SlideShare a Scribd company logo
1 of 14
Download to read offline
МОНГОЛЧУУДЫН
ёс
цээрлэх
Үндэслэл
Эцгийн овгийн үед ямар ч
үлгэр, домог, ардын аман
зохиолын бүх төрөл, дуу
хөгжим, бүжиг тоглоом нь ёс
суртахууны хүмүүжилд асар
их үүрэг гүйцэтгэдэг байсны
дээр ёс заншил нь ажил
үйлийн дагаж биелүүлэх ёс
журам болтлоо хөгжин
үнэндээ аман хууль болжээ.
Зорилго
Нүүдэлчин улс үндэстний
нэгэн болох исгий туургат
Монгол түмний зан үйл, ёс
заншлыг судлах, сурталчлах
сургах шаардлага зайлшгүйн
дээр түүний нэгэн бүрэлдэхүүн
хэсэг нь хүндлэх мэндлэх,
талархах, хориглон цээрлэх,
өргөмжлөн бэлгэшээх ёс юм.
Зочлох ёс
Айлын баруун талаас очин,
морины уяан дээр ирж
“Нохой” хэмээн хэлдэг. Энэ нь
айлд ирснээ мэдэгдэн
зөвшөөрөл эрж буй хэрэг.
Угтах хүн хувцасаа бүрэн
өмсөж, малгайтай гарч,
угтаад, сугадан түшиж
буулгаад, морийг нь авч уядаг.
Сайн танил буюу ойр
саахалтын айлд явган очих
бол гэрийнх нь гадаа
хоолойгоо засаж чимээ өгч
ордог. Айлд орохын өмнө биеэ
засаж, хувцас хунараа
янзалж, товч шилбээ бүрэн
товчилж, малгайныхаа
халхавчийг сөхөж ордог.
Цээрлэх ёс
Чимээ зөвшөөрөлгүй айлд орох,
наадам тоглоомоор боловч цочоож
орох, толгой нүцгэн, товч шилбээ
товчлохгүйгээр энгэр задгай орох,
гуйвах зэргээр зохисгүй яваж орох,
малгай буулгаж орох, зэл аргамж
дээгүүр гишгэж орох, хурдан морины
уяан дээр морьтойгоо очих.
Угтах ёс
Аливаа гийчин хүлээн
авахдаан эхэлж угтах мэндээр
мэндэлдэг ёстой. Угтах мэнд
нь “Та тавтай морилж ирэв
үү?” , “Та аян замдаа олз омог
ихтэй, амар амгалан яваж
ирэв үү?” хэрэв хүүхдээ буюу
дүүгээ /дүү хүнийг/ угтах бол
“Хүү минь, дүү минь хэмээдэг”.
Хэрэв зочин гийчин гадаад
хувцастай байвал хувцсыг нь
тайлахад тусалж өлгөдөг. Үүнд
зочин талархалаа
илэрхийлдэг.
Зочин гийчин явахад нь түшиж
сугадан босгоод, унаа хөсөгт нь
сугадан түшиж суулгаад, баярлаж
талархснаа илэрхийлэнгээ аян
замдаан аятай тавтай явахыг
ерөөн үдэлтийн мэндээр мэндлэж
үддэг ёстой. Ингэж үдэхдээн
алгаа дээш харуулан өргөж,
даллах байдлаар үддэг. Энэ нь
нүүр нүүрээ баяр
баясгалантайгаар харж явахын
бэлгэдэл юм. Тодруулбал “Та аян
замдаан тавтай явагтун”, “Та аян
замдаа тавтай, өлзийтэй явагтун”
мэтээр ерөөлт мэндээр мэндлэж,
хол сурах, ажиллаар явбал
дөрөөнд нь сүү дусааж, сүү өргөж
үддэг ёстой.
Үдэх ёс
Угтах, үдэх ёсноо
холбоо бүхий
хориглон цээрлэх ёс
Угтах, үдэх үед илүү дутуу
хөдөлгөөн хийх, зохисгүй байдал
гаргаж харьцахыг ялангуяа ёс
бус харах, зогсох, суух, хэт
хиймэл дүр үзүүлэхийг
цээрлэдэг.
Суух ёс
Айлд ороод эрэгтэй хүн
баруун талд эмэгтэй хүн зүүн
талд нь тулга, бурхан шүтээн
голлохгүйгээр суудаг ёстой.
Айлд олуулаа очиж суухдаан
нас насны эрэмбээр суудаг,
ахмад нь эхлэж ордог, суудаг
ёстой бол гарахдаа дүү нь
эхэлж гардаг. Нилээн удаан
суугаад түр гадаалаад эргэж
суух бол суудлаа сольдоггүй,
суусан суудалддаа суудаг.
Найр хурим, цайллага
дайллагын үед ч адил.
Цээрлэх ёс
Гал голомт болох тулга зүүх,
онгон шүтээн, тахилга болох
авдар, бурхан голлож суух.
Тулга тойрч гарахыг ихэд
хориглон цээрлэдэг.
Хүнтэй хамт явах
ёс
Морьтой бол ахмад
буюу дүү хүнээ зөв
талдаа авч, явган яваа
бол зөв гараараа
хөтөлж сугадан, аядуу
зөөлөн, тайван
намбатай явдаг ёстой.
Эвгүй талдаа авч явдаг
нь хажуу талын хүнд тус
дэм болоход хялбар
дөхөм байдаг. Явган
яваа хүний авч яваа
юмыг дүү нь бариж
явдаг.
Цээрлэх ёс
Морины хурдаар хамт яваа хүнээсээ
түрүүлж явдаггүй. Гараа савж,
ташуураа гозгонуулж явахыг хориглон
цээрлэдэг. Үүнийг буянаа цацаж
байгаатай адилтган үзлэг.
Хүндэтгэн авгайлах,
ахачлан дүүчилж
дээдлэх буюу хүндэтгэн
нэр цээрлэх ёс
Монгол туургатан хүнийг
дээдлэн хүндлэх, хүндэтгэлээ
илэрхийлэх арга хэлбэр, үг
хэллэгтэй, баялаг
уламжлалтайн дээр хүн бүрийг
их, бага, хүүхэд, хөгшдийг адтл
тэгшээр үзэж хүндэтгэдэг ёстой.
Жирийн хүнийг гуйлахаас
эхлээд өөртөө хамаатуулан ах
аа, эгч ээ, дүү минь, хүү минь
мэтээр хүндэтгээд төрөл саднаа
үечлэлээр нь нэрлэж хүндэтгэн
дээдэлдэг ёстой. Энэ ёс нь нэн
эртний улбаатай агаад нэг
талаас хүн хүнээ нөгөө талаас
ураг төрлөө дээдлэх зорилгоор
үүсэж хөгжсөн билээ.
Цээрлэх ёс
Аав, ээж, өвөг дээдсийнхээ
нэрийг нь хэлдэггүй, ялангуяа
нас эцэлснээс хойш нэрийг нь
хэлэхийг ихэд цээрлэдэг. Хэрэв
нэрийг нь хэлбэл яс нь
өндөлздөг хэмээн үздэг.
Цайлах, дайлах
ёс
Монгол зон цайлах, дайлах,
нарийн ёс уламжлалтай.
Энэхүү ёс нь цай чанахаас
эхэлдэг. Цай чанахдаа
тогоогоо тэгш зөв тавиад усаа
хийсний дараа сүүгээ хийдэг.
Сүүн дээр ус хийдэггүй, цай
давсыг хамт хийдэггүй, туё
тусад нь хийдэг, цай
дэврэнгүүт юүлдэггүй, тос
хийж олонтаа самардаг. Зуу
самарсан цайг дээд хэмээдэг
тул цайг олон дахин самардаг.
Цайгаа юүлэхийн өмнө заавал
амсаж үзээд зулаг дээжээ
өргөөд юүлдэг. Цайны дээжийг
хангай болон бурханд өргөдөг.
Цээрлэх ёс
Цай сүү асгадаггүй, хэрэв аснавал
долоовор хурууны өндгөө хүргэж
магнайдаа түрхдэг ястой. Цайг
хутгаар сэндэлж бутлах, цайны
дээжийг эхэлж гэрийн эзнээс өөр хүнд
өгөх, данхны цоргыг үүд уруу харуулж
тавих, цай аягалахдаан нар буруу
эргүүлж, өгөхдөө хуруугаа амсар
давуулж өгөх, цай оочин уух, зоог
хүртэхдээ гэрийн гэрийн эзнээс
түрүүлж амсах зэргийг ихэд хориглон
цээрлэдэг.
Тавагтай идээнээс
амсах, хүртэх ёс
Тавагтай идээнээс цай
уугаад амсдаг. Эхэлж өрөм,
бяслаг, ээзгий, ааруул,
боовноос энэ дарааллаар
сүүлд нь чихрээс амсдаг,
хүртдэг ёстой. Монгол хүн
эхэлж чихрээс амсдаггүй,
зөв гараараа барьж,
өчүүхэн жижиг биш, дундаж
хэмжээгээр авч хүртэх
ёстой. Чимхэж амсвал
шувуучлан тоншлоо хэмээн
дургүйцэх боловч
зэмлэдэггүй, харин балчир,
бага хүүхэд чингэвэл хэлж
зөвлөдөг.
Цээрлэх ёс
Цай уухгүйгээр тавагтай идээнээс
эхэлж амсахыг хориглодог. Тавагтай
идээнээс чимхэж амсахыг ихэд
хориглон цээрлэдэг.
Хооллох ёс
Монгол түмэн хооллох нарийн
ёстой агаад цайллага, дайллагын
гол хоол мах билээ. Тиймээс
махтай холбоо бүхий олон ёс бий.
Тодруулбал мах шүүрхий
чанадаггүй, шүүрхий хүнд өгдөггүй,
болтол нь сайн чанадаг., зөвхөн
элшийш шүүрхий чанаж иддэг.
Элгийг гүйцэд чанаж идэхийг
хориглодог, хаяа нэг элэг сэижтэй
шарж идэхээс биш бусад мах шарж
иддэггүй, зоёин гийчинд мах шарж
өгдөггүй. Энэ нь малаа дээдлэх,
мөн мах дээдлэх уламжлал,
бэлгэдэл, бишрэлтэй холбоотой
юм. Ер нь мах шарж, хуурах нь
атугай малын үс ноос, арьс шир,
эвэр туурай, яс шатаадаггүй,
хярюас хурвас гаргахыг сэжиглэдэг.
Цээрлэх ёс
Шүүрхий мах хүнд өгөхийг ихэд
цээрлэдэг. Элгийг болтол нь чанах,
мах шарж, хуурах, ёс шатаах,
тойго,шагай хаях, гуяны булчирхай
идэх /гуйлгачин болсон ч гучны
булчирхай битгий ид гэсэн үг байдаг/
айлд хувь өгөхдөө бөөр? Зүрх, хутга
сэрээгээр гаргах, тогоо хазгай
тавихыг цээрлэдэг.
 Галд хутга дүрэхийг цээрлэнэ. Үл хэрэсвээс хөнөөх муу ёр удлаа гэх буюу
галын бурхан шархдана, хилэгнэнэ гэнэ.
 Гал тахих үеэс галын хайчийг ил байлгахыг цээрлэнэ. Заавал далд хийнэ.
Зөрчвөөс галын бурхан цочино гэнэ.
 Гал тахин архи, тос өргөх үеэс жирэмсэн эмэгтэй ойр байхыг цээрлэнэ.
Зөрчвөөс ураг унах буюу үр зулбана
 Галаар наадах, тоглохыг цээрлэнэ. Тухайлбал хүүхэд багачууд галтай цучил,
мөчир, бамбар барьж тогловол гал алдана, түймэр тавина хэмээн хориглоно.
 Галд ам гарахыг цээрлэнэ. Ам гарваас галын аюулд өртөнө гэнэ.
 Гал түүдэг хээр хөдөө асаагаад гүйцэд унтраахгүй байхыг цээрлэнэ.
Зөрчвөөс түймэр тавина гэнэ.
 Галын хайч хаалганд хүргэхийг цээрлэнэ. Үүдэн тэнгэр сахиулган хилэгнэнэ
гэнэ.
 Гантай жил хуурай өвс, бут, модтой газар гал түлэх, түүдэг асаахыг цээрлэнэ.
Үл хэрэгсвээс гал алдана, түймэр тавина гэнэ. Зайлбаргүй асаах бол
болгоомжтой сэрэмжтэй үйлдэнэ.
 Ганц мод бариад гэрт орохыг цээрлэнэ.Үл хэрэгсвээс модоо барьсан
гуйлгачны шинж үзүүлэв муу хэмээнэ.
 Гахай өдөр нүүхийг, гал таслахыг цээрлэнэ. Үл хэрэгсвээс өлзий бус болно
Гахай өдөр шинэ үйл эхлэх, хийхийг цээрлэнэ.Зөрчвөөс үйлс бүтэл хазгай
болно гэх буюу үхэл хагацал дайрна гэнэ.
Гал голомттой холбоотой цээрлэх ёс
Анхаарал
тавьсанд
баярлалаа...

More Related Content

What's hot

Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэгЧингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэгgbd01
 
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньП. Эрдэнэсайхан
 
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагаа
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагааХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагаа
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагааMr Nyak
 
Durs ylga 12
Durs ylga 12Durs ylga 12
Durs ylga 12muuduu
 
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...tolya_08
 
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...Adilbishiin Gelegjamts
 
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )Maa Enkh
 
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэмонголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэДэлгэрмаа Нн
 
нийгэм тест өөрийгөө сориорой
нийгэм тест өөрийгөө сориоройнийгэм тест өөрийгөө сориорой
нийгэм тест өөрийгөө сориоройBurmaa Ganbaatar
 
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичиг
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичигЗохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичиг
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичигipsrgovmn
 
эрийн 3 Ц.Батсүрэн
эрийн 3 Ц.Батсүрэнэрийн 3 Ц.Батсүрэн
эрийн 3 Ц.БатсүрэнBatsuren Tsagaan
 
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмжХичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмжСэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/NooyoJamgan
 
сургалтын аргууд
сургалтын аргуудсургалтын аргууд
сургалтын аргуудbayarmaa_mish
 
ажилгүйдэл
ажилгүйдэл ажилгүйдэл
ажилгүйдэл Aska Ashka
 

What's hot (20)

Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэгЧингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
 
хэлний дүрслэх хэрэглүүр
хэлний дүрслэх хэрэглүүрхэлний дүрслэх хэрэглүүр
хэлний дүрслэх хэрэглүүр
 
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
 
Hicheel2
Hicheel2Hicheel2
Hicheel2
 
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагаа
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагааХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагаа
Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудал: Бодлого, үйл ажиллагаа
 
Durs ylga 12
Durs ylga 12Durs ylga 12
Durs ylga 12
 
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар			           ...
Монголын сонгодог мал аж ахуйн түүхэн тойм, газар тариалан, гар ...
 
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...
Менежментийн онол, онолын үүсэл, хөгжил, Монгол онол ...
 
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )
соёл түүний өөрчлөлт (Нийгэм 10 )
 
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэмонголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
 
нийгэм тест өөрийгөө сориорой
нийгэм тест өөрийгөө сориоройнийгэм тест өөрийгөө сориорой
нийгэм тест өөрийгөө сориорой
 
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичиг
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичигЗохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичиг
Зохион байгуулалт, захирамжлалын баримт бичиг
 
эрийн 3 Ц.Батсүрэн
эрийн 3 Ц.Батсүрэнэрийн 3 Ц.Батсүрэн
эрийн 3 Ц.Батсүрэн
 
Orchin
OrchinOrchin
Orchin
 
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмжХичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
Хичээлээс гадуурх үйл ажиллагааны удирдамжийг хэрэгжүүлэх зөвлөмж
 
хичээл 5
хичээл 5хичээл 5
хичээл 5
 
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/
Албан бичгийн төрөл, тэдгээрийн ялгаа /Монголд/
 
сургалтын аргууд
сургалтын аргуудсургалтын аргууд
сургалтын аргууд
 
лабугайн нулимс
лабугайн нулимслабугайн нулимс
лабугайн нулимс
 
ажилгүйдэл
ажилгүйдэл ажилгүйдэл
ажилгүйдэл
 

Viewers also liked

Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилBatbaatar Everlastinghero
 
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замМонголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замAnkhbileg Luvsan
 
идээ цээрлэх ёс
идээ цээрлэх ёсидээ цээрлэх ёс
идээ цээрлэх ёсswetabna
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёлsurenee
 
монголчуудын мэдлэг соёлын өв
монголчуудын мэдлэг соёлын өвмонголчуудын мэдлэг соёлын өв
монголчуудын мэдлэг соёлын өвzulalazu
 
монголын газар тариалангийн товч түүх
монголын газар тариалангийн товч түүхмонголын газар тариалангийн товч түүх
монголын газар тариалангийн товч түүхTemka Temuujin
 
8 р анги байгаль хамгаалал
8 р анги байгаль хамгаалал8 р анги байгаль хамгаалал
8 р анги байгаль хамгаалалTsekeel Tsekee
 
байгаль орчныг хамгаалах тухай
байгаль орчныг хамгаалах тухайбайгаль орчныг хамгаалах тухай
байгаль орчныг хамгаалах тухайmgl_wolk
 
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагаа
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагааХорио цээр тогтоох үйл ажиллагаа
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагааOyunsaikhan Tsagaankhuu
 
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үе
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үеМонголын мал тамгалахт ёс ба орчин үе
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үеNational University Of Mongolia
 
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаан
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаанХүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаан
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаанbraving
 
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙМОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙsaikhanaa.o
 
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.Kun Martice
 

Viewers also liked (15)

Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
 
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замМонголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
 
идээ цээрлэх ёс
идээ цээрлэх ёсидээ цээрлэх ёс
идээ цээрлэх ёс
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёл
 
монголчуудын мэдлэг соёлын өв
монголчуудын мэдлэг соёлын өвмонголчуудын мэдлэг соёлын өв
монголчуудын мэдлэг соёлын өв
 
монголын газар тариалангийн товч түүх
монголын газар тариалангийн товч түүхмонголын газар тариалангийн товч түүх
монголын газар тариалангийн товч түүх
 
8 р анги байгаль хамгаалал
8 р анги байгаль хамгаалал8 р анги байгаль хамгаалал
8 р анги байгаль хамгаалал
 
байгаль орчныг хамгаалах тухай
байгаль орчныг хамгаалах тухайбайгаль орчныг хамгаалах тухай
байгаль орчныг хамгаалах тухай
 
Экологи Байгаль хамгаалал
Экологи Байгаль хамгаалалЭкологи Байгаль хамгаалал
Экологи Байгаль хамгаалал
 
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагаа
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагааХорио цээр тогтоох үйл ажиллагаа
Хорио цээр тогтоох үйл ажиллагаа
 
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үе
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үеМонголын мал тамгалахт ёс ба орчин үе
Монголын мал тамгалахт ёс ба орчин үе
 
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаан
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаанХүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаан
Хүүхдийг хүмүүжүүлэх төлөвшүүлэх монгол арга ухаан
 
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙМОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
МОНГОЛ ОРНЫ МАЛ АЖ АХУЙ
 
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
 
Физик ном 2010
Физик ном 2010Физик ном 2010
Физик ном 2010
 

Similar to Монголчуудын цээрлэх ёс

монголчуудын идээ ундааны ес уламжлал
монголчуудын  идээ ундааны ес уламжлалмонголчуудын  идээ ундааны ес уламжлал
монголчуудын идээ ундааны ес уламжлалНомин Н.
 
цээрлэх ёсноос.
цээрлэх ёсноос.цээрлэх ёсноос.
цээрлэх ёсноос.delgerya
 
цээрлэх ёсноос...
цээрлэх ёсноос...цээрлэх ёсноос...
цээрлэх ёсноос...delgerya
 
цагаан сарын түүх
цагаан сарын түүх цагаан сарын түүх
цагаан сарын түүх mg muugii
 
найруулсан хорын өвчин
найруулсан хорын өвчиннайруулсан хорын өвчин
найруулсан хорын өвчинTugsuu Tugsuu
 
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнууд
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнуудбудаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнууд
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнуудAlexandr Asargaev
 
ёс ёмбогор
ёс ёмбогорёс ёмбогор
ёс ёмбогорgganchimeg
 
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудас
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудастууш тодруулан бичих эх 60 хуудас
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудасTsolmonEnkhtuul
 
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулах
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулаххөгшдийг шимжүүлж урт наслуулах
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулахTugsuu Tugsuu
 
зөвлөмж
зөвлөмжзөвлөмж
зөвлөмжoyunzul
 
эхийн хэв маяг
эхийн хэв маягэхийн хэв маяг
эхийн хэв маягsainzaya68
 
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх нь
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх ньАрдын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх нь
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх ньBMDI
 

Similar to Монголчуудын цээрлэх ёс (20)

монголчуудын идээ ундааны ес уламжлал
монголчуудын  идээ ундааны ес уламжлалмонголчуудын  идээ ундааны ес уламжлал
монголчуудын идээ ундааны ес уламжлал
 
цээрлэх ёсноос.
цээрлэх ёсноос.цээрлэх ёсноос.
цээрлэх ёсноос.
 
цээрлэх ёсноос...
цээрлэх ёсноос...цээрлэх ёсноос...
цээрлэх ёсноос...
 
цагаан сарын түүх
цагаан сарын түүх цагаан сарын түүх
цагаан сарын түүх
 
найруулсан хорын өвчин
найруулсан хорын өвчиннайруулсан хорын өвчин
найруулсан хорын өвчин
 
Tsagaan sar
Tsagaan sar Tsagaan sar
Tsagaan sar
 
эх
эхэх
эх
 
эх
эхэх
эх
 
эх
эхэх
эх
 
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнууд
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнуудбудаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнууд
будаадын шажантанда дурасхал болохо бодолнууд
 
ёс ёмбогор
ёс ёмбогорёс ёмбогор
ёс ёмбогор
 
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудас
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудастууш тодруулан бичих эх 60 хуудас
тууш тодруулан бичих эх 60 хуудас
 
хэлц үг
хэлц үгхэлц үг
хэлц үг
 
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулах
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулаххөгшдийг шимжүүлж урт наслуулах
хөгшдийг шимжүүлж урт наслуулах
 
Hool
HoolHool
Hool
 
зөвлөмж
зөвлөмжзөвлөмж
зөвлөмж
 
эхийн хэв маяг
эхийн хэв маягэхийн хэв маяг
эхийн хэв маяг
 
Hereglegdehvvn 1
Hereglegdehvvn 1Hereglegdehvvn 1
Hereglegdehvvn 1
 
Tongorgoh
TongorgohTongorgoh
Tongorgoh
 
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх нь
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх ньАрдын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх нь
Ардын уламжлалт тоглоомоор хүүхдийг хэл яриаг хөгжүүлэх нь
 

Монголчуудын цээрлэх ёс

  • 2. Үндэслэл Эцгийн овгийн үед ямар ч үлгэр, домог, ардын аман зохиолын бүх төрөл, дуу хөгжим, бүжиг тоглоом нь ёс суртахууны хүмүүжилд асар их үүрэг гүйцэтгэдэг байсны дээр ёс заншил нь ажил үйлийн дагаж биелүүлэх ёс журам болтлоо хөгжин үнэндээ аман хууль болжээ.
  • 3. Зорилго Нүүдэлчин улс үндэстний нэгэн болох исгий туургат Монгол түмний зан үйл, ёс заншлыг судлах, сурталчлах сургах шаардлага зайлшгүйн дээр түүний нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь хүндлэх мэндлэх, талархах, хориглон цээрлэх, өргөмжлөн бэлгэшээх ёс юм.
  • 4. Зочлох ёс Айлын баруун талаас очин, морины уяан дээр ирж “Нохой” хэмээн хэлдэг. Энэ нь айлд ирснээ мэдэгдэн зөвшөөрөл эрж буй хэрэг. Угтах хүн хувцасаа бүрэн өмсөж, малгайтай гарч, угтаад, сугадан түшиж буулгаад, морийг нь авч уядаг. Сайн танил буюу ойр саахалтын айлд явган очих бол гэрийнх нь гадаа хоолойгоо засаж чимээ өгч ордог. Айлд орохын өмнө биеэ засаж, хувцас хунараа янзалж, товч шилбээ бүрэн товчилж, малгайныхаа халхавчийг сөхөж ордог. Цээрлэх ёс Чимээ зөвшөөрөлгүй айлд орох, наадам тоглоомоор боловч цочоож орох, толгой нүцгэн, товч шилбээ товчлохгүйгээр энгэр задгай орох, гуйвах зэргээр зохисгүй яваж орох, малгай буулгаж орох, зэл аргамж дээгүүр гишгэж орох, хурдан морины уяан дээр морьтойгоо очих.
  • 5. Угтах ёс Аливаа гийчин хүлээн авахдаан эхэлж угтах мэндээр мэндэлдэг ёстой. Угтах мэнд нь “Та тавтай морилж ирэв үү?” , “Та аян замдаа олз омог ихтэй, амар амгалан яваж ирэв үү?” хэрэв хүүхдээ буюу дүүгээ /дүү хүнийг/ угтах бол “Хүү минь, дүү минь хэмээдэг”. Хэрэв зочин гийчин гадаад хувцастай байвал хувцсыг нь тайлахад тусалж өлгөдөг. Үүнд зочин талархалаа илэрхийлдэг. Зочин гийчин явахад нь түшиж сугадан босгоод, унаа хөсөгт нь сугадан түшиж суулгаад, баярлаж талархснаа илэрхийлэнгээ аян замдаан аятай тавтай явахыг ерөөн үдэлтийн мэндээр мэндлэж үддэг ёстой. Ингэж үдэхдээн алгаа дээш харуулан өргөж, даллах байдлаар үддэг. Энэ нь нүүр нүүрээ баяр баясгалантайгаар харж явахын бэлгэдэл юм. Тодруулбал “Та аян замдаан тавтай явагтун”, “Та аян замдаа тавтай, өлзийтэй явагтун” мэтээр ерөөлт мэндээр мэндлэж, хол сурах, ажиллаар явбал дөрөөнд нь сүү дусааж, сүү өргөж үддэг ёстой. Үдэх ёс
  • 6. Угтах, үдэх ёсноо холбоо бүхий хориглон цээрлэх ёс Угтах, үдэх үед илүү дутуу хөдөлгөөн хийх, зохисгүй байдал гаргаж харьцахыг ялангуяа ёс бус харах, зогсох, суух, хэт хиймэл дүр үзүүлэхийг цээрлэдэг.
  • 7. Суух ёс Айлд ороод эрэгтэй хүн баруун талд эмэгтэй хүн зүүн талд нь тулга, бурхан шүтээн голлохгүйгээр суудаг ёстой. Айлд олуулаа очиж суухдаан нас насны эрэмбээр суудаг, ахмад нь эхлэж ордог, суудаг ёстой бол гарахдаа дүү нь эхэлж гардаг. Нилээн удаан суугаад түр гадаалаад эргэж суух бол суудлаа сольдоггүй, суусан суудалддаа суудаг. Найр хурим, цайллага дайллагын үед ч адил. Цээрлэх ёс Гал голомт болох тулга зүүх, онгон шүтээн, тахилга болох авдар, бурхан голлож суух. Тулга тойрч гарахыг ихэд хориглон цээрлэдэг.
  • 8. Хүнтэй хамт явах ёс Морьтой бол ахмад буюу дүү хүнээ зөв талдаа авч, явган яваа бол зөв гараараа хөтөлж сугадан, аядуу зөөлөн, тайван намбатай явдаг ёстой. Эвгүй талдаа авч явдаг нь хажуу талын хүнд тус дэм болоход хялбар дөхөм байдаг. Явган яваа хүний авч яваа юмыг дүү нь бариж явдаг. Цээрлэх ёс Морины хурдаар хамт яваа хүнээсээ түрүүлж явдаггүй. Гараа савж, ташуураа гозгонуулж явахыг хориглон цээрлэдэг. Үүнийг буянаа цацаж байгаатай адилтган үзлэг.
  • 9. Хүндэтгэн авгайлах, ахачлан дүүчилж дээдлэх буюу хүндэтгэн нэр цээрлэх ёс Монгол туургатан хүнийг дээдлэн хүндлэх, хүндэтгэлээ илэрхийлэх арга хэлбэр, үг хэллэгтэй, баялаг уламжлалтайн дээр хүн бүрийг их, бага, хүүхэд, хөгшдийг адтл тэгшээр үзэж хүндэтгэдэг ёстой. Жирийн хүнийг гуйлахаас эхлээд өөртөө хамаатуулан ах аа, эгч ээ, дүү минь, хүү минь мэтээр хүндэтгээд төрөл саднаа үечлэлээр нь нэрлэж хүндэтгэн дээдэлдэг ёстой. Энэ ёс нь нэн эртний улбаатай агаад нэг талаас хүн хүнээ нөгөө талаас ураг төрлөө дээдлэх зорилгоор үүсэж хөгжсөн билээ. Цээрлэх ёс Аав, ээж, өвөг дээдсийнхээ нэрийг нь хэлдэггүй, ялангуяа нас эцэлснээс хойш нэрийг нь хэлэхийг ихэд цээрлэдэг. Хэрэв нэрийг нь хэлбэл яс нь өндөлздөг хэмээн үздэг.
  • 10. Цайлах, дайлах ёс Монгол зон цайлах, дайлах, нарийн ёс уламжлалтай. Энэхүү ёс нь цай чанахаас эхэлдэг. Цай чанахдаа тогоогоо тэгш зөв тавиад усаа хийсний дараа сүүгээ хийдэг. Сүүн дээр ус хийдэггүй, цай давсыг хамт хийдэггүй, туё тусад нь хийдэг, цай дэврэнгүүт юүлдэггүй, тос хийж олонтаа самардаг. Зуу самарсан цайг дээд хэмээдэг тул цайг олон дахин самардаг. Цайгаа юүлэхийн өмнө заавал амсаж үзээд зулаг дээжээ өргөөд юүлдэг. Цайны дээжийг хангай болон бурханд өргөдөг. Цээрлэх ёс Цай сүү асгадаггүй, хэрэв аснавал долоовор хурууны өндгөө хүргэж магнайдаа түрхдэг ястой. Цайг хутгаар сэндэлж бутлах, цайны дээжийг эхэлж гэрийн эзнээс өөр хүнд өгөх, данхны цоргыг үүд уруу харуулж тавих, цай аягалахдаан нар буруу эргүүлж, өгөхдөө хуруугаа амсар давуулж өгөх, цай оочин уух, зоог хүртэхдээ гэрийн гэрийн эзнээс түрүүлж амсах зэргийг ихэд хориглон цээрлэдэг.
  • 11. Тавагтай идээнээс амсах, хүртэх ёс Тавагтай идээнээс цай уугаад амсдаг. Эхэлж өрөм, бяслаг, ээзгий, ааруул, боовноос энэ дарааллаар сүүлд нь чихрээс амсдаг, хүртдэг ёстой. Монгол хүн эхэлж чихрээс амсдаггүй, зөв гараараа барьж, өчүүхэн жижиг биш, дундаж хэмжээгээр авч хүртэх ёстой. Чимхэж амсвал шувуучлан тоншлоо хэмээн дургүйцэх боловч зэмлэдэггүй, харин балчир, бага хүүхэд чингэвэл хэлж зөвлөдөг. Цээрлэх ёс Цай уухгүйгээр тавагтай идээнээс эхэлж амсахыг хориглодог. Тавагтай идээнээс чимхэж амсахыг ихэд хориглон цээрлэдэг.
  • 12. Хооллох ёс Монгол түмэн хооллох нарийн ёстой агаад цайллага, дайллагын гол хоол мах билээ. Тиймээс махтай холбоо бүхий олон ёс бий. Тодруулбал мах шүүрхий чанадаггүй, шүүрхий хүнд өгдөггүй, болтол нь сайн чанадаг., зөвхөн элшийш шүүрхий чанаж иддэг. Элгийг гүйцэд чанаж идэхийг хориглодог, хаяа нэг элэг сэижтэй шарж идэхээс биш бусад мах шарж иддэггүй, зоёин гийчинд мах шарж өгдөггүй. Энэ нь малаа дээдлэх, мөн мах дээдлэх уламжлал, бэлгэдэл, бишрэлтэй холбоотой юм. Ер нь мах шарж, хуурах нь атугай малын үс ноос, арьс шир, эвэр туурай, яс шатаадаггүй, хярюас хурвас гаргахыг сэжиглэдэг. Цээрлэх ёс Шүүрхий мах хүнд өгөхийг ихэд цээрлэдэг. Элгийг болтол нь чанах, мах шарж, хуурах, ёс шатаах, тойго,шагай хаях, гуяны булчирхай идэх /гуйлгачин болсон ч гучны булчирхай битгий ид гэсэн үг байдаг/ айлд хувь өгөхдөө бөөр? Зүрх, хутга сэрээгээр гаргах, тогоо хазгай тавихыг цээрлэдэг.
  • 13.  Галд хутга дүрэхийг цээрлэнэ. Үл хэрэсвээс хөнөөх муу ёр удлаа гэх буюу галын бурхан шархдана, хилэгнэнэ гэнэ.  Гал тахих үеэс галын хайчийг ил байлгахыг цээрлэнэ. Заавал далд хийнэ. Зөрчвөөс галын бурхан цочино гэнэ.  Гал тахин архи, тос өргөх үеэс жирэмсэн эмэгтэй ойр байхыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс ураг унах буюу үр зулбана  Галаар наадах, тоглохыг цээрлэнэ. Тухайлбал хүүхэд багачууд галтай цучил, мөчир, бамбар барьж тогловол гал алдана, түймэр тавина хэмээн хориглоно.  Галд ам гарахыг цээрлэнэ. Ам гарваас галын аюулд өртөнө гэнэ.  Гал түүдэг хээр хөдөө асаагаад гүйцэд унтраахгүй байхыг цээрлэнэ. Зөрчвөөс түймэр тавина гэнэ.  Галын хайч хаалганд хүргэхийг цээрлэнэ. Үүдэн тэнгэр сахиулган хилэгнэнэ гэнэ.  Гантай жил хуурай өвс, бут, модтой газар гал түлэх, түүдэг асаахыг цээрлэнэ. Үл хэрэгсвээс гал алдана, түймэр тавина гэнэ. Зайлбаргүй асаах бол болгоомжтой сэрэмжтэй үйлдэнэ.  Ганц мод бариад гэрт орохыг цээрлэнэ.Үл хэрэгсвээс модоо барьсан гуйлгачны шинж үзүүлэв муу хэмээнэ.  Гахай өдөр нүүхийг, гал таслахыг цээрлэнэ. Үл хэрэгсвээс өлзий бус болно Гахай өдөр шинэ үйл эхлэх, хийхийг цээрлэнэ.Зөрчвөөс үйлс бүтэл хазгай болно гэх буюу үхэл хагацал дайрна гэнэ. Гал голомттой холбоотой цээрлэх ёс