te shtetit te autorizuar. ORGANET E MARDHENIEVE NDERKOMBETARE E drejta e brendshme dhe e drejta nderkombetare percaktojne shprehimisht cilat jane organet… veprimet e te cilave shkaktojne pasoja juridike nderkombetare. Ketij grupi i perkasin ata persona, veprimet ose deklaratat e te cileve shkaktojne pasoja juridike nderkombetare per shtetin e tyre dhe personat qe veprojne kryesisht ne pune te jashtme jashte shtetit… E-D-N kerkon qe cdo shtet te kete nje ose me ogane , aktet e te cilave shkaktojne pasoja juridike nderkombetare Organet Qendrore 1)Kryetari i shtetit-eshte organi me i larte i perfaqesimit te jashtem, mirepo nuk eshte ne cdo rast edhe organi me i larte shteteror. Kryetari i shtetit mund te jete monarku, presidenti ose organi kolektiv, varesisht sipas sistemit te vendit. Cdo akt i kryetarit te shtetit ne marredhenie nderkombetare si akt i shtetit. 2)Ministri i puneve te jashtme-pjesemarrja e shefit te shtetit ose kryeministrit, ne ceshtje te jashtme, pergjithesisht kufizohet me ceshtje te rendesishme politike. Mbajtja e lidhjeve te rregullta me shtetet dhe organizatat nderkombetare kryesisht eshte ceshtje e ministrit te puneve te jashtme. MPJ eshte njefare ndermjetesuesi mes shefit te shtetit dhe organeve te shtetit tjeter. Sipas rregullave nderkombetare komunikimi mes qeverive behet perms MPJ dhe perfaqesuesve diplomatic te akredituar ne ate shtet. Organet e Jashtme Perfaqesuesit diplomatike - Jane te derguar me autorizime qe ta perfaqesojne shtetin jashte. PD ne koherat me te vjetra jane konsideruar sit e shenjte. Jane derguar per pune te caktuara mirepo pas kryerjes se atyre pëuneve ka marre fund misioni i tyre. PD ndahen ne perfaqesues te rregullte dhe te rastit, qe dergohen ne misione te caktuara ne boten e jashtme. Nocioni i diplomacies Diplomacia eshte aplikim i inteligjences dhe taktit te rregullimin e marredhenieve zyrtare mes qeverive te shteteve te pavarura. Eshte shkence e puneve te jashtme ose art i bisedimeve. Fjala diplomaci origjinen e ka nga greqishtja e vjeter: diplomacia- doc i shkruar ne dy faqe te lidhura, qe i eshte dhene kryesuesit te misionit dhe ka permbajtur instruksione per qellimet e misionit. Gjuha Diplomatike Sendertimi i gjuheve diplomatike behet ne gjuhe te ndryshme. Prej kohes se romakeve e deri ne kohen e Ligjit XIV si gjuhe diplomatike ka qene gjuha latine. Prej atehere fillon te imponohet gjuha fringe edhepse nuk ka nje rregullate te se drejtes nderkombetare.
  16. 16. E drejta e legacionit -Krijimi i perfaqesive te perhershme paraqet ne praktike sendertimin e se drejtes se legacionit.…E drejta per te derguar perfaqesues diplomtike quhet e drejte active e legacionit. E drejta per te pranuar perfaqesues diplomatike quhet e drejte passive e legacionit. E drejta diplomatike - Regullat qe i referohen perfaqesuesve diplomatike jane krijuar si rregulla zakonore te se drejtes nderkombetare diplomatike. Ato i kane karakterizuar nje perdorim constant dhe uniform. Pas L-II-B komisioni i se drejtes nderkombetare, ceshtjen e kodifikimit te se drejtes diplomatike e ka perfshire si ceshtje te rendesishme dhe ne baze te projektit te tij me 1961, eshte miratuar Konventa mbi Marredheniet Diplomatike….Me 1963 Konventa mbi marredheniet konsullore dhe me 1969 Asambleja e Pergjithshme e KB-se, e ka miratuar Konventen mbi Misionet Speciale. Me 1975 ne Vjene eshte miratuar Konventa mbi Perfaqesimin e shtetit dhe marredheniet e tyre me organin nderkombetar te karakterit universal. Vendosja e marredhenieve diplomatike Vendimi per vendosjen e marredhenieve diplomatike eshte akt i vullnetit politik i cili i takon dy subjekteve te interesuara. Secili shtet vendos se a do te mbaje marredhenie diplomatike me ndonje shtet tjeter dhe a do te kete ne te mission te perhershem. Klasifikimi i personelit diplomatic Konventa e Vjenes e ndan personelin diplomatic ne keto kategori: 1. Personeli diplomatic– (shefi i misionit, keshilltaret, sekretaret dhe atashete). 2. Personeli admin dhe teknik – (arkivistet, personeli per mbrojtjen e lidhjeve dhe personeli administrative). 3. Personel sherbyes – (portieret, punetoret e sigurimit, kuzhinieret )etj. Perfundimi i misionit diplomatic Misioni diplomatic mund te perfundoje me: 1. Kryerjen e detyres se misionit 2. Kalimin e afatit per te cilin eshte derguar 3. Revokim, te cilin mund ta beje shteti qe ka derguar ose mund te jete shkaktuar me doreheqjen e perfaqesuesit per shkak te transormimit ne tjeter pozite 4. Ngritjen e perfaqesuesit diplomatic ne klase me te larte, por ne kete rast misioni teknikisht perfundon dhe perfaqesuesi diplomatic merr letra te reja kredenciale 5. Nderprerjen e marredhenieve diplomatike ose fillimin e luftes mes dy shteteve 6. Vdekjen e perfaqesuesit diplomatik. KONSUJT - ndahen ne konsuj professional (consules missi) dhe konsuj nderi (consules electi) 1. Konsujt professional-jane nepunes dhe sherbimin konsullor e kane profesion te rregullte dhe te vetem 2. Konsujt nderi- rregullisht jane persona autoritativ, qe jetojne, e shpeshe jane edhe shtetas te shtetit ku veprojne si konsuj. Ata per punen e tyre nuk marrin page. Konventa Vjenes , te gjithe shefat e konsullatave i ndane ne kater klase: 1). Konsuj te pergjthshem 2). Konsuj (emerohen nga shefi i shtetit) 3). Nenkonsuj (emerohen nga ministri i puneve te jashtme) 4). Agjente konsullor (emerohen nga konsulli i pergjithshem). Funksioni i konsujve - Konsujte jane organe shteterore te cilet dergohen jashte per qellime te ndryshme e sidomos per mbrojtjen e interesave shteterore brenda qarkut konsullor. Nuk jane perfaqesues diplomatike dhe nuk perfaqesojne shtetin ne totalitetin e marredhenieve nderkombetare si dhe nuk jane te akredituar prane qeverise
  17. 17. se vendit te pranimit. Perfundimi i funskioneve konsullore / perfundon me : 1. Notifikimin e shtetit te emerimit – shtetit te pranimit, se funskionet e tij kane pushuar. 2. Terheqjen e ekzekvatures. 3. Notifikimin e shtetit te pranimit – emerimit se ka pushuar te konsideroje antare te personelit konsullor. NENEPUNESIT NDERKOMBETARE Lidhur me poziten e nepunesve nderkombetar nuk ekzistojne rregulla uniforme. Te gjitha organizatat tjera krijohen me marreveshje nderkombetare me me shume ose me me pak shtete, nga e cila gje del se nepunesit e tyre gezojne te drejta dhe privilegje vetem ne shtetet antare te organeve ne fjale, te cilat shtete kane lidhur marreveshjet dhe kane miratuar rregullat e duhura mbi poziten e tyre. AKTET JURIDIKE NDERKOMBETARE Aktet e Njeanshme -Akt i njeanshem juridik konsiderohet shprehja e vullnetit te nje subjekti te se drejtes nderkombetare me qellim qe te shkaktohet ndonje pasoje juridike nderkombetare. Me keto, ne raste te caktuara krijohet, nderrohet ose pushon ndonje gjendje juridike. Aktet e njeanshme ndahen ne akte te njeanshme te pavarura ( notifikimi, njohja, protesta heqja dore, premtimi) , te varura (oferta, pranimi, rezerva ) te perziera. Aktet e nje anshme juridike- te varura : 1) Notifikimi (Lajmerimi) - eshte lajmerimi zyrtar drejtuar nje subjekti tjeter ose subjekteve te se drejtes nderkombetare per ndonje qendrim, kerkese, fakt ose ngjarje pa te cilen pretendohet te kete rendesi juridike, posaqerisht rendesi nderkombetare, ose term teknik per lajmerim shtetet tjera per ca fakte ose ngjarje me rendesi juridike. Notifikimi mund te jete i detyrueshem ose fakultativ. 2) Njohja (Pranimi)-deklarim i njeanshem se nje gjendje ose ndonje kerkese konsiderohet juridikisht e vlefshme. Njohja eshte mjafte e shpeshte ne marredhenie nderkombetare (njohja e shteteve te reja, e qeverive, e kryengritesve si pale nderluftuese etj) Njohja mund ti ipet shprehimisht ose heshtazi. 3) Protesta-eshte deklarate me te cilen mohohet ligjshmeria e ndonje situate te caktuar. Ajo ka per qellim te ruaje te drejtat ose te beje me dije se shteti qe proteston nuk pajtohet dhe nuk i pranon aktet e caktuara per te cilat eshte i njohur me notifikim, ose me cfaredo menyre tjeter dhe refuzon pranimin e gjendjes se re. 4)Heqja dore - Eshte deklarate e njeanshme e vullnetit. Me te nje shtet heq dore nga ndonje e drejte e tij ne marredhenie nderkombetare. Me kete shuhet nje e drejte subjective e shtetit. TRAKTATET NDERKOMBETARE (nocioni) Me traktat nderkombetar konsiderohet cdo pajtim i vullnetit mes shteteve, me qellim te krijimit, ndryshimit ose nderprerjes se ndonje raporti juridik reciprok, ose marreveshje e karakterit kontraktual mes shteteve ose organizatave shteterore me te cilat krijohen te drejta dhe detyrime per palet. Sipas disa autoreve, marreveshjet nderkombetare duhet te lidhen doemos me shkrim, sepse vetem ne kete menyre mund te konstatohet pajtimi i vullneteve. Emerimi i traktateve Llojet e ndryshme te dokumenteve nderkombetare te hartuara me shkrim paraqeiten me emra te ndryshem. Me se shpeshti quhen marreveshje ose tractate nderkombetare
  18. 18. mirepo perdoren edhe emertime te ndryshme sic jane: (konventa, pakti, modus vivendi )etj. Traktatet: pretendojne te perfaqesojne marreveshjet me te rendesishme dhe me solemne (traktatet e paqes, tregtare etj). Paktet: jane marreveshje shume solemne qe i referohen ceshtjeve te ndryshme politike. Konventat: perfaqesojne marreveshjet me te cilat percaktohen raportet mes shteteve ne ndonje lemi te caktuar. (psh: Konventa Hages- mbi rregullat dhe zakonet e luftes). Deklaratat: perfaqesojne marreveshjet – ligj, me te cilat palet kontraktuese detyrohen mes vete se net e ardhmen do t’u permbahen disa rregullave te sjelljes. Karta dhe statuti: perfaqesojne marreveshje mbi krijimin, organizimin dhe percaktimin e kompetencave te organizatave dhe organeve nderkombetare. Termi AKT: perdoret per marreveshje shume-paleshe, te lidhura ne kongrese apo conference nderkombetare psh. Akti Perfundimtar i Kongresit te Vjenes- 1815 etj. Protokollet: jane marreveshje te ndryshme joformale mes shteteve ose marreveshjeve plotesuese per interpretimin, vazhdimin ose nderrimin e marreveshjeve tjera. Kompromisi: marreveshje mbi zgjidhjen paq esore te ndonje konflikti qofte nepermes arbitrazhit ose ndonje gjykate tjeter nderkombetare Kartele: jane marreveshjet te cilat i lidhin eproret ushtarak, derisa zgjasin armiqesite, per te shkembyer roberit, te plagosurit, nderprerjen e luftimeve etj. Konkordate: jane marreveshjet te cilat i lidh Vatikani me shtetet e tjera dhe i referohen pozites se kishes katolike ne shtetin e caktuar. Termi MODUS VIVENDI: perdoret per marreveshjet e perkohshme per te cilat pritet qe net e ardhmen te zevendesohen me nje traktat ose konvente. Llojet e marreveshjeve nderkombetare Traktatet nderkombetare klasifikohen ne baze te kritereve te ndryshme: 1. Sipas formes (me shkrim + me goje) 2. Sipas menyres se lidhjes (solemne + te thjeshta) 3. Sipas hapesires gjeografike (pergjithshme + regjionale) 4. Sipas mundesise se aderimit (hapura, gjysem te hapura, te mbyllura) 5. Sipas lendes (traktate politike, ekonomike, juridike, teknike etj) Palet kontraktuese -mund te jete cdo subject i se drejtes nderkombetare. Kete te drejte e kane shtetet, organizatat nderkombetare dhe kryengritesit nqs jane te pranuar si pale nderluftuese. Pajtimi i vullnetit - Ne te drejten nderkombetare sikurse edhe ne te drejten e brendshme kerkohet qe pajtimi i vullnetit ne cdo rast duhet te perputhet me vullnetin e vertete te subjektit nderkombetar dhe te jete dhene lirisht…. Neqoftese ekziston dyshimi se ka te meta ne pajtimin e vullnetit si psh: (dhuna, lajthimi, mashtrimi dhe korrupsioni) , atehere vjen ne dyshim ligjshmeria e vet lendes se traktatit. Per kete arsye cdohere supozohet se akti nderkombetar, eshte i vlefshem, perderisa nuk deshmohet ekzistimi i mungeses e cila e bent e pavlefshem. Dhuna - Gjate lidhjes se marreveshjes nderkombetare, dhuna mund te perdoret ndaj personit i cili shprehe vullnetin e shtetit ose ndaj shtetit si teresi. Shumica e autoreve konsiderojne se perdorimi i dhunes kunder personit qe e lidh e ben marreveshjen e tille te paqene, pa vlere ose i nenshtrohet anulimit. Lajthimi - dmth mosnjohje ose perfytyrim i gabuar i ndonje fakti ose situate.
  19. 19. Shumica e autoreve konsiderojne si forme te manget te shprehjes se vullnetit dhe te mete qe ndikon ne vleren e marreveshjes se lidhur. Mashtrimi- ndikon ne vleren juridike te marreveshjeve nderkombetare. Marreveshja e lidhur me mashtrim nuk eshte juridikisht e vlefshme, psh nese nje shtet me rastin e lidhjes se nje marreveshje nderkombetare perdor harten gjeografike. ORGANIZATA NDERKOMBETARE- jane bashkesi te perhereshme me karakter qeveritar, a jo qeveritar, te krijuara mbi baze te nje marreveshje nderkombetare (karata, statutiose ndonje document tjeter konstituiv) me qellim te bashkepunimit ne zgjidhjen e problemeve nderkombetare te parashikuarame ato dokumente. Nga kjo del qe org. nderkombetare krijohen me vullnetin e shteteve: a) Themelues te organizatave , ndrk jane shtetet sovrane (kur org eshte nder- shteterore) b) Ato krijohen me tractate nderkombetare c) Veprimtaria e org. ndk shtrihet brenda kompetencave qe jane te percaktuara me marveshje d) Financimi i org. ndk behet me ane te kontributeve te shteteve anetare. Klasifikimi i Organizatave Nderkombetare a) Sipas shtrirjes Organizata globale (universale) dhe Regjionale b) Sipas funksioneve – te Pergjitheshme dhe Specializuara c) Sipas anetareve – Ndershteterore & Joqeveritare d) Sipas autorizimeve – rekomanduese & mbishteterore e) Sipas kohezgjatjes- - te perkoheshme & perhereshme ORGANIZATA e KOMBEVE te BASHKUARA ( OKB ) OKB – eshte krijuar nen ndikiin e qendrimeve kunder luftes qe kishte shkaktuar Lufta II Bot… Vizionin e pare te botes se pasluftes e kane dhe president ii SHBA-se Franklin D.Roosvlet dhe kryeministri i UK Ëinston Churchill në “Karten e Atlantikut” me 14 gusht 1941.. Keta dy burreshtetas kishin proklamuar disa parime te perbashketa te politikes se vendeve te tire, respektimi it e cilave do te garantonte nje te ardhme me te mire te botes . Ata deklaronin se nuk kerkojne kurrefare zgjerimi territorial, se nuk miratojne kurrfare ndryshimesh territoriale, te cilat s’do te jene ne pajtim me vullnetin e lire te popujve; se respektojne te drejten e cdo populli per vetevendosje; se shpresojne qe pas perfundimit te luftes do te vendoset paqja. Me 30 tetor 1943 perfaqesuesit e BRSS, UK , SHBA-se , Kines- kane shprehur nevojen e krijimit sa me pare te nje organizate te pergjitheshme nderkombetare per ruajtjen e paqes dhe te sigurisenderkombetare, qe do te bazohej mbi parimin: e barazise sovrane te te gjitha shteteve paqedashese dhe do te ishte e hapur per te gjithe shtetet e tilla , te medha ose te vogela. Prej 25 prillit deri me 26 qershor 1945 - ne San-Francisko u mbajt Konferenca e Kombeve te Bashkuara... Ne conference merrnin pjese perfaq. e 50 shteteve. Pas nje pune mjaft intensive , me 26 qershor 1945 perfaq e 50 shteteve e firmuan “Karten e Organizates se Kombeve te Bashkuara”, sipas rendit te shteteve me alfabetin anglez, por se pari shtetet e medha e pastaj shtetet tjera. Sipas nenit – 1 te Kartes , KB- kane kater qellime kryesore: • Te ruhet paqja dhe siguria nderkombetare • Te zhvillohen midis kombeve mardhenie miqesore, te bazuara ne respektimin e parimit te barazise dhe te drejtes se tire per vetevendosje
  20. 20. • Te realizojne bashkepunimin nderkombetare me kkarakter ekonomik, shoqerore, intelektual, humanitar etj. • Te jene qendra ku do te harmonizohen perpjekjet e te gjitha kombeve per sendertimin e qellimeve te permendura Anetaresia e OKB-se- perbehet nga dy kategori shtetesh: antetare themelues dhe anetare e pranuar me vone…Anetare themelues te OKB-se kane qene 51 shtete qe kane marre pjese ne Konferencen e Sanfranciskos, ose qe kane nenshkraur me pare “Deklaraten e Kombeve te Bashkuara” 1 janar 1942. Sipas Kartes KB, shteti qe do te hyje ne OKB, duhet t’i plotesoje 4- kushte : • Te jete paqedashes • T’i pranoje detyrimet nga Karta ; • Te jete i afte dhe i gatshem per t’permbushur ato OKB- sot ka ne gjirin e vet 192 shtete te botse . Perfundimi i anetarsise ne OKB • Terheqja- Karta e OKB-se lejone mundesine qe cdo shtet anetare te terhiqet nga org, por me pare duhet t’i paraqes arsyet e terheqjes , te cilat duhet te jene te tilla qe arsyetojne vendimin. • Perjashtimi – neni 6 i Kartes se OKB-se ka parashikuar qe sicili anetare i org, i cili shkele vazhdimisht parimet e Kartes se OKB-se mund te perjashtohet nga organizata. • Pezullimi - neni 5 i Kartes se OKB-se ka parapare ndalimin e ushtrimit te drejtave dhe privilegjeve te lidhura me cilesine e anetarit te org, ne rast se ndaj nje anetari te org. eshte marre ndonje veprim shtrengues ose parandalues. Organet e OKB-se Asambleja e Pergjitheshme- eshte org.qendrore; ate e perbejne perfaqesuesit e te .1 gjitha shteteve anetare te OKB-se … Cdo shtet anetare ne Asamble mund te kete me se shumti 5-perfaqesues. Sesionet- e veta i mbane nje here ne vite (sesionet e rregullta), te cilat fillojne te marten e trete te muajt shtatore dhe zgjasin rregullisht disa muaj.. Me kerkesen e KS ose shumices se anetareve te OKB-se Asambleja mund te mbaje dhe asambleja mund te mbaje dhe sesione te jashtezakonshme.. Mbledhjet e ketilla duhet te mbahen brenda afatit prej 15 ditesh prej castit kur eshte bere kerkesa. Asambleja ka 7- komitete : ( a) qeshtje te sigurise Ndk dhe carmatimit, b) qeshtje ekonomike, c) qeshtje sociale, humanitare,kulturore , d) qeshtje te shkolonizimit , (e)qeshtje administrative buxhetore , f) qeshtje juridike , g Keshilli Sigurimit (KS) – perbehet nga 15 anetare , nga te cilet 5- jane anetare te .2 perhereshem (Kina, Franca, Rusia, SHBA, UK) ndersa , 10- tjera jane ( 5 vende afro- aziatike , 2- vende Amerikes Latine , 2 vende Evropes- P)…. Sesionet­ – KS mbane sesione kurdohere qe t’eshte nevoja. Per kete arsye cdo anetare i KS, eshte i detyruar t kete gjate tere kohes nje perfaqesues ne seline e OKB-se… Funksionet-KS – eshte organi qe mban pergjegjesine kryesore per ruajtjen e paqes dhe sigurise .nderkombetare Keshilli Ekonomik-social- eshte krijuar me qellim qe te kontribuoje per sigurimn e .3 paqes perms krijimit te kushteteve te stabilitetit dhe mireqenies qe jane te domosdoshme per mardh,paqesore midis popujve Sekretariati – personelin e KB (sekretariatin) e perbejne 16.000 nenepunes nga .4
  21. 21. mese 150 vende te botes, te cilet punojne ne seline e OKB-se ne Nju-Jork dhe ne qendra tjera te botes… Sekretari i pergjithshem mbane pergjegjesine per punen e pergjitheshmete Sekretariatit dhe personelit te OKB. Ai i paraqet Asamblese se .Pergjitheshme raportin vjetor mbi aktivitetet e organizates Keshilli i Kujdestarise – sistemi nderkombetare i kujdestarise i OKB-se eshte .5 krijuar per te zevendesuar sistemin e mandateve te LK dhe qellim kryesor kishte forcimin e paqesdhe sigurise, perparimit politik, ekonomik, social dhe arsimor te popullesie se territorit nen kujdestari;Sistemi i kujdestarise duhej te zbatohej mbi: a)territoret qe gjendeshin nen mandate ; b) territoret qe do tu merreshin shteteve armike pas Luftes II Bot , c) territoret qe vullnetarisht do te viheshin nen kete regjim .nga shtetet qe kane pergjegjesi per administrimn e tire .Gjykata nderkombetare e Drejtesise .6 (Pakti Veriatlantik – NATO ( North Atlantic Treaty Organization NATO- eshte krijuar me 4 prill 1949 ne Uashington nga 10 shtete te Evropes-P ( Belgjika, Danimarka, Franca, Islanda, Italia , Luksemburgu , Holanda, Norvegjia, Portugalia, dhe UK ) dhe SHBA e Kanada , kurse me vone i jane bashkangjitur Greqia dhe Turqia (1952) , Gjermania (1955), Spanja (1982), Hungaria dhe .(Cekia (1999 Nato eshte organizate ushtarako-politike e shteteve kapitaliste te Evropes dhe Amerikes Veriore qe eshte krijuar ne periudhen e luftes se ftofte dhe ndarjes se ashper te botes ne dy sisteme antagoniste ; per te penguar agresionin komunist , siq deklaronin krijuesit ose per te penguar perhapjen e socializimit sic deklaronin disa .autoret komuniste Shtetet anetare jane obliguar se te gjitha mosmarveshjet do t’i zgjedhin me mjete paqesore (ne pajtim me rregullat e Kartes se OKB-se) se do te rezervohen nga kercenimi ose nga perdorimi i forces ne mardheniet nderkombetare ; se do te ndihmohen ndermjet vetes ; qe cfaredo sulmi i armatosur kunder nje anetari apo disa .anetareve , do te konsiderohet si sulme kunder te gjitheve etj Organet e e NATO-se : Keshilli ; Komiteti Mbrojtjes ; Sekretari i Pergjitheshem ; .Komitetit Ushtarak dhe Komandat TRAKTATI (pakti) VARSHAVES Eshte krijuar si kunderpergjigje e BRSS-se dhe shteteve te demokracise popullore per ekzistmin e paktit NATO dhe per hyrjen e Gjermanise net e ; gje qe sipas shteteve te Evropes-Lindore kishte shtuar dukshem rrezikun e luftes dhe ka qene rrezike per …sigurine e shume shteteve Duke u nisur nga keto , shtetet socialiste te Evropes-Lindore ( ne perjashtim te Jugosllavise), ne mbledhjen e tire ne Varshave (11-14maj 1955)kane aprovuar Mareveshjen mbi miqesine, bashkepunimin dhe ndihmen e perbashket , me se eshte krijuar nje structure politike-ushtarake , qe eshte dashur te sherbeje si kunderpeshe perballe NATO-se . E qe ne thelb beri realitet ndarjen e Evropes ne dy grupe te shteteve antagoniste RREGULLIMI PAQESORE I MOSMARVESHJEVE Mosmarreveshjet jane situatat kur dy a me shume shtete kane mendime te ndryshme per ndonje ceshtje te caktuar …. Ne fund te shek:XIX ne literature dhe ne tractate, behet dallimi midis mosmarreveshjeve te natyres juridike dhe natyres politike Te natyres juridike- perkufizohen si mosmarreveshje net e cilat kerkesat ose kundershtimin e vet , palet i bazojne mbi rregullate pranuara te se drejtes nderkombetare… Mosmarreveshjet tjera jane mosmarreveshje politike ose
  22. 22. mosmarreveshje te natyres juridike, a thjesht konflikte te interesave. Sipas tire mosmarreveshjet e natyres-juridike zgjidhen me perdroimin e procedurave gjyqesore, kurse mosmarreveshjet politike zgjidhen me mjete diplomatike. Hapi me i rendesishem ne drejtim te krijimit te nje procedure detyrimore per zgjidhjen paqesore te mosmarreveshjeve nderkombetare eshte bere me aprovimin e Konventes mbi zgjidhjen paqesore te mosmarreveshjeve nderkombetare (Hage 1899 e 1907). E-D-N , njef tri lloje mjetesh per zgjidhjen paqesore te mosemarreveshjeve nderkombetare: • Mjetet Diplomatike (bisedimet , sherbimet e mira, ndermjetsimi, hetimi , pajtimi) • Mjetet Gjyqesore ( Arbitrazhi , rregullimi gjyqsore). • Mjetet qe ofrojne inst.nderkombetare ( mjetet diplomatike , gjyqesore te posaqme) .(MJETET DIPLOMATIKE / ekstra-juridike (te zgjidhjes se mosmarreveshjes Bisedimet – jane nje nder menyrat me te thjeshta , me te rendesishme e me te(1 perhapura te zgjidhjes se mosmarreveshjeve midis shteteve…. Bisedimet mund te jene dypaleshe (kur zhvillohen vetem mes shteteve te interesuara drejtperdrejt) , shumepaleshe- ( kur zhvillohen ne konferenca tjera nderkombetare nese ne mosmarreveshje bejne pjese disa shtete) … Ato mund te zhvillohen me goje ne takime te drejtperdrejta te perfaqesuesve te shteteve te interesuara , ose me shkrim- .((kembimi i notave, letrave, memoareve etj Sherbimet Mira dhe Ndermjetesimi- ne praktike shpesh ndodh qe shtetet ne (2 konflikt nderkombetare te mos mund t’i shfrytezojne bisedimet diplomatike , pershkak se nuk kane kontakte te drejtperdrejta diplomatike, pershkak te mardhenieve ..te keqija qe kane E-D-N per keso rastesh ka parashikuar qe nje pale e trete qe ka ndikim moral mbi palet , t’u ndihmoje shteteve ne konflkikt , per gjetjen e zgjidhjes . Ne kete grup te mjeteve hyjne sherbimet e mira dhe ndermjetesimi midis te cilave veshtire qe mund te .terhiqet kufiri i sakte a)Sherbimet e Mira- me sherbime te mira nenkuptohet veprimi i nje pale te trete mike , qe ndihmon ne gjetjen e nje zgjidhjeje paqesore te nje mosmarreveshje (grindje, konflikti) . Sherbime te mira mund te ofroje nje shtet ose nje grup i shteteve . (e edhe org. nderkombetare , si (OKB , EU b) Ndermjetesimi- konsiston ne aksionin e nje shteti te trete, te nje grupi shtetesh ose ndonje personi autoritativ me qellim qe te gjendet zgjidhja e nje konflikti midis dy shteteve. Shteti i trete qe paraqitet ne cilesine e ndermjetesuesit, merr pjese ne bisedime midis paleve , perpiqet t’u jap atyre kontakteve kahe per zgjidhjen paqesore , jep keshilla, sugjerime, i percjelle kerkesat dhe pergjigjet nga njera pale te tjetra… Ndermjtesimi eshte fakultativ , pos nese eshte parashikuar me marreveshje ; qe dmth: a) ndermjetesuesi s’eshte i detyruar te ndermjetesoj , b) kjo vlen edhe per shtetet ne konflikt, te cilat mund ta pranojne ose ta refuzojne ndermjetesimin… .Ndermjetesimi duhet ta gezoje domosdo besimin e te dy paleve ne konflikt Hetimet- Konventa e Hages – mbi zgjidhjen paqesore te mosmarreveshjeve (3 nderkombetare , ka parashikuar qe ne cdo rast te mosmarreveshjes ndk qe nuk prek nderin dhe interesat vitale te shtetit, dhe qe eshte rezultati mospajtimit lidhur me vleresimin e gjendjes faktike , do te krijohet nje komision hetues , nese pajtimi nuk eshte arritur me ane diplomatike.. me detyre qe ta lehtesoje zgjidhjen e
  23. 23. msmarreveshjes , duke i ndriquar faktet me hetime (ankete) asnjanese dhe te .ndergjegjshme Pajtimi– eshte menyre paqesore e zgjidhjes se mosmarreveshjeve nga nje (4 komision i zgjedhur , i cili ka per detyre t’i shqyrtoje dhe t’i ndriqoje te gjitha aspektet e mosmarreveshjes… dhe ne fund (pas raportit) t’u propozoj zgjidhjen shteteve ne . konflikt MJETET GJYQESORE Arbitrazhi – ka per qellim zgjidhjen e mosmarreveshjeve midis shteteve nga ana e (1 gjyqtareve , qe i zgjedhin vete palet ne baze te respektimit te se drejtes … Arbitrazhi . eshte nje mjete qe zbatohet me pajtimin e paleve a) Kompromisi- zgjidhja mosmarreveshjeve perms arbitrazhit varet ne cdo rast nga pajtimi i paleve.. Sipas mendimit te gjykates – asnje shtet pa pajtimin e tij nuk mund te detyrohet qe mosmarreveshjet e tij me shtete te tjera t’ia nenshtroje ndermjetesimit, arbitrazhit, ose cilesdo menyre te zgjidhjes paqesore… Duke u nisur nga kjo, palet qe kane vendosur qe mosmarreveshjen t’ia besojne arbitrazhit per zgjidhje , duhet te lidhin marreveshje speciale b) Zgjidhja e Arbitrave- percaktimi i arbitrit ose i arbitrave behet me pajtimin e paleve. Shtetet vendosin lirisht se a do t’i besojne zgjidhjen e rastit nje arbitri apo disa arbitrave…Me s’shpeshti praktikohet qe si arbitra te caktohen disa persona , numri i te . (cileve duhet te jete tek ( 3 , 5 ose me shume c) Procedura e Arbitrazhit- parimisht nuk dallohet nga procedura gjyqesore. Shtetet me kompromis mund t’i percaktojne rregullat e procedures ne hollesi ose vetem te japin udhezime per perdorimn e rregullave te pergjitheshme te procedures d) Vendimi Arbitrazhit- eshte “definitive dhe i paapelueshem” (perfundimtar dh ei .(pakundershtueshem GJYKATA NDERKOMBETARE a) Themelimi i Gjykates- hap i pare drejt themelimit te nje gjykate nderkombetare te perhershme eshte bere me themelimin e Gjykates se Perhereshme te Arbitrazhit ( Hage 1899) .. Si e ketille kjo gjykate nuk ka qene e perhereshme ne kuptimin e plote te fjales, ngase trupin e arbitrave ne shumicen e rasteve e perbenin personat e ndryshem , varesisht nga zgjidhja e paleve Themelimi i nje gjykate nderkombetare u be realitet perfundimisht ne fund te Luftes I Boterore.. Keshtu neni 14 i Statuit te Lidhjes se Kombeve – parashikonte qe Keshilli i Lidhjes, te bente propozimin per themelimin e nje gjykate te perhereshme nderkombetare… Perfundimisht Statuti i Gjykates , i perfshire ne nje protokoll , eshte .hapur per nenshkrim me 16 dhjetor 1920 dhe ka hyre ne fuqi me 1 shtatore 1921 Gjykata e Perhersheme e Drejtesise Nderkombetare ka funksionuar prej vitit 1922 deri 1940, kur gjermanet okupuan Holanden b) Zgjedhja e gjyqetareve , perberja , organizimi i gjykates Gjyk. Ndrk.Drejtsise perbehet prej 15 gjyqtareve. Zgjedhjen e gjyqtareve e bejne KS , Asambleja Pergjth. KB, pavaresisht nga njeri-tjetri …..Kandidimin e gjyqetareve e bejne grupet kombetare te Gjykates se Perhereshme te Arbitrazhit ; per shtetet qe s’kane perfaqesues ne te, kandidimin e bejne grupet e caktuara posaqme … Cdo grup kombetare mund te propozoj me se shumti 4- kandidate, prej te cileve vetem 2- mund .jene shtetas te vet Konsiderohen te zgjedhur kandidatet qe kane fituar shumicen absolute te votave ne Asamble dhe KS … Nga 15 anetaret e gjykates statute percakton qe ne asnje rast nuk mund te jene 2- gjyqtare nga nje shtet… Ne rast se me vota fitojne me shume se nje shtetas i nje shteti, konsiderohet i zgjedhur kandidati me i vjeter. Gjyqtaret zgjidhen . per 9-vjet dhe mund te rizgjidhen perseri
  24. 24. Per te siguruar kontinuitetin e Gjykates eshte parapare qe per cdo 3-vjet te zgjidhen nga 1/3 e gjyqetareve. Gjykata e zgjedhe kryetarin dhe nenkryetarin ne cdo 3 vjet, ata mund te rizgjedhen. Selia e gjykates eshte ne Hage, mirepo gjykata mund te mbaje mbledhje dhe te ushtroje funksionet e veta edhe tjeterkund, kurdo qe kete e konsideron te dobishme… Gjykata detyrat i kryen ne perberje te plote, mirepo per .kuorum mjaftojne -9 gjyqtare c) Kompetenca e Gjykates- detyre kresore ka zgjidhjne e mosmarreveshjeve qe ia parashtrojne shtetet Sipas nenit 34, vetem shtetet mund te jene pale te perpara gjykates. Kete te drejte e kane te gjitha shtetet qe jane palee Statutit te Gjykates Nderk. te Drejtesise. Sipas nenit 93te Karts, shtetet anetare te OKB-se ane ipso-facto pale e Statutit-Gjykatse-Nderk- Drejtesise Parimisht juridiksioni i gjykates eshte facultative (por mund t’jete edhe i detyrueshem). Procedura gjyqesore mund te filloj para gjykates edhe vetem me njeren pale, me kusht qe pala ose palet e tjera ne mosmarreveshje te pranojne juridiksionine gjykatesper ta zgjidhur rastin e caktuar - (me ane te nje deklarate formale, ose ne forme te heshtur duke iu pergjigjur fteses se gjyqit dhe d uke marre pjese ne process….Juridiksioni i gjykats eshte i detyrueshem net e gjitha rastet e parapara posaqerisht me traktatet dhe me konventat qe jane ne fuqi d)Vendimet e Gjykats- merret me shumicen e votave te gjyqetareve te pranishem. Ne rast se votat jane te barabarta , atehere vendos vota e kryetarit ose personit qe e zevendeson ate… Vendimi shpallet ne séanca publike pasi te jene lajmruar agjentet ne forme te caktuar . Nga nje shembull i vendimit i nenshkruar nga kryetari dhe sekretari dhe me vulen e gjykates , i dorzohet secils nga palet . e) Veprimet e Gjykates- prej vitit 1946 deri ne vitin 19955 Gjykata ka leshuar 60 vendime dhe 21 mendime consultative… Rasti i pare qe ka zgjedhur Gjykata pas Luftes II Boterore , ka qene rasti i “Kanalit te Korfuzit” – rasti anglo-shqiptare. E DREJTA LUFTES – eshte pjese e drejtes nderkombetare publike , qe permban rregullat juridike zakonore dhe kontraktuese, me te cilat rregullohen maredheniet midis subjekteve nderkombetare ne kohe lufte dhe ne lidhje me luften. Lufta-eshte konflikt i armatosur ne mes dy a me shume shteteteve , kurse veprimet ne te synojne nenshtrimin e kundershtarit … (Lufta nuk eshte akt i nje anshem) NOCIONI LUFTES – sipas drejtes nderkombetare klasike del se : 1) Lufta eshte konflikt midis dy shteteve 2) Lufta eshte konflikt me forca te armatosura (pers. civil nuk marrin pjese ne lufte..) 3) Lufta ka per qellim nenshtrimin e nje pale nga pala tjeter. Russo ne vepren “Kontrata shoqerore” shkruane se : lufta s’eshte –raport i njeriut ndaj njeriut, por i shtetit ndaj shtetit , ne te cilin individet behen armiq vetem rastesisht si ushtar , e jo si qytetare. Ne literaturen e re nocioni i luftes zgjerohet , ngase gjithnje e me shpesh me lufte nenkuptohen armiqesite midis shteteve ose edhe brenda nje shteti, a nje territori qe zhvillohet me forca te armatosura… Sepse lufte nuk konsiderohet me vetem armiqesite e armatosura midis shteteve , pore dhe armiqesite brenda nje shteti, te shkaktuara nga kryengritja ose nga revolucioni Marksi – luften e trajton si nje dukuri klasore dhe si kategori historike- qe i ka rrenjet ne rendin ekonomik te sistemit eksplatues … (sipas tyre lufta paraqitet ne nje shkalle te zhvillimit shoq., kur paraqitet prona private, ndarja e shoqerive ne klasa dhe kur krijohen shtetet ) . Lenini – Lufta eshte vazhdim i thjeshte i politikes me mjete tjera.
  25. 25. Lufterat e Drejta dhe Lufterat e Padrejta Perpjekjet e para per t’bere dallimin e luftrave te drejta dhe te padrejta i hasim qysh ne antikitete.. Shprehjen lufte e drejte e ka krijuar Aristoteli me qellim qe te siguronte paqen midis poliseve greke dhe per t’i ruajtur ato nga shkatrrimet e luftes.. Por me kaq mbyllej rrethi ,sepse ndaj pop, tjere vlenin norma tjera. Nga paraqitja e krishterimit e deri me sot , eshte bere dallimi midis lufrave te drejta dhe te padrejta.. Teorine mbi lufterat e drejta e kane zhvilluare teologet e kishes katolike ( Shen-Augustini, Toma Akuini, Vitoria, Suaresi etj ). Augustini – konsideronte se lufta eshte e lejueshme nese eshte e drejte… L. te drejta jane: ( luftrat per mbrojtjen e shtetit nga armiqet e jashtem, lufta per denimin e padrejtesive Heqja Dore nga Lufta- deri ne miratimin e Statutit te Lidhjes se Kombeve , lufta konsiderohej nje mjet i ligjshem per zgjidhjen e mosmarreveshjeve , ose per arritjen e objektivave kombeare. Heqja Dore nga Lufta (Pakti Brian-Kellog) Perpjekjet e per ndalimn e pergjithshem te luftes jane kurorzuar me lidhjen e Traktatit Brian-Kellog, qe ndalonte te gjitha lufterat agresive dhe ne kete pikepamje perfaqesonte nje hap te madh perpara ne krahasim me Statutin e Lidhjes se Kombeve.. Lufta konsiderohej edhe me tutje e ligjshme nese : a) zhvillohet per mbrojtjen e vetvetes ; b) nese zhvillohet kunder nje shteti qe ka shkelur traktatin Heqja dore nga Lufta me Karten e OKB-se Karta e OKB-se – jo vetem qe ndalon e luftes , por per me teper ndalon forcen dhe kercenimin me force, si edhe percaktojne masa te efektshme per pengimin e luftes… Neni 2, parg.4 i Kartes : “anetaret e OKB-se ne mardheniet e tire nderkombetare heqin dore nga perdorimi i kercenimit ose nga perdorimi i forces kunder teresise territoriale ose kunder pavaresise politike te cdo shteti , ose .. Autoret e Kartes, ne vend te nocionit “lufte” kane perdorur fjalet “kercenim ose perdorim i forces” qe duhet te eliminojne mundesine per cfaredo mosmarreveshje. FILLIMI LUFTES 1) Me shpalljen formale te luftes – ( eshte e detyrueshme me Konventen e 3 te Hages). 2) Me deshtimin e perpjekjeve te shtetit qe te realizoje plotesimni e kerkesave nga ultimatumi 3) Me shpallje , ose veprimin qe tregon se nje shtet e konsideron veten ne lufte me nje shtet tjeter. 4) Me fillimn e aksioneve armiqesore . Efektet e Fillimit te Luftes- me fillimin e luftes perfundon periudha e mardhenieve paqesore, dhe qe nga ai moment mardheniet midis shteteve te konfrontuara rregullohen me rregullat e se drejtes ndrk. te luftes. Palet ne Konflikt (pers qe marrin pjese ne lufte/armiqesi); 1) Pjestaret e forcave te armatosura 2) Forcat jo te rregullta (milicia, njesite vullnetare ) 3) Kryengritja pop, qe shfaqen spontanisht nder popullsi te territorit akoma te paokuparum me kusht qe mbajn armet haptazi dhe t’i respektojne rregullat e drejtes se luftes 4) Levizjet rezistence qe veprojne ne territore te okupuara dhe kane per qelim te shqetesojne okupusin 5) Levizjet clirimtare qe i perbejne personat qe luftojne per zhdukjen e sundimit kolonial. TEATRI i LUFTES- E-D-N percakton dallimin midsi “zons se luftes” dhe “teatrit te
  26. 26. luftes”. Zone e Luftes- konsiderohet hapesira tokesore dhe ujore e nje shteti qe eshte ne lufte, ujerat e tij detare dhe hapesira ajrore mbi to . Teatri Luftes-perfshine hapesiren tokesore, detare dhe ajrore net e cilen zhvillohen aktualisht armiqesiste. Personat e mbrojtur ne konflikt te armatosur : 1) te plagosurit, 2) te semuret , 3)anijethyerit, 4) roberit e luftes, 5) pop. Civile, 6) pers.mjekesore, fetare, 7)kryqi kuq Objektet e mbrojtura ne konflikt : 1) spitalet , 2) objektet civile, 3) objektet kulturore PERFUNDIMI LUFTES: 1) Nderprerja thjeshte e armiqesise 2) Nenshtrimi- zhdukja e nje pale nderluftuese ne lufte nga pala tjeter, permes pushtimit dhe fitores. 3) Armepushimi- mareveshje mes forcave nderluftuese per nderprerjen e perkoheshme te armiqesive 4) Kapitulimi-nenkupton marveshjen me te cilen comand,ushtarak meren vesh per dorzimin e nje locait te cakt 5) Traktati paqes

×