МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ

31,591 views

Published on

.

1 Comment
11 Likes
Statistics
Notes
  • хонины махны гарцыг сайжруулсан, эсвэл махны чиглэлийн хүйтэнд тэсвэртэй хонины аж ахуйн талаар хийсэн судалгаатай хүн байна уу?
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
No Downloads
Views
Total views
31,591
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
40
Actions
Shares
0
Downloads
479
Comments
1
Likes
11
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ

  1. 1. ҮХРИЙН АЖ АХУЙ Монгол орны бод малын дотор тоо толгой, ашиг шимийн үзүүлэлтээрээ тэргүүнзэргийн ач холбогдолтой нь үхэр сүрэг юм. Манай улсад монгол үхэр, сарлаг энэ хоѐрынэрлийз хайнаг зэрэг өөр өөр зүйл үхрийг өсгөж үржүүлдэг. Монгол үхэр нь төв Азийн эхгазрын эрс тэс уур амьсгалын нөхцөлд жилийн турш бэлчээрээр малладаг, тэсвэрхатуужил, амьдрах чадвар сайтай зэрэг онцлогтой. Монгол үүлдрийн үхэр дунджаар 240кг амьдын жинтэй, сүү нь тослог ихтэй, хамгийн амтлаг адахтай, хөөвөр хялгас зэрэг олоннэрийн бүтээгдэхүүн өгдөг. Үхэр сүргийн дийлэнх буюу 3/4 илүү нь монгол үхэр, үлдэх ньсарлаг, хайнагийн үхэр юм. Хайнаг бол сарлаг болон монгол үхрийн аль алиных нь давуутал удамшсан сайн талтай ч цэврээр нь өсгөж болдоггүй онцлогтой. Тус орны махбэлтгэлийн 40-өөд хувь, төвлөрсөн хэрэщээнд бэлтгэж байгаа сүүг бараг бүхэлд нь үхрийнаж ахуйгаас бэлтгэж байна. Мөн тэргэнд хөллөж ердийн хөсөгт ашиглана. Нийт 2503.4мянган толгой үхэртэйгээс Хангайн бүсийн уулархаг нутгийн аймгууд хамгийн олонүхэртэй. Үхэр сүргийн тоо толгойгоор Архангай, Хөвсгөл аймгууд тус бүр 350.0 мянгантолгой, Төв, Булган, Хэнтий, Завхан аймгууд 150.0-200.0 мян толгой, Баянхонгор, Дорнод,Өвөрхангай, Сэлэнгэ, Увс, Ховд аймгууд 100.0-150.0 мян толгой Сүхбаатар, Баян-Өлгий,Улаанбаатарын дүүрэг 50.0-100.0 мян толгой үхэртэй бол говийн бүсийн Дорноговь,Дундговь. Өмнөговь, Говь-Алтай, Дархан-Уул, Орхон зэрэг аймгууд 50.0 мян толгойгоосдоош үхэртэй, Өмнөговь аймаг 12.0 мян толгой буюу хамгийн цөөн үхэртэй аймаг юм.Хөдөө аж ахуйн эдэлбэрийн 100 га-д ноогдох үхрээр Архангай, Сэпэнгэ, Хөвсгөл, Булганаймгуудад 5.0 толгойгоос дээш Баян-Өлгий, Завхан, Өвөрхангай, Төв, Увс, Хэнтийаймгууд 2.0-3.0 хүртэл толгой, Баянхонгор, Сүхбаатар, Ховд аймгуудад 1.0-2.0 хүртэлбусад аймгуудад 1.0 доош толгой буюу хамгийн цөөн үхэр ноогддог байна. Өндөр өвсургамал бүхий ойт хээр, хээрийн бүсэд илүү тохиромжтой, сарлаг, хайнагийн уулархагөндөрлөг гадаргатай нутагт өсгөж үржүүлдэг.Хөдөө аж ахуйн эдэлбэрийн 100 га-д үхрийн тоогоор Хангай Хөвсгөлийн уулархаг нутагтхамгийн олон үхэр ноогдоно. Тус улсын үхэр сүргийн 80 гаруй хувь нь ойт хээр, уулархагхээрийн бүсэд байршдаг. Монгол орны тал хээр, говийн бүс дундаж өндөр уулсын, уулхоорондын хөндийгөөр монгол үхрийг өсгөдөг.Үхрийн аж ахуйгаас ашиглах бүтээгдэхүүний хэмжээг нэмэгдүүлэхийн тулд сүүний болонмахны чиглэлийн үхрийг цэврээр үржүүлэх, шинэ үүлдрийн үхэр гаргаж авах ажилтодорхой үр дүнд хүрэв. Томоохон хотын хүн амын сүүний хэрэгцээг хангахын тулдхотын дүүрэг бүсэд нь саалийн аж ахуйг байгуулж Хар тарлан, Сементаль, Талын улаанээрэг сүүний чиглэлийн үхрийг цэврээр өсгөж байгаад одоо фермерийн аж ахуй болгонөөрчлөх туршилтыг хийж байна. Энэ явдал хотыг сүү цагаан идээгээр хангах чиглэлтэй,бэлчээр ба хагас бэлчээрийн аргаар өсгөдөг үхрийн аж ахуй хөгжиж байгаатай холбоотой.Орхон, Сэлэнгийн сав нутагт махны чиглэлийн "Сэлэнгэ" үүлдрийн үхрийг оий болгосоннь амьдын жин махны гарцаар монгол үхрээс давуутай байдаг. Тэрчлэн Дорнод талын хээрийн бэлчээрт тохирсон махны чиглэлийн улаан үхэр,уулархаг нутагт Уянгын бор сарлаг зэрэг нутгийн шилмэл омгийн үхрүүд ашиг шим ихтэйбайдаг.Монгол малын хамгийн үнэтэй мальш удмын сан, цөөхөн оронд үржүүлдэг мал бол сарлагюм. Зах зээлийн эдийн засгийн нөхцөлд сарлагийн удмын санг зохистой ашигланхамгаалах нь чухал юм. Сарлагийн сүү экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн төдийгүй өөр ямар ч
  2. 2. малын сүүтэй зүйрлэшгүй тослогтой. Сарлагийн хөөврийг төгс боловсруулж ээрмэлхийхэд ямааны ноолуураас бapar дутахгүй хөнгөн, зөөлөн бүтээгдэхүүн болж олон улсынүзэсгэлэнгээс хоѐр ч удаа алтан медаль хүртжээ. Сарлаг экологийн зохистой бүс нутагтаатархсан, ашиг шимийн хувьд тогтворжсон нутгийн малын бие даасан үүлдрээр батлагдсан.Нийт үхэр сүргийн 25 хувийг орчим нь сарлаг эзлэнэ. Сарлаг өсгөх газарзүй-экологийнорчин хязгаарлагдмал, дийлэнх нь Хангай, Хөвсгөлийн уулсад, Алтайн өндөр уулын бүсэдцөөн тоотой бий. Өндөр уулын хүйтэн сэрүүн бүсэд дасан зохицсон, тагийн бэлчээрашиглаж өсөн үржиж ашиг шимээ өгдөг мал юм. Саалийн хугацаанд сарлагын нэгүнээнээс 6.5 хувийн тослогтой 250 л сүү сааж дунджаар 500 гр хөөвөр, 600 гр хялгасашигладаг. Сарлагийн аж ахуйг эрхлэх менежментийг сайжруулах, өндөр уульш бүсэдсарлаг дагнасан фермерийн аж ахуйг жижиг үйлдвэртэй хослон байгуулж, элдэв өвчнөөсурьдчилан сэргийлэх, судалгааны ажлыг өрнүүлэх хэрэгтэй юм. Одоогоор нийт сарлагийнүхрийн 10 хувь нь хайнаг байна. Хайнаг бол Монгол үхэр, сарлагийн үхэр гэсэн хоѐр өөрзүйлийн нэгдүгээр үеийн эрлийзийг нэрлэдэг ба сарлаг, Монгол үхрийн аль алиных ньсайн чанарууд удамшжээ. Гэвч хайнаг үхрийг цэврээр нь үржүүлж болдоггүй бөгөөддамжсан ортоом, усан гүзээ зэрэг дараагийн төлүүд нь амьдрах чадвар муутай, ашиг шимнь ч буурдаг байна. Сарлагийн үнээнээс гарсан монгол бухын тугалыг саран хайнаг,монгол үнээнээс гарсан сарлагийн бухны тугалыг наран хайнаг гэж нэрлэдэг. Гадаад төрхбайдал, ашиг шимээрээ гойд ялгаа байдапүй. Хайнаг нь сүү, махны ашиг шим өгөхөөсгадна ердийн хөсөгт ашиглахад тэнхээ ихтэй. Хөллөсөн шар 400 хүртэл кг ачаа даадаг. Үхрийн байршилд ус бэлчээр зэрэг байгалийн нөхцлөөс зах зээлийн хэрэгцээ,бордооны нөөц, аж ахуйн нөхцөл их нөлөөлж байгааг харуулж байна.• Үхрийн аж ахуйг өсгөхдөө томоохон хот орчимд сүү, сүү-махны чиглэлээр өсгөжфермерийн аж ахуй байгуулах замаар цэвэр болон эрлийз үхрийн тоог нэмэгдүүлнэ.• Ойт хээр, хээрийн бүсийн хойт хэсгээр мах-сүүний чиглэлийн үхэр өсгөнө. Энэ бүсэдцөцгийн тос бэлтгэх чиглэлтэй байсан бол одоо энэ хэмжээ эрс багасаж харин Монголцагаан идээ бэлтгэж зах зээлд борлуулах хандлагатай болжээ.• Говийн болон бусад нутгуудад махны чиглэлээр үхэр сүргийг өсгөдөг. Үүний үр дүндүхрийн аж ахуй тодорхой чиглэлтэй болжээ. Ямааны аж ахуй Монгол орны байгаль цаг уурын нөхцөлд гойд зохицсон мал аж ахуйн нэг салбарнь ямааны аж ахуй билээ. Ямаан сүрэг тоо толгойн хувьд нийт мал сүрэгт тэргүүлж, 20саяд хүрч богино хугацаанд түргэн өсчээ. Нэг хүнд ноогдох ямааныхаа тоогоор дэлхийдтэргүүн байр эзэлдэг. Монгол ямаа бие цогцос, ясны хөгжил сайтай, чийрэг, өргөн гүнбагтаамж бүхий цээжтэй, богиновтор булчинлаг хөлтэй байна. Ихэвчлэн хөх, улаан. харзэрэг олон янзын зүстэй байдаг нь нарны илч дулааныг биедэз шингээхэд зохицсонтойхолбоотой. Монгол ямаа олон талын ашиг шим өгдөг. Амьдын дундаж жин 30 кг бөгеөдмахны нядалгааны цэвэр жин 45 орчим хувь байна. Саалийн хугацаанд 50 л орчим сүүөгдөг учир уулархаг хээр, говийн бүсийн үхэр цөөтэй сум аж ахуйн хүн амыг сүүгээрхангахад чухал ач холбогдолтой. Ямааны гол бүтээгдэхүүн бол ноолуур юм. Монгол ямаа
  3. 3. Азийн ноолуурын хэвшлийн /кашмир/ сүрэгт хамаарна. Маш нарийн, уян зөөлөнноолууртай. Нутгийн Монгол ямаанаас дээд зэргийн чанартай 250 гр, эрлийз болонноолуурын чиглэлийн Говь гурван сайхан зэрэг бусад үүлдрийн ямаанаас дунджаар 400 грорчим, нас гүйцсэн сэрх болон ухнаас 1.2 кг ноолуур самнадаг. Манай улс зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн үеэс ноолуурын эрэлт эре ихсэнямааны тоо өсөж ноолуурын үйлдвэрлэл нэмэгдэн валютын хамгийн гол эх үүсвэрийн нэгболжээ. Ингэж ямааны аж ахуйн таваарлаг чанар эрс дээшилсэн юм. Манай улс жилд 4мянга гаруй тонн дээд зэргийн чанартай ноолуур бэлтгэж байгаа нь дэлхийн нарийнноолуурын 1/3-тэй тэнцдэг. Нутгийн Монгол үүлдрийн ямааны дотор сүүний чиглэлийнямаан сүргийн нэг нь "Тулман хөхт" юм. Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэн угямааг Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд төвлөрүүлэн-үржүүлж Алтай нуруу Дагуухсумууд, Ховд, Завхан аймгуудад өсгөж байна. Тулман хөхт ямааны сүү нь саалийн 7 сарынхугацаанд 100 л гаруй байдаг, Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр, Завхан аймгийнДөрвөлжин, Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг, Увс аймгийн Өлгий, Баянхонгор аймгийнШинэжинст, Баян-Өндөр сумдад үржүүлж байгаа ноолуур-махны хэвшлийн ямааг шилмэл"Омог"-оор тус тус баталжээ. Байгалийн цогцолборын янз бүрийн хэв шинжтэй газарзүйнорчинд өсөж : байгаа нь ноолуур бэлтгэхэд их нөөц байгааг харуулдаг. Баяндэлгэрийнулаан: Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр сумын говь, тал хээр, цөлөрхөг нутагт гол төлөвулаан, үзмэн хүрэн, шар зүстэй ямаа үржүүлдэг. Чийрэг биетэй уг ямааны ноолуур ньманай орны хамгийн нарийн хэвшилд хамаарна. Голч нь 15 мм-ээс нарийн урт нь 40 мм-ээс богино, жигд атираатай цайвар өнгөтэй, ноолуураар нь хамгийн чанартай бүтээгдэхүүнүйлдвэрлэх боломжтой. Баянхонгор аймгийн Шинэжинст, Баян-Өндөр зэрэг эдрэнгийннурууны салбар уул, говь цөлөрхөг нутагт цагаан зүстэй ямаа өсгөж үржүүлдэг. Манайорны хамгийн нарийн хэвшлийн цагаан ноолуур өгнө. Энэ нутагтай залгаа орших Өвөрмонголын Ордос зэрэг бусад аймгуудад Арвисынцагаан ямааг ноолуурын чиглэлээр өсгөж алдаршсан бөгөөд түүнд зориулан ОрдосынОтог хошуунд хөшөө босгожээ. Энэ ямаа хувьсгалын эхэн үеэр манай орны говийнаймгуудаас дүрвэн гарсан малчдын сүрэгт байсан залаа Жинстийн цагаан ямаатайхолбоотой байж болохыг судлаж байна. Завханы халтар: Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутаг Их нуурын хотгорорчимд ямаа үржүүлэхэд тохиромжтой. Энд дээр үеэс өсгөж байсан нутгийн ямааг шилэнсонгож үржлийн сүрэг бий болгон "Завханы халтар" ямаа гэж нэршжээ. Хэдийгээр хар,улаан, цагаан зүс голлох боловч "Халтар" ямаа хэмээн дундач нэр өгсөн байна. Завханы буурал: Завхан аймгийн бүх сумын ямааны ноолуурын чанарыг судалсан.Судалгаагаар Отгон, Алдархаан, Дөрвөлжин, Ургамал, Идэр, Цагаан хайрхан сумуудынямааны ноолуур 9.8-13.8 микрон буюу хамгийн нарийн болох нь тогтоогджээ. Эдгээрсумдыг "Завханы буурал" буюу Завханы Халтар омгийн ямаатай гэдэг байна. Өлгийн улаан: Увс аймгийн Өлгий сумын нутагг "Өлгийн улаан" буюу "Уулынбор" нэртэй ямаа үржүүлдэг. Уламжлалт селекцийн арга хэрэглэсний үр дүнд сумынямааны 90.4% нь улаан зүсмийн болжээ. Увс аймгийн Өлгий сумын нутагт Их нуурынхотгорт оршдог говийн бүсэд хамаарагдана.
  4. 4. Эрчимийн хар: Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын нутагт дээр үеэс үржүүлжирсэн ямаан сүрэгт шилж тохируулан сонголт хийж үржлийн ферм бүрдүүлсний үр дүнд"эрчим" ямааны шилмэл сүрэг бий болжээ. "Эрчим" нь өндөр уулын бүсийн бэлчээртзохицсон, бие томтой, хар зүстэй ямаа юм. Ноолуур махны чиглэлийн шилмэл омгийнэдгээр ямаанууд дунджаар нэг толгойгоос 350-400 гр дээд зэргийн нарийн ноолуурсамнадаг нутгийн шилмэл омгийн ямааг өсгөж байна. Эдгээр шинэ үүлдрийн ямааныноолуурын гарц нэмэгдэж чанар нь буурах хандлагатай байгаа юм. Иймд судалгааныажлыг улам гүнзгийрүүлэх шаардлагатай. Ноолуурын бэлтгэл өсөхийн хирээр боловсруулах үйлдвэрийн хүчин чадлыгнэмэгдүүлж байна. Говь, Буян, Гоѐо, Алтай зэрэг ноолууран бүтээгдэхүүн хийдэг олонүйлдвэртэй болов. Бэлтгэсэн ноолуурт анхан шатны боловсруулалт хийж гадаададгаргахад түүний үнэ хэд дахин нэмэгддэг. Байгаль газарзүйн тодорхой орчинд өсдөг тулямаан сүргийн байршлын хамгийн тохиромжтой нутаг нь Монгол ба Говь Алтайнуулархаг нутаг говийн бүс юм. Баянхонгор, Говь Алтай, Өвөрхангай, Хөвсгөл аймгууд1500.0 мян толгойгоос дээш Архангай, Завхан, Өмнөговь, Төв, Увс, Ховд аймгууд 1000.0-1500.0 мян толгой бусад аймгууд 500.0-1000.0 мян толгой ямаатай байна. Хөдөө аж ахуйнэдэлбэрийн 100 га-д ноогдох ямааныхаа тоогоор Хөвсгөл, Булган, Ховд, Увс, Завхан,Архангай, Өвөрхангай, Сэлэнгэ, Төв аймгуудад 20-оос дээш, Баян Өлгий, Говь Алтай,Баянхонгор, Дундговь, Хэнтий аймгууд 15-20 хүртэл Өмнөговь, Дорноговь, Говьсүмбэр,Сүхбаатар, Дорнод аймгуудад 15 аас доош толгой ямаа ноогдож байна. Дээрхээс үзэхэдямаан сүрэг зохистой байршлын гол бүсээсээ хойшилж Хангай, Хөвсгөлийн уулс Орхон-Сэлэнгийн сав зэрэг нутагруу тэлжээ. Ямааны аж ахуйн хэтийн төлөв: Ямаа нь өндөр уулын хээр, говийн бүсийнбэлчээрийг ашиглах чадвар, нөхөн үржил сайтай, таваарлаг бүтээгдэхүүн нь жилээс жилдбог малын дотор ямаан сүргийн тоо, дотоод бүтцийг зөв барьж зохистой харьцаагаарөсгөхийг чухалчилдаг. Бэлчээрийн мал маллагааны уламжлалаас үзэхэд нийт малын 1/4 ньямаа, 3/4 нь хонь байсан харьцаа алдагдаж 1:1.08 болжээ. Манай орны нутгийн цөлийнбүс, тагийн бүслүүрийг оруулалгүй үлдсэн бүх газрын 70 хувь эрчимтэй цөлжилтөд өртөжбайгааг судлан тогтоожээ. Гэтэл ямаа өвс ургамлыг таслан иддэггүй үндсээр нь зулгаажиддэг, модны холтсыг хүртэл хэмлэн иддэгээс гэмтээдэг байна.Ямаан сүргийн өсөлтийг тогтвортой тооны харыдаанд байлгах, жижиг дунд үйлдвэрийгтус аж ахуйтай хосолж таваарын бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэх нутгийн шилмэл омгийнямааг үржилд ашиглан ноолуур бэлтгэлийг бууруулахгүй байх төлөвтэй байна. АДУУНЫ АЖ АХУЙ Монголын мал аж ахуй, Монгол нутаг, Монголчуудыг адуугүйгээр төсөөлөхаргагүй юм. Монгол адууны өвөг тахийг Хустайн нуруу, Тахийн тал, Хомын талд сэргээннутагшуулж одоо хэдэн зуугаар тоологдох болов. Манай орны уур амьсгалын эрс тэс нөхцөлд гойд зохицсон, жилийн туршбэлчээрээр малладаг бие багатай ч маш их тэнхээтэй, онцгой тэсвэр хатуужилтай, амьдрахчадвар сайтай, олон зүйл ашиг шим өгдөг зэрэг онцлог шинжтэй биеэ даасан монгол
  5. 5. үүлдрийн адуу юм. Адуун сүргийн тоо толгой өсөлтийн хувьд тогтонги, сүүлийнжилүүдэд дунджаар 2187.0 мян хүрчээ.XIII зууны Монголчууд дэлхийн талыг эзлэн хүчирхэг гүрэн болж мандасныг хожмынсудлаачид олон талаар судалгаа хийсний дотор монгол адуутай холбон дүгнэсэн ньолонтой. Адууг Монгол улсын батлан хамгаалах үйлсэд өнө эртнээс "морин цэргийн" армибайгуулж ашиглаж ирсэн ба XIII зууны үеэс XX зууны дунд үе хүртэл өртөө улааны албазалгуулдаг гол унаа байв. Одоо бусад төрлийн малыг маллах болон уналга эдэлгээнд өдөртутам гурван зуун мянгаас доошгү-й адууг ашигладаг байна. Адууны амьдын жиндунджаар 240 кг махны нядалгааны гарц 50 хувь байдаг.Адууг өдөр тутмын уналга эдэлгээнд хэрэглэхийн зэрэгцээ мах, сүү, шир, хөөвөр, хялгасзэрэг олон нэр төрлийн бүтээгдэхүүн авч ашигладаг. Сүүлийн таван жилийн дунджаар 300мянга гаруй толгой адууг хэрэглээнд зарцуулжээ. Адууны махыг хүнсний зориулалтаартүгээмэл хэрэглэдэг тул дэлхийн зах зээлийн эрэлт хэрэщээ ихтэй байдаг. Иймд манайулсад дэлхийн жишигт тохирсон адууны махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрийгУлаанбаатарын дүүрэг Багахангайд барьжээ. Үйлдвэрийн хүчин чадлыг бүрэн ашиглахададууг бордох, гадаад зах зээлд тохирохоор "бүтээгдэхүүнийг боловсруулах шаардлагатай.Адууны мах хүнсний бүтээгдэхүүнээс гадна эмчилгээний зориулалтаар ашигладаг болжээ.Адуунаас ашиглах өөр нэг гол бүтээгдэхүүн бол гүүний сүү юм. Саалийн ^жугацаанд нэггүүнээс 200 гаруй литр сүү сааж айраг бэлтгэх боломжтой. L Гуүний айраг бол Монголчуудын хэрэглэж ирсэн өвөрмөц ундаа, янз бүрийн амин дэм элбэгтэй тулэмчилгээний зориулалтаар түгээмэл хэрэглэдэг. Манай улсад амралт сувиллын, олонгазрууд гүүний айраг, саамыг эмчилгээ сувилгаанд ашиглан үр дүнд хүрчээ. Гүүнийсаамыг бүрэн ашиглаж чадахгүйгээс их хэмжээний нөөц алдаж байна. Булган, : Архангай,Өвөрхангай, Баянхонгор, Төв, Баян-Өлгий, Дундговь, Дорноговь, Өмнөговь зэрэг төвийнболон говийн бүсэд л айраг бэлтгэдэг уламжлалтай 5, r-м Хэрэв бусад аймгуудад айргийгбэлтгэвэл үйлдвэрлэлийн хэмжээг одоогийнхоос хэд дахин нэмэгдүүлэх боломжтой.Саамаар хуурай сүү хийдэг аргыг нэмэгдүүлбэл хүн амыг сүүн бүтээгдэхүүнээр хангахадихээхэн ахиц гарч, адууны яж ахуйн таваарын бүтээгдэхүүн нэмэгдэх юм.Адууг өсгөхдөө зөвхөн бүтээгдхүүнийг ашиглах төдийгүй уналга эдэлгээний, хурдны,уургын, жороо, гоѐлын зэрэг олон чиглэлээр өсгөдөг. Адуун сүрэг харьцангуй жигдбайршилтайн дийлэнх нь ойт хээр, хээрийн бүс зэрэг хамгийн тохиромжтой бүсэдхамаарна. Иймд тал хээр, халхын дундад тэгш өндөрлөг, томоохон гол мөрний сав, бэсрэгуулсын хөндийгөөр орших аймгууд хамгийн олон адуутай төдийгүй хөдөө аж ахуйнэдэлбэрийн 100 га-д ноогдох адуу олонтой. Адуун сүргийн тоогоор Архангай, Төваймгууд 200.0 мян толгойгоос дээш, Булган, Өвөрхангай, Хөвсгөл. Сүхбаатар, Хэнтийаймгууд 150.0-200.0 мян толгой, Дорнод, Дундговь, Завхан аймгууд 100.0-150.0 мянтолгой. Говь Алтай, Увс, Ховд, Баянхонгор, Дорноговь, аймгууд 50.0-100.0 мян толгой,бусад аймгууд 50.0 мянгаас доош толгой адуутай байна. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэрийн 100га-д ноогдох адуугаараа Архангай, Булган, Төв аймгууд 3.0 дээш толгой , Хөвсгөл,Өвөрхангай, Сэлэнгэ, Хэытий аймгууд 2.0-3.0 хүртэл, Баян Өлгий, Увс, Ховд, Завхан,Дундговь, Дорнод, Сүхбаатар аймгууд 1.0-2.0 хүртэл бусад аймгууд 1.0 доош толгой адууноогдож байна. Говийн бүс, тайгын бүслүүрт адуу цөөтэй. Адуун сүргийн таваарлагчанарыг дээшлүүлэхэд онцгой анхаарч адууны ашиг, шим бүтээгдэхүүний чанарыгсайжруулахын тулд гүүний айргийг үйлдвэрийн аргаар боловсруулах, хуурай сүү хийх,
  6. 6. айргийг удаан хадгалах арга ажиллагааг хэрэглэх, адууны мах гадаадад гаргах хэмжээгнэмэгдүүлэх, хиам, каз үйлдвэрлэхэд өргөн ашиглах, бага насны адууг уналга, эдэлгээтэргэнд сурган аж ахуйн дотоодод буюу хот суурин газрын ердийн хөсгийн тээвэрташиглах, морин тэрэг, чарга, тоног хэрэгсэл, эмээл хазаар, чөдөр ногтыг элбэгшүүлжзүтгэх хүчийг сайтар ашиглах, морин спортыг хөгжүүлэх, ашиг шимийг үрэгдэлхаягдалгүй бүрэн ашиглах хэрэгтэй юм. Адууны аж ахуйд Галширын, Тэсийн голын,Халхын дундад.тэгш өндөрлөгийн зэрэг хурдны удамтай шилмэл омгийн адууг эрт дээрүеэс эхэлж өсгөж үржилд ашиглаж иржээ. Хурдан морины шинж, сойх чиглэлээр олонном бүтээл өвлөгдөж өнөөг хүрчээ. Сүүлийн жилүүдэд монгол адуунд сонголт хийж өсгөхчиглэлээр монгол адуу нийгэмлэг байгуулагдсан юм. Монгол адууг зургаан насанд сойжуралдуулдаг төдийгүй бага насны хүүхэд унадаг дэлхийн цорын ганц уралдаан наадамбилээ. Хурдан морийг сойж уралдуулдаг уяач бол малчин хүний нарийн мэргэжил"дасгалжуулагч" юм. Улсын наадам төдийгүй зүүн бүсийн, төвийн бүсийн, баруун бүсийн,хотгойдын зэрэг бүсийн наадмуудыг хийдэг болсон нь нийт Монгол орны хурданхөлгүүдийг бүс нутгуудаар шалгаруулах боломж олгожээ. Хурдны чиглэлийн адууг хөршболон Арабын орнуудаас авчиран цэврээр өсгөхийн зэрэгцээ монгол адуутай.эрлийзжүүлэн үр дүнд хүрч байна. Адууны аж ахуйд спорт, үйлчилгээний чиглэлийн,морин поло, , аялал жуулчлал, морин аялал зэрэг шинэлэг хэлбэрүүд үүслээ. Адууны ажахуйг тогтвортой өстөхийн тулд дээр дурьдсан таваарлаг чанарыг нь нэмэгдүүлэхийнзэрэгцээ нийт сүргийн дунд хээлтэгчийн хувийн жинг тогтвортой өсгөх, хээл хаялт,сувайралт, зүй бусын хорогдлыг бууруулах, 100 эхээс бойжуулах төлийн тоогнэмэгдүүлэх, тэжээл бэлтгэл, усан хангамж, байран маллагааг дээшлүүлэх, зэрэгуламжлалт ажлуудад анхаарах болов. ТЭМЭЭНИЙ АЖ АХУЙ Манай орны эрс тэс, эх газрын уур амьсгалтай бэлчээрийн маллагаанд зохицонашиг шим өгдөг, унаа эдэлгээний их хүч чадалтай малын нэг бол тэмээн сүрэг юм. Тэмээнь олон мянган жилийн хөгжил хувьслын үр дүнд говь цөлийн нөхцөлд зохицон амьдрахөвөрмөц шинж чанартай болжээ. Монголчууд тэмээг 5 мянган жилийн тэртээгээс эхлэнмаллан өсгөн үржүүлж иржээ. Тэмээн сүрэг бол цөл, хагас цөлийн . байгаль, цаг уур, ажахуйн онцлог нөхцөлд бусад төрлийн малаас илүү зохицсон. Тэмээг нэг бөхт ба хоѐр бөхтгэж ангилна. Хоѐр бөхт тэмээ хамгийн их ашиг шим өгдөг төдийгүй тархалтын хүрээбагатай тоо толгойн хувьд цөөн байдаг. Монгол оронд хоѐр бөхт тэмээг үржүүлдэг бөгөөддэлхийд өсгөж байгаа ийм тэмээний бараг тавин хувь нь ноогдоно. Өвөрмонгол, Казакстанзэрэг хил залгах нутгуудад өсгөдөг. Манай улсын мал аж ахуйд тэмээн сүрэг онцгой байрэзэлдэг, говь цөлийн бүсийн мал аж ахуйд чухал үүрэгтэй. Монгол тэмээ бол өндөр ашигшимтэй мал юм. Max, ноос, сүү, шир зэрэг бүтээгдэхүүн өгөхийн зэрэгцээ уналгаэдэлгээнд түгээмэл ашигладаг. Тэмээнээс дунджаар 5 кг ноос ашигладаг ч шилмэл омгийнбуур 18 кг ноос егдөг. Ноосны 3/4-өөс дээшхи нь сайн чанарын ноолуур байдаг. Жилдээ1400 гаруй тонн сайн чанарын тэмээний ноос бэлтгэдэг. Тэмээний ноосыг ямааныноолуурын нэг адил боловсруулж дэлхийн зах зээлд эрэлт хэрэгцээ ихтэй бүтээгдэхүүнүйлдвэрлэдэг.
  7. 7. Тэмээний сүү найрлагадаа хүний биед чухал ач холбогдолтой олон төрлийн амин дэм,уураг, тос, чихэрлэгийг агуулсан байдаг. Ингэний ундааг эмчилгээний зориулалтаархэрэглэнэ. Ингэний сүүгээр олон төрлийн цагаан идээ хийдэг. Ингэ жил өнжиж ботголдогтул саалийн хугацаа жил тойрон үргэлжилж 320 гаруй литр сүү өгдөг. Тэмээ нуруу ачаанд240 кг, хөллөгөөнд 600 кг ачаатай өдерт өртөө илүү зам туулах чадвартай. Тэмээний хоолтэжээл, маллагаа, эдэлгээнд сургах үржүүлгийн ажил нь бусад малынхаас өвөрмөцонцлогтой. Ямар ч улиралд тэмээнд бор шаваг, божмаг, хялгана, дэрс, суль, цулхир, зэрэггашуун ба цагаалж өвс ургамал, заг, баглуур, улаан бор бударгана зэрэг шорвогургамалтай бэлчээр тохиромжтой. Таана, хөмүүл, гогод, мангир, зэрэг сонгинолог ургамалтарга хүч авахад нь сайтар нөлөөлнө. Иймд говирхог нам дор газар, тал хөндий буюууужим ухаа, жижиг толгод бүхий нөмөр хужирлаг, дэрс, бут, бударгана, элбэгтэй нутагбэлчээр тохиромжтой. Жилийн дөрвөн улирлаар бэлчэЗр, маллагаа нь ялгаатай байдаг.Тэмээг эдэлгээнд ашиглахдаа сойдог. Сойсон тэмээний тарга хүч тогтох, тэсвэр ньнэмэгдэх, ул таваг нь бэхждэг. Сойлт тохирсон тэмээ нь хоѐр cap хүртэл аянг зүдрэлгүйдаадаг. Тэмээн сүргийн үүлдрийн чанарыг сайжруулж ашиг шимийг дээшлүүлэхэд бусадмалын нэгэн адил үржүүлгийн үндсэн аргуудыг хэрэглэнэ. Ангилалт хийсэн тэмээнийүржүүлгийн үед үүлдрийн чанарыг байнга дээшлүүлэх зорилгоор үүлдрийн шинжийгбүрэн хадгалсан, ашиг шим сайтай буур ингийг үржилд ашиглана. Тэмээний дундажамьдын жин 360 кг боловч шилмэл омгийн атан тэмээ 650 кг хүрдэг. Тэмээ бэлчээрээртарга хүч сайн авдаг учир махных нь гарц чанар сайтайгаас гадна 100 кг аас илүү өөхөгдөг. Бөхний өөх нь дотор өөхний нэгэн адил бодисын солилцооны үр дүнд ус болох тулусны дутагдлыг нөхдөг ач холбогдолтой. Манай улс 1954 онд 895.3 мян толгой буюухамгийн олон тэмээтэй байсан бол сүүлийн жилүүдийн дунджаар 266.4 мянга буюу 3.4дахин буурчээ. Манай орны тэмээн сүргийн тоо толгой жил дараалан буурч байгаагзогсоох арга хэмжээ авч байгаа боловч тедийлөн үр дүнд хүрэхгүй байна. Ялангуяа тэмээзонхилон өсгөдөг говь целийн бүсийн аж ахуйнуудад хорогдол нэг адил буурахгүй байна. Тэмээний тоо толгой огцом буурсныг судлаачид олон янзын хүчин зүйлээртайлбарладаг ч хөдөөд нэгдэлжих хөдөлгөөн ялах хожим нэгдлүүд тарж мал хувьчлахадтэмээний уламжлалт маллагаа алдагдсан нь их нөлөөлсөн байна. Биологи аж ахуйндавтагдашгүй өвөрмөц үнэт чанар бүхий нутгийн унаган үүлдрийн удмын сан, бэлчээрийнмал аж ахуйн их өв, уламжлалаараа Монгол орон дэлхий дахинаа алдаршихад тэмээхэмээх гайхамшигт сүрэг багагүй үүрэг гүйцэтгэж ирсэн билээ. Монгол малын хамгийнүнэтэй удмын сан үүний дотор цөөхөн хэдхэн оронд үржүүлж үлдээд байгаа хоѐр бөхттэмээгээрээ бахархдаг. Харамсалтай нь энэ төрлийн малын үржил, есөлтийн байдалМонголчуудын анхаарал татсан асуудал болоод байна. Тэмээний аж ахуйн нөхцел байдалтуйлын эгзэгтэй, магадгүй удмын сан нь бүхэлдээ алдагдахад хүрчээ. Энэ бүхэнд дүншинжилгээ хийж олон арга хэмжээг хэрэгжүүлж байгаа юм. Тэмээн сүргийнхээ тоогоорӨмнөговь 80.8 мян толгой, Баянхонгор, Говь Алтай аймгууд тус бүр 27.0 мян толгой,Дорноговь 25.1 мн толгой, Дундговь 20.0 мян толгой буюу хамгийн олон тэмээтэйаймгуудад орно.Ховд, Увс, Өвөрхангай аймгууд 15.0- 20.0 хүртэл мянган толгой, Сүхбаатар, Завхан,Дорнод, Баян-Өлгий, Төв, Хөвсгөл, Хэнтий аймгууд 1.0-10.0 хүртэл мян толгой бусадаймгууд 0.1-1.0 хүртэл мянган толгой тэмээтэй байна. Монгол орны тэмээн сүргийн доторамьдын жин, ноосны гарц, зүтгэх хүчзэрээ илүү нутгийн шилмэл омгийн тэмээнүүд бий.
  8. 8. Эдгээрээс Галбын говийн улаан тэмээг Өмнөговь аймгийн Ханбогд, Баян овоо, Номгонзэрэг сум аж ахуйнуудад өсгөдөг. Атан тэмээ буурны амьдын жин 700 кг, ингэ 590 кг-дхүрч үржлийн шигшмэл буурнаас 18 кг хүртэл ноос авдаг. Улааннуурын хотгороос зүүнтийш Ханын хэцийн хүрэн тэмээг Өмнөговийн Манлай, Булган, Хүрмэн, ДундговийнӨлзийтийг хүртэл өргөн уудам говьд өсгөдөг. Ашиг шимийн хувьд Галбын говийн улаантэмээтэй адил юм. Говь Алтай аймгийн Шаргын говийн дагуух сум аж ахуйнуудад Хосзогдортой ноосны чиглэлийн тэмээг өсгөдөг. Эдгээр нь уналга эдэлгээ, ашиг шимийнчиглэлийн нутгийн шилмэл омгийн тэмээ учир Монгол тэмээний ашиг шимийгдээшлүүлэх чиглэлээр үржилд ашигладаг. Цаашид тэмээн сүргийг өсгөхдөө: • Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь, Баянхонгор, Өвөрхангайн говийн сумуудын нутаг Сулинхээр, Замын үүдийн талархаг газар, Дорнод говийн хотгор, Умард говийн ухаа толтодлог тал нутгуудын хөндийг хамарсан аж ахуйнууд • Говь Алтай, Завхан, Ховд, Увс аймгийн Их нууруудын хотгорт хамаарах Шаргын говь, Хүйсийн говь, Хар Ус, Хяргас, Увс нууруудын хотгорт орших сум аж ахуйнууд • Монгол болон Говь Алтайн Өврийн говь, Зүүн гарын говь, Алтайн Өвөр говь, Заг сүүжийн говийг хамарсан нутагтай сум аж ахуйнууд бол тэмээнд тохиромжтой уур амьсгал, тэжээл, усны хувьд тэмээний нутаг гэж нэрлэгддэг. Тэмээн сүргийг өсгөх байршлыы нэн тохиромжтой бүсэд голлон өсгөх болно. Сүүлийн жилүүдэд тэмээ хоргодох нь зогсож цөөн тоогоор ч гэсэн өсөх хандлагатай байгааг хадгалахын тулд тэмээн сүргийн өсөлт нь ингэ нийлүүлгийг зохион байгуулалттай явуулж хээл авах насны болон ээлжийн ингэ бүрийг хээл авахуулах, гарсан төлийг хорогдуулалгүй бойжуулах явдлаас шалтгаална. Тэмээний аж ахуйн таваарлаг чанарыг дээшлүүлэхийн тулд ашиг шимийг бүрэн ашиглаж бүтээгдэхүүний үнийг зах зээлийн хуулиар зохицуулах тэмээний уралдаан, тэмээн поло, тэмээний сүүгээр сум нэг бүр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, ердийн хөсгийн тээвэрт өргөнөөр ашиглах зэрэг спорт аж ахуйн чиглэлийн ажлыг улам ернүүлнэ. Тэмээ нь өл дааж халууныг тэсвэрлэх талаар онцгой байдгийг ашиглан хүмүүс, жуулчид говь цөлөөр аялахдаа хэрэглэн говь цөлийн хөлөг онгоц гэж нэрлэсэн байдгийг ямагт санаж дотоод гадаадын аялал жуулчдад өргөнөөр ашиглана. ХОНИНЫ АЖ АХУЙ Монгол хонь жилийн турш бэлчээрээр өсгөхөд зохицсон эрс тэс уур амьсгалтайбайгалийн нөхцлийг тэсвэрлэх чадвартай бие даасан үүлдэр юм. Таван хошуу малындотор тоо толгойгоор II таваарын бүтээгдэхүүний хэмжээгээр тэргүүн байранд ордог.Монгол хонийг мах, өөх, ноос, арьс, сүү зэрэг бүтээгдэхүүнийг ашиглах чиглэлээрөсгөдөг боловч мах өөхний чиглэлтэй. Монгол улс 18.2 сая гаруй хоньтой бөгөөд нэг хүнд ноогдох хонинк тоогоордэлхийд Шинэ Зеланд, Австралийн дараа орно. Сүүлийн арван жилийн дунджаар жилд 3.2сая орчим хонийг хэрэглээний эарлага; ашиглаж нядалгааны жингээр 107 мян тн бог
  9. 9. малын мах бэлтгэсний 3/4 илүү нь хонины мах юм. Жил тутам 20 мянга гаруй тонн ноосбэлтгэдэг Монгол хонины амьдын жин дунджаар 40 кг, махны гарц 53 хувь байда: Нэгхониноос дунджаар 1.5 кг орчим ноос авна. Ширүүн, ширүүвтэр ноос 5 нь хивс, ноосоннэхмэл, сүлжмэл, эсгий, эсгий гутлын үйлдвэрийн гаг түүхий эд болдог. Арьс нь савхинболон нэхийний үйлдвэрт үндсэн түүхю; эд болон ашиглагдана. Монгол үүлдрийн хоньбусад төрлийн малыг бодвол түргэн өсөлттэй, тэсвэр хатуужилтай, жилийн туршбэлчээрээр маллахаг дулааны улиралд таргалж, хүйтний улиралд нилээд туравч үхэлхорогдол харьцангуй бага байдаг онцлогтой. Монгол хонь отроор гойд сайн таргалдаг, амтчанар сайтай махтай, тэсвэр хатуужилтай өвөрмөц үүлдэр юм. Хонин аж ахуйд сүргийнзохистой бүтэц бий болгож хээлтэгчийн төллөгчлйг| ойртуулж, хувийн жинг 70-д хүргэжсүргийг өсвөр насанд нь таваарт : шилжүүлэн технологийн шинэ ТОГТОЛЦОО нэвтрүүлэх ньчухал юм. Хонинк аж ахуйд гиссар, эдельбаев зэрэг гадаадын түргэн өсөлттэйүүлдрүүдийг ашиглан эрлийзжүүлбэл таваарын бүтээгдэхүүн нэмэгдэнэ. Нутгийн монгол хонийг сонгож үржүүлэх буюу ноос ихтэй өөр үүлдрийн хоньтойэрлийзжүүлэн хонины ноосны гарц, чанарыг дээшлүүлж байна. Эдгээрийн дотроосОрхонд хэд хэдэн үүлдрийн хонийг оролцуулж биеэр том, чийрэг, отор нүүдлийн тууврыгсайн дааж чаддаг, нарийвтар ноосны "Орхон" үүлдрийг бий болгожээ. "Орхон" үүлдрийнхонины амьдын жин монгол үүлдрийн хонины амьдын жингээс 15 хувиар илүү юм. Мөнийк өндөр ашиг шимтэй нарийн ноосны "Хангай", ширүүвтэр ноост "Байдраг” хониныүүлдрийг бий болгов. Монгол үүлдрийн хонин сүрэгт гойд ашиг шимтэй. амьдын жин,ноосны гарц сайтай нутгийн шилмэл кирей, сартуул илүү нугаламт, Баяд, Говь-Алтай,Сутай, Торгууд, Дархад, Үзэмчин, Барга 1 омгийн хонийг сонгон үржүүлэх нь багазардлаар бүтээгдэхүүний нэмэгдүүлэх нэг гол арга гэж үздэг. Эдгээр хонийг үржлийнажилд үүлдэр сайжруулагчаар олон аж ахуйд ашиглаж байна. Хонин сүргийн байршилхарьцангуй жигдэвтэр боловч ойт хээрийн бүсийн бэсрэг уулсын бэл хөндий, хээрийн бүс,говийн бүсийн хойт захаар хонь өсгөх хамгийн тохиромжтом 1 нутаг юм. Одоогоор Төв,Өвөрхангай, Архангай, Хөвсгөл, Увс, Булган, Завхан, Хэнтий аймгууд 1000.0-1618.0мянган толгой буюу хамгийн олон хоньтой. Говь-Алтай, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Дорнод,Дундговь, Сүхбаатар, Сэлэнгэ, Ховд аймгууд 500.0-1000.0 мянган толгой, Дорноговь,Өмнөговь, Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Орхон аймгууд 500.0 мянгаас цөөн хоньтой. Монголхонь богино хугацаанд тарга хүчээ авч үржин өсөхдөө сайн байдаг. Нөгөө талаар заримаймгуудын хонин сүргийн тоо толгой Өмнөговь, Дорноговь, Сэлэнгэ аймгууд дээрхээсхоѐр дахин цөөн байна. Гэвч эдгээр узүүлэлт нь хонин сүргийн байршлыг тодорхойхаруулж чадахгүй. Учир нь аймаг бүрийн нутаг дэвсгэр, эдэлбэр газрын хэмжээадилгүйтэй холбоотой. Иймд хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын 100 га-д ноогдох байдлааравч үздэг. Ийм үзүүлэлтээр Монгол улсад хөдөө аж ахуйн эдэлбэрийн 100 га газартдунджаар 10 хонь ноогдох боловч Өвөрхангай, Архангай, Хөвсгөл. Увс, Булган, Завхан,Төв, Хэнтий, Дундговь, Ховд, Сэлэнгэ, Баян-Өлгий, аймагт дунджаас хоѐр дахин илүү 20-30 толгой хонь ноогдож "айхад Дорноговь, Баянхонгор, Дорнод, Өмнөговь, Говь-Алтай,Баянхонгор, аймагт хоѐр дахин цеөн хонь буюу 10-20 толгой ноогдож байна. Хониныбайршлын тэгш биш байгаа нь юуны өмнө байгалийн онцлогоос хамаардаг. Үүний хамтхонины аж ахуйн байршилд аж ахуй тус бүрийн чиглэл зохих нөлөөгөө үзүүлж байна.
  10. 10. Хонин сүргийг тогтвортой өсгөхийн тулд бэлчээр, тэжээлийг зохистой хослох, хээлтэгчболон бойжуулах төлийн тоог нэмэгдүүлэх зэрэг олон аpra хэмжээг авна. Орон нутгийнгазарзүйн орчинд зохицсон хонийг сонгон уржүүлж нутгийн сонгомол үүлдрийн удмынсанг хадгалах явдал юм. Цаашдын зорилт бол орон нутгийн байгалийн байдалд зохицсонхонин сургийг сонгон үржүүлж нутгийн сонгомол үүлдрийн удамшлыг хадгаланжамгаалах явдал юм. Энэ талаар цар хүрээтэй цогцолбор арга хэмжээг судлан үзэж монголнутагт зохицсон олон үүлдрийн ашиг шим арвин хонин сүргийг үржүүлнэ. Хонин сүргийн тоог нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ таваарлаг чанарыг ць лээшлүүлэхзорилго тавьж тодорхой бүсээр өсгөнө. • Ойт хээр, хээрийн бүсийн хойд хэсгээр орших аймгуудын зарим сум аж ахуйнуудад нарийн ба нарийвтар ноост хонь • Уулархас хээрийн бүсийн Баян-Өлгий, Увс, Ховд аймгийн нутгаар өөхөн сүүлт болон ууцан сүүлт хонийг мах, өөх, нэхий, ширүүн ба ширүүвтэр ноосны чиглэлээр өсгөж • Уулын хээр, говийн бүсийн Говь-Алтайн хойд, Дундговь, Дорноговийн хойд хэсэг Өвөрхангай. Баянхонгор аймгийн өмнөд хэсгээр өөхөн сүүлт монгол хонийг нутгийн шилмэл омгийн хониор сайжруулж амьдын жин, ноосны гарцыг нэмэгдүүлж өсгөнө. • Говь цөлийн бүсийн хойд хэсгээр Өмнөговь, Дорноговь аймгийн нутагт арьс нэхийний чиглэлийн каракуль хонь өсгөж үржүүлэх боломжтой.Энэ бол хонь өсгөх байгалийн нөхцөл байдал, газарзүйн хувьд тохиромжтой өндөрлөг,тэгш талархаг гадарга ихтэй хуурайвтар уур амьсгалтайд оршино.

×