50740448 5-abdulla-aliu

9,307 views

Published on

0 Comments
7 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
9,307
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
142
Comments
0
Likes
7
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

50740448 5-abdulla-aliu

  1. 1. E drejta civileE DREJTA CIVILEProf. Dr. Abdulla ALIUA. PJESA E PËRGJITHSHME E SË DREJTËS CIVILENocioni i së drejtës civileE drejta civile është degë e veçantë e së drejtës në sistemin tonë juridik. E drejta civile, jo vetëmqë është ndër degët më të vjetra së drejtësisë, por ajo konsiderohet edhe ndër degët më të zhvillu-ara të saj.E drejta civile zakonisht përkufizohet si degë pozitive e së drejtës që përfshin tërësinë e dispozi-tave (rregullave) juridike që rregullojnë marrëdhëniet shoqërore me karakter pasuror ose marrëd-hëniet shoqërore të cilat, në instancë të fundit, marrin karakter pasuror. Në të drejtën civile mësë shumti gjen shprehje vullneti i lirë i palëve.E drejta civile sot është një degë e së drejtës që ka një kuptim më të ngushtë në krahasim me atëqë në të kaluarën njihej si e drejta private. Sot me të drejtën civile nënkuptojmë tërësinë e nor-mave juridike që rregullojnë pjesën e përgjithshme të së drejtës civile, të drejtën sendore, tëdrejtën e detyrimeve dhe të drejtën trashëgimore. Të katër këto pjesë e përbëjnë të drejtën tonëcivile.Njerëzit në mënyrë të pavetëdijshme çdo ditë hyjnë në marrëdhënie juridike-civile, për shembull,blejnë gazetën, gjë që për të drejtën civile është një kontratë e shitblerjes. Kjo marrëdhënie ethjeshtë juridike u nënshtrohet normave juridike-civile.E drejta civile rregullon marrëdhëniet shoqërore me karakter pasuror. Ky rregullim bëhet menorma të caktuara, të cilat ne i quajmë norma juridike-civile.Emërtimi i së drejtës civileLidhur me emërtimin e së drejtës civile, në literaturën juridike ndeshen dallime. Këto dallimembështeten në vetë përmbajtjen e lëndës që trajtohet në këtë disiplinë shkencore dhe juridike. Qënë fillim mund të themi se, për këtë degë të së drejtës, përveç emërtimit e drejta civile, përdorenedhe emërtimet: e drejta private, si dhe e drejta pasurore. Shikuar historikisht, edhe pse për nga emërtimi e drejta civile shprehet me fjalë të njëjta, kjo nukdo të thotë se kuptimi i së drejtës civile ose përmbajtja e saj historikisht është e njëjtë që nga edrejta romake.Lidhur me emërtimet e së drejtës civile konsiderojmë se ato kanë qëllimin e përbashkët, por ështëvështirë të jenë koncize në nivelin e kërkuar. Emërtimin e drejta civile, në rend të parë, e kemiakceptuar këtu për shkak të objektit të saj, por edhe për shkak të tradicionalizmit. Me të drejtëthuhet se juristët që merren me këtë fushë të së drejtës, quhen civilistë. Andaj, emërtimi i kësaj 285
  2. 2. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSfushe është më e drejtë të quhet e drejta civile.LËNDA , METODA DHE SISTEMI I SË DREJTËS CIVILEa) Lënda e së drejtës civileLënda e së drejtës civile paraqet një çështje të kontestueshme. Kur bëhet fjalë për lëndën e sëdrejtës civile nuk ndihmon as vetë fakti se e drejta civile është njëra nga degët më të vjetra dhe mëtë përsosura së drejtësisë. E drejta civile studion marrëdhëniet juridike-civile. Pra, ajo përbën njëtërësi normash juridike-civile, me të cilat rregullohen marrëdhëniet shoqërore me karakterpasuror.Një vështirësi e posaçme përbën përcaktimi se cili është objekt i normave juridike-civile. Cili rrethi marrëdhënieve shoqërore është objekt i së drejtës civile? Në literaturë thuhet se e drejta civileështë një tërësi e rregullave juridike, me të cilat rregullohen ato marrëdhënie shoqërore në të cilatnjerëzit hyjnë lidhur me sendet, bërjet ose pasuritë.Për të drejtën civile nuk është aspak kontestuese se shkëmbimi i vlerave ekonomike dhe të drej-tave janë objekt i së drejtës civile. Por, një vështirësi për objektin e së drejtës civile paraqet trajtimii të drejtave personale, si objekt i së drejtës civile. Kjo do të thotë se kërkohet të bëhet një sak-tësim se deri ku shtrihen normat e së drejtës civile në rregullimin e çështjeve të karakterit person-al, sepse në kuadër të së drejtës personale bëjnë pjesë: e drejta familjare, e drejta statusore kuhyjnë e drejta e nderit, e drejta e integritetit fizik, e drejta e autorit, që ndryshe quhen të drejtat epersonalitetit. Në këtë drejtim, gjithmonë ekziston mundësia që të paraqiten norma që rregullojnëçështjet e përmendura në më shumë degë të së drejtës.b) Metodat (parimet) e së drejtës civileSi çdo degë e së drejtës, ashtu edhe e drejta civile ka metodat (parimet) e saj të rregullimit.Metodat (parimet) e së drejtës civile tregojnë se, në kuadër të objektit të së drejtës civile, karaporte shoqërore me karakter pasuror që kanë karakteristika të përbashkëta.Nga fillet e së drejtës dihet se fjala metodë do të thotë rruga më e shkurtër për arritjen e një qëlli-mi të caktuar.Në teorinë juridike, si metoda (parime) të së drejtës civile zakonisht numërohen katër metoda(parime), të cilat janë të përbashkëta për tërë objektin e së drejtës civile. Pra, raportet shoqëroreme karakter pasuror që rregullohen me norma të së drejtës civile mbështeten në këto parime të sëdrejtës civile. Këto parime të së drejtës civile: barazia e palëve dhe barazia e vullneteve të tyre nëraportin juridiko-civil; iniciativa e lirë e palëve në lidhjen e punëve juridike-civile; sanksionipasuror dhe qarkullueshmëria e të drejtave subjektive civile.Në literaturën juridike disa autorë flasin për metodën e së drejtës civile me katër karakteristikat epërmendura dhe të bashkuara kumulativisht, quhen karakteristikat e metodës juridike-civile.Ndërsa grupi tjetër i autorëve karakteristikat e metodës juridike i trajton si parime të së drejtëscivile. Më e qartë është që këto të trajtohen si parime të së drejtës civile, sepse termin parimet ehasim si në degët tjera të së drejtës, ashtu edhe në institucionet e tjera të së drejtës civile, përshembull, parimet e servitudave.Parimi i barazisë së palëve dhe barazisë së vullneteve të tyre është parimi i parë, sipas të cilit palëtnë marrëdhënien juridike-civile janë të barabarta dhe vullneti i tyre është i barabartë. Ky parimnënkupton se në të drejtën civile midis palëve gjithmonë ekziston bashkërendimi i vullneteve të 286
  3. 3. E drejta civiletyre, çka nuk është karakteristike për të drejtën administrative, ku kemi subordinimin e vullnetevetë palëve. Palët janë të barabarta në çdo marrëdhënie juridike-civile, pa marrë parasysh statuset etyre në shoqërinë konkrete. Sa për ilustrim, mund të jepet një shembull ku shihet barazia e palëve,edhe pse statuset e palëve janë të ndryshme. Një axhustator që duhet të lidh kontratë për vënien engrohjes qendrore në një departament të qeverisë është i barabartë me palën tjetër që mund tëjetë një qeveritar dhe në këtë rast ai nuk mund t’i referohet pozitës publike. Pra, me rastin e lid-hjes së kontratës palët janë të barabarta dhe vullneti i axhustatorit nuk i nënshtrohet vullnetit tëqeveritarit, por përkundrazi, ndodh harmonizimi i vullneteve të tyre, që shpie në lidhje të kon-tratës për kryerjen e punëve në atë departament. Barazinë e palëve e parashikojnë edhe legjisla-cionet pozitive. Te ne këtë e rregullon, në nenin 11 të tij, Ligji i Marrëdhënieve të Detyrimeve ivitit 1978. Barazia e palëve kërkon kushte të barabarta ekonomiko-shoqërore, sepse, në fakt,mund të ndodhë që dikush të pranojë lidhjen e një pune juridike, si domosdoshmëri të gjendjessë tij ekonomike (duke qenë i shtrënguar nga gjendja e tij ekonomike).Iniciativa e lirë e palëve, të cilën disa e quajnë edhe parimi i dispozitivitetit, nënkupton se krijimi imarrëdhënies juridike-civile lind në bazë të iniciativës së lirë të palëve, përkatësisht me vullnetin elirë të palëve. Autonomia e lirë e vullnetit, e cila manifestohet përmes iniciativës së lirë të palëve,nënkupton se palët, me vullnetin e vet, krijojnë, ndryshojnë dhe i shuajnë të drejtat e veta subjek-tive.Iniciativa e lirë e palëve është e mundur të drejtohet si për zgjedhjen e subjektit (palës kontrak-tuese), ashtu edhe për zgjedhjen e objektit të marrëdhënies juridike-civile. Kjo do të thotë se palakontraktuese vendos vetë se me cilin person do të hyjë në marrëdhënie juridike-civile, gjë që karëndësi të veçantë për shkak se në të drejtën civile nuk ekziston përgjegjësia penale, andaj palëtduhet të jenë shumë të kujdesshme kur vendosin të krijojnë marrëdhënie juridike-civile. Nga kjoshihet se pala kontraktuese e zgjedh blerësin për të blerë një send, edhe pse sendin e ngjashëm mecilësi të njëjta e shesin shumë shitës të ndryshëm. Pala kontraktuese, përveç që e zgjedh subejktinme të cilin hyn në marrëdhënie juridike-civile, ajo është e lirë të zgjedh edhe objektin e marrëd-hënies juridike-civile. Kjo do të thotë se ajo vendos lirisht se çka do të blejë sot: një televizor, njëfrigorifer apo ndonjë send tjetër. Kjo është e drejtë ekskluzive që i përket autonomisë së vullnetittë tij.Sanksioni pasuror është parimi i tretë i së drejtës civile. Ky parim nënkupton se, në rastet kur nukpërmbushet marrëdhënia juridike-civile në pajtim me vullnetet e palëve kontraktuese, atëherë simasë paraqitet sanksioni pasuror, domethënë goditet masa pasurore e debitorit dhe, jo person-aliteti, siç ndodh në rastet e tjera. Në të drejtën penale dënimi do të ishte heqja e lirisë, në tëdrejtën familjare - shkurorëzimi, ndërsa në të drejtën civile - përmbushja e detyrimit të marrë ngamasa pasurore e debitorit përmes rrugës gjyqësore. Si shembull mund të merret rasti kur dikushe humb të drejtën e punës për shkak të vonesës së aerotransportuesit. Në këtë rast, personipërgjegjës nuk do të burgoset, por do të detyrohet të shpërblejë dëmin e shkaktuar për shkak tëmospërmbushjes së detyrimit të lindur mes udhëtarit që ka pësuar dëmin dhe kompanisë aero-transportuese. Sanksioni pasuror e ruan ekuivalencën midis pjesëmarrësve në marrëdhënienjuridike-civile, pra nëse njërës palë i zvogëlohet masa pasurore ose i shkaktohet një dëm tjetër, ajoka të drejtën që nga masa pasurore e palës tjetër t’i shpërblehet dëmi i shkaktuar ose të kërkojëkthimin e gjendjes fillestare.Qarkullueshmëria (kalimi) e të drejtave subjektive civile paraqet parimin e katërt të së drejtëscivile. Me qarkullimin juridik të të drejtave civile nënkuptojmë parimin sipas të cilit të drejtat civilemund të kalojnë nga një subjekt i së drejtës te subjekti tjetër. Pra, të drejtat civile-subjektive janëtë drejta që janë të qarkullueshme. Titullari i së drejtës mund t’i kalojë vetëm ato të drejta subjek- 287
  4. 4. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËStive civile të cilat i ka edhe vetë. Kjo është e njohur që nga e drejta romake, kur thuhej: “Nemo adalium plus iuris transferre potest quam ipse possidat”, që do të thotë se “askush nuk mund t’ikalojë tjetrit më shumë të drejta nga të drejtat që i disponon vetë “ në qarkullimin ekonomik dhejuridik nga një titullar te tjetri. Këto të drejta qarkullojnë nga një subjekt te tjetri në bazë të ligjit,marrëveshjeve ose ndonjë titulli tjetër juridik. Kjo do të thotë se pronari të drejtën e vetë tëpronësisë në bazë të ndonjë titulli juridik, për shembull, me kontratë të shitjes ose testament, ekalon të drejtën e vet te një person tjetër. Në të drejtën civile nuk janë të gjitha të drejtat civilesubjektive të qarkullueshme, si, bie fjala: të drejtat e personalitetit - integriteti trupor. Pra, tëkalueshme, në rend të parë, janë të drejtat sendore, si të drejta absolute subjektive.Në marrëdhënien juridike-civile, katër parimet e së drejtës civile duhet të shprehen në mënyrëkumulative, gjë që do të thotë se këto parime nuk mund të ndahen në mënyrë të pavarur. Disaparime të së drejtës civile, si për shembull, barazia e palëve dhe deklarimi i lirë i vullnetit si dheiniciativa e lirë, ekzistojnë edhe në të drejtën familjare (bashkëshortore).Sanksioni pasuror (pronësor), edhe pse është karakteristik për të drejtën civile, shpeshherë zbato-het edhe në degë të tjera të së drejtës, kur kërkohet shpërblimi idëmit dhe kjo vjen si rezultat indonjë vepre penale a shkeljeje tjetër administrative. Ndërkaq, qarkullimi i të drejtave është parimi veçantë, sepse këtë parim nuk e gjejmë në degë të tjera të së drejtës, pra atë e ndeshimvetëm nëtë drejtën civile. Barazia e palëve është rrjedhojë e shkëmbimit të vlerave ekuivalente të mallrave,të cilat vihen në qarkullimin e lirë. Palët duhet të jenë të barabarta dhe të kenë iniciativë të lirë kurbëjnë kontraktimin e qarkullimit të vlerave me karakter pasuror.c) Sistemi i së drejtës civileLidhur me sistemin e së drejtës civile ekzistojnë dy mënyra tradicionale: sistemi institucional dhesistemi pandekt.- Sipas sistemit institucional, i cili e ka prejardhjen nga juristi i njohur romak Gaji, e drejta civilendahet në tri pjesë: 1. Persona (personae); 2. Sende (res) dhe 3. Padi (actiones).Këtë sistem e përvetësoi edhe Kodi Civil Francez. Ky Kod në pjesën e parë trajton personat,d.m.th., subjektet e drejtësisë, statusin juridik të tyre, pastaj jetën bashkëshortore dhe familjen,ndërsa në pjesën e dytë ka për objekt trajtimin e sendeve, përkatësisht të drejtën sendore (pronës-inë).Për dallim nga sistemi institucional, ekziston edhe sistemi pandekt, i cili është përvetësuar në tëdrejtën gjermane, por, natyrisht, edhe ky sistem rrjedh nga e drejta romake, sepse lidhet drejtpër-drejt me emrin e Justinianit.Sipas këtij sistemi, e drejta civile ndahet në katër pjesë: 1. Pjesa (e drejta) sendore; 2. Pjesa (e drejta) e detyrimeve; 3. Pjesa (e drejta) familjare dhe 4. Pjesa (e drejta) e trashëgimit.Sistemi i së drejtës civile, në përgjithësi, nënkupton tërësinë e dispozitave dhe rregullave juridikeqë janë të përbashkëta për të gjitha degët e së drejtës civile. Këtë pjesë ndryshe e quajmë pjesa e 288
  5. 5. E drejta civilepërgjithshme e së drejtës civile ose hyrje në të drejtën civile. Në kuadër të secilës pjesë të sëdrejtës civile ekziston tërësia e dispozitave dhe rregullave juridike, që rregullojnë objektin e asajdege të së drejtës civile.d) Institucionet themelore të së drejtës civileNë të drejtën civile ekzistojnë shumë institute juridike. Me institut juridik nënkuptojmë tërësinë enormave juridike që rregullojnë një lëmë të caktuar. Dihet se tërësia e instituteve e përbën degën esë drejtës, ndërsa tërësia e degëve sistemin juridik të një shteti. Institutet themelore në të drejtëncivile konsiderohen: pronësia, që është karakteristikë për të drejtën sendore; kontrata, që ështëkarakteristikë për të drejtën e detyrimeve, si pjesë e së drejtës civile; testamenti, që është karakter-istikë për të drejtën trashëgimore, si pjesë e së drejtës civile. Natyrisht, në kuadër të së drejtëscivile ekzistojnë edhe shumë institute dhe nëninstitute, të cilat, në kuadër të librit, do të trajtohenveç e veç.BURIMET E SË DREJTËS CIVILEBurimet e së drejtës civile, së bashku me ato juridike përgjithësisht, shërbejnë si bazë e rëndë-sishme për caktimin e sistemeve juridike. Duke i njohur burimet e së drejtës mund të njihet edhevetë sistemi juridik i një shteti.Përcaktimi i nocionit të burimeve të së drejtës, në përgjithësi, dhe të së drejtës civile, në veçanti,është një çështje rreth së cilës janë bërë shqyrtime teorike jo vetëm nga aspekti juridik, por edhenga ai filozofik.Burimet e së drejtës civile janë çështje vazhdimisht të diskutueshme në literaturën juridike, sepseproblemi që ka të bëjë me burimet e së drejtës është gjithashtu i vjetër sa edhe shoqëria humane eudhëhequr nga e drejta.Termi burim i së drejtës civile është i dykuptimtë, material dhe formal. Burim i së drejtës ngaaspekti material është “forca” shtetërore, ndërsa aspekti formal nënkupton normat dhe aktetjuridike që e manifestojnë formalisht këtë “forcë” shtetërore.Ndarja në burime materiale dhe formale është e pakontestueshme në teorinë juridike. Mirëpo, tëkuptuarit e shprehjes në “ kuptimin material” dhe “formal”në teorinë juridike nuk është unik.Termi “burim i së drejtës, në kuptimin material” karakterizon faktet shoqërore, prej të cilavevërtet paraqitet, “buron”e drejta, ndërsa “burim të së drejtës, në kuptimin formal” karakterizonaktin e përgjithshëm juridik, d.m.th., mjetin me të cilin shprehet burimi material i së drejtës.Në kuptimin material, burimi i së drejtës zakonisht konsiderohet ajo forcë (autoritet) që ka tëdrejtë t’i krijojë dhe t’i imponojë ato dhe ky është ai autoritet që është burim i së drejtës. Për tëdrejtën e shkruar ky autoritet është vetë organi ligjdhënës kompetent shtetëror.Sot, kur e drejta e shkruar në shumicën e shteteve është burim formal kryesor, burime të sëdrejtës civile janë: Kushtetuta, ligji, konventat ndërkombëtare dhe aktet e tjera më të ulëta se ligji.Burime plotësuese formale janë: e drejta zakonore, praktika gjyqësore dhe doktrina juridike.Burimet e së drejtës civile kanë dy kuptime: kuptimin material - që nënkupton forcën krijuese tësë drejtës, përkatësisht faktorët që e lindin, e zhvillojnë dhe e zbatojnë atë të drejtë dhe kuptiminformal - që nënkupton format dhe mënyrat në të cilat shfaqet e drejta që rregullon marrëdhënietjuridike-civile.Burimet e së drejtës civile në shtetet e Evropës me të drejtë kontinentale kanë përafërsisht njëstrukturë të njëjtë. 289
  6. 6. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSBurimet formale të së drejtës civile përbëjnë formën në të cilën shprehet vullneti i forcës që e kri-jon të drejtën në një shtet konkret.Sot si burime formale të pakontestueshme në të gjitha të drejtat civile konsiderohen: ligji dhe edrejta zakonore, ndërsa burimet e tjera formale, si praktika gjyqësore, doktrina etj., janë objektdiskutimi i autorëve që merren me studimin e burimeve të së drejtës civile.Burimet e së drejtës civile zakonisht janë: ligji, e drejta zakonore, praktika gjyqësore dhe doktrinajuridike.LigjiLigji është gjithmonë burim kryesor i së drejtës civile, në çdo kohë dhe në çdo vend ku burim i sëdrejtës është e drejta e shkruar. Në rastin tonë, fjala ligj përdoret në kuptimin e gjerë, duke përf-shirë Kushtetutën, si akt më të lartë juridik të një shteti, pastaj ligjin dhe aktet e tjera nënligjore.Ligji, në kuptimin e ngushtë, paraqet aktin juridik që nxirret në procedurë të veçantë nga organikompetent. Ligjet kanë veprim territorial, kohor dhe personal. Në këtë drejtim shpeshherë shtro-het pyetja se a mund të ketë ligji veprim prapaveprues. Me Kushtetutë përcaktohet se ligjet kanëveprim vetëm për të ardhmen, mirëpo lejohet edhe mundësia që, përjashtimisht, ligji të ketë edheveprim prapaveprues. Kjo mundësi në shumicën e legjislacioneve mund të relizohet vetëm nëseligji i ri është në favor të palës. Veprimi prapaveprues i ligjit, kur bëhet fjalë për të drejtën civile,duhet të parashikohet shprehimisht në dispozitat kalimtare të ligjit.E drejta zakonoreE drejta zakonore në të drejtën civile konsiderohet burim i së drejtës civile dhe ky si burim sub-sidiar, përkatësisht i dorës së dytë. Të gjitha legjislacionet e njohin të drejtën zakonore si burim tësë drejtës civile, për shkak se është e pamundur që ligji apo e drejta e shkruar t’i parashikojë tëgjitha çështjet që kanë të bëjnë me marrëdhëniet jurudiko-civile.Me të drejtë zakonore kuptojmë rregullat e sjelljes të cilat përsëriten brez pas brezi, respektohennga të gjithë dhe, në fund, i nënshtrohen sanksionit të caktuar.E drejta zakonore mund të zbatohet si burim i së drejtës civile vetëm në rastet kur mungojnë dis-pozitat e shkruara, kur e drejta zakonore nuk është në kundërshtim me parimet kushtetuese apome moralin shoqëror. Këto kushte qëndrojnë gjithmonë të kumuluara, pra nuk mund të përjash-tohet ndonjëra prej tyre.Praktika gjyqësorePraktika gjyqësore gjithsesi është burim i së drejtës civile, por ajo në skenën juridike është edhe siburim subsidiar d.m.th., pas ligjit dhe së drejtës zakonore.Në Kosovë, ku praktika gyqësore është burim i dorës së dytë (subsidiar) i së drejtës civile, gjyqtariarrin të bëhet një kreator i së drejtës. Institutet e reja juridike civile të krijuara ndërkohë, së pari gjejnë mbështetje në praktikëngjyqësore, kurse më vonë përfshihen edhe në ligjet civile.Doktrina si burim i së drejtës civileDoktrina juridike, sipas disa autorëve, është burim subsidiar i së drejtës civile. Doktrina juridike 290
  7. 7. E drejta civileështë tërësia e mendimeve (shikimeve) të shfaqura nga shkencëtarët juristë, me të cilat ata shpje-gojnë ose bëjnë interpretime për dispozitat (rregullat) e së drejtës në punimet e tyre shkencore, nëartikuj të revistave shkencore ose në shënime tjera publike.Një numër i autorëve thonë se doktrina është vetëm një autoritet dhe nuk pranohet fare si burim isë drejtës civile, kurse disa të tjerë e trajtojnë si burim joformal të së drejtës.MARRËDHËNIA JURIDIKE-CIVILEMarrëdhënie juridike-civile konsiderohet çdo marrëdhënie juridike e mbështetur në normat (rreg-ullat) e së drejtës civile përmes së cilës palët krijojnë, ndryshojnë ose shuajnë ndonjë të drejtë sub-jektive. Marrëdhëniet juridike-civile në të gjitha rastet rregullohen me rregulla të së drejtës civile.Marrëdhënia juridike-civile ka një rëndësi të veçantë në fushën e së drejtës civile. Çdo marrëd-hënie shoqërore e rregulluar me norma të së drejtës civile ka për qëllim efektin pasuror, andajedhe realizimi i të drejtave dhe detyrimeve që krijojnë palët me këtë marrëdhënie juridike-civilebëhet përmes rrugës juridike. Pra, ato gëzojnë edhe mbrojtjen juridike.Çdo marrëdhënie juridike-civile ka elementet e saj. Këtu bëjnë pjesë subjektet, objekti dhe të drej-tat dhe detyrimet, të cilat lindin nga marrëdhënia juridike-civile.Para se të flasim për elementet e marrëdhënies juridike-civile, do të trajtojmë të drejtën civile nëkuptimin objektiv dhe në kuptimin subjektiv.E drejta civile, në kuptimin objektiv, është tërësia e normave dhe rregullave juridike, me të cilatrregullohen marrëdhëniet juridike-civile. Këto norma (rregulla) juridike të karakterit juridiko-civil,kur rregullojnë një tërësi juridike, si, për shembull, pronësinë, kontratën, paraqesin institutinjuridik. Ndërsa tërësia e normave që rregullojnë institutet e së drejtës civile, paraqesin degën e sëdrejtës civile.E drejta subjektive nënkupton atë të drejtë të cilën individi, përkatësisht subjekti, e nxjerr nga edrejta objektive. Nuk mund të ekzistojë e drejta subjektive, në qoftë se atë nuk e njeh e drejtaobjektive. Nuk mund të bëhet dikush pronar mbi një send, në qoftë se këtë nuk e lejon e drejtaobjektive.E drejta subjektive është një pushtet, i cili përbëhet nga një a më shumë autorizime. Për shembull,e drejta e pronësisë, si e drejtë subjektive, përbëhet prej tri autorizimeve: autorizimit të përdorimit,shfrytëzimit dhe të disponimit të sendit.Në kuadër të së drejtës subjektive, kemi edhe të drejtën e kërkesës, që paraqet mundësinë e real-izimit të dhunshëm të autorizimit, të cilën e përmban e drejta subjektive. Kërkesa ndryshe quhetedhe padi në kuptimin material.Fuqia juridike ekziston atëherë kur nuk ekziston e drejta, së cilës i përgjigjet ndonjë detyrim, porekziston mundësia e një personi që, me shprehjen e vullnetit të tij, të ndikoj në lindjen, ndërriminose ndërprerjen e ndonjë të drejte subjektive, p.sh., kur dikush është trashëgimtar, por deklarohetse heq dorë nga trashëgimi.Gjendja juridike. - Prej së drejtës subjektive duhet të dallojmë gjithashtu edhe gjendjen juridike.Gjendje juridike kemi atëherë kur ekziston një tërësi rrethanash juridikisht relevante, të cilat, kurt’u bashkohet edhe një rrethanë, shndërrohen në të drejtë subjektive. Për shembull, trashëgimtaritestamental deri në vdekjen e testamentlënësit ndodhet në një gjendje juridike dhe, me vdekjen etij, fitohet e drejta e trashëgimisë, si e drejtë subjektive në bazë të testamentit.Në këtë pjesë, ku bëhet fjalë për të drejtën subjektive, duhet të sqarohet edhe ajo se ç’është pozi-ta ose statusi juridik.Pozita ose statusi juridik, paraqet një grumbull rrethanash lidhur me një subjekt që ka ndikim në 291
  8. 8. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSrealizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të tij subjektive.Gjatë historisë personat fizikë nuk kanë pasur status të njëjtë juridik.Subjektet e së drejtësNë të drejtën civile subjektet janë element thelbësor i çdo marrëdhënieje juridike-civile.Subjekt të së drejtës janë: personat fizikë dhe personat juridikë. Këto subjekte konsiderohenbartës të të drejtave dhe detyrimeve në një marrëdhënie juridike-civile.Personi fizik, si subjekt i së drejtësÇdo person fizik konsiderohet subjekt i së drejtës. Ky subjektivitet fitohet me të lindur. Për këtëkërkohet që ai të lindë i gjallë, përkatësisht të japë shenja jete dhe të ketë formën e njeriut.Personi fizik, si subjekt i së drejtës, karakterizohet nga disa zotësi (aftësi) juridike: zotësinëjuridike, zotësinë e veprimit dhe zotësinë e deliktit.Zotësia juridike është aftësia e personit fizik që të jetë bartës i të drejtave dhe detyrimeve. Kjozotësi fitohet nga momenti i lindjes dhe pushon me vdekjen e personit fizik, përkatësisht meshpalljen e tij për të vdekur.Personi fizik mund të shpallet për të vdekur nëse plotësohen disa kushte të parashikuara me ligjdhe ato janë: mungesa nga vendbanimi për një kohë të caktuar dhe të mos dihet se ku ndodhetdhe a është gjallë, pra supozohet se është i vdekur.Në të drejtën tonë pozitive mund të shpallet i vdekur: 1) personi për jetën e të cilit gjatë 5 vjetëvetë fundit nuk ka pasuri kurrfarë lajmesh dhe nga lindja e të cilit kanë kaluar 60 vjet; 2) personi përtë cilin gjatë 5 vjetëve të fundit nuk ka pasur kurrfarë lajmesh dhe për të cilin besohet se nukështë më gjallë; 3) personi që është zhdukur me rastin e fundosjes së ndonjë anieje, në një aksi-dent komunikacioni, zjarri, vërshimi, tërmeti etj., për jetën e të cilit nuk ka pasur kurrfarë lajmeshbrenda 6 muajsh nga dita e kalimit të rrezikut dhe 4) personi që është zhdukur gjatë luftës lidhurme ngjarjet e luftës, për jetën e të cilit nuk ka pasur kurrfarë lajmesh brenda një viti, nga dita endërprerjes së armiqësive.Shpallja për të vdekur bëhet me vendim gjyqësor dhe në bazë të saj hapet trashëgimia. Shpallja epersonit të zhdukur për të vdekur është supozim i rrëzueshëm se personi i shpallur për të vdekuredhe ka vdekur, që do të thotë se lejohet mundësia që të vërtetohet edhe e kundërta.Zotësia e veprimit të personave fizikë. - Me zotësi veprimi kuptojmë zotësinë (aftësinë) e veprimittë personit fizik që të dalë në komunikimin juridik për të krijuar të drejta dhe për të marrëdetyrime në mënyrë të pavarur. Këto të drejta dhe detyrime i krijon si rezultat i moshës madhore.Në të drejtën tonë personat fizikë, sipas rregullit, bëhen madhorë kur mbushin moshën 18 vjeçose me anë të emancipimit, kur fëmija martohet para se të mbushë moshën 18 vjeç. Kjo mund tëbëhet jo më heret se në moshën 16 vjeç. Këta persona barazohen me personat e moshës 18vjeçare dhe zotësinë për të vepruar nuk e humbasin në rast shkurorëzimi. Martesa duhet të bëhetme lejen e organit kompetent.Personat deri në moshën 18 vjeç i quajmë të mitur dhe ata janë të paaftë për të vepruar. Por,paaftësia e tyre për veprim nuk është e njëjtë. Personat deri në moshën 14 vjeç apo të miturit erinj janë kryesisht të paaftë për të vepruar, kurse prej 14 - 18 vjeç ose të miturit më të vjetër janëtë aftë për të vepruar në mënyrë të kufizuar.Personat madhorë mund të shpallen krejtësisht të paaftë për të vepruar ose pjesërisht të paaftë 292
  9. 9. E drejta civilepër të vepruar.Zotësia e deliktit është aftësi e personit që të përgjigjet për veprimet e veta - deliktet me masën evetë pasurore. Zotësia deliktore e personit fizik, për shkak të deliktit, ekziston nga mosha 14 vjeç.Personat fizikë deri në moshën 7 vjeç nuk përgjigjen vetë për deliktet e tyre. Ndërkaq, personatfizikë që nga mosha 7 deri në 14 vjeç, po ashtu, konsiderohen të papërgjegjshëm për deliktet etyre me masën e vetë pasurore; bëhet përjashtim kur mund të provohet se personi fizik mbimoshën 7 vjeç, por më pak se 14 vjeç, ka qenë i aftë për të gjykuar për veprimet e veta të pale-jueshme.Personat fizikë kanë disa atribute, me të cilat bëhet identifikimi i tyre. Atributet e personit fizikjanë: emri, vendbanimi dhe vendqëndrimi, shtetësia dhe librat e gjendjes civile.Emri është shenja e personit fizik, me të cilin bëhet identifikimi i tij. Çdo person fizik ka tëdrejtën e emrit. Me fjalën emër nënkuptojmë emrin dhe mbiemrin. Më gjerësisht këto përpuno-hen në pjesën e së drejtës familjare.Vendbanimi dhe vendqëndrimi janë atribut i personit fizik për të treguar lidhshmërinë e tij për njëvend që është qendër e tij jetësore. Vendbanimi është vendi në të cilin qytetari është vendosur meqëllim që të jetojë përgjithmonë. Çdo person fizik mund të ketë vetëm një vendbanim.Vendqëndrimi është vendi në të cilin personi fizik jeton përkohësisht.Shtetësia është përkatësia e personit fizik ndaj një bashkësie të caktuar shtetërore. Edhe shteti karëndësi të madhe për realizimin dhe ushtrimin e disa të drejtave civile.Librat e gjendjes civile. - Ekzistojnë tri lloje të librave civile: 1. Librat amë të të lindurve, 2. Librat amë të të kurorëzuarve dhe 3. Librat amë të të vdekurve.Personat juridikë, si subjekt të së drejtësPërveç personave fizik, subjekt të së drejtës janë edhe personat juridikë, që paraqesin krijesa artifi-ciale në rendin juridik. Se kush konsiderohet person juridik është çështje e rendit juridik të njështeti. Andaj thuhet se personi juridik është krijesë shoqërore, të cilit rendi juridik ia ka njohurzotësinë juridike. Pra, rendi juridik i njeh zotësinë që kjo krijesë shoqërore të jetë bartës i të drej-tave dhe detyrimeve, dhe zotësinë që të krijojë të drejta dhe detyrime si dhe të jetë përgjegjës përdeliktet. Në këtë pjesë gjithmonë mendohet për deliktet civile, sepse këto dallojnë nga deliktetpenale.Personat juridikë pranohen si subjekt i së drejtës për shkak të domosdoshmërisë së qarkullimitekonomik dhe juridik.Personat juridikë janë grumbull njerëzish që kanë masën pasurore, që kanë organizimin e brend-shëm, që ushtrojnë veprimtari të caktuar dhe janë të regjistruar ose e kanë të pranuar cilësinë esubjektit të së drejtës.Personat juridikë krijohen me regjistrim, në bazë të ligjit ose me paraqitje.Shoqëritë tregtare, shoqatat e ndryshme, partitë politike etj., bëhen persona juridikë me regjistrim.Ndërkaq, njësitë e pushtetit lokal fitojnë cilësinë e personit juridik drejtpërsëdrejti nga ligji, kursevetë shteti është subjekt juridik me paraqitje, që do të thotë nuk regjistrohet askund.Zotësia juridike dhe zotësia për të vepruar e personave juridikPersonat juridikë, po ashtu, kanë zotësinë juridike, zotësinë e veprimit dhe zotësinë e deliktit, 293
  10. 10. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSdomethënë ata kanë aftësinë për të qenë bartës të të drejtave dhe detyrimeve, aftësinë për të qenëpërgjegjës për veprimet e palejueshme të tyre - deliktet. Për dallim nga personat fizikë, te personatjuridikë këto zotësi fitohen nga momenti i krijimit të personit juridik.Personat juridikë ushtrojnë veprimtarinë, përkatësisht të drejtat vetëm brenda rrethit për të cilinjanë krijuar. Ndërkaq, personi fizik ka të gjitha të drejtat dhe detyrimet që ia njeh e drejta objek-tive.Objekti, si element i marrëdhënies juridike-civileObjekt i së drejtës civile mund të jetë vetëm ajo që drejtpërdrejt ose tërthorazi mund të shprehetnë vlerë pasurore, përkatësisht në të holla. Objekti i marrëdhënieve juridike-civile është parakushtpër të krijuar një marrëdhënie juridike me të gjitha tiparet.Objekte të marrëdhënies juridike-civile janë: sendet, veprimet e njerëzve, pasuria dhe vlerat per-sonale.Sendet janë objekti më i rëndësishëm i së drejtës civile. Me send, në kuptimin juridiko-civil,nënkuptojmë atë pjesë materiale të natyrës që mund të vihet re me shqisa, që është i përkufizuarnë hapësirë dhe ekziston fizikisht, si dhe mund të jetë objekt i ndonjë të drejte subjektive.Nocioni dhe llojet e sendeve trajtohen gjerësisht në pjesën e së drejtës sendore.Veprimet e njerëzve. - Me veprime të njerëzve krijohen të drejta dhe detyrime. Objekt i këtyre tëdrejtave mund të jetë prestimi, të cilin, në bazë të marrëdhënies detyrimore, debitori është idetyruar ta përmbushë për kreditorin.Bërja nga veprimet e njerëzve duhet të ketë karakter pasuror, duhet të jetë e mundshme, elejueshme nga e drejta dhe e caktueshma. Prestimi, që është objekt i detyrimit, mund të jetë njëdhënie (dare), bërje (facere) ose mosbërje (non-facere). Natyrisht, ai duhet të jetë veprim i njeriut.Pasuria, gjithashtu, është një kategori e krijuar nga qarkullimi ekonomik dhe, si e tillë, ajo paraqitetedhe si objekt i së drejtës civile. Personat hyjnë në marrëdhënie ekonomike, pra edhe në marrëd-hënie juridike-civile, për të krijuar vlera pasurore.Pasuria mund të përkufizohet si tubim i të drejtave me efekt pasuror, që i përkasin një personi.Pasuria është tërësi e të mirave që i takojnë një subjekti të caktuar. Pasuria përfshin masënpasurore e cila përbëhet prej sendeve të caktuara, por ajo në tërësi mund të përqendrohet dheshprehet në një send të veçantë, në para.Me qarkullim ekonomik kalohen prej një personi te tjetri mallra - vlera ekonomike, ndërsa meqarkullim juridik kalohen të drejtat mbi ato vlera.Pasuria është jo vetëm kategori ekonomike, por edhe kategori juridike, sepse është e lidhur përsubjekt të caktuar dhe këto të drejta subjektive, si për shembull, pronësia që ka për objekt njësend të caktuar, mund të shndërrohen në para - vlerë pasurore, sepse edhe vetë sendi, si objekt isë drejtës është masë pasurore.Pasuria ndahet në aktiv dhe pasiv. Aktivin e përbëjnë të drejtat, pasivin detyrimet.Karakteristikat e pasurisë janë: identiteti i pasurisë dhe uniteti i pasurisë. Me identitet të pasurisënënkuptojmë faktin se pasuria është e lidhur për një person të caktuar. Kjo do të thotë se nëqarkullimin civil-juridik nuk mund të mendohet personi pa pasuri.Uniteti i pasurisë, si një karakteristikë tjetër, do të thotë se pasuria është unike dhe se subjekti kavetëm një pasuri. Pasuria mund të jetë e madhe ose e vogël, por kurrsesi nuk mund të jetë endarë.Me vdekjen, personi ndahet nga pasuria dhe kjo pasuri kalon te trashëgimtarët, sepse ajo duhet 294
  11. 11. E drejta civilegjithmonë t’i takojë dikujt.Vlerat personale janë të lidhura me vetë personin dhe ato i takojnë atij. Në rastin tonë kemiparasysh vetëm vlerat personale të karakterit pasuror ose vlerat e tilla që, në fund, mund të marrinkarakter pasuror.Nderi, shëndeti, liria personale, integriteti fizik, shpirtëror dhe moral etj., bëjnë pjesë në grupin etë drejtave personale pasurore dhe ato nuk mund t’u kalohen personave të tjerë. Kur këto i ceno-hen, ai ka të drejtë të kërkojë përfitime materiale. Këto konsiderohen të drejta të personalitetit.Për dallim prej tyre, kemi të drejtat personale që janë rezultat i krijimtarisë shpirtërore të personit,ku bën pjesë e drejta e pronësisë intelektuale. Pra, e drejta e autorit dhe pronësia industriale(intelektuale).Krijimi dhe shuarja e marrëdhënieve juridike-civilePër krijimin, ndryshimin dhe shuarjen e marrëdhënies juridike-civile janë të domosdoshme faktetjuridike.Faktet juridike. - Fakt juridik quajmë atë fakt për të cilin e drejta e lidh krijimin, ndryshimin aposhuarjen e ndonjë marrëdhënie juridike. Me faktet juridike krijohet, ndryshohet ose shuhet e drej-ta subjektive.Faktet juridike ndahen në: ngjarje natyrore dhe veprime të njerëzve.Ngjarjet natyrore konsiderohen fakte juridike, kur e drejta e lidh për atë ngjarje natyrore krijimin,ndryshimin a shuarjen e ndonjë marrëdhënie juridike-civile. Ngjarjet natyrore mund të jenë tëndryshme si, për shembull, lindja, vdekja, kalimi i kohës, fatëkeqësitë natyrore, sëmundja psikikeetj.Veprimet e njerëzve, si fakte juridike, janë shumë më të rëndësishme. Ato ndahen në veprime tëlejuara dhe veprime të palejuara.Veprimet e lejuara, në fakt, janë punë juridike që shërbejnë si bazë për krijimin e të drejtave dhedetyrimeve në mbështetje të vullnetit të lirë. Punë juridike konsiderojmë deklarimin e vullnetit tëpalëve për krijimin e ndonjë të drejte a detyrimi.Veprimet e palejueshme ndryshe quhen delikte civile. Me delikte civile i shkaktohet dëm një per-soni tjetër. Deliktet civile, po ashtu, paraqesin burim të ndonjë detyrimi.Supozimet dhe fiksionet - Supozimi është fakt juridik për të cilin konkludojmë në bazë tërrethanave konkrete dhe ky nuk provohet, por merret se është.Supozimet kanë rëndësi të madhe. Ato janë një mjet shumë i dobishëm i teknikës juridike, sido-mos të asaj proceso-juridike, p.sh., mirëbesimi i posedimit supozohet.Prej supozimeve duhet t’i dallojmë fiksionet. Te fiksionet merret se ekziston një fakt që në tëvërtet nuk ekziston ose thuhet se nuk ekziston, edhe pse në të vërtetë ekziston. Kjo bëhet për tëlehtësuar teknikën juridike. P.sh., ekziston fiksioni se fëmija i ngjizur është i lindur, nëse është fjalapër interesat e tij.Klasifikimi i të drejtave subjektive civileNë kuadër të së drejtës civile, të drejtat subjektive mund të ndahen në të drejta absolute dhe tëdrejta relative.Për të përcaktuar se cilat janë të drejta absolute dhe cilat janë të drejta relative, duhet të niseminga karakteristikat që i bëjnë të dallohen këto të drejta.Të drejtat absolute kanë këto karakteristika: a) së drejtës së personit të autorizuar i përgjigjet 295
  12. 12. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSdetyrimi i të gjithë personave të tjerë, d.m.th., vepron në erga omnes, b) numri i personave tëdetyruar nuk është i caktuar, c) detyrimi i tyre është gjithmonë negativ, d) marrëdhënia e titullaritndaj të gjithë personave të tjerë nuk është e konkretizuar, e) këto të drejta nuk parashkruhen, f)kërkesa lind me shkeljen e së drejtës, g) te të drejtat absolute ekziston e ashtuquajtura e drejtë eracionit.Të drejtat relative i kanë këto karakteristika: a) veprojnë inter partes (midis palëve), b) detyrimiështë gjithmonë pozitiv, c) parashkruhen, d) kërkesa lind në të njëjtën kohë me autorizimin etj.Të drejtat absoluteTë drejtat absolute janë të drejtat sendore, të drejtat personale, të drejtat e personalitetit dhe edrejta e autorit.Të drejtat relativeTë drejtat relative janë të drejtat që dalin nga marrëdhëniet e detyrimeve. Te të drejtat relative,parimisht, gjithmonë ekzistojnë dy palë: kreditori dhe debitori.Qarkullimi juridikMe qarkullim juridik nënkuptojmë kalimin e një të drejte prej një subjekti te një subjekt tjetër.Të drejtat subjektive, që janë të kalueshme, janë të drejta absolute: pronësia, servituda, pengu, etj.Mjetet e qarkullimit juridik, d.m.th., të drejtat me të cilat bëhet ky kalim, janë të drejta të detyrim-it. Pra, të drejtat absolute mund t’i shikojmë si detyrime të qarkullimit juridik, kurse punët juridikesi mjete të qarkullimit juridik.Qarkullimin juridik e mundësojnë punët juridike, të cilat i ndërmarrin subjektet.Vullneti si fakt juridik për krijimin e punëve juridikePuna juridike është ajo deklaratë e vullnetit të cilën palët e ndërmarrin me qëllim të krijimit tëndonjë marrëdhënie juridike-civile. Pra, në atë marrëdhënie juridike vullneti luan rolin më tëmadh; ai është aty fakti më i rëndësishëm juridik.Vullneti, që të prodhojë efekte juridike, duhet të jetë serioz dhe i drejtuar nga diçka që në pikë-pamje fizike dhe juridike është e mundshme.Deklarimi i vullnetit mund të bëhet verbalisht, me shkrim ose në mënyrë konkludente. Shenja osesjellja me të cilën deklarohet vullneti quhet veprim konkludent, gjë që ndodh shpesh në jetën epërditshme. Rëndësia e aktit administrativ në krijimin e punëve juridikeAkti administrativ nuk është një fakt juridik, por ai shpesh i prin marrëdhënies juridike-civile.Akti administrativ mund të qëndrojë paralel me punën juridike ose t’i paraprijë asaj. 296
  13. 13. E drejta civilePunët juridike Punët juridike paraqesin formën më të shpeshtë të qarkullimit të drejtave subjektive dhe ato kri-johen, siç u tha, në bazë të deklarimit të vullnetit. Puna juridike, përveç që është e kushtëzuar ngadeklarimi i lirë i vullneti, ajo duhet të ketë edhe qëllimin të cilin dëshirojnë ta arrijnë palët me atëpunë juridike, pastaj bazën juridike, që do të thotë në këtë rast se ka mbështetje juridike për arrit-jen e qëllimit të vetë punës juridike. Natyrisht, te çdo punë juridike duhet të ekzistojë edhe vetë objekti i punës juridike, i cili nukduhet të ketë të meta juridike a fizike.Modifikimi i punëve juridikePunët juridike mund të modifikohen dhe si modifikues të tyre janë: kushti, afati dhe urdhëri.Kushti Kushti është një rrethanë e ardhshme e pasigurt, nga paraqitja ose mosparaqitja e së cilës varetkrijimi ose ndërprerja e ndonjë të drejte. Kjo rrethanë mund të jetë e varur nga vullneti i një pale,kur kushti quhet potestativ dhe mund të mos varet nga vullneti i palëve, kur ai quhet kenzual (?!).Por, gjithashtu ai mund te varet edhe nga vullneti, edhe nga rasti dhe atëherë kushti është ipërzier.AfatiAfati është një rrethanë e ardhshme e sigurt ose kalim i caktuar i kohës ose moment i caktuar nëkohë, moment për të cilin është i lidhur krijimi ose ndërprerja e ndonjë të drejte.Afati dallohet prej kushtit, sepse paraqitja e momentit të kohës tek afati është e sigurt, kurseparaqitja e ndonjë rrethane te kushti është e pasigurt.Afati mund të jetë subjektiv dhe objektiv. Subjektiv është ai afat i cili llogaritet prej ditës që ështëmarrë dijeni për ndonjë rrethanë, ndërsa afati objektiv është ai i cili fillon të rrjedhë nga momentikur ka ndodhur ngjarja, përkatësisht nga momenti kur kërkohet mbrojtja e kësaj të drejte.Urdhëri Urdhëri (modus) konsiderohet si modifikues i punës juridike dhe ai ekziston te punët juridikebëmirëse si, për shembull, te dhuratat, testamenti, etj.Urdhëri është i njëkohshëm me realizimin e punës juridike. PërfaqësimiPunët juridike mund të krijohen edhe përmes institutit të përfaqësimit. Përfaqësimi është kryerje epunëve juridike në emër të tjetërkujt dhe për llogari të tjetërkujt, zakonisht me shpërblim.Te përfaqësimi, subjektet quhen: përfaqësues dhe i përfaqësuar.Përfaqësimi mund të jetë: ligjor dhe kontraktues.Përfaqësuesi ligjor, autorizimin e nxjerr nga vetë ligji, kurse tek afati kontraktues nga i përfaqë-suari. 297
  14. 14. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSPërfaqësues mund të jenë personat e moshës madhore, të aftë për të vepruar.Ndarja e punëve juridikeNjë ndarje tradicionale e punëve juridike është: 1) Punët juridike kauzale dhe abstrakte; 2) Punët formale dhe joformale; 3) Punët midis të gjallëve (inter vivos) dhe në rast vdekjeje (mortis causa) 4) Punët e njëanshme dhe të dyanshmePunët juridike kauzale dhe abstraktePunë juridike kauzale janë ato te të cilat qëllimi i krijimit të punës është i dukshëm nga jashtë, përshembull, kontrata e shitblerjes, ndërsa punë juridike abstrakte janë ato te të cilat kauza - qëlliminuk shihet nga jashtë, për shembull, letrat me vlerë.Punët juridike formale dhe joformalePunë juridike formale është ajo për vlefshmërinë e së cilës kërkohet një formë e veçanta nga ligjiose me kontratë.Formalizmi i punëve juridike sot më së shpeshti ka të bëjë me formën e shkruar dhe të vërtetuarnga organi kompetent.Punë juridike joformale është ajo punë për vlefshmërinë e së cilës nuk kërkohet formë e veçantë.Punët juridike midis të gjallëve dhe në rast vdekjejePunët juridike midis të gjallëve (inter vivos) janë ato punë të cilat veprojnë midis subjekteve tëgjalla dhe me këto kryhet qarkullimi i rregullt juridik.Punët juridike në rast vdekjeje (mortis causa) janë ato punë të cilat veprojnë në rast të vdekjes sënjërës palë.Punë juridike midis të gjallëve janë të gjitha kontratat dhe punët tjera juridike që ndërmirren çdoditë.Puna juridike në rast vdekjeje është, për shembull, testamenti.Punët juridike të njëanshme dhe të dyanshmePunë juridike të njëanshme janë ato punë për krijimin e të cilave mjafton deklarimi i vullnetit tënjërës palë. Punë juridike të njëanshme janë: premtimi publik, testamenti, etj.Punët juridike të dyanshme janë ato punë, për krijimin e të cilave nevojitet deklarimi i vullnetit tëdy apo më shumë palëve, si dhe pëlqimi i tyre. Punë më e shpesht juridike e dyanshme është kon-trata. 298
  15. 15. E drejta civileParashkrimiParashkrimi është institut juridik që nënkupton se me kalimin e kohës, për shkak të mosushtrimittë ndonjë të drejte, përkatësisht për shkak të ushtrimit të saj, mund të humbet ose të fitohet edrejta. Në rastin tonë konkret, mund të ndodhë humbja e kërkesës, përkatësisht e padisë në kupti-min material.Nuk parashkruhen të gjitha të drejtat, por vetëm të drejtat e detyrimeve. Kjo do të thotë se tëdrejtat absolute nuk parashkruhen.Parashkrimi mund të jetë shues dhe fitues.Parashkrimi fitues paraqet fitimin e së drejtës në mënyrë origjinere, në bazë të disa faktevejuridike, prej të cilave fakt i rëndësishëm është edhe koha. Te parashkrimi, si ai fitues, ashtu edhetek ai shues, është e mundur ndëprerja dhe ndalja e rrjedhës së kohës së parashkrimit.Afatet prekluzive Krahasa parashkrimit, si mënyrë për humbjen e së drejtës është edhe afati prekluziv. Tekafati prekluziv nuk humbet vetëm e drejta e kërkesës, por edhe vetë e drejta subjektive.Pavlefshmëria e punëve juridikePunët juridike krijohen me qëllim që të jenë të vlefshme dhe në atë mënyrë të prodhojnë efektejuridike. Mirëpo, mund të ndodhë që puna juridike të konsiderohet e pavlefshme dhe, si e tillë, ajonuk mund të prodhojë efekte juridike. Puna juridike, që të jetë e vlefshme duhet të jetë e krijuarnga vullneti i lirë i palëve, të ketë qëllimin, objektin në pajtim me ligjin.Varësisht se cili interes cenohet me deklarimin e vullnetit, ai i palëve kontraktuese apo interesishtetëror - i përgjithshëm, dallon edhe intensiteti i pavlefshmërisë. Nisur nga kjo, punët juridike tëpavlefshme i ndajmë në punë juridike të nulshme (anulueshme) dhe në punë juridike tërrëzueshme.Punë juridike të nulshme (anulueshme) janë ato punë juridike të cilat konsiderohen se nuk janëlidhur fare, dhe si të tilla nuk prodhojnë efekte juridike nga momenti i krijimit të tyre. Ndërsa,punët juridike të rrëzueshme janë ato punë juridike të cilat vlejnë derisa pala e interesuar oseorgani tjetër i autorizuar të mos kërkojë pavlefshmërinë e tyre.Punët juridike të nulshme janë ato punë juridike, të cilat lidhen në kundërshtim me dispozitatimperative, rendin juridik apo me moralin shoqëror. Në të gjitha këto raste, puna juridike e lidhurështë absolutisht e pavlefshme.Padia për anulimin e punëve juridike nule (të anulueshme) nuk parashkruhet dhe ajo mund tëparaqitet në çdo kohë. Kjo pjesë më gjerësisht trajtohet te kontratat e pavlefshme.Punët e rrëzueshme juridikePunë të rrëzueshme juridike janë ato punë juridike të cilat janë lidhur me lajthim, me mashtrim,me dhunë, me kërcënim, si dhe nga personat të cilët nuk e kanë zotësinë e plotë për të vepruar.Në këto raste, deklarimi i vullnetit ka të meta dhe ai nuk është plotësisht i lirë. 299
  16. 16. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSLajthimiLajthimi është pasqyrim i gabuar mbi ndonjë element të punës juridike. Lajthimi mund të jetë nësubjekt, objekt dhe në natyrën e punës juridike.MashtrimiMashtrimi është shkaktim i vetëdijshëm i lajthimit te pala tjetër në punën juridike. Mashtrimimund të jetë aktiv dhe pasiv.KanosjaKanosja është paraqitja e mundësisë se do t’i shkaktohet ndonj e keqe atij ose ndonjë anëtari tëfamiljes së tij, në qoftë se nuk pranon lidhjen e punës juridike.Kanosja shkakton frikën te pala tjetër kontraktuese. Kanosja duhet të jetë serioze, e mundshme, epaevitueshme dhe anti e drejtë ( e padrejtë).DhunaDhuna është të shkaktuarit e vuajtjeve fizike te pjesëmarrësit në punën juridike. Dhuna është akt icili zbatohet në momentin e lidhjes së punës juridike.Punët juridike të lidhura edhe nga persona që nuk kanë mbushur moshën 18 vjeç, por më tëvjetër se 14 vjeç, konsiderohen të rrëzueshme. Ato mund të bëhen të vlefshme nëse më vonëjepet pëlqimi nga personi i autorizuar apo kur ai arrin moshën madhore.Punët juridike të lidhura me lajthim, mashtrim, kanosje, dhunë konsiderohen të rrëzueshme, sepsekëto punë, me kalimin e kohës, në qoftë se nuk kundërshtohen nga personat e dëmtuar ose këtajapin pëlqimin ndërkohë për këto punë juridike, ato bëhen punë juridike të vlefshme dhe prodho-jnë efekte juridike si çdo punë tjetër juridike e vlefshme.Me rastin e anulimit të punëve juridike, palët kanë të drejtën e restitucionit të kërkesave. Pra,secila palë merr atë që ka dhënë. Natyrisht, këtu ka edhe përjashtime.Mohimi i punëve juridike (Actio Pauliana)Në kuadër të së drejtës civile, është e njohur edhe padia për mohimin e punëve juridike, e cila embron kreditorin nga debitori i pandërgjegjshëm. Padia pauliane është padi e veçantë përmohimin e punëve juridike. Me këtë padi mund të mohohet vetëm ajo punë juridike, ku debitorime qëllim e zvogëlon masën e pasurisë, duke synuar mospërmbushjen e detyrimit ndaj kreditorit.Te kjo padi ekzistojnë tre persona: 1) kreditori, i cili është dëmtuar me punën juridike; 2) debitori,i cili i ka tjetërsuar pasurinë e vet një personi të tretë, dhe 3) personi i tretë, të cilit debitori i katjetërsuar pasurinë e vet.Për paraqitjen e kësaj padie duhet të plotësohen disa kushte: a) që kreditori, për arsye të punës sëndërmarrë juridike të jetë sjellë në situatë të pamundshme për inkasim nga pasuria e mbetur edebitorit të vet; b) që debitori të ketë qenë me keqbesim dhe c) që personi i tretë të jetë mekeqbesim. 300
  17. 17. E drejta civileUshtrimi dhe mbrojtja e të drejtave subjektive civileNuk është e mjaftueshme që vetëm të fitohen të drejtat, por kërkohet edhe ushtrimi, përkatësishtmbrojtja e tyre. Ushtrimin e të drejtave subjektive e bëjnë vetë subjektet e së drejtës dhe atoquhen titullare të të drejtave subjektive civile. Këto të drejta subjektive civile mund t’i fitojë nëmënyrë derivative ose origjinere. E drejta e tij është që ato t’i ushtrojë gjithmonë në pajtim me tëdrejtën objektive.Nuk lejohet keqpërdorimi i të drejtave subjektive civile. Kjo do të thotë se, duke ushtruar tëdrejtën tuaj, nuk mund t’i shkaktoni dëm tjetrit, edhe pse përndryshe do të kishit të drejtë.Mbrojtja e të drejtave subjektive është e garantuar me aktin më të lartë të çdo shteti dhe kjo bëhetme padi, e cila i drejtohet organit kompetent - gjykatës. Përjashtimisht, ekziston mundësia qëndonjë e drejtë subjektive të mbrohet edhe me vetëmbrojtje, për shembull, posedimi.B. E DREJTA SENDORENocioni i së drejtës sendoreE drejta sendore, si pjesë e së drejtës civile, përfshin tërësinë e normave juridike-civile, përkatë-sisht të normave juridike-sendore me të cilat rregullohen marrëdhëniet juridike-civile të subjektevelidhur me sendet.Të drejtat sendore, jo vetëm që paraqesin kategori të veçantë të të drejtave subjektive-civile, kra-has me të drejtat detyrimore dhe trashëgimore, por ato janë me rëndësi të veçantë në çdo sistemjuridik. Të jesh pronar mbi një send do të thotë të kesh të drejtën absolute më të fortën, pushtetinfaktik dhe juridik mbi sendet, qofshin ato të luajtshme apo të paluajtshme. Pra, pronari është tit-ullar me autorizime të veçanta, p.sh., ka të drejtën e përdorimit, shfrytëzimit dhe të disponimitmbi sendin e caktuar. Andaj, lirisht mund të thuhet se të drejtat sendore dallojnë nga të drejtatdetyrimore si për nga objekti, ashtu edhe për nga titullari.Marrëdhënia juridike te të drejtat sendore ekziston midis personave lidhur me sendet e caktuara,sepse është e pamundur të ekzistojë marrëdhënia person - send.Tërësia e normave juridike sendore paraqesin të drejtën sendore në kuptimin objektiv. Nga e drej-ta objektive pastaj subjektet i realizojnë të drejtat e veta subjektive civile lidhur me sendet e caktu-ara.E drejta sendore është ajo që përcakton se kujt i takon një send, se çfarë të drejtash ka dikushmbi një send, se në çfarë kushtesh dhe në çfarë vëllimi e ushtron të drejtën e vet mbi një send.Titullarët e të drejtave mbi sendet kanë të drejtën subjektive sendore që është e karakterit absolut. Mund të thuhet se me emërtimin e drejta sendore kuptojmë degën pozitive të së drejtës, e cilapërfshin tërësinë e normave juridike - civile të karakterit juridiko - sendor, me të cilat rregullohenmarrëdhëniet e njerëzve, përkatësisht subjekteve lidhur me sendet e caktuara. Pra, ajo përbën njëtërësi normash që përcaktojnë pushtetin juridik të subjekteve mbi sendet e caktuara.Të drejtat sendore janë përfaqësues tipikë të të drejtave absolute dhe i kanë të gjitha karakteris-tikat e të drejtave absolute, duke filluar nga veprimi i erga omnes, deri tek e drejta e racionit.E drejta sendore është degë pozitive e së drejtës, që rregullon marrëdhëniet midis njerëzve lidhurme sendet. Këto dispozita (rregulla juridike) përcaktojnë përkatësinë e sendit.Në të drejtën anglo-saksone nuk haset emërtimi i lëndës si e drejtë sendore, por në të shumtën erasteve emërtimi është: Pronësia (e drejta e pronësisë) dhe me këtë formulim juridik nënkuptohet 301
  18. 18. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSedhe ekzistimi i të drejtave të tjera sendore, të cilat i kanë subjektet lidhur me sendin. Autorët mekëtë rast, përveç që trajtojnë të drejtën e pronësisë si institucion themelor i së drejtës sendore, atotrajtojnë në të njëjtin vend (tekst) edhe të drejtën e servitudave, edhe të drejtën e pengut, poredhe të drejta të tjera, të cilat ata i konsiderojnë se janë si rezultat i ekzistimit të vetë së drejtës sëpronësisë, përkatësisht të kushtëzuara nga e drejta e pronësisë.Parimet e së drejtës sendoreNë të drejtën sendore, si edhe në degët e tjera të së drejtës, ekzistojnë parimet në bazë të të cilavembështetet e drejta sendore, përkatësisht bëhet rregullimi juridik i marrëdhënieve juridiko -sendore. Me këto parime, përcaktohet përmbajtja e vetë të drejtave sendore. Normat e së drejtëssendore gjithmonë duhet t’i kenë parasysh parimet e së drejtës sendore. Këto parime ndihmojnëtë bëhet dallimi i së drejtës sendore nga degët e tjera të së drejtës civile.Parimet e së drejtës sendore paraqiten si bazë, kriter dhe arsyetim të normave juridiko - sendore.Në kuadër të së drejtës sendore mund të numërohen shumë parime, mirëpo në këtë rast do t’ipërmendim katër parimet themelore të saj.Parimet e së drejtës sendore, edhe pse trajtohen veç e veç, ato duhen shikuar si një tërësi, sepsevetëm ashtu të bashkuara, e kryejnë funksionin e vet në të drejtën sendore.Parimet e së drejtës sendore janë: - Parimi i absolutitetit të të drejtave sendore, - Parimi i kufizimit të numrit të të drejtave sendore (numerus claussus - numërimi taksativ), - Parimi i publicitetit të të drejtave sendore dhe - Parimi i specialitetit të të drejtave sendore.1. Parimi i absolutitetitTë drejtat subjektive civile ndahen në absolute dhe relative. Të drejta absolute konsiderohen tëdrejtat sendore dhe të drejtat personale, ndërsa të drejta relative janë të drejtat që dalin nga mar-rëdhëniet e detyrimeve. Fakti se të drejtat sendore bëjnë pjesë në grupin e të drejtave subjektiveabsolute, ato njëherësh i kanë të gjitha karakteristikat që shoqërojnë të drejtat absolute. Prandaj,njëri ndër parimet më të rëndësishme të së drejtës sendore është parimi i absolutitetit.Me parimin e absolutitetit të të drejtave sendore nënkuptojmë faktin se të drejtat sendore janëpërfaqësuesi kryesor i të drejtave absolute, çka do të thotë se janë ato të drejta që veprojnë ergaomnes ndaj të gjithëve. Të drejtat sendore nuk kanë veprim vetëm ndaj një personi të caktuar, porato kanë të bëjnë me çdo person i cili në ndonjë mënyrë mund ta pengojnë ushtrimin e së drejtëssubjektive sendore. Në këtë rast nuk ka rëndësi se a ekziston ndonjë marrëdhënie juridike -sendore midis palëve. Të drejtat sendore kërkohet që të respektohen nga çdokush.Veprimi erga omnes i të drejtave sendore (pronësisë) nënkupton se numri i personave të cilëtduhet ta respektojnë të drejtën sendore nuk është i caktuar. Te të drejtat sendore detyrimi i këtyrepersonave është me karakter negativ. Kjo do të thotë se të gjithë personat që janë të obliguar tarespektojnë të drejtën sendore nuk duhet të ndërmarrin kurrfarë veprimi ne favor të së drejtëssubjektive të titullarit. Pronësia është absolute, sepse këtu është përfshirë i gjithë pushteti faktikdhe juridik, i cili mund të ekzistojë mbi një send individualisht të përcaktuar. Pronari, po ashtu, katë drejtë që t’i përjashtojë të gjithë të tjerët nga cenimi i paautorizuar mbi sendin që është objekt 302
  19. 19. E drejta civilepronësie. Kur të jetë cenuar, e drejta subjektive sendore mbrohet me padi, pra pronari ka tëdrejtën e kërkesës ndaj çdokujt që ia merr sendin pa ndonjë bazë juridike ose e shqetëson nëushtrimin e së drejtës së tij mbi atë send.Të drejtat absolute nuk parashkruhen. Nuk parashkruhet as e drejta e kërkesës. Me kalimin ekohës dhe me mosushtrimin e së drejtës subjektive absolute, të drejtën absolute ka mundësi tafitojë një subjekt tjetër në bazë të posedimit me mirëbesim, nëse këtë e lejon ligji. Në këtë rast,titullari nuk mund ta kthejë të drejtën e vet subjektive (pronësinë) përmes rrugës gjyqësore, përshkak se dikush tjetër e ka fituar të drejtën sendore (pronësinë) me anë të parashkrimit fitues.Mirëpo, në qoftë se personi i paditur, i cili e ka fituar të drejtën e pronësisë me parashkrim fituespranon që ta kthej vullnetarisht sendin te pronari, atëherë ish - pronari nuk ka nevojë që përsëri taregjistrojë të drejtën e vet në librat publikë. Konsiderohet se pronari vazhdon kontinuitetin e sëdrejtës së pronësisë ose të ndonjë të drejte tjetër sendore.Titullari i së drejtës sendore, në mbështetje të parimit të absolutitetit, del se ka të drejtë që sendine vet ta kthejë në çdo kohë dhe kudo që e gjen. Për pronarin nuk është me rëndësi se në çfarërruge sendi i tij ndodhet te tjetri. Kjo ndryshe quhet edhe e drejta e racionit. Poseduesi i senditmund të jetë posedues edhe me mirëbesim, por nëse nuk e ka fituar pronësinë ai është i obliguarqë ta kthejë sendin te pronari. Pronari e padit personin tek i cili ndodhet sendi i tij. Me padipronari kërkon kthimin e sendit në posedimin e tij. Kjo do të thotë se sendin e vet duhet ta kthejëprej çdokujt.2. Parimi i numërimit taksativ (numerus claussus)Te pronësia dhe të drejtat e tjera sendore, për vetë faktin se janë të drejta sendore me karakterabsolut, ekziston detyrimi që të dihet saktësisht se cilat janë ato të drejta dhe kujt i takojnë. Nëlegjislacionet e çdo rend juridik parashikohet shprehimisht numri i të drejtave sendore, pronësisëdhe të drejtave tjera sendore. Në të gjitha rastet pronësia është e drejta kryesore sendore dhe, si etillë, ajo është e pashmangshme në çdo sistem juridik. Mirëpo, të drejtat e tjera sendore, që në disaraste thuhet se burojnë nga e drejta e pronësisë, janë të ndryshme dhe ato duhet në vetë ligjin tëpërcaktohen saktësisht, prandaj parimi i kufizimit të numrit të të drejtave sendore konsiderohet siparim i dytë i të drejtave sendore. Ky parim nënkupton se e drejta (ligji) ka bërë kufizimin e tëdrejtave sendore. Ligji cakton llojin e të drejtave sendore, përkatësisht cakton se cilat janë të drej-tat sendore që veprojnë erga omnes.Titullarët mund të jenë bartës vetëm të atyre të drejtave sendore që i njeh e drejta pozitive. Ligjiështë ai i cili cakton si numrin, ashtu dhe përmbajtjen e tyre.Numri dhe përmbajtja e të drejtave sendore jo vetëm që caktohet në momentin e nxjerrjes sëligjit, por kjo bëhet edhe në mënyrë shumë të saktë. Normat që e rregullojnë këtë janë të karak-terit të detyrueshëm, pra me karakter ius cogens, që do të thotë se palët këto dispozita nuk mundt’i ndryshojnë ndërkohë me vullnetin e tyre. Shkelja e këtyre dispozitave çon në pavlefshmërinë efitimit, ndryshimit apo shuarjes së ndonjë të drejte sendore. Kjo mundëson sigurinë juridike përqytetarët.Në të drejtën tonë, përveç pronësisë, si të drejta sendore konsiderohen e drejta e servitudës, edrejta e pengut, e drejta e ndërtimit dhe barrat sendore. Ky numërim taksativ do të jetë më i qartëkur të nxirret ligji për të drejtën e pronësisë dhe të drejtat e tjera sendore, siç e kemi rastin eSllovenisë e Kroacisë. Mënyrën taksative të numërimit të të drejtave sendore e gjejmë edhe në lit- 303
  20. 20. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSeraturën juridike, në të cilën si të drejta sendore numërohen: 1. E drejta e pronësisë, 2. E drejta eservitudave, 3. E drejta e pengut, 4. E drejta e barrave sendore dhe 5. E drejta e ndërtimit.Në literaturën juridike numërimi taksativ i të drejtave sendore - pronësisë dhe të drejtave të tjerasendore ndryshe quhet edhe parimi i numrit të mbyllur të të drejtave sendore. Caktimi i të drej-tave sendore në mënyrë taksative nuk do të thotë se nuk mund të ketë edhe të drejta të tjerasendore, por kjo duhet të bëhet gjithmonë me ligj. Ligji mund të parashikojë edhe të drejta të tjerasendore. Kjo mundëson që të dihet se cilat dispozita apo rregulla juridike do të vlejnë për fitimin,ndryshimin dhe shuarjen e të drejtave sendore. Të drejtat sendore nuk janë të përcaktuara njëherëe përgjithmonë. Numërimi i sipërpërmendur i të drejtave sendore është një përcaktim tradicional.3. Parimi i publicitetitTë drejtat sendore janë të drejta të karakterit absolut. Prandaj, është e nevojshme që të gjithë per-sonat e tretë të dinë se kujt i takon e drejta e caktuar. Pra, personat duhet të dinë se kujt i takon edrejta, p.sh., pronësia, servituda, pengu, etj.Parimi i publicitetit, kur bëhet fjalë për sendet e paluajtshme, manifestohet me aktin e regjistrimittë së drejtës së pronarit a të ndonjë të drejte tjetër sendore në librat publikë. Secili që do mund tëshikojë librat publikë, përkatësisht të marrë verifikime se kush është titullar i asaj paluajtshmërie tëregjistruar në këto libra. Në qoftë se dikush e blen sendin e paluajtshëm pa e vërtetuar të drejtëne pronësisë në bazë të librave publikë, ai nuk mund t’i referohet mosqenies i informuar. Në këtoraste blerësi i heq të gjitha pasojat juridike lidhur me sendin që është objekt i qarkullimit juridik.Parimi i publicitetit, kur bëhet fjalë për të drejtat mbi sendet e luajtshme, manifestohet meushtrimin e pushtetit faktik mbi sendin. Në këtë rast mjet i publicitetit është posedimi i sendit; përshembull, poseduesi për çdo ditë e përdor lapsin e njëjtë dhe ne kemi të drejtë të mendojmë se kylaps është në pronësinë e tij. Parimi i publicitetit realizohet me anë të ushtrimit të posedimit, përshkak se kur kemi të bëjmë me sende të luajtshme, ato nuk kanë të njëjtën rëndësi si edhe sendete paluajtshme. Pasojat juridike, në rast të gabimi, për titullarin e së drejtës së pronësisë nuk janëme vëllim të njëjtë, pra dallojnë pasojat kur objekt i së drejtës së pronësisë janë sendet e luajt-shme, nga pasojat kur objekt i saj janë sendet e paluajtshme. Afati i parashkrimit për sendet e lua-jtshme është shumë më i shkurtër, sesa kur kemi të bëjmë me sende të paluajtshme.Posedimi jo vetëm që në këtë rast shërben për kalimin e pronësisë mbi sendin e luajtshëm, por aiështë njëkohësisht edhe supozim se poseduesi është edhe pronar i sendit.4. Parimi i specialitetit (specificitetit)Me parimin e specialitetit nënkuptojmë faktin se të drejtat sendore konstituohen mbi sendet indi-vidualisht të përcaktuara. Pra, e drejta e pronësisë ekziston mbi secilin send veç e veç që posedonpronari. Nëse ka njëqind tavolina, nuk thuhet se është pronar i të gjitha tavolinave, por thuhet seka të drejtën e pronësisë mbi secilën tavolinë. Kjo do të thotë se kalimi i së drejtës mbi tavolinënnga një subjekt në një subjekt tjetër bëhet në mënyrë të individualizuar. Njëqind tavolina, njëqindtë drejta të pronësisë për titullarin.Të drejtat sendore ekzistojnë vetëm mbi sende individualisht të përcaktuara. Objekti i së drejtëssendore është gjithmonë saktësisht i përcaktuar.Parimi i specialitetit nënkupton, përveç sendit individualisht të përcaktuar si objekt, edhe individu-alizimin e përmbajtjes së së drejtës mbi sendin e caktuar. Në literaturë thuhet shprehimisht se“objekt i çdo të drejte subjektive juridiko-sendore gjithmonë është ndonjë send i përcaktuar indi- 304
  21. 21. E drejta civilevidualisht, sendi i pavarur, përkatësisht në qoftë se ligji e lejon, e drejta individuale e përcaktuar ebarazuar me ligjin”.Subjekti ka aq të drejta pronësie sa ka edhe sende, që mund të jenë objekt i së drejtës së pronë-sisë. Kjo vlen edhe për të drejtat e tjera sendore që kanë për objekt sendin, për shembull, e drejtae servitudës.Burimet e së drejtës sendoreE drejta sendore është degë pozitive e së drejtës që përfshin tërësinë e normave (dispozitave dherregullave) juridike, me të cilat rregullohen marrëdhëniet shoqërore, përkatësisht marrëdhënietjuridike me karakter juridiko-sendor apo marrëdhëniet midis njerëzve (personave) lidhur mesendet e caktuara. Prandaj lind pyetja se cilat janë ato burime të së drejtës sendore? Burimet e sëdrejtës sendore ndahen në burime në kuptimin material dhe burime në kuptimin formal. Burimnë kuptimin material është ajo forcë që e krijon të drejtën në përgjithësi, pra edhe të drejtënsendore në veçanti. E drejta krijohet nga vullneti i përfaqësuesve të popullit, të cilët realizojnëdemokracinë indirekte brenda një strukture shtetërore me të drejtë të nxjerrjes së ligjeve të veta.Ligji, aktet nënligjore, e drejta zakonore janë burime formale të pranuara botërisht. Kjo vlen edhepër Kosovën. Ndërkaq, praktika gjyqësore dhe doktrina shkencore mbeten një temë e hapur. Kjonuk do të thotë se këto nuk janë burim formal subsidiar i së drejtës sendore. Lëmi i së drejtëssendore është ndër lëmenjtë më pak të rregulluar me ligj, për të mos thënë nuk është i rregulluarfare. Gjykatat i zbatojnë ligjet, por ato janë të pakta dhe në të shumtën e rasteve vendosin në bazëtë rregullave juridike, të cilat janë ish-dispozita të kodeve dhe ligjeve civile që u zbatuan para dhepas Luftës së Dytë Botërore. Mungesa e ligjeve të reja është një pengesë serioze për një zhvillimnormal të marrëdhënieve pronësore dhe marrëdhënieve të tjera me karakter juridiko-sendor.Burimet e së drejtës sendore, si pjesë e së drejtës civile, janë të përbashkëta me atë që ështëmësuar në pjesën e përgjithshme të së drejtës civile.Ligjet civile, me të cilat rregullohen të drejtat civile, në Kosovë nuk janë nxjerrë ende. Ka disaakte ligjore që janë burim ligjor: këtu bëjnë pjesë Korniza Kushtetuese për Vetëqeverisje tëPërkohshme të Kosovës, Rregullorja 1999/24 për Ligjin në Fuqi në Kosovë dhe Rregullorja nr.2000/59 për Ndryshimin e Ligjit në Fuqi në Kosovë. Kjo Rregullore ka bërë të mundur që tëzbatohen të gjitha ligjet, të cilat ishin në fuqi para 23 marsit 1989, çka do të thotë se lejohet kon-tinuiteti i atyre dispozitave që e kanë rregulluar fushën e së drejtës sendore. Ligji i Aplikueshëm nëKosovë mundëson rregullimin e marrëdhënieve pronësore si me dispozitat e reja, ashtu edhe meato të miratuara në të kaluarën, duke ruajtur kështu një vazhdimësi të rendit juridik. Pra, nukmund të thuhet se ekziston vakuumi i burimeve të së drejtës civile. Me Ligjin e Aplikueshëmhapet mundësia e zbatimit edhe të konventave të ndryshme ndërkombëtare që përmbajnë dispozi-ta, me të cilat rregullohen çështjet pronësore dhe çështje të tjera nga kjo fushë e së drejtës. Ligji iAplikueshëm në Kosovë ka të bëjë me të gjitha dispozitat ekzistuese, po qe se nuk janë të karak-terit diskriminues. Natyrisht, edhe këtu pranohet hierarkia e burimeve të së drejtës, kështu që nërend të parë janë rregulloret e nxjerra nga Përfaqësuesi Special i Kombeve të Bashkuara, Ligji iAplikueshëm në Kosovë i para 23 Marsit 1989 dhe ligjet e tjera të mëvonshme. Kjo tregon seedhe me këtë rast e drejta e shkruar është burimi kryesor i së drejtës civile, përkatësisht i sëdrejtës me të cilën rregullohet e drejta e pronësisë dhe të drejtat e tjera. Në vendin e dytë burim isë drejtës civile, pra edhe i asaj sendore, është e drejta zakonore, natyrisht, në qoftë se nuk ështënë kundërshtim me rendin juridik dhe kur mungojnë dispozitat e shkruara. Janë të pranishmeedhe burimet e tjera, por në një masë shumë më të vogël. Këtu është fjala për praktikën gjyqësore 305
  22. 22. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSdhe doktrinën juridike. Edhe shtetet me sistem juridik më të kompletuar në fushën e së drejtës sëpronësisë pranojnë praktikën gjyqësore dhe të drejtën zakonore për burime plotësuese të sëdrejtës.Në çdo sistem juridik janë të pranishme një sërë burimesh formale të së drejtës dhe kjo kushtë-zon parimin hierarkik, sipas të cilit burimi më i lartë është mbi burimin më të ulët, përkatësisht ilarti gjithmonë e përjashton burimin më të ulët. Në këtë drejtim çdokund në botë Kushtetutaështë burimi kryesor, ndërsa të gjitha aktet e tjera i nënshtrohen Kushtetutës. Ligjet ose aktet etjera nënligjore nuk bën assesi të jenë në kundërshtim me Kushtetutën. Pas Kushtetutës, në hier-arkinë e burimeve juridike ndodhen konventat ndërkombëtare. Pastaj vjen ligji, si burim formal isë drejtës, i cili nxirret nga Parlamenti në procedurë të caktuar. Në Kosovë, pas vitit 1999, aktetligjore janë nxjerrë me emërtimin rregullore, ndërsa tani nxirren me emrin ligj, por dekretohen(fuqizohen) përmes rregulloreve, të cilat i nxjerr Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm(PSSP) të OKB-ës në Kosovë.Sendet - NocioniNocioni mbi sendin është një çështje që në të shumtën e rasteve caktohet me ligj, përkatësisht mekod civil, me rastin e rregullimit të së drejtës së pronësisë. Sendi paraqitet si objekt i së drejtës sëpronësisë dhe të drejtave të tjera sendore. Në Kodin Civil të Republikës së Shqipërisë, në nenin141 parashikohet: “Send është çdo gjë që mund të përbëjë objekt pronësie ose i së drejtës tjetërreale”. Kodi juridiko-sendor i Sllovenisë bën përkufizimin, duke thënë: “Sendi është objekt trupori pavarur, të cilin njeriu e vë lehtë nën pushtet”. Ndërsa Kodi Civil i Përgjithshëm Austriak thotë:“Çdo gjë që nuk është njeri, ndërsa shërben për nevojat e njerëzve, quhet send në kuptiminjuridik”, dhe ngjashëm me këtë Kodi Civil i Mbretërisë Serbe parasheikon: “Me emrin send, nëkuptimin e ligjit, kuptohet krejt ajo çka nuk është njeri ose nuk është person dhe shërben përnevojat e njeriut”. Ligji për Pronësinë dhe të Drejtat e Tjera Sendore i Kroacisë, po ashtu, bënpërkufizimin e sendit, duke thënë: “Sende në kuptimin e këtij ligji janë pjesët trupore të natyrësndryshme nga njerëzit, të cilat u shërbejnë njerëzve për t’i përdorur. Merret se janë sende dhekrejt të tjerat që ligji i barazon me ato”.Në literaturën juridike sendi përkufizohet edhe në këtë mënyrë: “Në kuptimin civilo - juridik,send (res), është pjesa materiale e natyrës që gjendet në pushtetin e njeriut dhe mbi të cilin ekzis-ton e drejta e pronësisë ose ndonjë e drejtë tjetër sendore”; ose: “sende në kuptimin juridik mundtë jenë jo vetëm trupat e ngurtë, por edhe lëngjet e gazet, me kusht që ato të vihen nën sundimine njeriut dhe të përdoren prej tij për dobi ekonomike”.Sendi është një pjesë materiale e natyrës që e plotëson kushtin fizik dhe kushtin shoqëror dhe kjonënkupton se “kushti i parë është ai fizik, çka do të thotë se kjo pjesë duhet t’i nënshtrohetpushtetit të njerëzve dhe, së dyti, është kushti shoqëror, që do të thotë se kjo pjesë e natyrësnjëkohësisht duhet të jetë edhe mall, domethënë, të mund të shkëmbehet dhe të dalë në qarkul-lim ekonomik”. Në të drejtën civile send është vetëm ai objekt i cili mund të vihet nën pushtetinfizik të subjektit të së drejtës. Ky send duhet të plotësoj ndonjë nevojë të personave. Nuk kon-siderohen sende, nëse nuk kanë kurrfarë rëndësie shoqërore. Mirëpo lejohet mundësia që me ligjtë konsiderohet send edhe diçka tjetër nga ajo që u përmend. Sendi është objekt trupor i pavarur,i cili mund të zotërohet nga njeriu. 306
  23. 23. E drejta civileNdarja e sendeveNë sistemet e ndryshme juridike, ndarja e sendeve bëhet duke u mbështetur në kritere tëndryshme, andaj në legjislacionet e tyre kanë edhe dallime, kur bëhet fjalë për ndarjen a klasi-fikimin e sendeve, që janë objekt i së drejtës së pronësisë.Ndarja e sendeve ka rëndësi të madhe për të drejtën sendore, e cila është degë pozitive e sëdrejtës që rregullon marrëdhëniet e subjekteve (personave) lidhur me sendet. Varësisht nga lloji isendeve, përcaktohet edhe përmbajtja e të drejtave sendore, kompetenca e gjykatave, mënyra efitimit të të drejtave sendore, mbrojtja e të drejtave sendore, shuarja e të drejtave sendore. Sendetjanë objekt i të drejtave sendore dhe pa ekzistimin e sendit nuk ekziston as e drejta, pra nuk ka tëdrejtë pronësie.Sendet e luajtshme dhe të paluajtshmeSendet janë objekt i marrëdhënies juridike-sendore. Kjo do të thotë se sendet janë objekt i sëdrejtës sendore. Në literaturën juridike, për rëndësinë e sendit thuhet se “sendi është objekt i tëdrejtave subjektive sendore, ai njëkohësisht është edhe objekt i marrëdhënies juridiko-sendore -marrëdhënia juridiko-sendore është marrëdhënie shoqërore, marrëdhënie juridike e personave lid-hur me sendet e caktuara, si objekt i asaj marrëdhënieje” dhe se “është i pamundur çfarëdopushteti mbi sendin, nëse nuk ka send. Nuk ekzistojnë të drejta sendore pa objekte”.Në sendet e paluajtshme bëjnë pjesë: toka dhe të gjitha sendet e ngulitura, përkatësisht të lidhurapër tokën, si, për shembull, ndërtesa dhe sendet e instaluara në ndërtesë. Qëllimi të qëndrojnëpërherë: gypat e ujit, përçuesit e rrymës. Pasojnë sendet e lidhura organikisht me tokën: drunjtë,pemët, pastaj ekzistojnë edhe sendet të cilat konsiderohen të paluajtshme, edhe pse në fakt janë tëluajtshme; këto ndryshe quhen paluajtshmëria sipas destinimit, kur plotësohen dy kushte të caktu-ara: pronari t’i ketë futur në paluajtshmëri dhe lidhja të jetë e përhershme.Disa legjislacione, si, për shembull, ai i Republikës së Shqipërisë numron taksativisht sendet epaluajtshme dhe thotë: “Janë sende të paluajtshme toka, burimet e rrjedhjet e ujërave, drurët,ndërtesat, ndërtimet e tjera notuese të lidhura me tokën dhe çdo gjë që është e trupëzuar nëmënyrë të qëndrueshme e të vazhdueshme me tokën ose ndërtesën. Të gjitha sendet e tjera, dukepërfshirë edhe çdo energji tjetër natyrore, janë sende të luajtshme”. Ndërsa në Ligjin përPronësinë dhe të Drejtat e Tjera Sendore të Republikës së Kroacisë, për sendet e paluajtshmethuhet: “Paluajtshmëritë janë ngastra të sipërfaqes tokësore, së bashku me të gjitha ato që janë tëlidhura me tokën përgjithmonë mbi dhe nën sipërfaqe, nëse me ligj nuk është caktuar ndryshe”.Nocioni i sendit të luajtshëm në të drejtën tonë pozitive nuk është i përcaktuar me ligj, por këtë ebën teoria juridike, sipas së cilës send i luajtshëm konsiderohet ai send që mund të mbartet prejnjë vendi në vendin tjetë,r pa i ndryshuar esencën, ndërsa send i paluajtshëm është ai send i cilinuk mund të mbartet prej një vendi në tjetrin pa e ndryshuar esencën. Kjo nuk ndodh gjithmonëkështu, prandaj kërkohet që legjislacioni civil të përcaktojë vetë shprehimisht se cilat sende kon-siderohen të paluajtshme dhe cilat të luajtshme. Në këtë mënyrë është vepruar në Kodin Civil tëRepublikës së Shqipërisë, i cili parashikon shprehimisht se cilat janë sende te paluajtshme, dukebërë numërimin taksativ të tyre dhe duke i shpallur si sende të luajtshme të gjitha ato sende qënuk numërohen si sende të paluajtshme. Ligji për Pronësinë dhe të Drejtat e Tjera Sendore iKroacisë, sende të luajtshme i konsideron ato të cilat mund të mbarten prej një vendi në një vendtjetër, por pa iu dëmtuar substanca, ndërsa paluajtshmëritë janë ngastrat e sipërfaqeve tokësore,së bashku me krejt atë që është e lidhur përherë me tokën në sipërfaqe dhe nën të, po qe se me 307
  24. 24. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSligj nuk është përcaktuar ndryshe.Për shkak të rëndësisë që kanë disa sende, duhet të regjistrohen në regjistra të veçantë, prandajedhe konsiderohen si sende të paluajtshme; këtu bëjnë pjesë anijet dhe aeroplanët.Ndarja e sendeve në të luajtshme dhe të paluajtshme është e një rëndësie të veçantë, kur bëhetfjalë për mënyrën e fitimit të tyre. Fitimi mbi sendet e paluajtshme bëhet vetëm pasi të jenëshënuar në librat publikë (të tokave), ndërsa kalimi i tyre bëhet vetëm me regjistrim në librat pub-like, por jo me dorëzim. Po ashtu, varësisht se për cilin send bëhet fjalë, caktohet edhe kompeten-ca gjyqësore. Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë, neni 144, parashikon: “Sendet e paluajtshmedhe të drejtat reale mbi to regjistrohen në regjistrat e pasurive të paluajtshme”.Një rëndësi tjetër ka fakti se të gjitha legjislacionet në botë caktojnë kohën e afatit të parashkrimitfitues apo humbës, varësisht nga lloji i sendit (i luajtshëm apo i paluajtshëm). Njëherësh ekzistondallimi i objektit të së drejtës së pengut. E drejta e pengut, kur ka për objekt sendin e paluajtshëm,në kode civile quhet hipotekë. Ndërkaq, kur është fjala për send të luajtshëm, ajo quhet e drejtëpengu (ose pengu i dorës apo pengu mobiliar). Natyrisht, edhe procedura e shitjes publike dheruajtjes së sendit nuk është e njëjtë kur bëhet fjalë për sendin e laujtshëm apo të paluajtshëm.E drejta e pronësisë mund të fitohet edhe nga jopronari, por kjo mund të bëhet vetëm mbi sendete luajtshme. Kur bëhet fjalë për fitimin me kontratë të së drejtës së pronësisë mbi sendet e palua-jtshme, atëherë kontrata duhet të jetë gjithmonë e formës së shkruar dhe e vërtetuar te organikompetent. Në rast kontesti, vendi i sendit të paluajtshëm e përcakton edhe kompetencën egjykatës, ndërsa kur bëhet trashëgimia e sendeve të paluajtshme, duhet patjetër kjo të bëhet nëseancë gjyqësore. Lloji i sendit e përcakton edhe llojin e së drejtës së pengut, sepse kur lihet pengsendi i luajtshëm, kemi të bëjmë me pengun e dorës, ndërsa kur lihet peng paluajtshmëria, atëherëkemi të bëjmë me hipotekën.Në disa raste sendet, edhe pse janë të luajtshme, ato, për nga destinimi, ligji i përcakton si sendetë luajtshme. Në këto raste sendet e luajtshme kërkohet të jenë pronësi e pronarit të sendit tëpaluajtshëm. Nuk mundet sendet e luajtshme, edhe pse mund të shërbejnë apo të jenë në lidhjeme sendin e luajtshëm, të konsiderohen paluajtshmëri. Sendi i luajtshëm duhet të shërbejë përshfrytëzimin e paluajtshmërisë dhe jo për nevojat personale të pronarit.Një lloj të veçantë të paluajtshmërisë e përbëjnë ato sende që, nga natyra e tyre, janë sende të lua-jtshme dhe as nuk janë të lidhura ekonomikisht me ndonjë paluajtshmëri. Mirëpo, për shkak tërëndësisë së tyre të posaçme, ato i nënshtrohen një regjimi juridik të njëjtë me atë të paluajt-shmërive të vërteta. Këto janë anijet detare dhe aerofluturaket. Sikurse që ekzistojnë paluajtshmëringa destinimi, po ashtu ka edhe sende të luajtshme të destinuara; për shembull, nëse dikush i shettullat e shtëpisë, të cilën e ka ndërmend ta rrënojë, ato nuk shiten si sende të paluajtshme, porshiten si sende të luajtshme të destinuara, prandaj si të tilla i njeh edhe e drejta jonë.Sendet në qarkullim dhe jashtë qarkullimit Në çdo sistem juridik ka sende të cilat nuk mund të jenë në qarkullim juridik dhe atëherëkëto nuk trajtohen si sende në kuptimin juridiko-civil. Andaj, lirisht mund të thuhet se për t’u traj-tuar send, ai duhet të jetë objekt i pronësisë, përkatësisht i ndonjë të drejte tjetër sendore. Kjo dotë thotë se një send i tillë është i kalueshëm nga një titullar te tjetri. Akti i kalimit nga një titullar tetjetri kushtëzon ndarjen e sendeve në qarkullim dhe sendeve jashtë qarkullimit. Ndarjen e sendevenë sende në qarkullim dhe jashtë qarkullimit e hasim edhe në të drejtën romake dhe ky dallimekziston edhe në të drejtën sendore bashkëkohore.Në literaturën juridike flitet edhe për aftësinë qarkulluese të sendit dhe thuhet: “Aftësia e sendeve 308
  25. 25. E drejta civileqë të paraqiten si objekte të të drejtave subjektive dhe si objekte të punëve juridike quhet aftësiqarkulluese e sendeve”.Sendet të cilat nuk mund të jenë në qarkullimin juridik konsiderohen si të mira të përgjithshmedhe këto nuk mund të jenë objekt i ndonjë të drejte sendore, sepse janë në funksion të plotësimittë nevojave të përbashkëta të të gjithë njerëzve. Në këtë grup të sendeve bëjnë pjesë: ajri i lirë nëatmosferë, deti i hapur, lumenjtë etj. Këto janë në funksion të plotësimit të nevojave të të gjithënjerëzve dhe nuk mund të konstituohet ndonjë e drejtë pronësore a e drejtë tjetër sendore mbikëto të mira materiale të natyrës. Këto të mira materiale të natyrës i administron shteti, përkatë-sisht njësia e pushtetit lokal dhe nuk mund të konstituohet ndonjë e drejtë pronësie mbi to.Pasuritë publikeNë natyrë ekzistojnë disa të mira materiale, mbi të cilat nuk lejohet konstituimi i të drejtavepronësore.Të mirat materiale të natyrës që janë në funksion të plotësimit të nevojave të të gjithë personavendryshe quhen edhe pasuri publike. Këto përbëjnë grupin më të madh të sendeve jashtë qarkul-limit.Pasuri publike konsiderohen pra ato sende që u shërbejnë nevojave të përgjithshme të të gjithëpersonave dhe këto janë: deti i hapur, lumenjtë e lundrueshëm, rrugët etj.Sendet në qarkullim të kufizuarNë sistemin juridik ku ekziston ekonomia e tregut, qarkullimi i sendeve jo vetëm që duhet të jetë ilirë, por kërkohet edhe vënia në qarkullim e sendeve pa kurrfarë kufizimi. Mirëpo, kjo nuk është emundur të bëhet deri në fund dhe përveç që kemi sende jashtë qarkullimit, ekziston edhe njëtërësi e sendeve të cilat mund të vihen në qarkullim, por në mënyrë shumë të kufizuar.Qarkullimi i kufizuar i sendeve mund të jetë nga ligji, kur ai ndalon vënien në qarkullim të lirë tësendit të caktuar. Në legjislacionin slloven parashikohet se objekt “i së drejtës sendore nuk mundtë jetë një send, i cili me ligj është ndaluar të jetë objekt i të drejtave sendore”. Kufizimi mund tëketë për qëllim aspektin shëndetësor, sigurinë e shtetit dhe të qytetarëve. Në këto raste, sendimund të vihet në qarkullim vetëm pasi të sigurohet leja nga organi kompetent. Në qarkullim tëkufizuar sot janë, për shembull, armët, mjetet narkotike, shumica e barnave etj.Parimi superficies solo ceditParimi superficies solo cedit, të cilin e njihte e drejta romake, nënkupton faktin se çdo gjë qëështë e ngulitur në tokë i takon pronarit të tokës. Në të drejtën romake nuk ekzistonte ndarja epronësisë në toka dhe në ndërtesa. Ky parim i së drejtës romake ka gjetur vend edhe në të gjithakodet e shekullit XIX dhe në legjislacionet e mëvonshme.Sendet e konsumueshme dhe të pakonsumueshmeNë shkencën juridike një ndarje e rëndësishme e sendeve është edhe ndarja në sende të kon-sumueshme dhe të pakonsumueshme, e cila është një ndarje e sendeve e mbështetur kryesisht nëkuptimin juridiko-civil.Sendet e konsumueshme janë të gjitha ato sende të cilat konsumohen ose pësojnë zvogëlim të 309
  26. 26. DORACAKU PËR PËRGATITJEN E PROVIMIT TË JURISPRUDENCËSdukshëm të vlerës së tyre me një të përdorur. Në literaturën juridike thuhet: “Të konsumueshmejanë ato sende të cilat harxhohen (zhduken) ose që u zvogëlohet dukshëm substanca me një tëpërdorur “. Në anën tjetër, sende të pakonsumueshme janë të gjitha ato sende të cilat nuk harxho-hen me një përdorim. Ato janë të destinuara të përdoren për një kohë më të gjatë.Sende të konsumueshme janë sendet ushqimore etj. Sende të pakonsumuara konsiderohen toka,ndërtesat, që janë edhe sende të paluajtshme, por edhe sendet e tjera të luajtshme, të cilat nukharxhohen me një të përdorur, për shembull veshmbathja.Objekt i huasë mund të jetë vetëm sendi i konsumueshëm, ndërsa i huapërdorjes sendi i pakon-sumueshëm, po ashtu, edhe te servitudat sendore objekt i servitudës mund të jetë vetëm sendi ipakonsumueshëm.Rëndësia e ndarjes në sende të konsumueshme dhe të pakonsumueshme lidhet edhe me rastin ekthimit të sendit. Në rastet kur sendi është i konsumueshëm, nuk mund të kërkohet kthimi i tij,por nësee është i pakonsumueshëm mund të kërkohet kthimi i tij.Sendet individuale dhe të shquara sipas gjinisë (gjenerike)Në literaturën juridike dallojmë edhe ndarjen në sende individualisht të përcaktuara apo sende tëshquara sipas gjinisë.Sende të shquara sipas cilësisë, koniderohen ato sende të cilat janë unike në gjininë e tyre, përshembull kali gjok. Sendet e shquara për nga gjinia nuk mund të asgjësohen kurrë, ndërsa atoindividualisht të përcaktuara mund të asgjësohen.Sendet e zëvendësueshme dhe të pazëvendësueshmeNë shkencën juridike, një ndarje e rëndësishme e sendeve është edhe ndarja në sende të zëvendë-sueshme dhe sende të pazëvendësueshme.Send i zëvendësuara është ai në vend të të cilit mund të vijë sendi tjetër i ngjajshëm, me veti tënjëjta dhe me destinim dhe vlerë të njëjtë (sendet e konsumuara dhe ato gjenerike).Send i zëvendësueshëm konsiderohet ai që mund të zëvendësohet me një send tjetër me cilësi tënjëjta. Në të kundërtën, sendi është i parëndësishëm. Si sende të zëvendësueshme konsiderohensendet e përcaktuara sipas gjinisë dhe ato të konsumuara, por në të shumtën e rasteve edhe sendete caktuara individualisht, për shembull, palltoja me stof të caktuar zëvendësohet me pallton e tënjëjtit stof. Sende të pazëvendësueshme janë, për shembull, fotografia (piktura) e një artisti, kalipër vrapime me cilësi të veçanta. Sendet e pjestëueshme dhe të papjestëueshmeSendet të cilat mund të pjesëtohen (ndahen) në pjesë të llojit të njëjtë, pa e humbur vlerën e tyre,janë sende të pjesëtueshme. Në këtë rast, për përcaktimin se një send është i pjesëtueshëm ose ipapjesëtueshëm, merret si kriter vlera e sendit, pra aspekti ekonomik dhe jo ai fizik. Pjesët epjesëtuara në mënyrë proporcionale e ruajnë vlerën e sendit që ka ekzistuar para pjesëtimit.Sende të pjesëtueshme quhen ato sende që mund të pjesëtohen në sende të njëllojta, pa e humburcilësinë dhe vlerën e tyre, kurse të papjesëtueshme janë ato sende që nuk mund të ndahen nësende të njëllojta, sepse do ta humbisnin cilësinë dhe vlerën e tyre. Kjo ndarje ka rëndësi tebashkëpronësia dhe detyrimi me shumë debitorë. 310
  27. 27. E drejta civileSendet e thjeshta dhe sendet e përbëraNë të drejtën sendore send i thjeshtë është ai send që paraqet një tërësi natyrale të një gjinie, p.sh.,një copë stofi, guri, shtylla etj., përkatësisht sendi i thjeshtë është objekti që është i thjeshtë ngavetë sendi, pjesët e të cilit nuk njihen (duken).I përbërë, është sendi i cili përbëhet prej shumë pjesësh të ndryshme, p.sh.,një sako.Sendet kryesore dhe aksesoreKodet civile dhe literatura juridike e njohin ndarjen në sende kryesore dhe sende aksesore. Sendkryesor quhet ai që, për nga natyra dhe qëllimi, duket se është me rëndësi më të madheekonomike.Send kryesor konsiderohet ajo pjesë e sendit që përmban në vete karakteristikat e tërë sendit, i cilimundet të jetë objekt i ndonjë të drejte sendore, ndërsa aksesore quhen pjesët përbërëse pa tëcilat sendi kryesor do të pushonte të ishte me të vërtetë ai që ka qenë.Send aksesor është ai send (pjesë e sendit) që është në funksion të sendit kryesor. Sendet aksesorenë këtë rast janë ose aksesorë në kuptimin e ngushtë ose pertinencë e sendit kryesor.Sendet aksesore ndahen në aksesorë, në kuptimin e ngushtë (send i bashkuar fizikisht), dhe nëaksesorë që quhen pertinencë ose përkatësi. Aksesori, në kuptimin e ngushtë, a bashkimi (ndajsht-esa) është ai send aksesor që ka lidhje fizike me sendin kryesor. Në këtë rast sendi aksesor ështëfizikisht i lidhur (i bashkuar) ose i ndajshtuar me sendin kryesor. Si shembull përmendet druri imbështetur për muri, trari në mur. Të gjitha këto sende aksesore mund të bëhen edhe sende tëpavarura.Rëndësia e kësaj ndarjeje qëndron në fitimin e së drejtës së pronësisë mbi sendet; kur kalohet edrejta, sendi aksesor përfshihet nga të njëjtat rrjedhoja sikurse edhe sendi kryesor; kur konstitui-mi i ndonjë të drejte tjetër sendore krijohet për sendin kryesor, kjo vlen edhe për sendin aksesor.Pertinenca është send aksesor i pavarur, i luajtshëm, i përhershëm (çelësi dhe brava), i konstituuarme vullnetin e pronarit, në pajtim me natyrën e sendit.Në legjislacionin modern, disa paluajtshmëri konsiderohen pertinencë e sendit kryesor, p.sh., kon-siderohen pertinencë e pasurisë për veprimtarinë bujqësore: makinat, kafshët, karburantet etj.Sendet tubë (Universitates rerum)Në disa raste ekziston mundësia që sendet të paraqiten si tubë sendesh, përkatësisht universitatesrerum. Tubë sendesh kemi atëherë kur përbëhen nga sendet e llojit të njëjtë, përkatësisht sende tëllojeve të ndryshme, por në një vend të caktuar. Kur bëhet fjalë për tubë sendesh të llojit të njëjtë, si shembull merren librat në bibliotekë etj.Ndërkaq,kur bëhet fjalë për tubë sendesh të llojeve të ndryshme, por të vendosura në një vend, sishembull merren depotë e mallit.Sendet trupore dhe jotruporeNdarja në sendet trupore (res cosporales) dhe sendet jotrupore (res incorporales) ekziston që ngae drejta romake. E drejta pozitive civile e pranon këtë ndarje, për shkak se objekt i së drejtëssendore janë edhe disa të drejta. Në legjislacionet ku nuk konsiderohen sende vetëm pjesë truporetë natyrës, ekziston mundësia e njohjes edhe e sendeve jotrupore. Këtë sot e hasim në legjisla-cionin e Kroacisë, në të cilin, përveç pjesëve trupore të natyrës konsiderohen sende edhe të gjitha 311

×